Берасьцейская вобласьць

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be-tarask">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпэдыя</sitename>
    <dbname>be_x_oldwiki</dbname>
    <base>https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мэдыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Спэцыяльныя</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Абмеркаваньне</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Гутаркі ўдзельніка</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпэдыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Абмеркаваньне Вікіпэдыі</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Абмеркаваньне файла</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Абмеркаваньне MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблён</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Абмеркаваньне шаблёну</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Дапамога</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Абмеркаваньне дапамогі</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Абмеркаваньне катэгорыі</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Абмеркаваньне парталу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Абмеркаваньне модулю</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Берасьцейская вобласьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1230</id>
    <revision>
      <id>2699702</id>
      <parentid>2664908</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27947" sha1="nzf36xrtlc1bf47f9sgsii1i97ll78x" xml:space="preserve">{{Вобласьць Беларусі
|Назва                           = Берасьцейская
|Назва ў родным склоне           = Берасьцейскай вобласьці
|Афіцыйная назва (на наркамаўцы) = Брэсцкая вобласць
|Сьцяг                           = Flag of Brest Voblast, Belarus.svg
|Герб                            = Coat of Arms of Brest Region.svg
|Гімн                            = 
|Уваходзіць у                    = 
|Улучае                          = 16 раёнаў
|Цэнтар                          = [[Берасьце]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = [[Баранавічы]]&lt;br /&gt;[[Пінск]]
|ДатаЎтварэньня                  = 4 сьнежня 1939 року
|Насельніцтва                    = {{лік|1315405}}&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;&gt;{{Спасылка|url=https://president.gov.by/ru/belarus/regions/brestskaya|загаловак=Брестская область |праект=Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|мова=ru|дата=27 верасьня 2023}}&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу                   = 2023
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 3
 |Шчыльнасьць                    = 42
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 1—2
 |Нацыянальны склад              = [[беларусы]] — 88%&lt;br /&gt;[[расейцы]] — 6,4%&lt;br /&gt;[[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 2,9%&lt;br /&gt;[[палякі]] — 1,3%&lt;ref&gt;{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20110812005902/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_brest.rar|Перепись населения — 2009. Брестская область. Национальный состав населения|мова=ru|праект=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_brest.rar}}&lt;/ref&gt;
|Рэлігійная сытуацыя             = 
|Плошча                          = 32,8 тыс&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастар Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt;
 |Адсотак ад плошчы              = 15,7
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 267
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 121 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Biełaruś, Biareście province.svg
|Памер мапы                      = 250
|Часавы пас                      = [[UTC]] +3
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = BY-BR
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = +375-16
|Паштовыя індэксы                = 224 xxx, 225 xxx
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 1
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Колер фону герб-сьцяг           = 
}}
'''Берасьце́йская во́бласьць''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Плошча вобласьці складае 32,8 км². Насельніцтва на 2023 год — {{лік|1315405}} чалавек&lt;ref name=&quot;pop2023&quot;/&gt;. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Берасьце]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|міні|130пкс|справа|Герб Берасьцейскага ваяводзтва]]

* ХII стагодзьдзе: са складу [[Тураўскае княства|Тураўскага]] вылучылася [[Берасьцейскае княства|Берасьцейскае]] [[Удзельнае княства|ўдзельнае княства]].
* 1513: утварыўся [[Берасьцейскі павет]] у складзе [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;Валерый Пазднякоў. Берасцейскі павет // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 321&lt;/ref&gt;
* 1566: [[Берасьцейскае ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага, пазьней [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]].
* 1795: [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскі павет]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]].
* 1 студзеня 1919: Берасьцейскі павет («падраён») Баранавіцкага раёну [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]].&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;[http://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter108 У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР?] // {{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;
* 1921: [[Палескае ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] са сталіцай у Берасьці.
* 4 сьнежня 1939: Берасьцейская вобласьць у складзе [[БССР]].
* 8 студзеня 1954: у склад вобласьці перададзеная ўся тэрыторыя скасаванай [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]
* 27 ліпеня 1990: Берасьцейская вобласьць у складзе незалежнай Беларусі.

== Геаграфічнае становішча ==
Берасьцейская вобласьць разьмешчаная ў паўднёва-заходняй частцы Беларусі. Максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень — 166 км, а з усходу на захад — 300 км. Тэрыторыя вобласьці складае 32,791 км² (15,7% тэрыторыі Беларусі).

На ўсходзе Берасьцейская вобласьць мяжуе зь [[Менская вобласьць|Менскай]], на поўначы — з [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай]], на поўдні — з [[Ровенская вобласьць|Ровенскай]] і [[Валынская вобласьць|Валынскай]] абласьцямі [[Украіна|Ўкраіны]], на паўднёвым захадзе — зь [[Люблінскае ваяводзтва|Люблінскім]], на захадзе — з [[Падляскае ваяводзтва|Падляскім]] ваяводзтвамі [[Польшча|Польшчы]].

== Насельніцтва ==
* 2018 год — 1 384 476 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 2017 год — 1 386 351 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 2016 год — 1 386 982 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 2014 год — 1 388 600 чал.&lt;ref name=&quot;belstat-demogr&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php |загаловак = Demographic situation in January 2014|копія = http://web.archive.org/web/20130806090650/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php |дата копіі = 9 лютага 2014 |выдавец = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] |дата = 9 лютага 2014|мова=en}}&lt;/ref&gt;
* 2009 год — 1 401 177 чал.&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = |загаловак = Национальный состав населения Брестской области|арыгінал = |спасылка = http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php|аўтар выданьня = |выданьне = Общая численность населения, его состав по возрасту, полу, состоянию в браке, уровню образования, национальностям, языку и источникам средств к существованию. Брестская область|тып = |месца = |выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год = паводле вынікаў перапісу 2009|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = |мова = ru}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 75%; background-color: transparent;&quot;
!Нацыянальны склад насельніцтва вобласьці (2009)
|-
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+align=&quot;bottom&quot;|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | !! rowspan=&quot;2&quot; | Агулам,&lt;br /&gt;чалавек !! colspan=&quot;2&quot; |У тым ліку !! rowspan=&quot;2&quot; | Мескае&lt;br /&gt;насельніцтва !! rowspan=&quot;2&quot; | Вясковае&lt;br /&gt;насельніцтва !! rowspan=&quot;2&quot; | У адсотках
|-
! мужчыны !! жанчыны
|-
| Усё насельніцтва || 1 401 177 || 656 173 || 745 004 || 918 561 || 482 616 || 100
|-
| [[беларусы]] || 1 233 377 || 580 970 || 652 407 || 791 698 || 441 679 || 88,02
|-
| [[расейцы]] || 89 685 || 39 537 || 50 148 || 73 332 || 16 353 || 6,4
|-
| [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] || 40 046 || 17 830 || 22 216 || 24 835 || 15 211 || 2,86
|-
| [[палякі]] || 17 539 || 7265 || 10 274 || 11 301 || 6238 || 1,25
|-
| [[армяне]] || 946 || 562 || 384 || 605 || 341 || 0,07
|-
| [[татары]] || 725 || 339 || 386 || 558 || 167 || 0,05
|-
| [[цыганы]] || 715 || 344 || 371 || 385 || 330 || 0,05
|-
| [[жыды]] || 570 || 298 || 272 || 552 || 18 || 0,04
|-
| [[азэрбайджанцы]] || 529 || 372 || 157 || 381 || 148 || 0,04
|-
| [[малдаване]] || 495 || 275 || 220 || 265 || 230 || 0,04
|-
| [[немцы]] || 468 || 370 || 98 || 245 || 223 || 0,03
|-
| [[летувісы]] || 355 || 205 || 150 || 278 || 77 || 0,03
|-
| [[узбэкі]] || 206 || 129 || 77 || 164 || 42 || 0,01
|-
| [[грузіны]] || 186 || 141 || 45 || 160 || 26 || 0,01
|-
| [[туркмэны]] || 184 || 132 || 52 || 178 || 6 || 0,01
|-
| [[чувашы]] || 179 || 79 || 100 || 126 || 53 || 0,01
|-
| [[латышы]] || 150 || 75 || 75 || 101 || 49 || 0,01
|-
| [[грэкі]] || 133 || 65 || 68 || 77 || 56 || &lt; 0,01
|-
| [[мардва]] || 128 || 59 || 69 || 89 || 39 || &lt; 0,01
|-
| [[казахі]] || 118 || 79 || 39 || 88 || 30 || &lt; 0,01
|-
| [[баўгары]] || 93 || 51 || 42 || 72 || 21 || &lt; 0,01
|-
| [[таджыкі]] || 75 || 51 || 24 || 51 || 24 || &lt; 0,01
|-
| [[башкіры]] || 68 || 34 || 34 || 52 || 16 || &lt; 0,01
|-
| [[удмурты]] || 65 || 17 || 48 || 39 || 26 || &lt; 0,01
|-
| [[марыйцы]] || 64 || 24 || 40 || 41 || 23 || &lt; 0,01
|-
| [[кітайцы]] || 59 || 43 || 16 || 55 || 4 || &lt; 0,01
|-
| [[карэйцы]] || 51 || 28 || 23 || 38 || 13 || &lt; 0,01
|-
| [[асэтыны]] || 44 || 24 || 20 || 37 || 7 || &lt; 0,01
|-
| [[туркі]] ([[асманы]]) || 43 || 42 || 1 || 40 || 3 || &lt; 0,01
|-
| [[арабы]] || 27 || 25 || 2 || 25 || 2 || &lt; 0,01
|-
| [[віетнамцы]] || 16 || 13 || 3 || 15 || 1 || &lt; 0,01
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | {{Артыкул|аўтар = |загаловак = Национальный состав населения Брестской области|арыгінал = |спасылка = http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php|аўтар выданьня = |выданьне = Общая численность населения, его состав по возрасту, полу, состоянию в браке, уровню образования, национальностям, языку и источникам средств к существованию. Брестская область|тып = |месца = |выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год = паводле вынікаў перапісу 2009|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = |мова = ru}}
|}
|}

Найбуйнейшыя сельскія населеныя пункты вобласьці (больш за 3 тысячы чалавек): [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшаны]], [[Рубель (вёска)|Рубель]], [[Моталь]], [[Пінкавічы]], [[Дзівін]], [[Новыя Засімавічы]], [[Жамчужны]], [[Манькавічы (Берасьцейская вобласьць)|Манькавічы]].

== Рэльеф ==
Рэльеф раўнінны і нізінны. Пераважаюць вышыні 140—200 м над узроўнем мора. Паўднёва-заходнюю частку займае раўніннае [[Берасьцейскае Палесьсе]], усходнюю — нізіннае [[Прыпяцкае Палесьсе]], паміж імі знаходзіцца падобная на плято раўніна [[Загародзьдзе]]; на паўночным захадзе вялікая частка [[Прыбужанская раўніна|Прыбужанскай раўніны]], на поўначы [[Баранавіцкая раўніна]] і частка [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкага ўзвышша]].

Найвышэйшы пункт вобласьці — 267 мэтраў — разьмешчаны на паўднёвых схілах Наваградзкага ўзвышша. Найніжэйшае месца — 121 м — разьмешчанае ў даліне ракі [[Заходні Буг]] на мяжы з Польшчай.

== Карысныя выкапні ==
Вобласьць мае карысныя выкапні, якія зьяўляюцца асновай для разьвіцьця прамысловай вытворчасьці з выкарыстаньнем мясцовых прыродных рэсурсаў. Гэта, перш за ўсё, будаўнічае каменьне, легкаплаўкія й тугаплаўкія гліны, шкляныя, фармовачныя і будаўнічыя пяскі, торф, бузы, жвір, выяўленыя паклады гаручых сланцаў і бурага вугалю.

== Клімат і расьліннасьць ==
Клімат [[умерана-кантынэнтальны клімат|умерана-кантынэнтальны]]. Сярэдняя тэмпэратура студзеня ад −4,4°С у Берасьці да −6°С у Баранавічах, ліпеня 18 — 18,8°С. Для вобласьці характэрная цёплая зіма з частымі адлігамі. Працягласьць [[Вэгетацыйны пэрыяд|вэгетацыйнага пэрыяду]] вагаецца ад 258—260 дзён на паўднёвым захадзе — да 240—245 дзён на паўночным усходзе. Ападкаў выпадае 550—645 мм у год.

Лясы ([[хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[бярозавыя лясы|бярозавыя]], [[чорнаалешнікавыя лясы|чорнаалешнікавыя]]) займаюць каля 36% тэрыторыі. Захаваліся буйныя лясныя масівы — [[Белавеская пушча|Белавеская]], [[Ружанская пушча|Ружанская]] і [[Шарашоўская пушча|Шарашоўская]] пушчы. Балоты пераважна нізінныя, займаюць каля 20% тэрыторыі.
 
У вобласьці шмат унікальных прыродных комплексаў і [[Помнік прыроды|помнікаў прыроды]]. Прырода стварыла і пранесла скрозь стагодзьдзі да нашых дзён непаўторную прыгажосьць ляндшафтаў і незвычайную шматстатнасьць выглядаў жывёлін і расьлінаў. Найбольш каштоўныя прыродныя тэрыторыі і аб’екты ўзятыя пад ахову. У вобласьці вылучаныя 117 асабіста ахоўных тэрыторыяў і аб’ектаў. Зь іх: 1 нацыянальны парк — 57,4 тыс. га ([[Белавеская пушча (нацыянальны парк)|Дзяржаўны нацыянальны парк Белавеская пушча]]); 19 заказьнікаў нацыянальнага значэньня — 327,2 тыс. га; заказьнікаў мясцовага значэньня — 36,7 тыс. га; 37 помнікаў прыроды нацыянальнага значэньня; 31 помнік прыроды мясцовага значэньня. Акрамя таго, перададзеныя пад ахову землекарыстальнікам 579 месцаў пасяленьня (гадаваньня) 77 рэдкіх відаў жывёлін і расьлінаў, занесеных у [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Беларусі]].

== Гідраграфія ==
Рэкі належаць да басэйнаў [[Дняпро|Дняпра]] ([[Прыпяць]] з прытокам [[Піна]]й), [[Нёман]]у ([[Шчара]]), Заходняга Бугу ([[Мухавец]]). Дняпроўска-Бускі, [[Агінскі канал|Агінскі]], Мікашэвіцкі каналы. Найбуйнейшыя азёры — [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскае]], [[Чорнае возера (Бярозаўскі раён)|Чорнае]], [[Спораўскае возера|Спораўскае]], [[Бабровіцкае]]. Вадасховішчы — [[Лактышы (вадасховішча)|Локтышы]], [[Сялец (вадасховішча)|Сялец]], [[Пагост (вадасховішча)|Пагост]].

Разам — 44 возеры і 30 вадасховішчаў, працякае больш за 80 рэчак.

== Транспарт ==
Па тэрыторыі вобласьці праходзіць транзытны калідор [[Бэрлін]] — [[Варшава]] — [[Берасьце]] — [[Менск]] — [[Масква]], разгалінаваная сетка чыгуначных і аўтамабільных шляхоў, просты шлях у [[Вільня|Вільню]] і [[Кіеў]], што стварае спрыяльныя ўмовы для перавозак пасажыраў і грузаў з эўрапейскіх краінаў у [[Расея|Расею]], [[Украіна|Украіну]] і іншыя краіны. Асноўныя чыгуначныя вузлы вобласьці — [[Берасьце]], [[Баранавічы]], [[Лунінец]], [[Жабінка]]. Галоўныя аўтамагістралі вобласьці: [[Берасьце]] — [[Менск]], [[Берасьце]] — [[Гомель]]. На 2012 г. у Берасьцейскай вобласьці налічвалася 2200 км дарог рэспубліканскага значэньня, 70% якіх мелі міжрамонтны тэрмін звыш 30 гадоў пры патрэбе капітальнага рамонту прынамсі кожныя 17 гадоў&lt;ref name=&quot;к&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Алена Даўжанок, Сьвятлана Яскевіч.|загаловак=Гаспадарка РУП «Берасьцеаўтадар» — 2200 кілямэтраў рэспубліканскіх дарог|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96243|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=19 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-19 76-77 (27191-27192)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96225/19kras_5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

У вобласьці (горад Берасьце) маецца міжнародны аэрапорт 1-й катэгорыі, які дазваляе прымаць і абслугоўваць цяжкія самалёты тыпу «Боінг-747». Па рэках [[Прыпяць]], [[Піна]], [[Мухавец]], [[Стыр]], [[Гарынь]], [[Дняпроўска-Бужанскі канал|Дняпроўска-Бужанскім канале]] зьдзяйсьняецца суднаходзтва. Мікашэвіцкі канал служыць для вывазу прадукцыі РУП «Граніт» на р. Прыпяць і далей на [[Дняпро]]. Па тэрыторыі вобласьці праходзяць таксама нафтаправод «Дружба» і газаправоды [[Таржок]] — [[Менск]] — [[Івацэвічы]] і [[Кобрынь]] — [[Берасьце]] — [[Варшава]].

== Прамысловасьць і сельская гаспадарка ==
Асноўнымі галінамі спэцыялізацыі прамысловасьці зьяўляюцца харчовая, лёгкая, машынабудаваньне. На іх долю прыходзіцца амаль 2/3 усяго аб’ёму прамысловай вытворчасьці. Разьвітыя таксама [[электраэнэргетыка]], лясная, дрэваапрацоўчая, цэлюлозна-папяровая, мукамольна-крупяная і камбікормавая прамысловасьць. На тэрыторыі вобласьці працуе [[Бярозаўская ГРЭС]]. Агульнарэспубліканскае значэньне мае РУП «Граніт» па здабычы будаўнічага каменьня ў [[Мікашэвічы|Мікашэвічах]]. Інвэстыцыі для мадэрнізацыі вытворчых магутнасьцяў прадпрыемства «Граніт» склалі 3,5 млн дал. ЗША — гэта найбуйнейшы сумесны праект зь [[Летува|Летувой]].

Сельская гаспадарка спэцыялізуецца на мясной і малочнай жывёлагадоўлі, вырошчваньні бульбы, зерневых, цукровага бураку, гародніны. Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці выкарыстоўваюць мясцовую сыравіну — мяса, малако і цукар у [[Жабінка|Жабінцы]], [[Бяроза (горад)|Бярозе]] і іншых. Гародніна і садавіна перапрацоўваецца ў [[Ляхавічы|Ляхавічах]], [[Пружаны|Пружанах]], [[Янаў|Янаве]], [[Маларыта|Маларыце]].

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Вобласьць налічвае 16 раёнаў, 21 [[места]], 8 [[гарадзкі пасёлак|мястэчак]], 2178 вёсак.

== Глядзіце таксама ==
* [[Раёны Берасьцейскай вобласьці]]
* [[Берасьцейскае ваяводзтва]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Брестская область // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/be/voblast/bresckaya.html Берасьцейская вобласьць, гарады і вёскі. Фота славутасьцяў] на [[Radzima.org]]
* {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}
* {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20070928221038/http://www.bfrir-pinsk.org/docs/passport/pBrest05.pdf|загаловак=Падрабязны дэмаграфічны аналіз, агульныя геаграфічныя, геалягічныя зьвесткі|url=http://www.bfrir-pinsk.org/docs/passport/pBrest05.pdf|дата копіі=28 верасьня 2007}}
* [https://web.archive.org/web/20250523010540/https://brest-region.gov.by/by Афіцыйная старонка Берасьцейскага абласнога выканаўчага камітэту]

{{Берасьцейская вобласьць}}
{{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}}

[[Катэгорыя:Берасьцейская вобласьць| ]]</text>
      <sha1>nzf36xrtlc1bf47f9sgsii1i97ll78x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікае Княства Літоўскае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2689</id>
    <revision>
      <id>2699838</id>
      <parentid>2698558</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105168" sha1="pgcae89sdbvrrhwykgmym65lk4zswvx" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Літва (неадназначнасьць)}}
{{Колішняя дзяржава
| Статус             = 
| Назва              = Вялікае Княства Літоўскае
| Лацінка            = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje
| Код мовы           = sla
| Саманазва          = Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных
| Родны склон        = 
| Сьцяг              = Grunwald Pogoń czerwona.svg 
| Апісаньне сьцягу   = Вайсковая харугва
| Герб               = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png
| Апісаньне гербу    = Герб [[Пагоня]]
| Дэвіз              = 
| Гімн               = [[Багародзіца (гімн)|Багародзіца]]
| Каралеўскі гімн    = 
| Мапа               = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, Ruskaje, Žamojckaje.svg
| Апісаньне мапы     = 
| Мапа2              = 
| Апісаньне мапы2    = 
| Мапа3              = 
| Апісаньне мапы3    = 
| Мапа4              = 
| Апісаньне мапы4    =  
| Кароткая назва     = ВКЛ
| Сталіца            = {{Просты сьпіс|
* [[Наваградак]] (да 1323)
* [[Вільня]] (ад 1323)}}
| Афіцыйныя мовы     = [[старабеларуская мова|старабеларуская]]&lt;ref&gt;[[Уладзімер Сьвяжынскі|Сьвяжынскі У.]] Якая мова была дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 12.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Дэ-юрэ — афіцыйны статус з 1566 па 29 жніўня 1696 году. Дэ-факта — ад самога часу ўзьнікненьня ВКЛ і ўваходжаньня ў ягоны склад земляў беларускага этнічнага арэалу, на якіх прынамсі не пазьней за XIV ст. ужо была сфармаваная старабеларуская мова, ужываная ў дзелавой пісьмовасьці: такім чынам, фактычны афіцыйны статус мела з самога ўтварэньня ВКЛ. З канца XIV ст. старабеларуская мова ў пэўнай ступені саступае месца (выданьне прывілеяў на лацінскай мове, некаторых дакумэнтаў па-польску). З 1696 г. старабеларуская мова афіцыйна пазбаўленая афіцыйнага статусу, але зрэдчас выкарыстоўвалася ў актах мясцовага значэньня практычна да самой ліквідацыі ВКЛ.}} (яна жа [[стараўкраінская мова|стараўкраінская]]), [[лацінская мова|лацінская]]{{Заўвага|Часткова і дэ-факта (напрыклад, тэксты шэрагу прывілеяў).}}, [[польская мова|польская]]{{Заўвага|Упершыню выкарыстоўваецца без афіцыйнага статусу ў некаторай частцы дакумэнтаў пасьля пэрыяду пачатку збліжэньня з Польшчай, асабліва пашырыла выкарыстаньне з пачатку XVII ст. і ўрэшце набыла статус адзінай афіцыйнай мовы ў 1696 г., хоць старабеларускую і лацінскую мовы канчаткова ня выцесьніла.}}
| Форма ўраду        = {{Просты сьпіс|
* [[спадчынная манархія]] (1230—1572)
* [[выбарная манархія]] (1572—1795)}}
| Этнічны склад      = {{Просты сьпіс|
* [[ліцьвіны]]
* [[русіны]]
* [[жамойты]]}}
| Валюта             = [[Грош]]
| Год1               = 9 ліпеня 1253
| Падзея1            = Незалежнасьць
| Год2               = 14 жніўня 1385
| Падзея2            = [[Крэўская унія]]
| Год3               = 28 чэрвеня 1569
| Падзея3            = [[Люблінская унія]]
| Год4               = 24 кастрычніка 1795
| Падзея4            = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэці падзел]]
| Год5               = 
| Падзея5            = 
| Год6               = 
| Падзея6            = 
| Год7               = 
| Падзея7            = 
| Год8               = 
| Падзея8            = 
| Год9               = 
| Падзея9            = 
| Год10              = 
| Падзея10           = 
| Год11              = 
| Падзея11           = 
| Год12              = 
| Падзея12           = 
| Год13              = 
| Падзея13           = 
| Год14              = 
| Падзея14           = 
| Год15              = 
| Падзея15           = 
| Год16              = 
| Падзея16           = 
| Заўвагі            = 
&lt;!-- Наступнікі --&gt;
| СьцягН1      = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
| Наступнік1   = Рэч Паспалітая
| СьцягН2      = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg
| Наступнік2   = Каралеўства Прусія
| СьцягН3      = Flag of Russia.svg
| Наступнік3   = Расейская імпэрыя
| СьцягН4      = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| Наступнік4   = Габсбурская манархія 
&lt;!-- Папярэднікі --&gt;
| СьцягП1      = Flag of None.svg
| Папярэднік1  = Літва (каралеўства)
| СьцягП2      = Flag of None.svg
| Папярэднік2  = Полацкае княства
| СьцягП3      = Flag of None.svg
| Папярэднік3  = Гарадзенскае княства
| СьцягП4      = Flag of None.svg
| Папярэднік4  = Друцкае княства
| СьцягП5      = Flag of None.svg
| Папярэднік5  = 
| СьцягП6      = Flag of None.svg
| Папярэднік6  = Віцебскае княства
| СьцягП7      = Flag of None.svg
| Папярэднік7  = Менскае княства
| СьцягП8      = Flag of None.svg
| Папярэднік8  = Пінскае княства
| СьцягП9      = Flag of None.svg
| Папярэднік9  = Тураўскае княства
| СьцягП10     = Flag of None.svg
| Папярэднік10 = Слуцкае княства
| СьцягП11     = Flag of None.svg
| Папярэднік11 = Бранскае княства
| СьцягП12     = Flag of None.svg
| Папярэднік12 = Кіеўскае княства
| СьцягП13     = Flag of None.svg
| Папярэднік13 = Чарнігаўскае княства
| СьцягП14     = Flag of None.svg
| Папярэднік14 = Смаленскае княства
| СьцягП15     = Alex K Halych-Volhynia-flag.svg
| Папярэднік15 = Галіцка-Валынскае княства
}}
'''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''' (скарочаная назва '''Літва́''', '''Вялікалітва́''', больш поўная '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае й Жамо́йцкае'''&lt;ref name=&quot;Kraucevic-2013-7&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.&lt;/ref&gt;{{Заўвага|{{мова-be-old|Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское|скарочана}}; {{мова-la|Magnus Ducatus Lithuaniae|скарочана}}, {{мова-pl|Wielkie Księstwo Litewskie|скарочана}}; іншыя назвы: '''Вялі́кая Лі́тва''', '''Вялікалі́тва'''}}) — [[Фэадалізм|фэўдальная]] эўрапейская дзяржава, якая займала тэрыторыю сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летувы]], а таксама [[Украіна|Ўкраіны]] ([[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчына]], [[Чарнігаў]]шчына і [[Валынь]], да 1569 году), [[Расея|Расеі]] ([[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]] і [[Севершчына]], да сярэдзіны XVII стагодзьдзя) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]], да 1569 году). Першая сталіца — [[Наваградак]], з 1323 году — [[Вільня]].

[[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|Узьнікла]] ў сярэдзіне XIII ст. на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] верхняга і сярэдняга [[Панямоньне|Панямоньня]] ([[Літва старажытная]]) і вярхоўя ракі [[Вяльля|Вяльлі]]&lt;ref name=&quot;ehb387&quot;&gt;{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 7.&lt;/ref&gt;. У 1569 годзе ўтварыла [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Спыніла сваё існаваньне ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|яе трэцяга падзелу]] ў 1795 годзе&lt;ref&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.&lt;/ref&gt;, аднак ня зьнікла зь міжнароднай палітыкі: у XIX ст. неаднойчы ствараліся праекты адраджэньня ВКЛ, а некалькі мадэрных нацыянальных дзяржаваў у [[найноўшы час]] выводзілі зь яго свае пачаткі і абгрунтаваньне тэрытарыяльных прэтэнзіяў&lt;ref name=&quot;Kraucevic-2013-7&quot;/&gt;.

Вялікае Княства Літоўскае стала дзяржавай, у якой [[Этнагенэз беларусаў|канчаткова скансалідаваўся]] і заняў галоўнае месца [[беларусы|беларускі народ]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.&lt;/ref&gt;. Выступіла прадаўжальнікам дзяржаўнасьці [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]] княстваў&lt;ref name=&quot;Kraucevic-2013-7&quot;/&gt;.

== Назва і тытул ==
{{Асноўны артыкул|Літва}}
Назва Вялікага Княства Літоўскага і тытул гаспадара зьмяняліся з часам у залежнасьці ад дзяржаўных межаў і будовы.

У сярэдзіне XIII — пачатку XIV стагодзьдзях дзяржава называлася толькі [[Літва|Літвой]]. Так, у грамаце вялікага князя [[Міндоўг]]а (1254 год) ён значыцца «каралём Літвы». Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Кіеўскай і іншых украінскіх зямель гаспадар называўся «кароль ліцьвінаў і многіх русінаў»&lt;ref name=&quot;ehb401&quot;&gt;[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.&lt;/ref&gt;). Па далучэньні часткі [[Латвія|Латвіі]] вялікі князь [[Гедзімін]] пачаў называцца «кароль [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], валадар і князь [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]». Па далучэньні [[Жамойць|Жамойці]] (сучаснай цэнтральнай і заходняй [[Летува|Летувы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 40.&lt;/ref&gt;) у сярэдзіне XV ст. вялікі князь тытулюецца як «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамойцкае і многіх Рускіх зямель''». У [[Статут ВКЛ 1529 году|Статуце 1529 году]] значылася «''Права пісаныя даны панству Вялікаму княству Літоўскаму, Рускаму, Жамойцкаму і іныя чэраз найясьнейшага пана Жыґімонта, з Божае міласьці караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага і іных''»&lt;ref&gt;[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401—402.&lt;/ref&gt;.

Аднак па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569 год) і далучэньні [[Украіна|Ўкраіны]] да Польшчы краіна пачала звацца толькі Вялікім Княствам Літоўскім, хоць сам гаспадар працягваў тытулявацца вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, жамойцкім, мазавецкім, а па далучэньні ў 1561 годзе [[Інфлянты|Інфлянтаў]] — і інфлянцкім&lt;ref name=&quot;ehb402&quot;&gt;[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 402.&lt;/ref&gt;.

У афіцыйных дакумэнтах для пазначэньня дзяржавы выкарыстоўваліся назвы: «Вялікае Княства Літоўскае», «гаспадарства», «панства», «Рэч Паспалітая»; апошняя ўжывалася як пры пазначэньні толькі Вялікага Княства Літоўскага, так і супольнай з Польшчай канфэдэрацыйнай дзяржавы&lt;ref name=&quot;ehb402&quot;/&gt;.

== Герб ==
{{Асноўны артыкул|Пагоня}}
[[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|значак|зьлева|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]]

Паходжаньне дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;ehb-391&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.&lt;/ref&gt;. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.&lt;/ref&gt;:

[[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых земляў ВКЛ) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]]
{{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''.
{{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}}
[[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]]

Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282):
{{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}}

Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.&lt;/ref&gt;.

Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны&lt;ref&gt;Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.&lt;/ref&gt;. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]&lt;ref name=&quot;salanda-2019-5&quot;&gt;Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.&lt;/ref&gt; і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.&lt;/ref&gt; гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})&lt;ref&gt;Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=mNMMAAAAYAAJ&amp;q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&amp;q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&amp;f=false S. 80].&lt;/ref&gt;.

Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;salanda-2019-5&quot;/&gt;. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў ў сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]&lt;ref name=&quot;Kraucevic-1993&quot;&gt;[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arlou-2012-349&quot;&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.&lt;/ref&gt;. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}&lt;/ref&gt;.

{|
|-
|
&lt;gallery caption=&quot;Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады&quot; class=&quot;center&quot;&quot;&gt;
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]
Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]
Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&quot;&gt;
Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]
Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]
Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]]
Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]]
&lt;/gallery&gt;
|}

== Гісторыя ==

=== Утварэньне ===
[[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|міні|Межы [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]] паводле [[Мікола Ермаловіч|М. Ермаловіча]]]]
{{Асноўны артыкул|Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага}}

Вытокі [[беларусы|беларускай]] дзяржаўнасьці адносяцца ад узьнікненьня [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]], а пазьней [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага]], [[Наваградзкае княства|Наваградзкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]] і іншых княстваў, а створаная ў гэты час матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях&lt;ref name=&quot;ehb387&quot;/&gt;. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня&lt;ref&gt;{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.&lt;/ref&gt;.

Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])&lt;ref name=&quot;kraucevic175&quot;&gt;{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.&lt;/ref&gt;. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця.

Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку&lt;ref name=&quot;kraucevic175&quot;/&gt;. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі.

Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы.

Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна&lt;ref name=&quot;ehb387&quot;/&gt; далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.&lt;/ref&gt; гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341). Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі.

=== Пашырэньне ===
[[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (G. Mercator, 1628).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, 1628 г.]]

Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]&lt;ref name=&quot;ehb389&quot;&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.&lt;/ref&gt;. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай&lt;ref&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, па 1757 г.]]

На працягу XIV ст. не спынялася змаганьне супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], аднак яно мела зьменлівы посьпех. Тым часам у выніку разгрому татараў у [[Бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] (1362) на доўгі час атрымалася адвесьці пагрозу іхных набегаў ад паўднёвай часткі дзяржавы. Каб ня даць [[Маскоўская дзяржава|Маскве]] перашкодзіць аб’яднаньню зямель сучаснай Беларусі, вялікі князь Альгерд [[Паходы Альгерда на Маскву|учыніў на яе тры выправы]] — у 1368, 1370 і 1372 гадох.

Па сьмерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж [[Кейстут]]ам, ягоным сынам [[Вітаўт]]ам і новым вялікім князем [[Ягайла]]м. Гэта значна аслабіла дзяржаву, чым скарысталіся [[крыжакі]], якім у 1382 годзе Ягайла мусіў саступіць землі [[Жамойць|Жамойці]]. 3 мэтай процідзеяньня зьнешняй небясьпецы, што таксама пагражала суседняму [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўству Польскаму]], і ўмацаваньня сваёй улады вялікі князь склаў пэрсанальны хаўрус з Польшчай — [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] (1385). Па атрымальні польскага стальца ён мусіў далучыць да Каралеўства Польскага Вялікае Княства Літоўскае. Аднак супраць падпарадкаваньня Польшчы выступіў Вітаўт, які ачоліў унутрыдзяржаўнае змаганьне. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскім пагадненьнем]] ([[5 жніўня|5.08]].1392 г.), паводле якога Вялікаму Княству Літоўскаму гарантавалася самастойнасьць у палітычным зьвязе з Польшчай (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем абвяшчаўся Вітаўт. Пагадненьне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве. Аднак Вітаўт прагнуў поўнай незалежнасьці, з гэтай мэтай ён намагаўса атрымаць каралеўскі тытул і карону.

Дзеля ўмацаваньня сваёй улады Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у [[Полацак|Полацку]], [[Віцебск]]у, [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарадзе-Северскім]], [[Кіеў|Кіеве]], на Валыні і ў Падольлі). У дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам ён, як і папярэднікі, мусіў выкарыстоўваць [[Жамойць]] у якасьці разьменнай манэты (вядома, што Вітаўт чатырохразова — у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох перадаваў яе крыжакам). Толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|Бітве пад Грунвальдам]] (1410), да якой большая частка цяперашняй [[Летува|Летувы]] знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў, адбылося канчатковае далучэньне гэтых зямель да Вялікага Княства&lt;ref&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам] // «[[Радыё Свабода]]», 14 ліпеня 2009.&lt;/ref&gt;.

Да 1430 году Вялікае Княства Літоўскае дасягнула сваёй максымальнай магутнасьці і тэрытарыяльных межаў «ад мора да мора»&lt;ref name=&quot;ehb390&quot;&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 390.&lt;/ref&gt;: найбольш усходнім пунктам дзяржавы стала [[Тула]]&lt;ref&gt;[[Генадзь Шабанін|Шабанін Г.]], [[Аляксандар Шэкаў|Шэкаў А.]] Тула // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 401.&lt;/ref&gt;, на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паўстаў шэраг умацаваных замкаў — [[Дашаў]], [[Кацюбееў]], [[Чорны Горад]] і інш.

{{Вялікалітоўскае Прычарнамор’е}}

Па сьмерці Вітаўта паміж ягоным братам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам]] і новым вялікім князем [[Сьвідрыгайла]]м распачалося зацятае змаганьне за ўладу. У 1432 годзе выбухнула [[грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432—1439 гадоў|грамадзянская вайна]], якая працягвалася да 1439 году і скончылася перамогай Жыгімонта. Гэтая вайна ахапіла толькі вярхі фэўдалаў, мела дынастычны характар і была змаганьнем за палітычную ўладу&lt;ref name=&quot;hb90&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 90.&lt;/ref&gt;.

З 2-й паловы XV ст. узмацнілася пагроза з боку [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], несупынныя набегі якога значна пасунулі на поўнач межы дзяржавы. У 1506 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага разьбіла татараў пад [[Клецак|Клецкам]], па чым буйныя татарскія набегі на Беларусь не паўтараліся&lt;ref name=&quot;hb91&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 91.&lt;/ref&gt;.

У канцы XV ст. абвастрыліся дачыненьні з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], што прывяло да несупынных ваенных канфліктаў (у 1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537 гадох). З аднаго і з другога боку былі перамогі і паразы. Масква таксама інсьпіравала ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве&lt;ref name=&quot;hb153&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 153.&lt;/ref&gt;.

Уся захопніцкая палітыка Маскоўскай дзяржавы ажыцьцяўлялася пад эгідай абароны праваслаўя&lt;ref name=&quot;hb153&quot;/&gt;.

=== Люблінская унія ===
{{Асноўны артыкул|Люблінская унія}}
У выніку Крэўскай уніі Вялікае Княства Літоўскае і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-пэрсанальнай уніі пры захаваньні імі пэўнай самастойнасьці ўва ўнутранай і вонкавай палітыцы. Неаднаразовае аднаўленьне і пераўкладаньне гэтага зьвязу (у 1401, 1413, 1446, 1501) сьведчыла з аднаго боку пра яго нетрываласьць, а зь іншага — пра наяўнасьць чыньнікаў, што падштурхоўвалі абедзьве дзяржавы да збліжэньня. У [[XV стагодзьдзе|XV]]—[[XVI стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзях вызначылася наступная тэндэнцыя: чым больш абвастраліся дачыненьні Вялікага Княства з Масквой, тым больш яно схілялася да аб’яднаньня з Польшчай.

Кульмінацыя маскоўска-літоўскага процістаяньня наступіла ў 1558 годзе, калі маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы]] распачаў [[Інфлянцкая вайна|вайну]] з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] і захапіў шэраг важных фартэцыяў, што стварыла пагрозу беларускаму Падзьвіньню. З гэтай прычыны вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] прыняў [[Інфлянты]] пад свой пратэктарат, у выніку чаго землі ордэна перайшлі ў супольнае валоданьне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага&lt;ref name=&quot;hb153&quot;/&gt;. Аднак папярэднія войны выцягнулі ўсе сродкі зь дзяржаўнага скарбу: вялікалітоўскае войска пацярпела шэраг няўдачаў, і неўзабаве Масква захапіла ўсю паўночна-ўсходнюю частку Беларусі, адкрыўшы сабе шлях на [[Вільня|Вільню]]. Пад пагрозай апынулася само існаваньне дзяржавы, што прымусіла кіроўныя колы Вялікага Княства шукаць хаўрус з Польшчаю ўзамен на вайсковую дапамогу.

10 студзеня 1569 году распачаўся Люблінскі сойм, які працягваўся амаль 6 месяцаў. Польская шляхта настойвала на прыняцьці артыкулаў, што ставілі Вялікае Княства Літоўскае ў залежнае становішча ад Польшчы. Калі паслы Вялікага Княства ўбачылі пагрозу прымусовага складаньня уніі на непрымальных для іх умовах, то 1 сакавіка 1569 году пакінулі сойм. Аднак польскія фэўдалы скарысталі цяжкае вайскова-палітычнае становішча суседа і дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выданьня незаконных&lt;ref name=&quot;hb92&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 92.&lt;/ref&gt; загадаў пра далучэньне да Польшчы [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]], [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]] і [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага]] ваяводзтваў. У такім умовах прадстаўнікі Вялікага Княства мусілі вярнуцца за стол перамоваў.

1 ліпеня 1569 году зьявіўся акт Люблінскай уніі, паводле якога стваралася новая дзяржава — [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]].

=== Па Люблінскай уніі ===
[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут Вялікага Княства Літоўскага]], 1588 г.]]
{{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}}
[[Рэч Паспалітая]] была [[канфэдэрацыя]]й суседніх дзяржаваў, у складзе якой Вялікае Княства Літоўскае існавала да канца XVIII ст. — часу падзелу Рэчы Паспалітай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й і [[Прусія]]й&lt;ref name=&quot;hb156&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 156.&lt;/ref&gt;. Абедзьве дзяржавы-ўдзельніцы канфэдэрацыі захоўвалі асобныя адміністрацыйны апарат, заканадаўства і судовыя органы, фінансы, мытную сыстэмы, узброеныя сілы, тытул, герб і дзяржаўную пячатку.

=== Змаганьне за самастойнасьць ===
Нягледзячы на ўмовы уніі, у 1570—1580-х гады ў Вялікім Княстве Літоўскім рэгулярна праводзіліся агульнадзяржаўныя соймы, а з 1582 году пачаў дзеяць [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]]&lt;ref name=&quot;hb156&quot;/&gt;.

Аднак найбольшай праявай змаганьня за дзяржаўную самастойнасьць Вялікага Княства Літоўскага было прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту 1588 году]], які фактычна скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна з гэтым заканадаўчым актам, які дзеяў на тэрыторыі Беларусі да 1840 году, Вялікае Княства Літоўскае было самастойнай дзяржавай з уласнай тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Больш таго, 1-ы артыкул IV разьдзелу Статуту зацьвярджаў, у адрозьненьне ад Польшчы, дзе мовай праўных дакумэнтаў была [[лаціна]], дзяржаўнасьць [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name=&quot;hb156&quot;/&gt;.

Пазьней пры спрыяльных абставінах ўплывовыя колы Вялікага Княства Літоўскага неаднойчы спрабавалі аднавіць поўную незалежнасьць: у 1650-я гады — [[Радзівілы]], у канцы XVII ст. — [[Сапегі]]. У выніку чаго ўрад Рэчы Паспалітай мусіў пайсьці на пэўныя саступкі: з 1673 году кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай мусіў праводзіцца на тэрыторыі Вялікага Княства ў беларускім месьце [[Горадня|Горадні]] пад старшынствам аднаго зь мясцовых дэпутатаў.

=== Крыза ===
У XVII—XVIII стагодзьдзях у сацыяльна-эканамічным разьвіцьці Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага ў прыватнасьці пазначыліся перадкрызавыя тэндэнцыі: брак нацыянальнага адзінства, сацыяльныя, этнічныя, рэлігійныя супярэчнасьці, фэўдальныя міжусобіцы прывялі да эканамічнага заняпаду. Шматлікія войны вялі да разбурэньня местаў, мястэчак і вёсак, фізычнага зьнішчэньня насельніцтва.

== Дзяржаўны і палітычны лад ==
[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] [[лацінка]]й]]

Цэнтральную частку дзяржавы ў палітычным эначэньні гэтага паняцьця складала [[Літва|«Літва»]], якая ўлучала [[Ашмяны|Ашмянскую]], [[Берасьце]]йскую, [[Браслаў]]скую, [[Ваўкавыск]]ую, [[Вільня|Віленскую]], [[Вількамір]]скую, [[Горадня|Гарадзенскую]], [[Капыль]]скую, [[Клецак|Клецкую]], [[Кобрынь|Кобрынскую]], [[Ліда|Лідзкую]], [[Менск]]ую, [[Наваградак|Наваградзкую]], [[Нясьвіж|Нясьвіскую]], [[Пінск]]ую, [[Рэчыца|Рэчыцкую]], [[Слонім]]скую, [[Слуцак|Слуцкую]], [[Трокі|Троцкую]] і [[Тураў]]скую землі&lt;ref name=&quot;ehb401&quot;/&gt;.

Дамінаваньне ў дзяржаве мелі фэўдалы цэнтральных (беларускіх) зямель, бо Вялікае Княства ўтварылася на беларускай тэрытарыяльнай, этнаграфічнай і культурнай аснове, а [[беларуская мова]] была дзяржаўнай&lt;ref name=&quot;ehb401&quot;/&gt;. Тут канцэнтравалася большасьць велікакняскіх і дзяржаўных маёнткаў, а таксама асноўныя маёнткі буйных фэўдалаў. Адсюль набіралася асноўная частка арміі, зьбіраліся асноўныя даходы ў дзяржаўны скарб. Буйныя фэўдалы зь беларускіх этнаграфічных зямель [[Алелькавічы]], [[Друцкія (Гедзімінавічы)|Друцкія]], [[Глябовічы]], [[Гальшанскія]], [[Кішкі]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і іншыя займалі кіроўныя пазыцыі ў дзяржаўным апараце&lt;ref name=&quot;ehb401&quot;/&gt;.

Вялікае Княства Літоўскае ачольваў [[вялікі князь]] (гаспадар), які быў носьбітам вярхоўнай улады. Ягоны [[Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарскі суд]] быў найвышэйшай інстанцыяй. Да XV стагодзьдзя ўрадавую дзейнасьць ажыцьцяўляў толькі сам вялікі князь, які выконваў усе функцыі кіраваньня дзяржавай. З прычыны патрэбы арганізацыі дваровай гаспадаркі і разьвязаньня праблем ўнутранай і замежнай палітыкі зьявіліся сталыя службовыя асобы — спачатку маршалак, падкаморы, падчашы, чашнік, крайчы, стольнік, мечнік, кухмістр ды іншыя, у сярэдзіне XV стагодзьдзя — пасады агульнадзяржаўнай адміністрацыі (падскарбі земскі, канцлер ды гетман найвышэйшы)&lt;ref&gt;{{кніга|частка=Сістэма ўлады ў Вялікім Княстве Літоўскім|загаловак=Матэрыялы па гісторыі Беларусі|аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|Месца={{Менск (Мінск)}}|год=1997|наклад=500}}&lt;/ref&gt;.

Заканадаўчую функцыю вялікага князя абмяжоўваў сойм — зьезд дэлегатаў ад рэгіянальных збораў фэўдалаў (сходаў) — і вялікакняская Рада (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]).

{{Вялікія князі літоўскія}}

== Сталіца ==
{{Асноўны артыкул|Наваградак|Вільня}}
[[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|значак|Каранацыя [[Міндоўг]]а]]

Першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага — [[Наваградак]]&lt;ref name=&quot;Hajba-2005-357&quot;&gt;[[Мікалай Гайба|Гайба М.]] Новагародак // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 357.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 85—86.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 164.&lt;/ref&gt;. У 1253 годзе у Наваградку ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міндоўг]] каранаваўся на караля Літвы&lt;ref name=&quot;Hajba-2005-357&quot;/&gt;. Вялікі князь [[Гедзімін]] перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню: як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай умове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай (1323 год)&lt;ref name=&quot;ehb293&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], Таляронак С., [[Арсень Ліс|Ліс А.]], Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 293.&lt;/ref&gt;. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 44.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]]

У старажытных пісьмовых крыніцах Вільня упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»&lt;ref&gt;{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.&lt;/ref&gt;). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''&lt;ref name=&quot;viacorka&quot;/&gt;.

[[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]]

Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}:
{{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}}

Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''&lt;ref name=&quot;viacorka&quot;&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.&lt;/ref&gt;. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''&lt;ref name=&quot;viacorka&quot;/&gt;.

Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»&lt;ref&gt;Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=Plemion%20braterskich&amp;f=false S. VII.]&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}&lt;ref&gt;[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.&lt;/ref&gt;)}}. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}&lt;ref&gt;Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=cWZAAQAAMAAJ&amp;q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&amp;q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&amp;f=false С. 35].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=erJXAAAAMAAJ&amp;q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&amp;q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&amp;f=false С. 26].&lt;/ref&gt; і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей&lt;/ref&gt;.

Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])&lt;ref&gt;Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.&lt;/ref&gt;.

{|
|-
|
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт)
Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)
Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная  філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.
Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929)
Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.
&lt;/gallery&gt;
|}

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
{{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
На раньнім этапе свайго існаваньня Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на судова-адміністацыйныя акругі (княствы і намесьніцтвы), межы якіх склаліся гістарычна. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесьніцтваў, якія зьяўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласьці, якія паступова распадаліся ў працэсе пераходу зямель да фэўдалаў.

У XV—XVI стагодзьдзях аформілася 2-узроўневая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сыстэма: найвышэйшы ўзровень складалі ваяводзтвы (ад 1413 году — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]], 1471 — [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскае]], 1504 — [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], 1507 — [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], 1508 — [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]], 1511 — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]], 1513 — [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]) і землі (Жамойцкая і Валынская), якія ў сваю чаргу падзяляліся на княствы і намесьніцтвы.

У 1565—1566 гадох згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай аформіўся новы падзел тэрыторыі Вялікага Княства&lt;ref&gt;[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [http://www.vln.by/node/25 Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 38—39.&lt;/ref&gt;:

{{Image label begin|image=Grand Duchy of Lithuania. Вялікае Княства Літоўскае.svg|width={{{width|350}}}|float={{{float|right}}}}}
{{Метка выявы|x=-220.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|20px]]'''''&lt;font align=&quot;left&quot; color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt; [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-55.0|y=-207.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt; [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-105.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt; [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-212.0|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-160.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Miensk Voivodeship.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-115.0|y=-158.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo nowogródzkie IRP COA.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;[[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-177.0|y=-53.0|scale={{{width|-1}}}|text=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Połacak Voivodeship.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-280.0|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo smoleńskie IRP COA.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-45.0|y=-97.0|scale={{{width|-1}}}|text=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;&lt;br /&gt;[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''}}
{{Метка выявы|x=-20.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text='''''&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;small&gt;[[Жамойцкае староства|Жамойцкае]]&lt;/small&gt;&lt;/font&gt;'''''&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|20px]]}}
{{Image label end}}&lt;noinclude&gt;

* [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы)
* [[Берасьцейскае ваяводзтва]] (паветы: [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскі]], [[Пінскі павет|Пінскі]])
* [[Брацлаўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Віньніцкі павет|Віньніцкі]], [[Брацлаўскі павет|Брацлаўскі]])
* [[Валынскае ваяводзтва]] (паветы: [[Крэменецкі павет|Крэменецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]], [[Уладзімераўскі павет|Уладзімераўскі]])
* [[Віленскае ваяводзтва]] (паветы: [[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет|Браслаўскі]], [[Віленскі павет|Віленскі]], [[Вількамірскі павет|Вількамірскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]])
* [[Віцебскае ваяводзтва]] (паветы: [[Аршанскі павет|Аршанскі]], [[Віцебскі павет|Віцебскі]])
* [[Кіеўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Жытомірскі павет|Жытомірскі]], [[Кіеўскі павет|Кіеўскі]], [[Мазырскі павет|Мазырскі]], [[Оўруцкі павет|Оўруцкі]], [[Чаркаскі павет|Чаркаскі]], [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскі]])
* [[Менскае ваяводзтва]] (паветы: [[Менскі павет|Менскі]], [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкі]])
* [[Наваградзкае ваяводзтва]] (паветы: [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]])
* [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае ваяводзтва]] (паветы: [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]])
* [[Полацкае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы)
* [[Троцкае ваяводзтва]] (паветы: [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Упіцкі павет|Упіцкі]])
* [[Жамойцкае староства]] (фактычна мела статус ваяводзтва)

Паводле ўмоваў Люблінскай уніі 1569 году, Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павету), Падляскае ваяводзтвы далучыліся да Каралеўства Польскага. У 1611 годзе войскі Рэчы Паспалітай вярнулі ў склад Вялікага Княства [[Смаленскае ваяводзтва]] (паветы [[Смаленскі павет|Смаленскі]] і [[Старадубскі павет|Старадубскі]]).

У 1667 годзе, паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]], [[Смаленск]] і [[Старадуб]] перайшлі пад уладу [[Маскоўская дзяржава|Масквы]], з таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы не зьмяняўся больш за стагодзьдзе (да 1772 году).

{{Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага}}

== Насельніцтва ==
{{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.}}
{{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны|Жмогусы|Жамойты}}
У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва [[Ліцьвіны|«Ліцьвіны»]] (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»)&lt;ref&gt;Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, 73.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 206—207.&lt;/ref&gt;. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»&lt;ref&gt;Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, С. 34.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 78.&lt;/ref&gt;. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»&lt;ref&gt;Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.&lt;/ref&gt; (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, завершанае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)&lt;ref&gt;Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 211.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне канфэсійнасьці назвы «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускія]]», пад якой разумелі ліцьвінаў [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]]]

У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}&lt;ref&gt;{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. &lt;…&gt; Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}}

[[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.&lt;ref name=&quot;CitiDog-2021&quot;&gt;[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.&lt;/ref&gt;]]

У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)&lt;ref&gt;Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… &lt;…&gt; …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}}

У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ:
{{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. &lt;...&gt; А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}}

== Месты ==
У XIII—XIV стагодзьдзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 40 [[места]]ў&lt;ref name=&quot;ehb406&quot;&gt;[[Залман Капыскі|Капыскі З.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гарады // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 406.&lt;/ref&gt;. У [[XV стагодзьдзе|XV ст.]] рысы гандлёвых і рамесьніцкіх цэнтраў набылі былыя [[фартэцыя|фартэцыі]], фэўдальныя [[замак|замкі]], некаторыя гаспадарскія двары. 3 канца [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]] мескія паселішчы пачалі здабываць самакіраваньне паводле [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]].

У XV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім узьнікла вялікая колькасьць адметных мескіх паселішчаў — [[мястэчка|мястэчак]]. У крыніцах XVI—XVIII стагодзьдзяў паняцьці «места» і «мястэчка» ўжываліся поруч у дачыненьні да сярэдніх і малых местаў. Існуюць розныя падыходы да іхнага разьмежаваньня.

Згодна з клясыфікацыяй [[Залман Капыскі|Залмана Капыскага]] вялікімі лічыліся месты, якія мелі 10 і больш тыс. жыхароў, сярэднімі — больш за 5 тыс., малымі — 2—5 тыс. жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў&lt;ref name=&quot;ehb406&quot;/&gt;.

У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве было 757 местаў і мястэчак, у тым ліку на Беларусі 42 месты і 425 мястэчак&lt;ref name=&quot;ehb406&quot;/&gt;.

У 2-й палове XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі было 39 местаў і каля 250 мястэчак, дзе жыло каля 250 тыс. чал. (каля 11% насельніцтва), аднак мескае насельніцтва так і ня здолела дасягнуць узроўню XVII ст.&lt;ref&gt;[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Горад // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 544.&lt;/ref&gt; (да [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Патопу]]).

&lt;gallery caption=&quot;Выгляд местаў Вялікага Княства Літоўскага&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Horadnia. Горадня (1575).jpg|[[Горадня]], 1575 г.
Vilnia. Вільня (1576, 1599).jpg|[[Вільня]], 1576 г.
Połacak. Полацак (1579, 1890).jpg|[[Полацак]], 1579 г.
Mahiloŭ. Магілёў (XVIII).jpg|[[Магілёў]], XVIII ст.
&lt;/gallery&gt;

== Адукацыя ==
У Вялікім Княстве Літоўскім асьвета мела пераважна канфэсійны характар. У другой палове XVI стагодзьдзя існавалі праваслаўныя школы з пашыранай праграмай заняткаў, дзе вывучаліся царкоўнаславянская граматыка, матэматыка, філязофія, тэалёгія. Значны ўнёсак у разьвіцьце, а часткова і ў сэкулярызацыю школьнай асьветы зрабілі праваслаўныя брацтвы ([[Вільня]], [[Магілёў]], [[Слуцак]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Полацак]] і інш.). Каталіцкая сыстэма школьнай і калегіюмнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалягічным, царкоўна-рэлігійным і грамадзкім патрэбам. Паводле пастановаў віленскіх сынодаў, каталіцкія школы мусілі стварацца ў кожнай парафіі.

У часе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адбылося імклівае разьвіцьцё адукацыйнай справы. [[Кальвінізм|Кальвінісцкія]] навучальныя ўстановы адкрыліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Горадня|Горадні]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Полацак|Полацку]] і [[Слуцкая гімназія|Слуцку]] (існавала да 1868 году). Яны вызначаліся высокім узроўнем пэдагагічнага майстэрства&lt;ref name=&quot;hb131&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 131.&lt;/ref&gt;. У другой палове XVI стагодзьдзя адкрылася [[арыянства|арыянская]] акадэмія ў [[Іўе|Іўі]].

Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і перамогі [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] на тэрыторыі Вялікага Княства пачалі пашырацца найвышэйшыя гуманітарныя школы эўрапейскага ўзроўню&lt;ref&gt;[[Аркадзь Цеплякоў|Цеплякоў А.]] [https://web.archive.org/web/20100810192236/http://arche.bymedia.net/2006-4/cieplakou406.htm Дэміталягізацыя езуітаў у Беларусі] // [[ARCHE]]. №4(44), 2006.&lt;/ref&gt; — [[калегіюм]]ы, якія існавалі ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Горадня|Горадні]], [[Нясьвіж]]ы, [[Полацак|Полацку]], [[Ворша|Воршы]] і інш. Большасьць зь іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх ды іншых каталіцкіх ордэнаў.

Першы езуіцкі калегіюм узьнік у [[Вільня|Вільні]] (1570 год), у 1579 годзе ён атрымаў статус [[Віленскі ўнівэрсытэт|акадэміі (унівэрсытэту)]].

У 1773—1792 гадох на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (і Вялікага Княства) дзеяла [[Адукацыйная камісія]] — сьвецкая ўстанова па арганізацыі і кіраваньні сыстэмай школьная асьветы, фактычна першая ў Эўропе афіцыйная структура з функцыямі цэнтральнай школьнай улады&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 208.&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Навучальныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;&quot;&gt;
Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|Вялікі двор [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]
Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкі езуіцкі калегіюм]] (з 1812 — акадэмія)
Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|[[Менскі езуіцкі калегіюм]]
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіюм]]
&lt;/gallery&gt;

== Гаспадарка ==
Працэсы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Вялікага Княства Літоўскага мелі падабенства з заходнеэўрапейскімі галоўным чынам паводле формы, але значна розьніліся паводле зьместу і далёка не супадалі ў часе.

У 2-й палове XVI — 1-й палове XVII стагодзьдзяў на тэрыторыі Вялікага Княства была праведзеная аграрная рэформа ([[устава на валокі]], якую падпісаў [[Жыгімонт Аўгуст]]; валока складала 30 моргаў ці 21,37 га; пад [[фальварак]] адводзілася 8—15 валок). Усталявалася фальваркавая сыстэма гаспадараньня. Адбываецца канчатковае запрыгоньваньне сялянаў, значна павялічваецца прыгонны ўціск, вырасьлі даходы шляхты. У выніку рэформы ў цэнтральнай і заходняй Беларусі адбылося разбурэньне сялянскай грамады, укаранілася падворнае землекарыстаньне, зьмяніліся катэгорыі сялянаў (цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі), іх эканамічнае й прававое становішча. Паступова ішло павелічэньне тэрыторыі землеўладаньняў сьвецкіх магнатаў, адначасна назіралася застава іхных маёнткаў. Гэта нарадзіла ў 2-й пал. [[XVII стагодзьдзе|XVIII ст.]] тэндэнцыю да пераўтварэньня фэадальнай формы ўласнасьці на зямлю ў буржуазную. Побач з заставай узьнікаюць такія зьявы, як арэнда зямлі, [[мануфактура|мануфактуры]] ды іншыя, што сьведчыць пра зараджэньне капіталістычнай формы гаспадараньня, дыфэрэнцыяцыю вёскі.

== Войска ==
{{Асноўны артыкул|Войска Вялікага Княства Літоўскага ў 18 стагодзьдзі}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Гісторыя Беларусі]]
* [[Падвойскі]]
* [[Айчызныя людзі]]
* [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* [[Алесь Белы|Белы А.]] [https://web.archive.org/web/20140819150520/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3662 Хроніка Белай Русі]. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — {{ISBN|985-6599-12-1}}.
* {{Літаратура/ЭВКЛ|1}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|3}}
* {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}}
* [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа] / Пад. рэд. [[Анатоль Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]]. — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1991. {{ISBN|5-343-00876-3}} (2-е выданьне). — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1989. {{ISBN|5-343-00016-9}} (1-е выданьне).
* {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}}
* {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}
* {{Літаратура/Невядомая вайна: 1654—1667}}
* [[Павал Урбан|Урбан П.]] [http://knihi.com/Paula_Urban/Pra_nacyjanalny_charaktar_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha_j_histarycny_termin_Litva.html Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва»] // [[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. №3, 1964.
* [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html Імя ў летапісе]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. {{ISBN|5-345-00656-3}}.
* [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107182517/http://old.knihi.com/caropka/uladary01.html Уладары Вялікага Княства]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1996. {{ISBN|985-07-0034-3}}.
* {{Літаратура/ЭГБ|2}}
* {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікіцытатнік}}
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/statut1588.htm| загаловак = Дакумэнты, зьвязаныя са Трэцім статутам Вялікага Княства Літоўскага 1588 году| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm| загаловак = Дасьледаваньні мэтрыкаў ВКЛ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }}
* [https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у пэрыёдыку «Беларускі гістарычны агляд»]
* [https://web.archive.org/web/20171115122035/http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html Вялікае Княства Літоўскае] ў сярэдзіне XVIII ст. Адміністрацыйная мапа
* [https://web.archive.org/web/20181114073021/http://vkl.by/ Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае»]

{{Гісторыя Беларусі}}
{{Гісторыя Ўкраіны}}
{{Беларусь у тэмах}}</text>
      <sha1>pgcae89sdbvrrhwykgmym65lk4zswvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грунвальдзкая бітва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4564</id>
    <revision>
      <id>2699873</id>
      <parentid>2692902</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137693" sha1="i1ns6kxjj3fw29obhxbysgp30l3ycex" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Бітва
|Назва           = Грунвальдзкая бітва
|Вайна           = Частка [[Вялікая вайна 1409—1411 гадоў|«Вялікай вайны» 1409—1411 гадоў]]
|Выява           = Grunwald bitwa.jpg
|Подпіс да выявы = «[[Бітва пад Грунвальдам (карціна Яна Матэйкі)|Грунвальдзкая бітва]]». [[Ян Матэйка]] (1878)
|Дата            = 15 ліпеня 1410
|Месца           = [[Грунвальдзкае поле|Поле]] між вёскамі [[Грунвальд]] (Грунэфэльдэ), [[Стэнбарк]] (Танэнбэрг), [[Ульнова (Аструдзкі павет)|Ульнова]] (Фаўлен) і [[Ладвігова]] (Людвігздорф)
|Вынік           = Вызначальная перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і Польшчы
|Войска1         = &lt;table cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding-right: 22px; padding-top: 22px;&quot;&gt;[[Файл:Lob Grundwald flags Litwa 1410.svg|20пкс]]&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding-right: 2px;&quot;&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding-right: 3px; padding-top: 4px;&quot;&gt;[[Файл:Kingdom of Poland-flag.svg|20пкс]]&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding-right: 2px;&quot;&gt;[[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;Літоўска-польскія васалы, хаўрусьнікі і найміты:&lt;ref name=&quot;Turnbull26&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 26&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Карпацкая Русь|Рутэнія]],&lt;ref name=&quot;Turnbull28&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 28&lt;/ref&gt; [[Мазовія]],&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;&gt;Jučas 2009, p. 75&lt;/ref&gt; [[Малдаўскае княства|Малдавія]],&lt;ref name=&quot;Urban138&quot;&gt;Urban 2003, p. 138&lt;/ref&gt; [[Татары]],&lt;ref name=&quot;Turnbull25&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 25&lt;/ref&gt; [[Чэхія]], [[Багемія]],&lt;ref name=&quot;Turnbull26&quot;/&gt; [[Маравія]],&lt;ref name=&quot;Turnbull26&quot;/&gt; [[Валахія]]&lt;ref name=&quot;Davies 2005&quot;&gt;Davies 2005, p. 98&lt;/ref&gt;
|Войска2 = [[Файл:Insignia Germany Order Teutonic.svg|16пкс]] [[Тэўтонскі Ордэн]], іншыя крыжакі і найміты з Заходняй Эўропы
|Камандуючы1 = [[Вітаўт Вялікі]], літоўскі і польскі камандуючы &lt;ref name=&quot;Jučas 2009, p. 64&quot;&gt;Jučas 2009, p. 64&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Ягайла|Уладзіслаў II Ягайла]],&lt;br /&gt;фармальна галоўны камандуючы, ня ўдзельнічаў у бітве&lt;ref name=&quot;Turnbull26&quot;/&gt;&lt;br /&gt;[[Лугвен]]&lt;br /&gt;[[Джэлал ад-Дзін]]
|Камандуючы2 = [[Файл:Wg jungingen.gif|17пкс]] [[Сьпіс вялікіх магістраў Тэўтонскага Ордэну|Вялікі магістар]] [[Ульрых фон Юнгінген]]
|Колькасьць1 = 16 000 — 39 000&lt;ref name=&quot;Jucas5758&quot;&gt;Jučas 2009, pp. 57–58&lt;/ref&gt;
|Колькасьць2 = 11 000 — 27 000&lt;ref name=&quot;Jucas5758&quot;/&gt;
|Страты1 = 4000—5000 загінулых&lt;br /&gt;8000 параненых&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 73&lt;/ref&gt;
|Страты2 = 8000 загінулых&lt;br /&gt;14 000 палонных&lt;br /&gt;200—400 братоў Ордэну забітых
}}
{{Літоўска-польска-тэўтонскія войны}}
'''Гру́нвальдзкая бітва''', '''Бітва пад Гру́нвальдам''' (у [[Літоўскім летапісе 1446 году|летапісе 1446 году]] — '''Дубро́венская бітва''', у гістарычнай літаратуры — '''Танэнбэ́рская бітва'''&lt;ref&gt;Цярохін 1994, с. 157&lt;/ref&gt;; {{мова-pl|Bitwa pod Grunwaldem|скарочана}}, {{мова-lt|Žalgirio mūšis|скарочана}}, {{мова-uk|Грюнвальдська битва|скарочана}}, {{мова-de|Schlacht bei Tannenberg|скарочана}}) — вызначальная бітва [[Вялікая вайна 1409—1411 гадоў|Вялікай вайны 1409—1411 гадоў]], якая адбылася 15 ліпеня 1410 году паміж саюзным літоўска-польскім і тэўтонскім войскамі. Саюз [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]] пад кіраўніцтвам вялікага князя [[Вітаўт]]а і адпаведна караля [[Ягайла|Ўладзіслава II Ягайлы]] здабыў вызначальную перамогу над войскам [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскага ордэну]], якое кіравалася [[Сьпіс вялікіх магістраў Тэўтонскага Ордэну|вялікім магістрам]] [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыхам фон Юнгінгенам]]. Большасьць крыжацкіх рыцараў была забітая або ўзятая ў палон. Нягледзячы на паразу, крыжакі вытрымалі [[Аблога Марыенбургу 1410 году|аблогу сваёй сталіцы ў Марыенбургу]] (цяпер [[Мальбарк]]) і пацярпелі толькі мінімальныя тэрытарыяльныя страты ў выніку [[Торунскі мір 1411 году|Торунскай дамовы 1411 году]]. Тэрытарыяльныя спрэчкі працягваліся да складаньня [[Мельнскі мір|Мельнскага міру 1422 году]]. Тым ня менш, крыжакі не былі здольныя аднавіць ранейшую сілу Ордэну, і фінансавы цяжар рэпарацыяў прычыніўся да нутраных канфліктаў і эканамічнага спаду на крыжацкіх землях. Грунвальдзкая бітва пераразьмеркавала балянс сілаў ва Ўсходняй Эўропе і зазначыла ўзыход саюза Польшчы і ВКЛ да ўзроўню дамінуючай палітычна-вайсковай фармацыі ў рэгіёне.

У Грунвальдзкай бітве ад [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.&lt;/ref&gt;. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]&lt;ref&gt;Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.&lt;/ref&gt;.

Грунвальдзкая бітва была адной з найбуйнейшых бітваў [[Сярэднявечча|Сярэднявечнай Эўропы]] і разглядаецца за найважнейшую перамогу ў гісторыі Польшчы і Літвы&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 92&lt;/ref&gt;. Бітву атачалі рамантычныя легенды і [[нацыяналізм|нацыяналістычная прапаганда]], якая рабіла яе яскравым сымбалем змаганьня супраць захопнікаў і крыніцай нацыянальнай гордасьці. Цягам XX стагодзьдзя бітва выкарыстоўвалася нацысцкай і савецкай прапагандамі. Толькі ў апошнія дзесяцігодзьдзі гісторыкі наблізіліся да непрадузятай, навуковай ацэнкі бітвы, узгадняючыся з папярэднімі гістарычнымі крыніцамі, якія ў кожнай нацыі моцна адрозьніваюцца.

== Назвы і крыніцы ==

=== Назвы ===
Бітва мела месца на тэрыторыі [[Дзяржава Тэўтонскага ордэну|манаскай дзяржавы Тэўтонскага ордэну]] паміж трыма вёскамі: [[Грунвальд]] (на захад), [[Стэнбарк|Танэнбэрг]] (на паўночны ўсход) і [[Ладвігова]] (на поўдзень). Ягайла ўзгадваў гэтае месца па-лацінску як «in loco conflictus nostri, quem cum Cruciferis de Prusia habuimus, dicto Grunenvelt»&lt;ref name=&quot;Ekdahl2008&quot;&gt;Ekdahl 2008, с. 175&lt;/ref&gt;. Пазьнейшыя польскія летапісцы інтэрпрэтавалі слова «Grunenvelt» як «Grünwald» (Грунвальд), што па-нямецку азначае «зялёны лес». Летувісы пасьледвалі за традыцыяй і пераклалі гэтую назву як «Žalgiris». Немцы назвалі бітву Танэнбэрскай ад назвы вёскі ''Tannenberg'' ({{мова-de|піхтавы ўзгорак|скарочана}}). [[Літоўскі летапіс 1446 году]] называе бітву ''Дубровенскай'' — па назьве бліжэйшага гораду [[Дуброўна (Вармінска-Мазурскае ваяводзтва)|Дуброўна]]&lt;ref name=be3/&gt; ({{мова-pl|Dąbrówno|скарочана}}}.

Такім чынам, існуюць некалькі асноўных назваў гэтае бітвы: {{мова-be|Дубровенская бітва|скарочана}}, {{мова-de|Schlacht bei Tannenberg|скарочана}}, {{мова-pl|Bitwa pod Grunwaldem|скарочана}},  {{мова-lt|Žalgirio mūšis|скарочана}}. Назвы бітвы ў мовах іншых народаў, якія ўдзельнічалі ў бойцы, уключаюць {{мова-uk|Грюнвальдська битва|скарочана}}, {{мова-ru|Грюнвальдская битва|скарочана}}, {{мова-cz|Bitva u Grunvaldu|скарочана}}, {{мова-ro|Bătălia de la Grünwald|скарочана}}.

=== Крыніцы ===
[[Файл:Anonymous letter concerning the Battle of Žalgiris (Tannenberg).jpg|міні|310пкс|Ананімны ліст, датычны Вялікай Бітвы (датаваны паміж 1411 і 1413), зьяўляецца адной зь нешматлікіх тагачасных крыніцаў]]
Існуе няшмат надзейных крыніцаў датычна Грунвальдзкай бітвы, і большасьць зь іх польскія. Самай важнай і дакладнай крыніцай па гэтай тэме зьяўляецца «Cronica conflictus Wladislai regis Poloniae cum Cruciferis anno Christi 1410», якая была напісаная не пазьней як праз год пасьля бітвы ейнай сьведкай&lt;ref&gt;Jučas 2009, с. 8&lt;/ref&gt;. Аўтарства хронікі застаецца нявысьветленым, але на месца аўтара ўжо былі прапанаваныя такія кандыдатуры, як польскі канцлер [[Мікалай Труба]] і сакратар Ягайлы [[Зьбігнеў Алясьніцкі]]&lt;ref name=&quot;Jucas9&quot;&gt;Jučas 2009, с. 9&lt;/ref&gt;. Хоць арыгінальная «Cronica conflictus» не дайшла да нашых дзён, з XVI стагодзьдзя захаваўся кароткі пераказ хронікі. Другой асноўнай гістарычнай крыніцай пра падзеі Грунвальдзкай бітвы зьяўляецца «Historia Poloniae» польскага гісторыка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] (1415—1480)&lt;ref name=&quot;Jucas9&quot;/&gt;. Гэта дэтальны і ўсебаковы даклад, напісаны празь некалькі дзесяцігодзьдзяў пасьля бітвы. Пэўнасьць крыніцы церпіць ня толькі ад вялікага прамежку часу паміж падзеямі і датай напісаньня самой хронікі, але і ад прадузятага стаўленьня Длугаша да літоўцаў&lt;ref name=&quot;Jucas10&quot;&gt;Jučas 2009, с. 10&lt;/ref&gt;. Дадатковай гістарычнай крыніцай зьяўляецца «Banderia Prutenorum» — летапіс XV стагодзьдзя з выявамі і лацінскімі подпісамі крыжацкіх штандараў падчас бітвы, адлюстраванымі ў Вэвэльскім саборы. Іншыя польскія крыніцы ўключаюць у сябе два лісты, напісаных Ягайлам сваёй жонцы [[Ганна Цэльская|Ганьне Цэльскай]] і познанскаму біскупу Войцэху Ястшэмбцу, а таксама лісты Ястшэмбца да палякаў у Сьвятым Прастоле&lt;ref name=&quot;Jucas10&quot;/&gt;. Нямецкія крыніцы ўключаюць у сабе невялікую згадку ў хроніцы Ёгана фон Пасілге. Ананімны ліст, які апісвае важныя дэталі літоўскіх манэўраў, напісаны паміж 1411 і 1413 гадамі, быў знойдзены швэдзкім гісторыкам Свэнам Экдахлем&lt;ref&gt;Jučas 2009, с. 11&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ekdahl1963&quot;&gt;Ekdahl 1963&lt;/ref&gt;.

== Гістарычны кантэкст ==

=== Літоўскі паход і літоўска-польская унія ===
[[Файл:Lietuviai kovoja su vokiečiais.Lithuanians fighting Teutonic Knights (2).jpg|міні|зьлева|[[Літвіны]] змагаюцца з Тэўтонскімі рыцарамі. Фрэска сярэдзіны 14 стагодзьдзя з [[Замак у Мальбарку|замку ў Мальбарку]]]]
[[Файл:Teutonic Order 1410.png|міні|300пкс|Тэрыторыя [[Дзяржава Тэўтонскага ордэну|Дзяржавы Тэўтонскага ордэну]] паміж 1260 і 1410; месцы і даты буйнейшых бітваў, уключаючы Грунвальдзкую бітву, пазначаныя перакрыжаванымі чырвонымі мячамі]]
У [[1230|1230 годзе]] [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]], крыжацкі ваенны ордэн, перамясьціліся ў Кульмэрлянд і распачалі [[Прускі крыжовы паход]] супраць паганскіх прускіх кланаў. Пры падтрымцы [[Папа|Папы]] і [[Імпэратары Сьвятой Рымскай Імпэрыі|імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі]] тэўтоны заваявалі і перавялі ў хрысьціянства большасьць прусаў да [[1280|1280 году]], пасьля чаго зьвярнулі сваю ўвагу на паганскае [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Амаль на працягу ста гадоў крыжакі рабілі набегі на літоўскія землі, асабліва [[Жамойць]], бо яна аддзяляла тэўтонаў ад [[Лівонскі ордэн|іх адгалінаваньня]] ў [[Лівонія|Лівоніі]]. Прыгранічныя рэгіёны пераўтварыліся ў незаселеныя пустэчы, але крыжакі дамагліся толькі нязначных тэрыторыяў. Літоўцы ўпершыню адмовіліся ад Жамойці ў часы [[Грамадзянская вайна ў ВКЛ 1381—1384 гадоў|Грамадзянскай вайны ў ВКЛ 1381—1384 гадоў]] паводле [[Дубіская дамова|Дубіскай дамовы]].

У 1385 годзе вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] паводле ўмоваў [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ўзяў шлюб з польскай каралевай [[Ядзьвіга Анжуйская|Ядзьвігай Анжуйскай]]. Ягайла прыняў хрост і быў каранаваны каралём польскім, тым самым стварыўшы дынастычную унію паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Польскім Каралеўствам. Афіцыйная [[хрысьціянізацыя Літвы]] пазбавіла Ордэн рацыянальнага абгрунтаваньня сваіх дзеяньняў у рэгіёне&lt;ref name=&quot;ref16&quot;/&gt;. Тэўтонскі вялікі магістар [[Конрад Цёльнэр фон Ротэнштайн]] пры падтрымцы вугорскага караля [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] выступіў публічна, ставячы пад сумнеў шчырасьць Ягайлавага пераходу ў хрысьціянства. Тэрытарыяльныя дыспуты наконт Жамойці, якая ўжо была ў руках крыжакоў з часоў [[Рацёнскі дагавор|Рацёнскага дагавору 1404 году]], працягнуліся і далей. Польшча таксама вяла тэрытарыяльныя спрэчкі з Ордэнам наконт [[Добжынская зямля|Добжынскай зямлі]] і Данцыга ([[Гданьск]]а), але ў цэлым дзьве дзяржавы знаходзіліся ў перамір’і паводле [[Каліскі мір|Каліскага міру 1343 году]]&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 132&lt;/ref&gt;. Канфлікт таксама тлумачыўся гандлёвымі меркаваньнямі: крыжакі кантралявалі калены трох буйных рэк ([[Нёман]]а, [[Вісла|Віслы]] і [[Дзьвіна|Дзьвіны]]) у Польшчы і Літве&lt;ref&gt;Kiaupa 2000, p. 137&lt;/ref&gt;.

=== Вайна, перамір'е і падрыхтаваньні ===

У траўні 1409 году выбухнула [[жамойцкія паўстаньні|паўстаньне на падуладнай тэўтонам Жамойці]]. Літва падтрымала паўстаньне, а крыжакі, у сваю чаргу, пагразілі ўварваньнем. Польшча абвясьціла аб сваёй падтрымцы пазыцыі Літвы і ў адказ пагразіла ўварваньнем у Ордэн. Як толькі прускія войскі эвакуяваліся з Жамойці, тэўтонскі вялікі магістар [[Ульрых фон Юнгінген]] 6 жніўня 1409 году абвясьціў вайну Польскаму Каралеўству і Вялікаму Княству Літоўскаму&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 20&lt;/ref&gt;. Крыжакі спадзяваліся перамагчы Польшчы і Літву паасобку і пачалі з набегаў на [[Вялікая Польшча|Вялікую Польшчу]] і [[Куявія|Куявію]], захопліваючы палякаў без папярэджаньня&lt;ref name=ref20&gt;Ivinskis 1978, p. 336&lt;/ref&gt;. Крыжакі спалілі замак у Добжыну ([[Добжын-над-Віслай]]), захапілі [[Баброўнікі (Ліпнаўскі павет)|Баброўнікі]] пасьля чатырнаццацідзённай аблогі, заваявалі [[Быдгашч]] і некалькі невялікіх мястэчак&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 130&lt;/ref&gt;. Палякі арганізавалі контрнаступленьне і вярнулі сабе Быдгашч&lt;ref&gt;Kuczynski 1960, p. 614&lt;/ref&gt;. Жмудзіны атакавалі Мэмэль ([[Клайпеда]])&lt;ref name=ref20/&gt;. Зрэшты, ніводны з бакоў ня быў гатовы да поўнамаштабнай вайны.

Рымскі кароль [[Вацлаў IV]] пагадзіўся ўрэгуляваць канфлікт. Мірнае пагадненьне было падпісанае 8 кастрычніка 1409 году тэрмінам да 21 чэрвеня 1410 году&lt;ref&gt;Jučas 2009, p. 51&lt;/ref&gt;. Абодва бакі выкарысталі гэты час для падрыхтаваньня да наступнай бітвы, зьбіраючы войскі і займаючыся дыпляматычнымі манэўрамі. Абодва бакі дасылалі лісты і дыпляматычныя місіі ў краіны хрысьціянскага сьвету, абвінавачваючы адзін аднаго ў шматлікіх парушэньнях і пагрозах. Вацлаў IV, атрымаўшы ад крыжакоў дарунак у {{ФАРМАТАВАЦЬ_ЛІК: 60000}} флёрынаў, абвясьціў, што Жамойць паўнапраўна належыць крыжакам, і толькі Добжынская зямля мусіць быць вернутая Польшчы&lt;ref name=asd&gt;Turnbull 2003, p. 21&lt;/ref&gt;. Крыжакі таксама заплацілі {{ФАРМАТАВАЦЬ_ЛІК: 300000}} [[дукат]]аў [[Імпэратары Сьвятой Рымскай Імпэрыі|імпэратару Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонту]], які меў погляды на [[Малдаўскае княства]], за яго вайсковую падтрымку&lt;ref name=asd/&gt;. Жыгімонт паспрабаваў разьбіць літоўска-польскі альянс, прапаноўваючы Вітаўту каралеўскую карону; прыняцьце Вітаўтам такой прапановы парушыла б умовы [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскага пагадненьня]] і выклікала б літоўска-польскія рознагалосьсі&lt;ref&gt;Kiaupa 2000, p. 139&lt;/ref&gt;. Адначасова Вітаўт здолеў дамагчыся перамір’я зь [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]].

Да сьнежня 1409 году Ягайла і Вітаўт дамовіліся наконт агульнай стратэгіі: іхнія арміі мусілі аб’яднацца ў адну буйную сілу і рушыць у напрамку да Марыенбургу ([[Мальбарк]]), сталіцы Тэўтонскага ордэну&lt;ref name=fin&gt;Turnbull 2003, p. 30&lt;/ref&gt;. Крыжакі, узяўшы абарончую пазыцыю, не чакалі супольнай літоўска-польскай атакі і пачалі рыхтавацца да падвойнага наступленьня — з боку палякаў, уздоўж Віслы ў напрамку да Данцыгу ([[Гданьск]]), і з боку літвінаў, уздоўж [[Нёман]]у ў напрамку да Рагніту (Неман)&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;/&gt;. Каб процістаяць гэтай пагрозе, Ульрых фон Юнгінген засяродзіў свае сілы ў Швэцы ([[Сьвэце]]), у цэнтральным пункце, адкуль тэўтонскія войскі маглі даволі хутка зрэагаваць на ўварваньне зь любога боку&lt;ref&gt;Jučas 2009, p. 74&lt;/ref&gt;. Вялікія гарнізоны былі пакінутыя ва ўсходніх замках Рагніту, Рэйна ([[Рын]]) каля Лётцэна ([[Гіжыцка]]) і Мэмэля ([[Клайпеда]])&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;/&gt;. Дзеля таго, каб трымаць свае пляны ў сакрэце, Ягайла і Вітаўт арганізавалі некалькі набегаў на памежныя тэрыторыі, тым самым прымушаючы крыжакоў трымаць іхнія войскі на месцы&lt;ref name=fin/&gt;.

== Падрыхтоўка ==

Пры канцы 1409 году [[Вітаўт]] зь [[Ягайла]]м на [[Берасьцейская сустрэча|таемнай нарадзе ў Берасьці]] выпрацавалі дэталёвы плян будучых ваенных дзеяньняў. Усю зіму і вясну ішла падрыхтоўка. У пушчах ладзіліся паляваньні, каб назапасіць мяса дзічыны для шматтысячных войскаў. А ў канцы траўня 1410 году ў [[Горадня|Горадні]] пачалі зьбірацца харугвы з усяго Вялікага Княства — зь [[Беларусь|Беларусі]], паўночнай [[Украіна|Украіны]] і [[Жамойць|Жмудзі]]. Да іх далучыліся загоны татарскіх вершнікаў, аддзелы іншых хаўрусьнікаў&lt;ref name=&quot;onthisday&quot;&gt;Чарняўскі 2004&lt;/ref&gt;.

== Сілы бакоў ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; align=right
|+ Розныя падлікі сілаў бакоў&lt;ref name=&quot;Jucas5758&quot;/&gt;
|-
! Гісторык || Літоўскі || Польскі || Тэўтонскі
|-
| Карл Хэвэкер і&lt;br /&gt;Ганс Дэльбрук
| colspan=2 align=center| 16 500 || 11 000
|-
| [[Яўген Разін]]&lt;ref name=&quot;ref29&quot;/&gt;
| colspan=2 align=center| 16 000 — 17 000 || 11 000
|-
| Макс Оэхлер
| colspan=2 align=center| 23 000 || 15 000
|-
| Ежы Охманскі
| colspan=2 align=center| 22 000 — 27 000 || 12 000
|-
| Свэн Экдахл
| colspan=2 align=center| 20 000 — 25 000 || 12 000 — 15 000
|-
|[[Анджэй Надольскі]] || 10 000 || 20 000 || 15 000
|-
| Ян Дамброўскі || 8000 — 11 000 || 15 000 — 18 000 || 19 000
|-
| Зыгмант Кіяўпа&lt;ref name=&quot;ref30&quot;&gt;Kiaupa 2002&lt;/ref&gt; || 11 000 || 18 000 || 15 000 — 21 000
|-
| [[Марыян Біскуп]] || 10 000 — 11 000 || 19 000 — 20 000 || 21 000
|-
| [[Дэніел Стоўн (гісторык)|Дэніел Стоўн]]&lt;ref name=&quot;ref16&quot;&gt;Stone 2001, p. 16&lt;/ref&gt; || 11 000 || 27 000 || 21 000
|-
| Стэфан Кучынскі
| colspan=2 align=center| 39 000 || 27 000
|}
Складана вызначыць дакладную колькасьць жаўнераў, якія прымалі ўдзел у бітве&lt;ref name=&quot;Turnbull25&quot;/&gt;. Ніводная з тагачасных гістарычных крыніцаў не зьмяшчае дакладнага вайсковага ліку бакоў. [[Ян Длугаш]] у сваіх працах пералічвае колькасьць харугваў, асноўных адзінак кожнай кавалерыі: 51 у тэўтонаў, 50 у палякаў і 40 у літоўцаў&lt;ref name=&quot;ref31&quot;&gt;Ivinskis 1978, p. 338&lt;/ref&gt;. Зрэшты, так і не зразумела, колькі чалавек было пад кожнай харугвай. Структура і колькасьць пяхотных войскаў (лучнікаў, арбалетчыкаў і ўзброеных пікамі), як і артылерыйскіх войскаў, невядома таксама. Колькасныя падлікі, зробленыя рознымі гісторыкамі, часта неаб’ектыўныя з-за палітычных і нацыянальных прадузятых меркаваньняў&lt;ref name=&quot;Turnbull25&quot;/&gt;. Нямецкія гісторыкі маюць тэндэнцыю да паказу меншых вайсковых лічбаў, тым часам як польскія гісторыкі схіляюцца ў бок перавышаных падлікаў&lt;ref name=&quot;Jucas5758&quot;/&gt;. На канчатковы прафэсійны падлік польскага гісторыка [[Стэфан Кучынскі|Стэфана Кучынскага]] ў 39 000 літоўска-польскіх 21 000 тэўтонскіх рыцараў&lt;ref name=&quot;ref31&quot;/&gt; заходняя літаратура спасылаецца ў якасьці «агульнапрызнанага»&lt;ref name=&quot;Turnbull25&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Davies 2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ref32&quot;&gt;Johnson 1996, p. 43&lt;/ref&gt;.

=== Хаўрусьніцкія войскі ===
[[Файл:Lithuanian soldiers (14-15c reconstruction) 2.jpg|міні|250пкс|Сучасная рэканструкцыя адзеньня і брані, якую насіла літоўская цяжкая пяхота ў XIV—XV ст.]]

Аснову войска [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства]] складалі 40 харугваў, у большасьці зь якіх пераважалі продкі сучасных [[беларусы|беларусаў]]&lt;ref name=&quot;ciarochin-159&quot;&gt;Цярохін 1994, с. 159&lt;/ref&gt;: [[Амсьціслаў]]ская, [[ворша|Аршанская]], [[Берасьце]]йская, [[Ваўкавыск]]ая, [[Вільня|Віленская]], [[Віцебск]]ая, [[Горадня|Гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынская]], [[Ліда|Лідзкая]], [[Магілёў]]ская, [[Меднікі|Медніцкая]], [[Наваградак|Наваградзкая]], [[Пінск]]ая, [[Полацак|Полацкая]], [[Слуцак|Слуцкая]], [[Смаленск]]ая, [[Старадуб]]ская, [[Трокі|Троцкая]] і інш.&lt;ref name=&quot;ciarochin-159&quot;/&gt; Трыма харугвамі са [[Смаленск]]скай зямлі (Смаленская, Амсьціслаўская і няпэўнай прыналежнасьці) камандаваў брат Ягайлы [[Лугвен]]&lt;ref&gt;Бохан 2005, с. 555&lt;/ref&gt;. З этнічна [[летувісы|летувіскіх]] зямель у гістарычных крыніцах згадваецца адна [[Коўна|Ковенская]] харугва, з [[украінцы|украінскіх]] — [[Кіеў]]ская, [[Крамянец]]кая, [[Луцак|Луцкая]], [[Ратна|Ратненская]], [[Уладзімер-Валынскі|Уладзімерская]]&lt;ref name=&quot;ciarochin-159&quot;/&gt;. У склад літоўскага войска таксама ўваходзіў кантынгент татараў [[Залатая Арда|Заладой Арды]] пад камандаваньнем мірзы [[Джэлал ад-Дзін]]а&lt;ref name=&quot;Turnbull28&quot;/&gt;.

Польскае войска складалася з 51 харугвы. У ім былі сем харугваў з Галіцкай Украіны і харугвы наймітаў з [[Багемія|Багеміі]] і [[Маравія|Маравіі]]. З чэхаў складаліся дзьве паўнавартасныя харугвы пад камандаваньнем Яна Сокала з Ламберка&lt;ref name=&quot;Turnbull26&quot;/&gt;. Адным са служачых сярод чэскага войска быў [[Ян Жыжка]], будучы кіраўнік гусіцкага руху. [[Аляксандар I Добры]] камандаваў малдаўскімі войскамі&lt;ref name=&quot;Urban138&quot;/&gt;.

Галоўным камандуючым літоўска-польскага войска фармальна быў названы кароль Ягайла; тым ня менш, ён ня ўдзельнічаў у бітве, таму як быў заняты малітвамі. Літоўскія рыцары кіраваліся выключна вялікім князем Вітаўтам, які зьяўляўся намесьнікам галоўнага кіраўніка і дапамагаў у распрацоўцы галоўнай стратэгіі кампаніі. Вітаўт актыўна ўдзельнічаў у самой бітве, кіруючы як літоўскімі, так і польскімі войскамі&lt;ref name=&quot;Jučas 2009, p. 64&quot;&gt;Jučas 2009, p. 64&lt;/ref&gt;.

=== Войска Тэўтонскага Ордэну ===
[[Файл:Krzyzacy.jpg|міні|224пкс|[[Міхал Андрыёлі]]. «Крыжакі», 1895.]]
З 27 тысячаў воінаў кіраўніцтва Ордэну сфармавала 51 тактычнае падразьдзяленьне — харугвы («знамёны»)&lt;ref name=a72&gt;Тарас 2010, с. 72&lt;/ref&gt;. Тэарэтычна, сярэдняя колькасьць адной — 530 чалавек, але практычна ў адных набіралася да тысячы байцоў, тады як у іншых — ня больш за 300&lt;ref name=a72/&gt;. Будучы ў колькаснай меншасьці, тэўтонскае войска мела перавагі ў дысцыпліне, ваенным падрыхтаваньні і пераўзыходзячай вайсковай амуніцыі&lt;ref name=&quot;ref29&quot;&gt;Разин 1999, p. 486&lt;/ref&gt;. Іхняя цяжкая [[кавалерыя]] была адной з найлепшых у Эўропе. Тэўтонскае войска аснашчалася [[бамбарда]]мі, якія маглі страляць сьвінцовымі і каменнымі ядрамі&lt;ref name=&quot;ref29&quot;/&gt;. Літоўска-польскі і тэўтонскі бакі складаліся з войскаў розных краінаў і земляў, уключаючы шматлікіх наймітаў; напрыклад, [[Багемія|багемскія]] рыцары змагаліся на кожным з бакоў&lt;ref name=&quot;ref33&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 29&lt;/ref&gt;. Тэўтоны таксама запрашалі добраахвотных воінаў. Прадстаўнікі дваццаці двух розных народаў, у пераважнай большасьці германскіх і розных частак [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], далучыліся да тэўтонскага боку&lt;ref&gt;Разин 1999, pp. 485—486&lt;/ref&gt;. Крыжацкія рэкруты прадстаўлялі сабой жаўнераў з [[Вэстфалія|Вэстфаліі]], [[Фрызія|Фрызіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Швабія|Швабіі]]&lt;ref name=&quot;ref33&quot;/&gt; і Штэтына ([[Шчэцін]])&lt;ref&gt;Jučas 2009, p. 56&lt;/ref&gt; пад началам князя Казімера Шчэцінскага. Наёмныя аддзелы крыжакоў фармаваліся з [[Чэхі|чэхаў]], [[Маравы|мараваў]], [[Швайцарцы|швайцарцаў]]. Вугорскія дваране надаслалі для тэўтонаў 200 воінаў&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 139&lt;/ref&gt;, але падтрымка з боку [[Імпэратары Сьвятой Рымскай Імпэрыі|імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта]] была неістотнай&lt;ref name=&quot;ref26&quot;&gt;Christiansen 1997, p. 227&lt;/ref&gt;.

Вялікі маршал [[Фрыдрых фон Валенродэ]] кіраваў левым флянгам ордэнскага войска (супраць войска ВКЛ), правым флянгам кіраваў [[вялікі комтур]] [[Куна фон Ліхтэнштайн]] (супраць войска Польшчы)&lt;ref&gt;Тарас 2010, с. 78&lt;/ref&gt;. На галоўнай харугве Ордэну быў адлюстраваны чорны крыж з арлом у цэнтры на белым полі.

== Вайсковы паход у Прусію ==
[[Файл:Grunwald 1410.png|міні|300пкс|Мапа ваенных перамяшчэньняў у Грунвальдзкай кампаніі]]
Паводле першага этапу Грунвальдзкай кампаніі ўсе літоўска-польскія войскі сабраліся пад [[Чэрвінск над Віслай|Чэрвінскам]], у вызначаным месцы за 80 км ад прускай мяжы, дзе саюзнае войска перайшло празь [[Вісла|Віслу]] па пантонным мосьце&lt;ref name=&quot;ref39&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 33&lt;/ref&gt;. Гэты манэўр, які патрабаваў строгай вызначанасьці і імпэту сярод поліэтнічнага літоўска-польскага войска, быў выкананы прыкладна за тыдзень з 24 чэрвеня па 30 чэрвеня 1410 году&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;/&gt;. Польскія салдаты зь [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]] сабраліся ў [[Познань|Познані]], а салдаты з [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] — у [[Вольбуж]]ы. 24 чэрвеня 1410 году Ягайла і чэскія найміты прыбылі ў [[Вольбуж]]&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;/&gt;. Праз тры дні польскае войска ўжо знаходзілася ля вызначанага месца пад Чэрвінскам.

Літоўскае войска выступіла зь [[Вільня|Вільні]] 3 чэрвеня 1410 году. Пазьней да яго далучыліся русінскія палкі ў [[Горадня|Гародні]]&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;/&gt;. Яны прыбылі ў Чэрвінск у той самы дзень, калі палякі перасяклі раку. Пасьля перасячэньня да літоўска-польскага войска далучыліся мазавецкія войскі Земавіта IV і Януша Варшаўскага&lt;ref name=&quot;Jucas75&quot;/&gt;.

3 ліпеня 1410 году масіўная армія пачала свой рух на поўнач у напрамку да Марыенбургу ([[Мальбарк]]), сталіцы Прусіі. 9 ліпеня пруская мяжа была перасечаная&lt;ref name=&quot;ref39&quot;/&gt;.

Пераход празь Віслу заставаўся тайнай для крыжакоў, пакуль вугорскія дыпляматычныя прадстаўнікі, якія спрабавалі дамовіцца аб перамір’і, не раскрылі гэты факт вялікаму тэўтонскаму магістру&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 141&lt;/ref&gt;, у які той спачатку не паверыў&lt;ref name=be1&gt;Тарас 2010, с. 67&lt;/ref&gt;. Аб’яднаньне войскаў Вітаўта і Ягайлы стала для магістра поўнай нечаканасьцю&lt;ref name=be1/&gt;. Магістар зьвярнуўся да вугорскіх паслоў са словамі:
&lt;blockquote&gt;
Гэта лухта, і ўсё, што адважыўся распавесьці гэты чалавек, вельмі падобна на выдумку. Бо надзейныя нашы віжы прынесьлі вестку, што польскі кароль знаходзіцца і разьяжджае каля Віслы і спрабуе, праўда, але не ў сілах пераправіцца цераз яе. Ужо шмат яго вояў пры спробе перайсьці яе ўброд загінула ў хвалях: Вітаўт жа стаіць каля ракі Нараў і не асьмеліцца перайсьці яе&lt;ref&gt;Чаропка 1994, с. 410&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Як толькі Ульрых фон Юнгінген пераканаўся ў літоўска-польскіх намерах, ён пакінуў 3000 рыцараў у Шэвэцы ([[Сьвэце]]) пад камандваньнем [[Генрых фон Пляўэн|Генрыха фон Пляўэна]]&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 142&lt;/ref&gt; і адаслаў асноўнае войска арганізоўваць абарончую лінію на рацэ [[Дрвэнца]] каля [[Кужэтнік]]у&lt;ref name=&quot;ref42&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 35&lt;/ref&gt;. Пераход праз раку быў умацаваны [[астрог (фартыфікацыя)|астрогам]]&lt;ref&gt;Jučas 2009, p. 76&lt;/ref&gt;.

11 ліпеня 1410 году пасьля паседжаньня ваеннага савету&lt;ref name=&quot;ref38&quot;&gt;Jučas 2009, p. 63&lt;/ref&gt; Ягайла выступіў супраць пераходу праз раку ў такім моцна абароненым месцы. Замест гэтага войска мусіла абысьці пераход праз раку, паварочваючы на ўсход, у напрамку да вытокаў Дрвэнцы па дарозе паміж Пінскай пушчай і Аструдзкімі азёрамі&lt;ref name=be2&gt;Тарас 2010, с. 68&lt;/ref&gt;, дзе больш ніякіх буйных рэк не аддзяляла яго войска ад Марыенбургу&lt;ref name=&quot;ref42&quot;/&gt;. Рушэньне працягнулася на ўсход у напрамку да [[Дзялдава]] безь ніякіх спробаў захапіць горад&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 36&lt;/ref&gt;. Тэўтонскае войска ішло па Дрвэнцы на поўнач, перасякло яе каля [[Любава|Любав]]ы і пасьля рушыла на ўсход паралельна літоўска-польскаму войску. Апошняе ўжо спустошыла вёску Гільгенбург ([[Дуброўна (Вармінска-Мазурскае ваяводзтва)|Дуброўна]])&lt;ref&gt;Turnbull 2003, pp. 36-37&lt;/ref&gt;. Фон Юнгінген быў настолькі разьюшаны жорсткасьцю саюзных войскаў, што пакляўся перамагчы захопнікаў у бітве&lt;ref&gt;Urban 2003, pp. 148—149&lt;/ref&gt;.

== Хада бітвы ==

=== Перад бітвай ===
На золку 15 ліпеня 1410 году абодва войскі сустрэліся на тэрыторыі, якая займае прыкладна 4 км² паміж вёскамі Грунфэльд ([[Грунвальд]]), Танэнбэрг ([[Стэнбарк]]), Людвігздорф ([[Ладвігова|Людвігава]])&lt;ref name=&quot;ref47&quot;&gt;Jučas 2009, p. 77&lt;/ref&gt; і Фаўлен ([[Ульнова (Аструдзкі павет)|Ульнова]])&lt;ref name=be3&gt;Тарас 2010, с. 70&lt;/ref&gt;. Тутэйшыя пакатыя пагоркі вышынёй больш як 200 м над узроўнем мора падзяляліся даволі шырокімі далінамі. З трох бакоў месца бітвы было акружана лясамі. [[Хохмайстар]], дакладна вылічыўшы маршрут ворага, першы прыбыў сюды з войскамі і прыняў меры для ўмацаваньня пазыцыі. Былі выкапаныя і замаскаваныя «воўчыя ямы»-пасткі, расстаўлены гарматы, арбалетчыкі і лучнікі. [[Ульрых фон Юнгінген]] разьлічваў затрымаць варожую коньніцу каля перашкодаў, засыпаць яе стрэламі з гармат, арбалетаў і лукаў. Адбіўшы такім чынам атаку і нанёсшы ворагу страты, кінуць у бой сваю коньніцу. Хохмайстар слушна імкнуўся такімі тактычнымі хітрасьцямі неяк кампэнсаваць перавагу саюзных войскаў у колькасьці.

Абодва войскі выстраіліся ў процілежныя лініі ўздоўж паўночна-ўсходняй восі. Літоўска-польскае войска разьмясьцілася сьпераду і з усходу ад Людвігздорфу і Танэнбэргу&lt;ref name=&quot;ref48&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 44&lt;/ref&gt;. Польская цяжкая кавалерыя ўтварыла левы флянг, літоўская лёгкая кавалерыя ўтварыла правы, шматлікія наёмніцкія войскі разьмясьціліся па цэнтры.

Перад пачаткам бою войскі сталі ў тры баявыя лініі. Першая — авангард, другая — вальны гуф, дзе знаходзіліся галоўныя сілы, трэцяя — вальны гуф з рэзэрвам. Харугвы разьмясьціліся баявым клінам зь лепшымі ваярамі ў цэнтры і па бакох. Кожная баявая лінія складалася з 15—16 харугваў&lt;ref name=&quot;polsdk&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.polska.ru/polska/historia/grunwald.html| загаловак = Грюнвальдская битва| фармат = | назва праекту = История Польши| выдавец = [http://www.polska.ru/ Польша.ру]| дата = 13 ліпеня 2010 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Войска крыжакоў разьмясьцілася ў дзьве баявыя лініі. Трэцяя лінія засталася з [[Сьпіс вялікіх магістраў Тэўтонскага Ордэну|магістрам]] [[Ульрых фон Юнгінген|фон Юнгінгенам]] у рэзэрве. Тэўтонскія рыцары сканцэнтравалі сваю элітную цяжкую кавалерыю пад камандаваньнем грандмаршала [[Фрыдрыг фон Валенрод|Фрыдрыха фон Валенродэ]] супраць літоўцаў&lt;ref name=&quot;ref47&quot;/&gt;. Яна разьмясьцілася ля мястэчка Танэнбэрг. Правае крыло разьмяшчалася насупраць польскага войска, яго ўзначаліў [[вялікі комтур]] [[Куна фон Ліхтэнштэйн]]&lt;ref&gt;Цярохін 1994, с. 158&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Jagiello z Witoldem.jpg|thumb|«Уладзіслаў Ягайла i Вітаўт моляцца перад бітвай» [[Ян Матэйка]]]]
Крыжакі, якім удалося першымі падрыхтаваць сваё войска да бітвы, спадзяваліся справакаваць палякаў і літоўцаў атакаваць першымі. Іхнія палкі, апранутыя ў цяжкую браню, мусілі стаяць пад пякучым сонцам па некалькі гадзінаў, чакаючы нападзеньня&lt;ref name=&quot;ref49&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 45&lt;/ref&gt;. У адной хроніцы дапушчалася, што войскі мелі шурфы («воўчыя пасткі»), у якія нападаючае войска мусіла ўпасьці&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 149&lt;/ref&gt;. Яны таксама спрабавалі выкарыстаць гарматную зброю, але імжысты дождж увільгатніў порах, і ў выніку было зроблена толькі два гарматныя стрэлы&lt;ref name=&quot;ref49&quot;/&gt;. Ягайла не сьпяшаўся пачынаць атаку і саюзнае войска чакала сымбалічнай каманды. Польскі кароль у той час маліўся ў паходнай капліцы (ён адстаяў дзьве імшы запар) і, як піша Длугаш, увесь час плакаў&lt;ref name=be90&gt;Тарас 2010, с. 90&lt;/ref&gt;. Скончыўшы маліцца, Ягайла ўзьехаў на ўзгорак, спусьціўся да яго падножжа і пачаў рукапалагаць у рыцары некалькі сотняў маладых воінаў. Неўзабаве пасьля Ягайлавай прамовы новапаложаным рыцарам ад Ордэну прыбылі два герольда&lt;ref name=be90/&gt;. У аднаго на грудзі быў знак Сьвятой Рымскай імпэрыі — чорны арол на залатым полі, у іншага — герб князёў Шэцінскіх: чырвоны грыф на белым полі. Герольды прынесьлі два аголеных мяча — ад вярхоўнага магістра Юнгінгена каралю Ўладзіславу і ад вялікага маршала Валенрода вялікаму князю Вітаўту — і на словах перадалі выклік на бітву. Мячы мусілі азначаць абразу і правакацыю&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 43&lt;/ref&gt; ў бок літоўскага і польскага манархаў. Гэткі дзёрзкі выклік меў мэтай пабудзіць саюзьнікаў першымі пайсьці ў наступленьне&lt;ref name=be90/&gt;. Вядомыя як «[[Мячы Грунвальдзкай бітвы|Грунвальдзкія мячы]]», яны сталіся аднымі з нацыянальных сымбаляў Польшчы як аплаканыя самім польскім каралём.

=== Пачатак ===
Не дачакаўшыся загаду Ягайлы, Вітаўт адразу пасьля таго, як крыжакі адкрылі агонь з бамбардаў, паслаў у наступленьне татарскую коньніцу, якая знаходзілася на правым флянгу&lt;ref name=b1&gt;Тарас 2010, с. 91&lt;/ref&gt;. Першая лінія літоўскага войска, якая складалася зь цяжкіх конных воінаў (так званых вершнікаў) з клічам «Вільня!» рушылі ўсьлед за татарамі&lt;ref name=b1/&gt;. Частка татарскіх коньнікаў зь першых шэрагаў правалілася ў «воўчыя пасткі», дзе яны загінулі або атрымалі сур’ёзныя раненьні, аднак дзякуючы разгорнутаму шэрагу большасьць коньнікаў прамінулі ваенныя шурфы&lt;ref&gt;Тарас 2010, с. 92&lt;/ref&gt;. Вершнікі ВКЛ атакавалі харугвы вялікага маршала Фрыдрыха фон Валенрода і, каб уклініцца ў баявыя шэрагі крыжакоў зь цяжкімі дасьпехамі, мусілі скідваць суперніка з каня альбо забіваць яго адразу. З гэтай мэтай татары выкарыстоўвалі арканы, а вершнікі — дзіды з круччамі&lt;ref&gt;Тарас 2010, с. 92—93&lt;/ref&gt;.

Прыкладна праз гадзіну баявога сутыкненьня маршал Валенрод загадаў сваім рыцарам ісьці ў контрнаступленьне&lt;ref name=b3&gt;Тарас 2010, с. 93&lt;/ref&gt;. Каб пазьбегнуць разгромнай атакі цяжкаўзброеных нямецкіх рыцараў, татары і вершнікі адарваліся ад суперніка і рушылі ў кірунку на паўночны-захад ад Танэнбэрга&lt;ref name=b3/&gt;. Пачалося літоўскае адступленьне.

Дасьледчыкі ацэньваюць гэты ход неадназначна&lt;ref name=b4&gt;Тарас 2010, с. 94&lt;/ref&gt;. Адныя (збольшага польскія і расейскія аўтары) разглядаюць адступленьне літоўцаў як уцёкі, іншыя (пераважна літоўска-беларускія і летувіскія аўтары) кажуць аб тактычным манэўры Вітаўта, якому той навучыўся ў татараў пасьля бітвы на Ворскле&lt;ref name=b4/&gt;.

=== Адступленьне войска ВКЛ ===
[[Файл:Battle of Grunwald map 2 Belarusian.jpg|міні|250пкс|Адступленьне літоўскага войска]]
[[Файл:Powrot Litwinow.jpg|міні|250пкс|[[Міхал Андрыёлі]]. «Паварот літвінаў», 1892. Нацыянальны музэй Варшавы.]]

Апынуўшыся на пэўны час сам-насам з крыжакамі, пад іх націскам частка літоўскіх аддзелаў пачала адступаць. [[Ян Длугаш]] апісаў гэтую падзею поўным зьнішчэньнем усяго літоўскага войска. Паводле Длугаша, крыжакі палічылі, што перамога ўжо іхняя, таму яны кінуліся ў неарганізаваную пагоню за адступаючымі літоўцамі, расьцярушыўшы свой баявы парадак, каб захапіць болей трафэяў перад тым, як вярнуцца на поле бою дзеля працягу змаганьня з польскімі палкамі&lt;ref name=&quot;ref52&quot;&gt;Jučas 2009, p. 78&lt;/ref&gt;. Аднак ён не зрабіў ніякай згадкі пра тых літоўцаў, якія вярнуліся на поле бою. Такім чынам, Ян Длугаш адлюстраваў Грунвальдзкую бітву, як перамогу Польшчы без староньняй дапамогі&lt;ref name=&quot;ref52&quot;/&gt;. Гэты погляд быў аспрэчаны сучаснымі гісторыкамі. Яны выказалі меркаваньне, што адступленьне было сплянаваным, стратэгічным манэўрам, пазычаным у [[Залатая Арда|Залатой Арды]]&lt;ref name=&quot;ref52&quot;/&gt;. Такое ж аблуднае адступленьне выкарыстоўвалася ў [[Бітва пад Воркслай|бітве пад Воркслай]] у 1399 годзе, дзе літоўскае войска пацярпела разгромнае паражэньне, і Вітаўт ледзьве ўцёк жывым&lt;ref&gt;Sužiedėlis 1976, p. 337&lt;/ref&gt;. Такое меркаваньне абапіраецца на нямецкі ліст, знойдзены і апублікаваны швэдзкім гісторыкам Свэнам Экдахлам у 1963 годзе&lt;ref&gt;Urban 2003, pp. 152—153&lt;/ref&gt;. Ліст раіў новаму вялікаму магістру сачыць за аблуднымі адступленьнямі накшталт тых, які выкарыстоўваліся ў Вялікай Бітве&lt;ref name=&quot;Ekdahl1963&quot;/&gt;. Стэфэн Торнбул сьцьвярджаў, што літоўскае адступленьне не зусім падпадала пад формулу аблуднага адступленьня, якое ўжо прымянялася. Такое адступленьне звычайна ставіцца адной ці дзьвюма вайсковымі часьцямі (у процілегласьць усяму астатняму войску), якое хутка перацякае ў контратаку&lt;ref&gt;Turnbull 2003, pp. 48-49&lt;/ref&gt;.

Частка крыжацкіх войскаў, што пагналася за ўцекачамі, была акружаная і зьнішчаная каля літоўскага табару («вагенбургу»). Паводле загаду Вітаўта, князь [[Лугвен|Лугвен Альгердавіч]] зь яго чатырма харугвамі (Мсьціслаўскай, Наўгародзкай, Аршанскай і Смаленскай), якія знаходзіліся непадалёк ад правага флянгу польскага войска, павінен быў любымі сродкамі ўтрымаць сваю пазыцыю, каб прыкрыць палякаў ад удару ў бок і сьпіну&lt;ref name=b5&gt;Тарас 2010, с. 96&lt;/ref&gt;. Тры вялікалітоўскія палкі і наўгародзкія найміты выканалі гэтую задачу, панесшы значныя вайсковыя страты, а адзін зь іх быў зьнішчаны цалкам&lt;ref name=b5/&gt;.

=== Польска-тэўтонская бітва ===
[[Файл:Battle of Grunwald map 3 Belarusian.jpg|міні|250пкс|Правафлянгавая літоўска-польская атака]]

У той час, як літоўскія войскі выконвалі адступаючы манэўр, пачалася буйная бітва паміж польскімі і тэўтонскімі сіламі. Крыжакі пад камандаваньнем [[Вялікі комтур|вялікага комтура]] [[Куна фон Ліхтэнштэйн|Куны фон Ліхтэнштайна]] сканцэнтраваліся на правым польскім флянгу. Шэсьць харугваў [[Фрыдрых фон Валенрод|фон Валенрода]] не пабеглі ўвасьлед за літоўцамі, а далучыліся да атакі на польскія харугвы&lt;ref name=&quot;ref30&quot;/&gt;. Надзвычай каштоўным трафэем зьяўлялася каралеўская харугва [[Кракаў|Кракава]]. Здавалася, што крыжакі ўжо пачынаюць атрымліваць тактычную перавагу, і ў адзін момант каралеўскі [[Харунжы вялікі каронны|каронны харунжы]] [[Марцін з Врацімавіцаў]] нават выраніў кракаўскую харугву&lt;ref&gt;Jučas 2009, p. 83&lt;/ref&gt; з выявай белага арла. Аднак яна тут жа была падхопленая ізноў. Тэўтоны ўспрынялі гэтае падзеньне як божы знак і пачалі сьпяваць велікодны гімн «Christ ist erstanden von der Marte alle...»&lt;ref name=f1/&gt; ({{мова-be|Хрыстос уваскрэсе пасьля ўсіх пакутаў|скарочана}}).
[[Файл:Battle of Grunwald map 4 Belarusian.jpg|міні|250пкс|Польская цяжкая кавалерыя пранікае ўнутар]]
Нечакана пакінулі поле бою найміты з [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Маравія|Маравіі]]. Кіраўнік чэскіх і мараўскіх наймітаў Ян Сарноўскі быў паранены ў галаву. Пасьля гэтага яго ваяры (каля 300 чалавек) адыйшлі ад поля бою і спыніліся ў лесе&lt;ref name=f1&gt;Тарас 2010, с. 99&lt;/ref&gt;. Толькі пасьля таго, як каралеўскі падканцлер [[Мікалай Тромба]] прысароміў іх, воі вярнуліся ў бітву&lt;ref name=&quot;krawcevicz&quot;&gt;Краўцэвіч 1993&lt;/ref&gt;.

[[Ягайла]] разгарнуў свае рэзэрвовыя войскі — другую лінію яго арміі&lt;ref name=&quot;ref30&quot;/&gt;. У магістра [[Тэўтонскі Ордэн|Ордэну]] [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]] ў падмацаваньні знаходзіліся яшчэ 16 харугваў (прыкладна траціна крыжацкага войска), і на пятай гадзіне бойкі, убачыўшы, што літоўцы адступаюць, вырашыў, што зь імі ўсё скончана, і павёў свой рэзэрв у тыл палякам&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 53&lt;/ref&gt;.

Ягайла разгарнуў свае апошнія сілы, трэцюю лінію яго арміі&lt;ref name=&quot;ref30&quot;/&gt;. Рукапашны бой дайшоў да польскага камандваньня, і адзін крыжак, пазьней ідэнтыфікаваны як Люпольд ці Дэпольд Кёкерыц, кінуўся напрасткі да караля Ягайлы&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 61&lt;/ref&gt;. Сакратар Ягайлы [[Зьбігнеў Алясьніцкі]] выратаваў каралю жыцьцё. Атрымаўшы каралеўскую ласку, пазьней ён стаў адным з самых уплывовых людзей у Польшчы&lt;ref name=&quot;ref16&quot;&gt;Stone 2001, p. 16&lt;/ref&gt;.

=== Акружэньне рыцарскага войска ===
[[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|250пкс|Грунвальдзкая бітва. Гравюра [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]] з хронікі «Хроніка ўсяго сьвету», 1564 г.]]

У гэты час войскі [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя ВКЛ]] [[Вітаўт]]а, зьнішчыўшы крыжакоў, што прарваліся да ягонага абозу, перастроіліся і прыйшлі на дапамогу палякам, ударыўшы па крыжаках з тылу і флянгу&lt;ref name=&quot;ref60&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 64&lt;/ref&gt;. Пасланыя ў абход польскія аддзелы пачалі акружаць правы флянг крыжакоў з захаду. Ударная група [[Хохмайстар|хохмайстра]] і правы флянг ордэнскай арміі акружаліся паасобку. Некаторы час яны яшчэ вытрымлівалі націск, але ўрэшце былі поўнасьцю акружаныя і разьбітыя. Спрабуючы прабіцца скрозь літоўскія шэрагі, быў забіты [[Ульрых фон Юнгінген]]&lt;ref name=&quot;ref60&quot;/&gt;. Паводле Cronica conflictus, Дабеслаў з Алешніцы прабіў сваёй дзідай шыю вялікага магістра&lt;ref name=&quot;ref60&quot;/&gt;. Длугаш сьцьвярджаў, што забойцам быў [[Мшчуй са Скрынна]].

Атачоная і пакінутая без камандзіра, частка тэўтонскіх войскаў пачала адступаць да свайго лягеру. Здаліся рыцары [[Хэлмна|Хэлмінскай]] зямлі. У бязвыхадным становішчы аддалі сваю харугву замежныя «госьці» — у жывых засталіся толькі 40 рыцараў. Урэшце перасталі супраціўляцца і астатнія з тых, хто застаўся жывым.

Геройскую сьмерць на полі бітвы прынялі амаль усе саноўнікі [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскага ордэну]]. Акрамя [[Хохмайстар|хохмайстра]] [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]] загінулі ў акружэньні [[вялікі комтур]] [[Куна фон Ліхтэнштэйн]], вялікі маршал [[Фрыдрых фон Валенрод]], вялікі шатны, скарбнік, хэлмінскі, бежглоўскі, пакжыўніцкі, грудзяцкі, гнеўскі, нешаўскі, астродзкі, папоўскі, радзынскі і іншыя [[комтур]]ы&lt;ref name=&quot;krawcevicz&quot;/&gt;.

=== Канчатковая фаза ===
[[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|значак|250пкс|Грунвальдзкая бітва. Гравюра з Бэрнэрскай хронікі Дыбалда Шылінга, 1474—1483 гг.]]

Адступленьне ацалелых тэўтонцаў да свайго лягера абярнулася супраць саміх крыжакоў, калі цывільныя найміты, якія сьледвалі разам з крыжацкім войскам, павярнуліся супраць сваіх гаспадароў і далучыліся да аблавы&lt;ref name=&quot;ref61&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 66&lt;/ref&gt;. Пасьля тэўтоны збудавалі таборы: імі атачылі ўвесь лягер, што служыла імправізаваным умацаваньнем&lt;ref name=&quot;ref61&quot;/&gt;. Зрэшты, абарона была хутка зьнішчаная, і лягер быў спустошаны. Паводле Cronica conflictus, больш рыцараў памерла там, чым на полі бою&lt;ref name=&quot;ref61&quot;/&gt;. Бітва доўжылася цягам дзесяці гадзінаў&lt;ref name=&quot;ref61&quot;/&gt;. Да ночы працягвалася пагоня за ўцекачамі. Усю ноч з 15 на 16 ліпеня войскі вярталіся з пагоні, везьлі палонных, захопленыя харугвы і здабычу.

Назаўтра, у сераду 16 ліпеня, на полі бою былі адшуканыя целы [[Хохмайстар|хохмайстра]] і яго паплечнікаў. Целы [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]] і некалькіх галоўных кіраўнікоў ордэна адправілі для пахаваньня ў [[Мальбарк]]. Астатніх забітых, сваіх і чужых, пахавалі на месцы.

Тэўтонскія рыцары сьпісалі паражэньне на здраду [[Мікалаюс фон Рэніс]] (Мікалая з Рынска), камандзіра [[Хэлмна|хэлмінскай]] харугвы, які пазьней быў абезгалоўлены без суда&lt;ref name=&quot;ref62&quot;&gt;Urban 2003, p. 168&lt;/ref&gt;. Ён быў заснавальнікам і лідэрам «[[Зьвяз Яшчаркі|Зьвязу Яшчаркі]]» — групы крыжакоў, што сымпатызавалі Польшчы. Паводле меркаваньня тэўтонаў, фон Рэніс апусьціў сваю харугву, што было прынятае за сыгнал да здачы і прывяло да пярэпалашнага адступленьня&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 79&lt;/ref&gt;. Легенда пра тое, што крыжакоў «ударылі нажом у сьпіну», адгукнулася пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў [[Легенда пра ўдар нажом у сьпіну|легендзе пра ўдар нажом у сьпіну]] і перадвызначыла нямецкі гістарыяграфічны погляд на бітву ўсутыч да 1945 году&lt;ref name=&quot;ref62&quot;/&gt;.

== Вынікі ==

=== Людзкія страты і ваеннапалонныя ===
[[Файл:Battle of Tannenberg.jpg|міні|зьлева|Карціна бітвы з Бэрнэрскай хроніцы Шылінга Салятурна]]
Параза тэўтонскіх рыцараў сталася сэнсацыйнай. Каля 8000 тэўтонскіх воінаў былі забітыя&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 157&lt;/ref&gt; і яшчэ 14 000 былі ўзятыя ў палон&lt;ref name=&quot;ref65&quot;&gt;Turnbull 2003, p. 68&lt;/ref&gt;. Паводле тэўтонскай плацёжнай ведамасьці толькі 1427 чалавек адрапартавалі ў Марыенбург, каб атрымаць сваю грашовую выплату&lt;ref name=&quot;ref65&quot;/&gt;. З 1200 чалавек, адасланых з Данцыгу, вярнуліся толькі 300. Паводле розных крыніцаў, ад 200 да 400 братоў Ордэну былі забітыя, уключаючы большасьць тэўтонскага камандаваньня — вялікага магістра [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]], вялікага маршала Фрыдрыха фон Валенродэ, [[вялікі комтур|вялікага комтура]] Куна фон Ліхтэнштайна, вялікага скарбніка Томаса фон Мэргайма, маршала забясьпечваючых войскаў Альбрэхта фон Швартцбурга і дзесяці [[комтур]]аў&lt;ref&gt;Jučas 2009, pp. 85-86&lt;/ref&gt;. Трое вяльможаў ордэна — Марквард фон Сальзбах, комтур брандэрбурскі, Юрген Маршалк, зброеносец вялікага магістра, і Генрых Шаўмбург, [[Войт|фогт]] ордэнскай правінцыі Самбія, былі пакараныя пасьля бітвы паводле загаду Вітаўта&lt;ref name=&quot;ref65&quot;/&gt;. Пра забойства Шаўмбурга і Маршалка паведамляецца, што прычынай быццам бы паслужылі іх дзёрзкія паводзіны&lt;ref name=g1&gt;Тарас 2010, с. 107&lt;/ref&gt;. Марквард фон Зальцбах, яшчэ будучы паслом, абразіў Вітаўта&lt;ref name=g1/&gt;. Вітаўт, убачыўшы яго сказаў па-нямецку «Du bist hi Markward...» («Ты тут, Марквард...»)&lt;ref name=g1/&gt;. На гэта крыжак рэзка адказаў: «Так, і спакойна прыму тое, што мне прызначыў учорашні дзень. А табе, князь, тое ж можа прынесьці дзень сёньняшні ці заўтрашні, бо не ў тваёй сіле вызначыць лёс!»&lt;ref name=g1/&gt;. Разьюшаны Вітаўт падаў знак, комтура адвялі ў жыта і абезгаловілі, нягледзячы на пярэчаньні караля Ягайлы&lt;ref name=g1/&gt;.

Целы фон Юнгінгена і іншых высокапастаўленых кіраўнікоў Ордэну былі перавезеныя для пахаваньня ў [[Марыенбурскі замак]] 19 ліпеня 1410 году&lt;ref name=&quot;ref68&quot;&gt;Jučas 2009, p. 87&lt;/ref&gt;. Целы падначаленых афіцыйных асобаў Ордэну і дванаццаці польскіх рыцараў былі пахаваныя ў Танэнбэрскай царкве&lt;ref name=&quot;ref68&quot;/&gt;. Астатніх памерлых пахавалі ў некалькіх брацкіх магілах. Адзіным прадстаўніком вышэйшага тэўтонскага камандаваньня, які ўцёк з поля бою, быў Вэрнэр фон Тэтынгер, комтур элбінскі ([[Эльблёнг]])&lt;ref name=&quot;ref65&quot;/&gt;.

Літоўскія і пльскія сілы ўзялі некалькі тысячаў ваеннапалонных. Сярод іх былі князі Конрад VII Белы з [[Алесьніца|Алесьніцы]] і Казімер V з [[Памяранія|Памяраніі]]&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 69&lt;/ref&gt;. Большасьць паспалітых жаўнераў і наймітаў былі вызваленыя неўзабаве пасьля бітвы на ўмове іх прыбыцьця ў [[Кракаў]] 11 лістапада 1410 году&lt;ref&gt;Jučas 2009, p. 88&lt;/ref&gt;. Толькі тыя, ад якіх можна было чакаць выплаты выкупу, заставаліся ў зьняволеньні. Былі адзначаныя істотныя выкупы: напрыклад, найміт Гольбрахт фон Лёйм мусіў заплаціць «шэсцьдзясят разоў суму ў 150 праскіх грошай», або больш за 30 кіляграмаў срэбрам&lt;ref&gt;Pelech 1987, pp. 105—107&lt;/ref&gt;.

=== Далейшая кампанія і мір ===
[[Файл:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg|міні|245пкс|Пасьля бітвы [[Замак у Мальбарку|Марыенбурскі замак]], які служыў сталіцай [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]], быў у [[Аблога Марыенбургу 1410 году|няўдалай двухмесячнай аблозе]] літоўска-польскімі войскамі]]
Пасьля бітвы пераможныя літоўска-польскія войскі адклалі сваю атаку на тэўтонскую сталіцу ў Марыенбургу ([[Мальбарк]]у), застаўшыся на полі боя яшчэ на тры дні, і толькі пасьля рушылі да сталіцы Тэўтонскае дзяржавы, адольваючы ў сярэднім па 15 км за дзень&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 162&lt;/ref&gt;. Асноўныя саюзныя сілы прыбылі толькі 26 ліпеня 1410 году. Гэтая затрымка дала [[Генрых фон Пляўэн|Генрыху фон Пляўэну]] дастаткова часу для фармаваньня абароны. Ягайла таксама адсылаў свае палкі да іншых тэўтонскіх замкаў, якія звычайна здаваліся без супраціву&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 164&lt;/ref&gt;, уключаючы такія буйныя гарады, як Данцыг ([[Гданьск]]), Торн ([[Торунь]]) і Эльбінг ([[Эльблёнг]])&lt;ref&gt;Stone 2001, p. 17&lt;/ref&gt;. Толькі восем замкаў засталіся ў руках тэўтонцаў&lt;ref&gt;Ivinskis 1978, p. 342&lt;/ref&gt;. Асаджаючыя войскі чакалі капітуляцыі свайго ворага і не былі падрыхтаваныя да доўгатэрміновага бою з-за нястачы амуніцыі, баявога духу і церпячы разрослую эпідэмію дызэнтэрыі&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 75&lt;/ref&gt;. Крыжакі зьвярнуліся па дапамогу да сваіх саюзьнікаў. Імпэратар [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонт]], кароль рымскі і чэскі [[Вацлаў IV]] і Лівонскі ордэн паабяцалі фінансавую падтрымку і ваеннае падмацаваньне&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 74&lt;/ref&gt;. Аблога была зьнятая 19 верасьня 1410 году. Зрэшты, літоўска-польскія войскі пакінулі гарнізоны ў захопленых раней замках і вярнуліся дамоў. Неўзабаве крыжакі адваявалі гэтыя замкі. Да канца кастрычніка пад польскім кантролем засталіся толькі чатыры крыжацкія замкі&lt;ref&gt;Urban 2003, p. 166&lt;/ref&gt;. Ягайла сабраў новае войска і нанёс чарговую паразу крыжакам у [[Бітва пад Карановам|бітве пад Карановам]] 10 кастрычніка 1410 году. Пасьля невялікіх іншых бітваў абодва бакі пагадзіліся на перамовы.

[[Торунскі мір 1411 году|Торунскі мір]] быў падпісаны ў 1411 годзе. Паводле яго ўмоваў крыжакі саступалі [[Добжынская зямля|Добрынскую (Добжынскую) зямлю]] Польшчы і пагаджаліся пакінуць свае прэтэнзіі на [[Жамойць]] цягам жыцьця Ягайлы і Вітаўта&lt;ref name=ref79&gt;Christiansen 1997, p. 228&lt;/ref&gt;, нягледзячы на тое, што дзьве іншыя вайны — [[Галодная вайна]] 1414 году і [[Голубская вайна]] 1422 году — будуць праведзеныя да падпісаньня [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]], які назаўжды вырашыць тэрытарыяльныя спрэчкі&lt;ref&gt;Kiaupa 2000, pp. 142–144&lt;/ref&gt;. Палякі і літвіны не былі здольныя пераўтварыць сваю ваенную перамогу ў тэрытарыяльную і дыпляматычную выгаду. Зрэшты, Торунскі мір наклаў цяжкі фінансавы цяжар на крыжакоў, ад якога яны так і не акрыялі. Крыжакі мусілі сплочваць кантрыбуцыі срэбрам. Іхняя сума складала, паводле падлікаў, дзесяцікротны гадавы даход караля Ангельшчыны, разьбіты па чатырох гадавых выплатах&lt;ref name=ref79/&gt;. Каб пакрыць гэтыя выплаты, крыжакі пачалі інтэсіўна пазычаць грошы, канфіскоўваючы золата і срэбра з цэркваў і павышаючы падаткі. Два найбуйнейшыя прускія гарады, Данцыг ([[Гданьск]]) і Торн ([[Торунь]]), паднялі паўстаньне супраць павышэньня падаткаў&lt;ref&gt;Turnbull 2003, p. 78&lt;/ref&gt;. Паражэньне пад Грунвальдам пакінула тэўтонскіх рыцараў без дастатковага ваеннага кантынгента, каб абараніць нават тыя тэрыторыі, якія засталіся. Ад часу, калі Польшча і Літва сталі хрысьціянскімі краінамі, тэўтоны мелі моцныя цяжкасьці з рэкрутаваньнем новых добраахвотных крыжацкіх рыцараў&lt;ref&gt;Christiansen 1997, pp. 228–230&lt;/ref&gt;. Тады вялікія магістры былі вымушаныя спадзявацца на наёмніцкія войскі, што моцна паменшыла і без таго вычарпаны бюджэт. Нутраныя канфлікты, эканамічны заняпад і павышэньне падаткаў прывялі да нестабільнасьці краіны і заснаваньня [[Пруская канфэдэрацыя|Прускай канфэдэрацыі]] ў 1441 годзе. Пазьней гэта прывяло да шэрагу канфліктаў, якія выліліся ў [[Трынаццацігадовая вайна 1454—1466 гадоў|Трынаццацігадовую вайну 1454—1466 гадоў]]&lt;ref&gt;Stone 2001, pp. 17–19&lt;/ref&gt;.

== Значэньне ==
[[Файл:2010. Stamp of Belarus 18-2010-06-07-m.jpg|зьлева|міні|220пкс|Марка Беларусі, выпушчаная да 600-годзьдзя Грунвальдзкай бітвы]]

Паводле [[Торунскі мір 1411 году|мірнай дамовы 1411 году]] Ордэн траціў частку польскіх земляў і выплочваў вялізную кантрыбуцыю. Да Вялікага Княства вярталася [[Жамойць]]. Праз паўстагодзьдзя крыжакі вымушаныя былі прызнаць вяршэнства польскага караля, а ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя пад уладную руку Вільні папрасіліся і землі [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]]&lt;ref name=&quot;onthisday&quot;/&gt;.

Грунвальдзкая бітва ўвайшла ў гісторыю як вялікая. Вялікая таму, што ніводная зь бітваў [[Сярэднявечча]] не зьбірала такой колькасьці воінаў — некалькі дзясяткаў тысячаў, і таму, што яна прадвызначыла далейшае разьвіцьцё многіх эўрапейскіх народаў і стала фіналам страшнага, больш чым двухсотгадовага супрацьстаяньня дзьвюх магутных сіл — [[славяне|славян]] і [[крыжакі|крыжацкіх заваёўнікаў]].

Як прызнаў нямецкі гісторык Е. Войгт:
{{Цытата|Адзін дзень Грунвальда зьнішчыў хвалу і сілу Ордэна. Быў той дзень яго найвялікшай славы, рыцарскае мужнасьці, гераічнага духу, але разам з тым апошні дзень велічы, моцы і шчасьця. З ранку таго дня пачаўся ягоны заняпад на ўсе вякі|Е. Войгт|http://www.polska.ru/polska/historia/grunwald.html{{ref-ru}}}}

Грунвальдзкая бітва разьвеяла ўяўленьні аб нязломнасьці і непераможнасьці Тэўтонскага Ордэну. Яго палітычная і ваенная моц была зломленая. Удар для тэўтонцаў быў настолькі ашаламляльны, што землі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] пяць стагодзьдзяў ня ведалі нямецкай агрэсіі. Разгром крыжакоў павысіў аўтарытэт ВКЛ і Польшчы ў [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]].

== Нацыянальныя рэцэпцыі бітвы ==

Грунвальдзкая бітва лічыцца адной з найважнейшых бітваў у польскай, літоўскай і летувіскай гісторыі&lt;ref name=&quot;ref32&quot;/&gt;. Бітва зьяўлялася крыніцай нацыянальнага гонару ў часы [[рамантызм|рамантычнай эпохі]] і натхненьнем да супраціву [[германізацыя|германізацыйнай]] і [[русіфікацыя|русіфікацыйнай]] палітык [[нямецкая імпэрыя|нямецкай]] і [[расейская імпэрыя|расейскай імпэрыяў]]. Крыжакі маляваліся крыважэрнымі захопнікамі, а Грунвальд — заслужанай перамогай, якую дасягнула маленькая прыгнечаная нацыя&lt;ref name=&quot;ref32&quot;/&gt;.

У зводцы амэрыканскага гісторыка Ўільяма Урбана адзначана, што амаль на ўсе згадкі пра Грунвальдзкую бітву да 1960-х гадоў больш паўплывалі рамантычныя легенды і нацыяналістычная прапаганда, чым цьвярозы сэнс. З таго часу гісторыкі зрабілі значны ўклад у напрамку да непрадузятага навуковага падыходу і ўзгадненьня шматлікіх нацыянальных згадак пра бітву&lt;ref name=&quot;ref89&quot;/&gt;.

=== Польскае ўспрыманьне бітвы ===

[[Файл:Pomnik grunwaldzki-Krakow 01.jpg|міні|200пкс|Помнік 1902 году, прысьвечаны бітве пад Грунвальдам, на пляцы Матэйкі ў Кракаве]]
Бітва пад Грунвальдам належыць да шэрагу найважнейшых нацыянальных сымбаляў польскай гісторыі. На працягу 123 гадоў, пакуль польская нацыя ў выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] была разьдзеленая паміж суседнімі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й, і [[Прусія]]й/[[Нямецкая Імпэрыя|Нямецкай Імпэрыяй]], гісторыя перамогі аб’яднаных літоўска-польскіх войскаў над захопнікамі з [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскага ордэна]] дапамагала супрацьстаяць палітыкам [[русіфікацыя|русіфікацыі]] і [[германізацыя|германізацыі]] падзеленых земляў і захаваць уласную [[культурная ідэнтычнасьць|культурную ідэнтычнасьць]].&lt;ref name=&quot;zeitenblicke&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20111210002449/http://www.zeitenblicke.de/2004/01/mick/Mick.pdf Christoph Mick: ''„Den Vorvätern zum Ruhm – den Brüdern zur Ermutigung“. Variationen zum Thema Grunwald/Tannenberg.'' In: ''zeitenblicke'' 3 (2004), Nr. 1]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110926222914/http://info-poland.buffalo.edu/classroom/Szyszko.html Feliks Szyszko: ''The Impact of History on Polish Art in the Twentieth Century.'']{{ref-de}}&lt;/ref&gt;

==== Карціна бітвы Яна Матэйкі ====
Асаблівае значэньне тут занялі створаныя ў 1872—1878 гадох карціны [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]]. У [[Кракаў|Кракаве]], які на той час належаў [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыне]], Матэйка скарыстаўся адноснай свабодай параўнальна лібэральнай культурнай палітыкі.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061208170537/http://info-poland.buffalo.edu/classroom/JM/GT.html Understanding Matejko's painting ''The Battle of Grunwald'']{{ref-en}}&lt;/ref&gt; У сваіх працах Матэйка абапіраўся на ўплывовае выкладаньне гісторыі [[львоў]]скага гісторыка [[Караль Шайноха|Караля Шайнохі]] «Ягайла і Ядвіга ад 1374 да 1413 гадоў», якое зьявілася ў 1855 годзе і цягам усяго 19 стагодзьдзя стварала «абавязковую крыніцу зьвестак» для ўсіх польскіх успамінаў пра бітву.&lt;ref name=&quot;wm303&quot;&gt;Witold Molik, ''Polen. „Noch ist Polen nicht verloren.“'' In: Monika Flacke (Hrsg.): ''Mythen der Nationen. Ein europäisches Panorama.'' Köhler und Amelang, München und Berlin 1998, S. 303&lt;/ref&gt; Ягоная манумэнтальная праца памерам 4,26&amp;nbsp;x&amp;nbsp;9,87 мэтраў ахоплівала разам тры розныя сцэны бою: у правым верхнім куце рыцары Ордэну цярпелі паразу ад караля Ягайлы, зьлева зьнізу быў паказаны захоп лягеру рыцараў Ордэну напрыканцы бітвы, а ў цэнтры карціны — сьмерць [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]]. Апроч гэтага, у цэнтры карціны можна ўбычыць вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а з узьнятым мячом і зусім без дасьпехаў. Матэйка прадставіў яго як камандзіра польскага войска. Паводле сапраўднай стратэгіі бітвы Ягайла меў другасную ролю і падпарадкоўваўся Вітаўту, але Матэйка кіраваўся апісаньнем падзеяў паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]]. Ян Длугаш быў летапісцам, бацька якога таксама змагаўся ў Грунвальдзкай бітве, а чый сын некалькімі гадамі пазьней апісаў падрабязнасьці бітвы.

[[Файл:Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem.jpg|300пкс|міні|«Бітва пад Грунвальдам», гістарычная карціна [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]], палатно, алей, 1872–1878, Нацыянальны музэй Варшавы]]
Мастак надаў гэтай «па-вар’яцку намаляванай»&lt;ref name=&quot;wm303&quot;/&gt; карціне ўплыў уласнага бачаньня: можна ўбачыць састарэлыя ўзбраеньні і дасьпехі; для таго, каб іншыя славянскія нацыі маглі адчуць перамогу над Тэўтонскім ордэнам, Матэйка пазьней дадаў у сваю карціну чэскага кіраўніка [[гусіты|гусітаў]] [[Ян Жыжка|Яна Жыжку]]. Насамрэч Жыжка ня можа быць аднесены ў шэраг удзельнікаў Грунвальдзкай бітвы. Апроч гэтага, сёньняшнія дасьледнікі гісторыі выказваюць сумневы, што Вялікі магістар Тэўтонскага ордэну мог быць забіты звычайным жаўнерам.&lt;ref&gt;Sven Ekdahl: ''Die Schlacht bei Tannenberg 1410 Quellenkritische Untersuchungen. Bd. 1: Einführung und Quellenlage.'' Duncker &amp; Humblot, Berlin 1982&lt;/ref&gt;

[[Файл:2007Kraków.jpg|міні|200пкс|Помнік Грунвальдзкай бітве паўстаў у [[Кракаў|Кракаве]] ў гонар 500-годзьдзя Грунвальду. Ён быў зьнішчаны падчас Другой сусьветнай вайны і адноўлены ў 1976 годзе]]
Матэйка ўвасобіў сьмерць Ульрыха фон Юнгінгена моцным сымбалічным мастацкім спосабам, калі ён адзін паміж двух салдатаў, якія яго атакуюць, адзін зь якіх паказаны ў вобразе [[кат]]а з чырвоным капюшонам і сякерай для катаваньняў, а другі прадстаўлены ў вобразе паўголага [[паганства|паганца]] ў парыве нанясеньня ўдару [[кап’ё Лангіна|кап’ём Лангіна]]. Гэтым мастак хацеў падкрэсьліць распаўсюджаную тэзу, што Тэўтонскі ордэр здрадзіў сваім перакананьням, калі яшчэ [[Вайна Тэўнонскага ордэна і ВКЛ|вайной у 14 стагодзьдзі]] хацеў навязаць [[Хрысьціянства]] ліцьвінам-паганцам Вялікага Княства; адначасова Ордэн адрокся ад пагадненьняў нямецка-польскага сяброўства, сымбалем якога было кап’ё, якое кайзэр [[Ота III]] у 1000 годзе падараваў польскаму каралю [[Балеслаў I Храбры|Балеславу I Храбраму]]. Таму вярхоўны магістар, як найвышэйшы прадстаўнік Ордэну, быў пакараны сьмерцю. Карціну дапаўняюць іншыя сымбалі кшталту сьцягоў Тэўтонскага ордэну, якія падаюць долу, і постаць кракаўскага сьвятога мучаніка [[Станіслаў Шчапаноўскі|Станіслава Шчапаноўскага]] лунае ў аблоках над месцам падзеяў.

Карціна Матэйкі была цёпла прынятая публікай. З гэтай прычыны мастак 29 кастрычніка 1878 году атрымаў ад кракаўскага гарадзкога саветніка ганаровы скіпэтар як «Кароль мастакоў». Нават болей, карціна была таксама надрукаваная ў часопісах, на паштоўках, у школьных падручніках гісторыі, і такім чынам яна старае ўяўленьне палякаў пра Грунвальдзкую бітву да сёньняшняга дня. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] карціна была схаваная ад [[Вэрмахт]]у і [[СС]], якія яе хацелі канфіскаваць і зьнішчыць. У часы сацыялізму карціна таксама мела павагу, бо ідэя таго, што Вялікі магістар Тэўтонскага ордэну мог быць забіты простым селянінам, выдатна адпавядала сьветаўспрыманьню сацыялізму і мадэлі [[клясавая барацьба|клясавай барацьбы]]. Сёньня карціна знаходзіцца ў Нацыянальным музэі ў Варшаве. Менавіта там у сакавіку 2005 году польскі палітык [[Лех Качынскі]] сымбалічна перад карцінай Матэйкі зрабіў заяву пра сваё вылучэньне ад імя партыі [[Права і справядлівасьць]] на пасаду [[Прэзыдэнт Польшчы|прэзыдэнта Польшчы]].&lt;ref&gt;[[Adam Krzemiński]]: ''Die mythische Schlacht.'' In: [[Die Zeit]] vom 1. Juli 2010 ([http://www.zeit.de/2010/27/GES-Grunwaldschlacht?page=all&amp;print=true online]), Zugriff am 8. Juli 2010&lt;/ref&gt;

==== Гістарычны раман Сянкевіча «Крыжакі» ====

[[Файл:Henryk Sienkiewicz.jpg|міні|200пкс|Генрык Сянкевіч]]
Праца Матэйкі таксама зрабілася вядомым літаратурным сюжэтам [[гістарычны раман|гістарычнага раману]] «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]» будучага ляўрэата [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі]] [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]. У рамане ў чорна-белай манэры апісаная позьнесярэднявечная сутычка паміж палякамі і немцамі ў выглядзе барацьбы дабра са злом. У падтэксьце раману можна яскрава ўбачыць кальтурна-палітычныя спрэчкі, якія адбываліся ў [[Правінцыя Позэн|правінцыі Позэн]], дзе жыў Сянкевіч. Нягледзячы на сваю простую аснову, раман атрымаўся вельмі пасьпяховым і стварыў прыклад для шматлікіх народных расповедаў вакол Грунвальдзкай бітвы.&lt;ref name=&quot;zeitenblicke&quot; /&gt; У 1960 годзе рэжысэр [[Аляксандар Форд]] стварыў фільм паводле сюжэту раману.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=wwmLySrj7A8 Візуальныя сцэны бітвы пад Танэнбэргам з польскага мастацкага фільма ''Крыжыкі'' 1960 году]&lt;/ref&gt; Падчас панаваньня Вэрмахта ў час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] шматлікія жаўнеры [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] узялі сабе псэўданімы з раману Сянкевіча.&lt;ref&gt;Adam Krzemiński: ''Die mythische Schlacht.'' In: [[Die Zeit]] vom 1. Juli 2010 ([http://www.zeit.de/2010/27/GES-Grunwaldschlacht?page=all&amp;print=true online]), Zugriff am 8. Juli 2010&lt;/ref&gt;

==== Набыцьцё Польшчай незалежнасьці на пачатку 20 стагодзьдзя ====

Упершыню ў 1902 годзе гадавіна бітвы зрабілася нацыянальным сьвятам, прычым скандальнае жорсткае абыходжаньне зь дзецьмі падчас [[дзіцячы страйк ва Вжэсьні|дзіцячага страйку ва Вжэсьці]] супраць насаджэньня нямецкай мовы стаў спускавым мэханізмам. На сьвяткаваньні 500-годзьдзя Грунвальдзкай бітвы, якія адбыліся 15—17 ліпеня 1910 году не на [[Грунвальдзкае поле|грунвальдзкім полі]], якое на той час уваходзіла ў склад [[Прусія|Прусіі]], а ў [[Кракаў|Кракаве]], прыйшлі 150 тысячаў&lt;ref&gt;Dabrowski 2004, pp. 164—165&lt;/ref&gt; палякаў з усіх частак краіны, а таксама з-за мяжы — больш, чым колькасьць насельніцтва самога Кракава. Асноўным пунктам праграмы нацыянальнага сьвяткаваньня падчас агульнага падзелу краіны стала сьвяточнае адкрыцьцё помніка Грунвальдзкай бітве скульптара [[Антоні Вівульскі|Антоні Вівульскага]], які прафінансаваў вядомы польска-амэрыканскі піяніст [[Ігнацы Ян Падэрэўскі]]. Стварэньне вялікай колькасьці разнастайных тэкстаў — ад патрыятычных песень да навукова-гістарычных працаў, а таксама памятных сувэніраў садзейнічалі ўзмацненьню працяглага пачуцьця нацыянальнай салідарнасьці супраць Прусіі-Нямеччыны.&lt;ref&gt;Witold Molik: ''Polen. „Noch ist Polen nicht verloren.“'' In: Monika Flacke (Hrsg.): ''Mythen der Nationen. Ein europäisches Panorama.'' Köhler und Amelang, München und Berlin 1998, S. 304f&lt;/ref&gt;

==== Успрыманьне бітвы ў новы час і сучаснасьць ====

[[Файл:Granitowy obelisk.jpg|міні|200пкс|[[Абэліск]] на ўзгорку памяці на [[Грунвальдзкае поле|грунвальдзкім полі]] пад [[Стэнбарк]]ам]]
Пасьля аднаўленьня польскай незалежнасьці ў 1918 годзе падтрыманьне памяці пра бітву пад Грунвальдам узяла на сябе дзяржава. Бітва зрабілася цэнтральным пунктам выкладаньня гісторыі: амаль кожны польскі горад цяпер мае вуліцу Грунвальдзкую ({{мова-pl|ulica Grunwaldzka}}) або пляц Грунвальдзкі ({{мова-pl|plac Grunwaldzki}}).

Пасьля сканчэньня [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] і амаль шасьцігадовай акупацыі [[Вэрмахт]]ам Польшчы «Трыюмф з Грунвальду» набыў новую моц: у 1945 годзе польскі графік Тадэўш Трапкоўскі (1914—1954) на сваім [[плякат|плякаце]] асацыяваў бітву пад Грунвальдам зь [[бітва за Бэрлін|бітвай за Бэрлін]] у пачатку 1945 году, у якой таксама ўдзельнічаў польскі кантынгент.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100621092724/http://info-poland.buffalo.edu/web/arts_culture/poster_art/artists/Tre/Tad_1410berlin.jpg Polnisches Propagandaplakat von 1945]&lt;/ref&gt; Такімі адміністратыўна пастаўленымі захадамі, побач з распальваньнем варажнечы да нямецкага народу, мусіла выцясьняцца памяць польскага народу пра ўварваньне савецкіх войскаў на тэрыторыю [[Крэсы|Крэсаў]] у 1939 годзе і гвалтоўнае перасяленьне палякаў з тэрыторыі [[Украіна|Ўкраіны]].

[[Файл:Grunwald 2003.jpg|міні|200пкс|Рэканструкцыя бітвы на грунвальдзкім полі ў 2003 годзе: кароль Ягайла з рыцарам Янам Зындрамам з Машковіц]]
У сучасным польскім грамадзтве безумоўнае ўслаўленьне бітвы зьмякчаецца, пераймаючы погляды ўльтранацыяналістычных колаў, усё больш разнастайныя, ажно да іранічнага бачаньня падзеяў. Гэта не ў апошнюю чаргу зьвязанае з аспэктам усё большага з году ў год схіленьня ў камэрцыйны бок гістарычнага спэктаклю бітвы на ўсё тым жа полі. З 1990-х гадоў успаміны пра бітву ўвайшлі ў сьвядомасьць у першую чаргу як вялікая «інсцэніроўка», а таксама выступы традыцыйных ансамбляў на фоне гістарычна афармленых сцэнаў бітвы. На тле гэтых штогадовых адзначэньняў, адзін польскі часопіс улетку 1998 году іранічна адзначыў: ''«Рыцары Тэўтонскага ордэну, на жаль, заўжды мусяць цярпець паразу, і таму хочацца ў наступным годзе дазволіць ім перамагчы»''&lt;ref&gt;A. Matałowska: ''Pod Grunwaldem.'' // ''Polityka'' №30, 25 ліпеня 1998 г.&lt;/ref&gt;

У выніку таго, што такі спосаб бачаньня нацыянальнага гонару ў выніку бітвы ня можа быць пераменшаны, утварыўся шэраг спартовых суполак, названых паводле месца бітвы; напрыклад, такім чынам узьнік спартовы клюб у [[Познань|Познані]] [[WKS Grunwald Poznań]]. На [[Грунвальдзкае поле|месцы бітвы]] былі збудаваныя мэмарыялы, помнікі і музэй&lt;ref&gt;Ekdahl 2008, p. 186&lt;/ref&gt;. Апроч гэтага, Грунвальдзкая бітва таксама дала сваё імя ваенным узнагародам («[[Ордэн «Крыж Грунвальду»|Крыж Грунвальду]]») і шэрагу арганізацыяў.

Памяць пра бітву 1410 году існуе дагэтуль і, з дапамогай падсьвядомых намёкаў, можа перарасьці ў антынямецкую варажнечу. Так адбылося на [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2008 году|Чэмпіянаце Эўропы па футболе 2008 году]] перад адборачнай гульнёй паміж нацыянальнымі зборнымі Нямеччыны і Польшчы, калі разнастайныя польскія бульварныя мэдыі прыгадвалі пра паразу Тэўтонскага ордэну ў Грунвальдзкай бітве.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/panorama/gesellschaft/0,1518,557727,00.html Annette Langer: ''Beenhakker köpft Ballack. Polnische Zeitung eröffnet Fußball-Medienschlacht.'' // Spiegel-Online, 4 чэрвеня 2008 г.]&lt;/ref&gt;

У чэрвені 2010 году на афіцыйнае запрашэньне ад прэзыдэнта Польшчы ў гістарычную вобласьць пад Стэнбаркам дзейны [[Сьпіс вялікіх магістраў Тэўтонскага Ордэну|вялікі магістар]] Тэўтонскага ордэну [[Бруна Плятэр]] у межах [[Сьвяткаваньне 600-годзьдзя Грунвальдзкай бітвы|сьвяткаваньня 600-годзьдзя Грунвальдзькай бітвы]] зрабіў прамову і ўсклаў вянок.&lt;ref&gt;[http://www.deutscher-orden.at/content/site/home/index.html Bericht auf der Website des Deutschen Ordens]&lt;/ref&gt; Сьвяткаваньне 600-й гадавіны бітвы сабрала 200 000 гледачоў, якія назіралі за 2 200 удзельнікамі інсцэніроўкі. Арганізатары фэсту вераць, што гэтая падзея стала найбуйнейшай інсцэніроўкай сярэднявечнай бітвы ў Эўропе&lt;ref&gt;Fowler 2010&lt;/ref&gt;.

=== Успрыманьне бітвы ў Летуве ===
У спалучэньні з маладой гісторыяй гэтай дзяржавы, позьняе сярэднявечча разглядаецца як «вялікі час» Летувы і атаясамляецца з найвышэйшым палітычным і ваенным уздымам Вялікага Княства. Гэтае бачаньне ў першую чаргу заснаванае на тым, што [[Вялікае Княства Літоўскае]] валодала вялікай тэрыторыяй ва Ўсходняй Эўропе ў 14 стагодзьдзі, а таксама, што дзяржава пераможна выйшла ў першым дзесяцігодзьдзі 15 стагодзьдзя з пакаленьняў працяглых вайсковых канфліктаў з Тэўтонскім ордэнам. [[Рэч Паспалітая|Зьвяз Польшчы і Вялікага Княства]], насупраць, у літоўскіх меркаваньнях заўжды сустракаў недавер. Нягледзячы на тое, што Вялікае Княства ў 15 і 16 стагодзьдзях уваходзіла ў зьвяз з Польшчай, утвараючы вялікую ўсходнеэўрапейскую дзяржаву, яно таксама адчула на сабе заняпад польскай нацыі ў 17 стагодзьдзі. Схаванае спаборніцтва Вялікага Княства з сваімі польскімі саюзьнікамі паказала сябе акурат у ацэнках Грунвальдзкай бітвы. Летапісцы Вялікага Княства адзначаюць, што Польшча не ажыцьцяўляла захадаў для дапамогі.&lt;ref&gt;Mečislovas Jučas: ''Žalgirio mūšis.'' [Die Schlacht von Grunwald], S. 98&lt;/ref&gt; У выніку гэтага, у Летуве пашыранае меркаваньне, што ўвага да войскаў Вялікага Княства, а таксама роля вялікага князя [[Вітаўт]]а ў бітве пад Грунвальдам відавочна недаацэненая.&lt;ref&gt;Mečislovas Jučas: ''Žalgirio mūšis.'' [Die Schlacht von Grunwald], S. 234&lt;/ref&gt;

Такая пазыцыя трымаецца да цяперашняга часу. Пацьверджаньнем гэтаму служыць тое, што дагэтуль ідуць здымкі мастацкага фільма пра бітву з-за таго, што прысутнасьць войскаў Вялікага Княства ў фільме Аляксандра Форда «[[Крыжакі (фільм)|Крыжакі]]» 1960 году зьменшаная да ўзроўню нязначных герояў, удзельнікаў масавых сцэнаў.

Нескароны гонар летувісаў за перамогу над Тэўтонскім ордэнам у Грунвальдзкай бітве падкрэсьліваецца таксама перайменаваньнем летувіскага футбольнага клюбу ў «[[Жальгірыс Вільня|Жальгірыс]]» у 1962 годзе.

=== Успрыманьне бітвы з пруска-нямецкай пэрспэктывы ===
[[Файл:Heinrich von Treitschke.jpg|міні|180пкс|Гайнрых фон Трайчке]]
Нямецкі ордэн у пратэстанцкай Прусіі не ў апошнюю чаргу з-за вайсковых [[Трынаццацігадовая вайна 1454—1466 гадоў|сутыкненьняў]] з прускімі гарадамі ў сярэдзіне 15 стагодзьдзя разглядаўся дыстанцыйна. Немцы звычайна лічылі крыжакоў гераічнымі і дабрадзейнымі манахамі, якія прынесьлі хрысьціянства і цывілізацыю на ўсход&lt;ref name=&quot;ref32&quot;/&gt;. Толькі ў сярэдзіне 19 стагодзьдзя, дзякуючы значнай дзейнасьці гісторыка [[Гайнрых фон Трайчке|Гайнрыха фон Трайчке]], у грамадзкай думцы наступае пералом: Ордэн пачынае разглядацца як «нямецкая місія на ўсходзе» і атрымлівае ў гісторыі ролю «носьбіта культуры для славянаў».&lt;ref&gt;Wolfgang Wippermann: ''Der Ordensstaat als Ideologie. Das Bild des Deutschen Ordens in der deutschen Geschichtsschreibung und Publizistik.'' Volker Spieß, Berlin 1979, S. 155–174&lt;/ref&gt; У выніку гэтага, як перагляд гістарычнай карціны, Грунвальдзкая бітва замест нэўтральнай ацэнкі атрымала выгляд трагічнай паразы. Такое бачаньне выразна адлюстраванае ў рамане [[Эрнст Віхерт|Эрнста Віхетра]] «Гайнрых фон Пляўэн» ({{мова-de|Heinrich von Plauen}}), дзе мужны і гераічны Ульрых фон Юнгінген супрацьпастаўляецца свайму суперніку — хітраму і брыдкаму Ягайлу.

Канец 19 стагодзьдзя прайшоў пад уплывам адноўленай польскім бокам ацэнкі бітвы пад Грунвальдам, калі польскім сьвяткаваньням гадавінаў бітвы супрацьпастаўляўся «нямецкі складнік». Як вынік, праз нацыяналістычныя колы ў вільгельмаўскай Прусіі, Нямецкі ордэн стаў безумоўна ўспрымацца як «Калянізатар нямецкага ўсходу».

[[Файл:German National People's Party Poster Teutonic Knights (1920).jpg|міні|180пкс|Постэр Нямецкай нацыянальнай народнай партыі ад 1920 году (Выратуй Усход — галасуй за Нямеччыну нацыянальную) люструе крыжацкага рыцара, якому пагражае паляк і сацыяліст]]
Да сёньняшніх дзён рэгулярна, але ў невялікіх маштабах, адбываюцца сьвяткаваньні вынікаў [[Бітва пад Танэнбэргам (1914)|другой Грунвальдзкай бітвы]] (бітвы пад Танэнбэргам), якая адбылася ў жніўні 1914 году, калі нямецкія кайзэраўскія войскі падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] зьнішчылі Другую расейскую армію пад камандаваньнем генэрала [[Аляксандар Самсонаў|Аляксандра Самсонава]]. Немцы ўсьвядомілі прапагандны патэнцыял гэтае падзеі, і назвалі бітву 1914 году [[Бітва пад Танэнбэргам 1914 году|бітвай пад Танэнбэргам]]&lt;ref&gt;Burleigh 1985, p. 27&lt;/ref&gt; (нямецкая назва Грунвальдзкай бітвы). Тагачасны галоўнакамандуючы [[Паўль фон Гіндэнбург]] выказаў жаданьне перад кайзэрам [[Вільгельм II (нямецкі імпэратар)|Вільгельмам II]] аддаліць месца бітвы на 15 кілямэтраў, каб назваць яе бітвай пад Танэнбэргам і такім чынам выкараніць памяць пра «ганьбу 1410 году».&lt;ref&gt;Holger Afflerbach (Bearb.): ''Kaiser Wilhelm II. als Oberster Kriegsherr im Ersten Weltkrieg. Quellen aus der militärischen Umgebung des Kaisers 1914–1918.'' Verlag Oldenbourg, München 2005, S. 148&lt;/ref&gt; Бітва 1914 году мусіла стаць помстай за літоўска-польскую перамогу 504 гады таму. [[Трэці Райх|Нацыская Нямеччына]] пазьней скарыстала гэты вобраз, прадстаўляючы сваю палітыку па засяленьні германскімі народамі тэрыторыі Ўсходняй Эўропы працягам гістарычнай місіі крыжакоў&lt;ref name=&quot;ref89&quot;&gt;Johnson 1996, p. 44&lt;/ref&gt;. Аднак, створаны ў 1901 годзе [[камень Юнгінгена|каменя Юнгінгена]], а таксама манумэнтальны [[Танэнбэрскі мэмарыял]], які быў пабудаваны ў 1927 годзе і мусіў атаясамляць сабой перамогу ў бітве 1914 году, спадкавалі ў сваёй архітэктуры традыцыі сярэднявечнага крыжацкага замка,&lt;ref&gt;Walter u. Johannes Krüger: ''Das Tannenberg-National-Denkmal. Eine Erläuterung von den Erbauern.'' Südostpreußisches Verkehrsbüro, Allenstein o. J. [1928]&lt;/ref&gt; і мусілі ў першай палове 20 стагодзьдзя з памяцьцю пра паразу ў Першай сусьветнай вайне абапірацца на ўяўную непарыўнасьць гісторыі.

Пасьля 1933 году ў першую чаргу пад бітвай разумелася бітва, што адбылася ў час Першай сусьветнай вайны, хаця Нямецкі Ордэн у бачаньні дактрыны [[Нацыянал-сацыялізм]]у атрымаў ацэнку «народу бязь месца» ({{мова-de|Volk ohne Raum}}). [[Адольф Гітлер]] ужо ў 1924 годзе ў ягонай кнізе «[[Mein Kampf]]» услаўляў нямецкую экспансію на ўсход. Найвышэйшым пунктам размаху нацыяналістычнага ўслаўленьня бітвы 1914 году было пахаваньне на тэрыторыі Танэнбэрскага мэмарыялу [[райхспрэзыдэнт]]а Паўля фон Гіндэнбурга, які памёр у 1934 годзе.

Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] разам з стратай захопленых на ўсходзе земляў абедзьве бітвы выйшлі з-пад увагі грамадзкай цікаўнасьці.

=== Расейскае бачаньне бітвы ===
З прычыны ўдзелу ў бітве трох [[смаленск]]іх палкоў расейцы лічылі бітву літоўска-польска-расейскай кааліцыяй супраць нямецкіх захопнікаў. Летапісец [[Ян Длугаш]] хваліў смаленскія харугвы, якія змагаліся сьмела і былі адзінымі палкамі Вялікага Княства Літоўскага якія не адступілі. У савецкай гістарыяграфіі бітва пад Грунвальдам стылізавалася пад расісцкую барацьбу паміж [[славяне|славянамі]] і германцамі&lt;ref name=&quot;reff&quot;&gt;Davies 2005, p. 99&lt;/ref&gt;. Тэўтонскія рыцары маляваліся ў якасьці сярэднявечных папярэднікаў гітлераўскай арміі, а сама бітва разглядалася, як сярэднявечны аналяг [[Сталінградзкая бітва|Сталінградзкай бітвы]]&lt;ref name=&quot;ref32&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;reff&quot;/&gt;.

== Сьвяткаваньні ==

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Сьвяткаваньне 600-годзьдзя Грунвальдзкай бітвы}}
Буйныя і вельмі пашыраныя [[сьвяткаваньне 600-годзьдзя Грунвальдзкай бітвы|сьвяткаваньні 600-годзьдзя Грунвальдзкай бітвы]] адзначаліся і ў [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. Асноўныя сьвяткаваньні арганізоўваліся ў [[Наваградак|Наваградку]], [[Лагойск]]у ([[Сілічы]]), [[Дудуткі|Дудутках]], [[Гальшаны|Гальшанах]] і часткова ў [[Менск]]у. Самае відовішнае адзначэньне адбылося ў былой сталіцы [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] [[Наваградак|Наваградку]] 26—27 чэрвеня.

У сьвяткаваньні прынялі ўдзел каля 400 прадстаўнікоў 41 клюбу з 11 гарадоў [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Летува|Летувы]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Расея|Расеі]] і [[Польшча|Польшчы]]. У рве пад Замкавай гарой былі арганізаваныя інсцэніроўкі [[рыцар]]скіх баёў на мячах. У конным турніры прынялі ўдзел 11 вершных рыцараў. На тэрыторыі замку правялі тэатралізаваныя паядынкі за сэрца прыгожых дам. Ключавой імпрэзай тыдню стала інсцэніроўка Грунвальдзкай бітвы, у «бугурце» якой удзельнічала па 15 рыцараў, 3 вершнікі і 5 лучнікаў з кожнага боку.
[[Файл:Dudutki9.JPG|міні|250пкс|Рэканструкцыя бітвы ў Дудутках. 2010 год. Забойства вялікага магістра [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]]. У чырвонай кашулі, зь мячом i шыракаполым шлеме — кароль [[Ягайла]]]]
Эфэктнае сьвяткаваньне прайшло ў [[Дудуткі|Дудутках]] з 31 ліпеня па 1 жніўня. На працягу ўсіх дзён кожны, хто меў ахвоту, мог паспрабаваць сябе ў стральбе з луку ці арбалету, кіданьні сякеры альбо дзіды, а таксама навучыцца старажытнаму танцу. Быў зладжаны адборачны турнір зброяносцаў, пасьля якога прайшоў конкурс гістарычнага касьцюму, адборачны турнір пешых мечнікаў і конкурс танцавальных калектываў. Прайшоў відовішчны конны рыцарскі турнір, які прыцягнуў да сябе шмат гледачоў-заўзятараў. Удзельнічалі чатыры конныя рыцары зь Беларусі, што ўяўлялі сабою [[ВКЛ|Вялікае Княства]], [[Францыя|Францыю]] і [[Нямеччына|Нямеччыну]] (крыжацкі ордэн). Пасьля турніру адбылася галоўная падзея фэсту — рэканструкцыя Грунвальдзкай бітвы. Былі зладжаны турнір лучнікаў, конкурс трукавых тэатраў, пешы рыцарскі турнір, танцавальная, тэатральная і канцэртная праграмы, пешы камандны турнір і бугурты.
[[Файл:Dudutki8.JPG|міні|250пкс|Рэканструкцыя бітвы ў Дудутках. 2010 год.]]
У [[Менск]]у сьвяткаваньне адзначылася правядзеньнем мастацкіх выставаў з карцінамі адпаведнай тэматыкі. У Нацыянальным гістарычным музэі Рэспублікі Беларусь з 16 траўня 2010 году праводзілася выстава «Абразы мінулага», а ў літаратурным музэі [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] з 9 ліпеня 2010 году ладзілася выстава «Грунвальд за смугою часу».

У [[Сілічы|Сілічах]] 24 красавіка 2010 году былі прадстаўлены масавыя рыцарскія баталіі, турніры, спаборніцтва лучнікаў, навучаньне сярэднявечным танцам, [[Рамяство|рамёствам]] (кавальства, ткацтва, чаканка, [[ганчарства]]), старажытныя конкурсы і забавы. Увечары адбыўся штурм [[Крыжакі|крыжацкага]] замку і сярэднявечная дыскатэка.

У [[Гальшаны|Гальшанах]] 21 жніўня 2010 году сьвяткаваньне прымеркаванае ня толькі да падзеі 600-годзьдзя перамогі пад Грунвальдам, але таксама да 400-годзьдзя заснаваньня [[Гальшанскі замак|Гальшанскага замку]], 730-годзьдзя заснаваньня Гальшанаў і 605-годзьдзя з дня нараджэньня [[Соф'я Гальшанская|Соф’і Гальшанскай]]. Мерапрыемствы фэсту — бугурты (масавыя бітвы рыцараў у фармаце 10 на 10); турнір лучнікаў; пешы рыцарскі турнір; конны турнір; конкурсы (стральба з лука, кіданьне дзідаў, бой на мячах, апрананьне ў рыцарскі дасьпех, сэрсо, п’яны кат); сувэніры і народныя рамёствы; катаньне на кані; канцэрт старадаўняй музыкі.

=== Летува ===
10—11 ліпеня ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Летува|Летувы]], у замку Меднікі, сабраліся рыцары ў дасьпехах, лучнікі, фокусьнікі, ганчары, кавалі, кухары, скурадзелы, ювэліры, майстры па вырабе старажытнай адзёжы, гурты старажытных песень і танцаў. Адбыўся тэатралізаваны паказ з удзелам рыцараў, каралём Ягайлам і князем Вітаўтам. У Медніцкім касьцёле адбылася ўрачыстая імша. Адбылося агнявое шоў і іншыя мерапрыемствы. У фінале турніру — узнагароджаньне пераможцаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-3}}
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* [[Юрась Бохан|Бохан Ю.]] Грунвальдская бітва 1410 // {{Літаратура/ЭВКЛ|1}}
* [[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20120118220152/http://kamunikat.org/download.php?item=14912-1.pdf&amp;pubref=14912 Грунвальд напамін, што мы нацыя рыцараў і асілкаў] // [[Брылёўскі летапіс]].  № 15, травень 2010. С. 2—3.
* {{Кніга|аўтар = [[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]]|частка = |загаловак = Тэўтонскі ордэн (Ад Ерусаліма да Грунвальда)|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/kraucevicz/teutonski/index.htm|адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = «Навука і тэхніка»|год = 1993|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |тыраж = }}
* [[Станіслаў Цярохін|Цярохін С.]] Грунвальдская бітва 1410 // {{Літаратура/ЭГБ|3}}
* {{Кніга|аўтар = Чарняўскі М.|частка = |загаловак = Дзесяць бітваў|арыгінал = |спасылка = http://jivebelarus.net/at_this_day/battle-of-grunwald.html|адказны = |выданьне = |месца = Вільня|выдавецтва = «Наша Будучыня»|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 64 |сэрыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]]|частка = |загаловак = Імя ў летапісе|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1994|том = |старонкі = |старонак = 559|сэрыя = |isbn = 978-985-6868-27-12|тыраж = }}
* Ekdahl S. [https://web.archive.org/web/20110718053953/http://www.laborunion.lt/memo/modules/sections/index.php?op=viewarticle&amp;artid=7 Die Flucht der Litauer in der Schlacht bei Tannenberg] // Zeitschrift für Ostforschung. Nr. 1 (12), 1963. {{ref-de}}
* Burleigh M. The German Knight: Making of A Modern Myth // History Today. Nr. 6 (35), June 1985. ISSN 0018-2753. {{ref-en}}
* {{Кніга|аўтар = Christiansen E.|частка = |загаловак = Паўночныя крыжовыя паходы|арыгінал = The Northern Crusades|спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выд|месца = |выдавецтва = Penguin Books|год = 1997|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 0-14-026653-4|тыраж = }} {{ref-en}}
* {{Кніга|аўтар = Dabrowski P. M.|частка = |загаловак = Commemorations and the shaping of modern Poland|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=ICQkdR7TZxcC&amp;pg=PA164|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Indiana University Press|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 9780253344298|тыраж = }} {{ref-en}}
* {{Кніга|аўтар = Davies N.|частка = |загаловак = God’s Playground. A History of Poland. The Origins to 1795|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = I (Revised ed.)|месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-19-925339-5|тыраж = }} {{ref-en}}
* {{Кніга|аўтар = Ekdahl S.|частка = The Battle of Tannenberg-Grunwald-Žalgiris (1410) as reflected in Twentieth-Century monuments|загаловак = Victor Mallia-Milanes, The Military Orders: History and Heritage|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=dSM_w4Q1sUwC&amp;pg=PA175|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Ashgate Publishing, Ltd.|год = 2008|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 9780754662907|тыраж = }} {{ref-en}}
* Fowler J. [https://web.archive.org/web/20100721032532/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h5iMAZg5DRs8GN-80COPjCbuQqbw Tabards on, visors down: fans relive 1410 Battle of Grunwald] // AFP. 17 June 2010. {{ref-en}}
* Johnson L. [http://books.google.com/books?id=e_m13Hk3AFEC&amp;pg=PA43 Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends]. — Oxford University Press, 1996. {{ISBN|0195100719}} {{ref-en}}
* Jučas M. The Battle of Grünwald. — Vilnius: National Museum Palace of the Grand Dukes of Lithuania, 2009. {{ISBN|9786099507453}} {{ref-en}}
* Kiaupa Z., Kiaupienė J., Kunevičius A. The History of Lithuania Before 1795. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. {{ISBN|9986-810-13-2}} {{ref-en}}
* Kuczynski S. M. [http://books.google.com/books?ei=8kf3S8eFJcX7lwfAhpTnCg&amp;ct=result&amp;id=FjfRAAAAMAAJ&amp;dq=Bydgoszcz+1409+teutonic&amp;q=Bydgoszcz#search_anchor The Great War with the Teutonic Knights in the years 1409—1411]. — Ministry of National Defence, OCLC 20499549, 1960. {{ref-en}}
* Mickūnaitė G. Making a great ruler: Grand Duke Vytautas of Lithuania. — Central European University Press, 2006. {{ISBN|9789637326585}} {{ref-en}}
* Stone D. [http://books.google.com/books?id=LFgB_l4SdHAC&amp;pg=PA16&amp;cd=1#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Polish-Lithuanian state, 1386—1795]. — University of Washington Press, 2001. {{ISBN|9780295980935}} {{ref-en}}
* Sužiedėlis S. Tatars // Encyclopedia Lituanica. Vol. V. — Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius, LCC 74-114275, 1976. {{ref-en}}
* Turnbull S. Tannenberg 1410: Disaster for the Teutonic Knights, Campaign Series, 122. — London: Osprey, 2003. {{ISBN|9781841765617}} {{ref-en}}
* Urban W. Tannenberg and After: Lithuania, Poland and the Teutonic Order in Search of Immortality (Revised ed.). — Chicago: Lithuanian Research and Studies Center, 2003. {{ISBN|0-929700-25-2}} {{ref-en}}
* Ivinskis Z. Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties. — Rome: Lietuvių katalikų mokslo akademija, LCC 79346776, 1978. {{ref-lt}}
* Kiaupa Z. [https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ Didysis karas su Kryžiuočiais] // [https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės]. — Vilnius: Elektroninės leidybos namai, 2002. {{ISBN|9986-9216-9-4}} {{ref-lt}}
* Pelech M. [https://web.archive.org/web/20110928220335/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Zobowiazanie_rycerza_krzyzackiego_do_zaplacenia_wykupu_z_niewoli_polskiej_z_dnia_20_XII_1410_roku,gid,110012,cid,1918.htm?body=desc W sprawie okupu za jeńców krzyżackich z Wielkiej Wojny (1409—1411)] // Zapiski Historyczne. Nr. 2 (52), 1987. {{ref-pl}}
* Разин, Е. А. История военного искусства XVI—XVII вв. — Издательство Полигон, 1999. {{ISBN|5891730413}} {{ref-ru}}
* {{Кніга|аўтар = [[Анатоль Тарас|Тарас А.]]|частка = |загаловак = Грюнвальд, 15 июля 1410 г|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = ФУАинформ|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = 160|сэрыя = |isbn = 5-345-00656-3|тыраж = }} {{ref-ru}}
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Battle of Grunwald}}
* [https://web.archive.org/web/20100626071051/http://grunwald600.pl/by 600 гадавіна Бітвы пад Грунвальдам] — афіцыйная інтэрнэт-старонка, прысьвечаная мерапрыемству 600 гадавіны Бітвы пад Грунвальдам
* [https://web.archive.org/web/20120331090823/http://thiswas.ru/srednie-veka/gryunvaldskaya-bitva-1410.html Грунвальдская бітва. Дэталёвае апісанне бітвы]
* Партал [http://spadchyna.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=654&amp;Itemid=442 «Грунвальд»] на сайце Spadchyna.org
* Генадзь Сагановіч. [https://web.archive.org/web/20081120062656/http://jivebelarus.net/history/gistografia/sahanovich-hrunvald.html «Грунвальд у беларускай гістарыяграфіі»]

{{Абраны артыкул}}

[[Катэгорыя:Грунвальдзкая бітва| ]]</text>
      <sha1>i1ns6kxjj3fw29obhxbysgp30l3ycex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гагра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4739</id>
    <revision>
      <id>2699821</id>
      <parentid>2500550</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="5qjquvh2cx8on7gqxfmv48bvki47ag1" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Гагра
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Гаграў
|Назва на мове краіны                 = გაგრა
|Краіна                               = Грузія
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 43
 |Шырата хвілінаў                     = 20
 |Шырата сэкундаў                     = 
|Даўгата паўшар’е                     = усходняе
 |Даўгата градусаў                    = 40
 |Даўгата хвілінаў                    = 13
 |Даўгата сэкундаў                    = 
}}
'''Га́гра''' або '''Га́гры''' ({{мова-ka|გაგრა}}) — горад у [[Абхазія|Абхазіі]], [[дэ-юрэ]] частцы [[Грузія|Грузіі]]. Па стане на [[1989]] год насельніцтва складала 26 636 чалавек. Горад разьмешчаны на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160430174709/http://gagra-city.com/ Афіцыйны сайт]. {{ref-ru}}

{{Накід:Геаграфія}}
{{Гарады Грузіі}}

[[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]]</text>
      <sha1>5qjquvh2cx8on7gqxfmv48bvki47ag1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баранавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5016</id>
    <revision>
      <id>2699659</id>
      <parentid>2627149</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53896" sha1="sbqtdydi3llpqhalryb6aly9svazk12" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Баранавічы
|Лацінка                          = Baranavičy
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Баранавічаў
|Герб                             = Coat of arms Baranavičy.svg
|Сьцяг                            = Flag of Baranavichy.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1627
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                             = [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|Сельсавет                        = 
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            =Максім Антанюк&lt;ref&gt;{{спасылка|url=https://baranovichi-gik.gov.by/by/rukovodstvo-by/|загаловак=Кіраўніцтва | выдавец=Баранавіцкі гарадскі выканаўчы камітэт|дата=24 ліпеня 2025}}&lt;/ref&gt; 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 30
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 179166
|Год падліку колькасьці           = 2018
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовыя індэксы                 = 225320, 225401, 225402, 225404, 225406—225411, 225413, 225415—225417
|СААТА                            = 
|Выява                            = Baranavičy Montage (2017).jpg
|Апісаньне выявы                  =
 |Шырата градусаў                 = 53
 |Шырата хвілінаў                 = 8
 |Шырата сэкундаў                 = 
 |Даўгата градусаў                = 26
 |Даўгата хвілінаў                = 1
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Бара́навічы''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у міжрэччы [[Шчара|Шчары]] і яе прытоку [[Мышанка (рака)|Мышанкі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 179 166 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Знаходзяцца за 201 км на паўночны ўсход ад [[Берасьце|Берасьця]]. [[Баранавіцкі чыгуначны вузел|Вузел чыгунак]] (кірункі на [[Берасьцейскі чыгуначны вузел|Берасьце]], [[Ваўкавыскі чыгуначны вузел|Ваўкавыск]], [[Лідзкі чыгуначны вузел|Ліду]], [[Менскі чыгуначны вузел|Менск]], [[Слуцкі чыгуначны вузел|Слуцак]] і [[Лунінецкі чыгуначны вузел|Лунінец]]) і аўтамабільных дарог.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], [[тапонім]] Баранавічы ўтварыўся ад прозьвішча Барановіч&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 17.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Баранавічаў}}

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню Баранавічы ўпамінаюцца пад 1627 годам у тэстамэнце дачкі [[ваявода троцкі|ваяводы троцкага]] [[Аляксандар Хадкевіч|Аляксандра Хадкевіча]] (памёр у 1626 годзе) [[Ганна Эўфрасіньня Сяняўская|Ганны Эўфрасіньні Сяняўскай]], якім яна перадала маёнтак Мыш разам з Баранавічамі [[Наваградзкі павет|Наваградзкага павету]] і іншымі вёскамі ў спадчыну сваму сыну. Пазьней Баранавічы сталі ўладаньнем роду [[Сяняўскія|Сяняўскіх]].

У 1666 годзе маёнтак [[Новая Мыш|Мыш]] разам з Баранавічамі набыў [[кашталян наваградзкі]] [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (памёр у 1670 годзе), які ў 1667 годзе заснаваў у Мышы [[езуіцкі калегіюм]] і перадаў яму сярод іншых зямельных уладаньняў Баранавічы. У Баранавічах дзеяла місійная станцыя [[езуіты|езуітаў]]. За права валодаць Баранавічамі зь езуітамі судзіліся [[Мікалай Геранім Сяняўскі]] (1645—1683) і Г. Любамірскі, у 1683 годзе яны захапілі Мыш і навакольныя вёскі. На моцы судовых пастановаў Баранавічы зноў перайшлі ў валоданьне Сяняўскіх.

У 2-й палове XVIII стагодзьдзя Баранавічы перайшлі да [[Масальскія|Масальскіх]] і [[Несялоўскія|Несялоўскіх]]&lt;ref&gt;[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Баранавічы // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 284.&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
[[Файл:Baranavičy Centralnyja. Баранавічы Цэнтральныя (1880-89).jpg|значак|Баранавічы Цэнтральныя, 1880 г.]]

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Баранавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Наваградзкім павеце [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/104 104]&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 1871 году пачала працаваць невялікая станцыя Баранавічы (атрымала назву ад найбліжэйшай вёскі) апошняй дзялянкі чыгуначнае магістралі [[Масква]] — [[Берасьце]]. На вакольных землях маёнтку графіні Развадоўскай хутка пачало расьці паселішча (каля 120 будынкаў), якое ў траўні 1884 году атрымала статус мястэчка і назву [[Развадова]]. Таго ж году недалёка ад станцыі з Маскоўска-Берасьцейскай магістральлю скрыжавалася чыгунка [[Вільня]] — [[Роўна]] і ўзьнікла яшчэ адна чыгуначная станцыя — Баранавічы Палескія, а каля яе — паселішча [[Новыя Баранавічы]].

Да канца XIX стагодзьдзя гэтыя паселішчы аб’ядналіся ў адзін вялізны населены пункт — ''Баранавічы-Развадова''. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 834 будынкі, працавалі 2-клясныя школы чыгуначнага і дабрачыннага таварыстваў, 4 прадпрыемствы.

На працягу першага дзесяцігодзьдзя XX стагодзьдзя Баранавічы сталі найбуйнейшым мястэчкам [[Наваградзкі павет (Расейская імпэрыя)|Наваградзкага павету]] з 4 цэрквамі, рымска-каталіцкай капліцай, 10 дамамі малітвы, 7 пачатковымі школамі, 2 аптэкамі, тэатрам і электратэатрам (кінатэатрам) «Эдэм». Тут вялі практыку 13 лекараў, 6 дантыстаў, 8 акушэрак, вэтэрынарны доктар. Сярод прамысловых прадпрыемстваў найбольшымі былі 3 цагляныя, масларобчыя, чыгуналіцейны і цукровы заводы, 2 лесапільні, 2 млыны, 3 фабрыкі жорнаў. Налічвалася 35 вуліцаў, зь якіх толькі адна была цалкам брукаванай, а 5 — толькі частка, іх асьвятлялі 23 газавыя ліхтары&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 23.&lt;/ref&gt;.

З пачаткам [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] з 1914 году ў Баранавічах знаходзілася [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] расейскіх войскаў, куды 10 разоў прыязджаў маскоўскі гаспадар [[Мікалай ІІ]]. У ноч на 24 верасьня 1915 году ў мястэчка ўвайшлі часткі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. З мэтай падтрымкі [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскага прарыву]] ўлетку 1916 году ў ваколіцах Баранавічаў адбылася [[Скробава-Гарадзішчанская апэрацыя]].

&lt;gallery caption=&quot;Работы нямецкіх мастакоў-графікаў, 1916 год&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Baranavičy Paleskija. Баранавічы Палескія (K. Arendt, 1916).jpg|Баранавічы Палескія
Baranavičy, Kaścielnaja, Pakroŭskaja. Баранавічы, Касьцельная, Пакроўская (H. Josl, 02.1916).jpg|Старая царква
Baranavičy, Chlebnaja, Intendanckaja. Баранавічы, Хлебная, Інтэнданцкая (K. Arendt, 1916).jpg|Царква на Хлебнай вуліцы
Baranavičy, Mohiłkavaja, Alaksandraŭskaja. Баранавічы, Могілкавая, Аляксандраўская (K. Arendt, 1916).jpg|Могілкавая царква
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Baranavičy, Plac, Carkoŭnaja. Баранавічы, Пляц, Царкоўная (1916) (5).jpg|Капліца
Baranavičy, Marynskaja, Šyłajner. Баранавічы, Марынская, Шылайнэр (H. Josl, 1916).jpg|Марынская вуліца
Baranavičy, Šašejnaja. Баранавічы, Шашэйная (K. Arendt, 1916).jpg|Шашэйная вуліца
Baranavičy, Pažarny. Баранавічы, Пажарны (H. Josl, 02.1916).jpg|Пажарны завулак
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
[[Файл:Baranavičy. Баранавічы (1918).jpg|значак|Агульны выгляд мястэчка, 1918 г.]]
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Баранавічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, дзеяў рээвакуацыйны пункт для беларускіх уцекачоў&lt;ref&gt;{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.&lt;/ref&gt;. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Баранавічы ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]] (бальшавікі фактычна занялі места толькі 5 студзеня). 6 лютага 1919 году Баранавічы атрымалі статус места. У сакавіку 1919 — ліпені 1920 і зь верасьня 1920 году места займалі польскае войска. Згодна з [[Рыская мірная дамова|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] Баранавічы ўвайшлі ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе 4 лютага таго ж году яны сталі цэнтрам [[Баранавіцкі павет|павету]] [[Наваградзкае ваяводзтва (1919—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]]. У 1924 годзе ў месьце збудавалі драўняны [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Баранавічы)|касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]]. У Баранавічах існаваў таксама, другі пасьля варшаўскага, помнік-магіла невядомага польскага жаўнера. У 1938 годзе пачала працаваць радыёстанцыя «Польскае радыё Баранавічы», якога адной з мэтаў была супрацьстаньне савецкай радыёпрапагандзе.

З пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] нямецкія самалёты 15 верасьня 1939 году правялі бамбаваньне [[Баранавіцкая радыёстанцыя|Баранавіцкай радыёстанцыі]] і Цэнтральнага вакзалу. Вынікам чаго стала зьнішчэньне некалькіх цягнікоў, забітыя і параненыя, але радыёстанцыя засталася непашкоджанай. Польскія супрацьпаветнаная абарона зьбіла адзін нямецкі самалёт. Па [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|падзеях 17 верасьня]] Баранавічы ўвайшлі ў склад [[БССР]], дзе 4 сьнежня 1939 году сталі цэнтрам [[Баранавіцкая вобласьць|вобласьці]]. У гэты час тут працавалі школы з навучаньнем на беларускай, расейскай, польскай і мове ідыш, настаўніцкі інстытут і драматычны тэатар. Выдавалася ґазэта «Чырвоная звязда». Адначасна савецкія ўлады праводзілі [[арышт]]ы польскіх вайскоўцаў, паліцыянтаў і службоўцаў. Пачаліся прымусовыя вывазы іх сем’яў. У выніку нападу [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] на [[СССР]] і няўдалай [[Абарона Баранавіч (1941)|абароны места]] з 27 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году Баранавічы знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. 28 чэрвеня нацысты стварылі [[Баранавіцкае гета|жыдоўскае гета]], ліквідаванае 17 сьнежня 1942 году (агулам яны зьнішчылі каля 12 тыс. жыдоў). Беларускія патрыёты, каб пазьбегнуць вывазу моладзі ў [[Нямеччына|Нямеччыну]], здолелі адчыніць некалькі навучальных установаў: сярэднюю мэдычную школу (360 студэнтаў з 33 выкладчыкамі), сярэднюю гандлёвую школу (120 студэнтаў і 15 выкладчыкаў), сярэднюю мастацкую школу (30 студэнтаў), сярэднюю музычную школу пад кіраўніцтвам кампазытара Спаскага, сярэднюю тэхнічную школу, (150 студэнтаў і 20 настаўнікаў), настаўніцкія курсы (100 студэнтаў), матуральныя курсы — больш за 60 студэнтаў. Дзеяў Беларускі народны Дом культуры пад кіраўніцтвам Шыдлоўскага, дзе быў добры хор, танцавальны ансамбль, тэатральная група, струнны аркестар.

У 1944—1948 гадох узнавіў пастаноўкі Баранавіцкі драматычны тэатар. 8 студзеня 1954 году Баранавіцкую вобласьць ліквідавалі, места ўвайшло ў склад Берасьцейскай вобласьці. 20 траўня 1954 году Баранавічы сталі цэнтрам Навамышанскага, з 8 красавіка 1957 году — Баранавіцкага раёну. Ад 2013 до 2022 старшынём Баранавіцкага райвыканкаму быў [[Юры Грамакоўскі]].

&lt;gallery caption=&quot;Баранавічы на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Baranavičy Paleskija. Баранавічы Палескія (1920-33).jpg|Баранавічы Палескія, да 1933 г.
Baranavičy, Kaścielnaja, Pakroŭskaja. Баранавічы, Касьцельная, Пакроўская (1930).jpg|[[Сабор Покрыва Прасьвятой Багародзіцы (Баранавічы)|Новая царква]], 1930 г.
Baranavičy, Kaścielnaja, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Баранавічы, Касьцельная, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1936).jpg|[[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Баранавічы)|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]], 1936 г.
Baranavičy, Marynskaja, Bank. Баранавічы, Марынская, Банк (1936).jpg|Дзяржаўны банк, 1936 г.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Baranavičy, Kalonija. Баранавічы, Калёнія (1929).jpg|Калёнія ўраднікаў, 1930 г.
Baranavičy, Aptečnaja. Баранавічы, Аптэчная (1919-39).jpg|Сэнатарская вуліца, &lt;br&gt; 1930-я гг.
Baranavičy, Marynskaja. Баранавічы, Марынская (1930).jpg|На гістарычнай Марынскай вуліцы, 1930-я гг.
Baranavičy, Jadvihina. Баранавічы, Ядвігіна (1942).jpg|Школа на вуліцы Ядвігіна, 1942 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
* '''XIX стагодзьдзе''': 1885 год — 1,5 тыс. чал.; 1897 год — 8718 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 22.&lt;/ref&gt;
* '''XX стагодзьдзе''': 1931 год — 22 181 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 25.&lt;/ref&gt;; 1939 год — 27,4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}&lt;/ref&gt;; 1941 год — 45 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 26.&lt;/ref&gt;; 1959 год — 56 730 чал.; 1970 год — 101,5 тыс. чал.; 1991 год — 166,7 тыс. чал.; 1995 год — 172,9 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|2к}} С. 296.&lt;/ref&gt;; 2000 год — 160 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
* '''XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 167,9 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 169 тысячаў чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090406193527/http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=24919 У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек] // Наша Ніва, 26 сакавіка 2009 г.&lt;/ref&gt;; 2009 год — 168 240&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918174133/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt; чал. (перапіс); 2016 год — 179 122 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 179 439 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 179 166 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

=== Рэлігія ===
[[Файл:Church of St. Zikmund, 51 Enthusiasts str., Baranovichi city, Baranavichy Raion, Brest Region, Republic of Belarus 02.JPG|значак|Касьцёл Сьвятога Зыгмунта]]

У Баранавічах дзеюць касьцёлы Ўзвышэньня Сьвятога Крыжа (з 1925 году), Маці Божай Фацімскай (з 1998 году), Сьвятога Зыгмунта і Найсьвяцейшай Тройцы (абодва з 2000-х гадоў), цэрквы Покрыва Багародзіцы (з 1931 году), Аляксандра Неўскага (з 1998 году) і Сьвятых Жон-Міраносіц (з 2008 году), а таксама пратэстанцкая царква (з 1990-х гадоў).

=== Адукацыя ===
[[Файл:Baranovichi Law Institute.jpg|значак|Інстытут права Баранавіцкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]

У Баранавічах працуюць 16 сярэдніх, 3 музычныя, мастацкая і харэаграфічная школы, 5 гімназіяў і ліцэй.

Установы прафэсійна-тэхнічнай адукацыі:
* Баранавіцкая вышэйшая прафэсійная вучэльня лёгкае прамысловасьці&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=4|загаловак=Барановичский государственный профессионально-технический колледж сферы обслуживания|копія=https://web.archive.org/web/20120120211029/http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=4|мова=ru}}&lt;/ref&gt;
* Баранавіцкі тэхналягічны каледж Белкаапсаюзу&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=32|загаловак=Барановичский технологический колледж|копія=https://web.archive.org/web/20120120201240/http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=32|мова=ru}}&lt;/ref&gt;
* Баранавіцкі прафэсійны ліцэй машынабудаваньня&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=17|копія=https://web.archive.org/web/20120120212707/http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=17|загаловак=Барановичский государственный профессиональный лицей машиностроения|мова=ru}}&lt;/ref&gt;
* Баранавіцкая прафэсійна-тэхнічная вучэльня №61 будаўнікоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=11|загаловак=Барановичское профессионально-техническое училище № 61 строителей|копія=https://web.archive.org/web/20051211093116/http://ripo.unibel.by/pto/ptuz.phtml?id=11|мова=ru}}&lt;/ref&gt;

У 2004 годзе ўтварыўся [[Баранавіцкі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110323161656/http://www.barsu.by/by/index.php Баранавіцкі дзяржаўны універсітэт]&lt;/ref&gt;.

=== Мэдыцына ===
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць 14 лекавальна-прафіляктычных установаў, у якіх працуюць 3658 лекараў і мэдычных работнікаў сярэдняга зьвяна.

=== Культура ===
[[Файл:Кинотеатр Звезда - дом офицеров - panoramio.jpg|значак|Кінатэатар]]

Для жыхароў Баранавічаў дзее мескі дом культуры, палац культуры «Тэкстыльнік», іншыя дамы культуры.

Папулярнасьцю сярод месьцічаў карыстаюцца народныя танцавальныя ансамблі «Юнацкасьць», «Юрачка», «Лялька», ансамблі бальных танцаў «Фіеста», «Вэстма», а таксама ансамбль эстрадных танцаў «Ваяж» і шматлікія іншыя калектывы мастацкай самадзейнасьці. Мескі эстрадна-сымфанічны аркестар часта выяжджае на гастролі за мяжу. Працуе папулярная эстрадная група «Явар» пад кіраўніцтвам кампазытара Фёдара Жыляка.

У месьце ўтварыліся і працуюць некалькі вядомых музычных гуртоў. Сярод іх ляўрэат міжнародных конкурсаў група «[[Контраданс]]» (потым пераназваная ў «Літуус»). Гэты калектыў у 1992 годзе стварылі выпускнікі вышэйшых музычных установаў Беларусі.

Баранавіцкі паэт [[Вадзім Лугаўскі]] скончыў школу-студыю МХАТ па спэцыяльнасьці «рэжысура» (творчая майстэрня Алега Табакова). Песьні на яго вершы ёсьць у рэпэртуары Ўладзімера Прэсьнякова, Валера Залкіна, Улада Сташэўскага, Рыгора Лепса.

=== Мас-мэдыя ===
[[Файл:Baranavichy listok abvestak.JPG|міні|«Баранавіцкі лісток абвестак», 24 кастрычніка 1912 году]]

Першым выданьнем у Баранавічах быў «''Баранавіцкі лісток абвестак''», які выдаваўся з 1911 году. Раздаваўся задарама. Зьмяшчаў раклад руху цягнікоў і мясцовую рэкляму.

Па далучэньні Заходняй Беларусі да [[БССР]] 21 верасьня 1939 году выйшаў першы нумар газэты «''Голос Рабочего''» на беларускай і расейскай мовах, друкаваны орган Часовага кіраваньня Баранавічаў і павету. 1 сьнежня 1939 году газэта атрымала новы назоў «''Чырвоная Звязда''» і друкавлася цалкам па-беларуску. Наклад 20 000 асобнікаў.

У час нямецкай акупацыі выходзіла «''[[Баранавіцкая газэта]]''», якую ў студзені 1944 году пераназвалі «''[[Пагоня (газэта, 1944)|Пагоня]]''» (апошні нумар 26 чэрвеня 1944 году). У гэты час чырвоныя партызаны з красавіка 1943 году пачалі выдаваць газэту «Чырвоная Звязда».

30 сьнежня 1994 году выйшаў першы нумар газэты [[Intex-press]] — мясцовага незалежнага выданьня, якое пазьней дасягала накладу да 20 тысячаў асобнікаў.

=== Спорт ===
Для заняткаў фізкультурай і спортам да паслугаў месьцічаў стадыён, 4 крытыя і 4 міні-басэйны, 54 спартовыя залі, 12 спартовых клюбаў, 23 стралковыя ціры. У месьце працуюць 5 дзіцячых і юнацкіх спартовых школаў.

Футбольны клюб «[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]]» выступае ў першай лізе чэмпіянату Беларусі. Чэмпіён Беларусі — валейбольны клюб «Атлянт-БарДУ».

== Забудова ==

=== Вуліцы і пляцы ===
{| cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;&quot;
|- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align=&quot;center&quot;
| '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы'''
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| 8 траўня вуліца || '''Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча''' вуліца || Дэкерта/Дыверта вуліца&lt;ref&gt;Щербаков С. Барановичи: улицы и переулки города в прошлом и настоящем, 1884—2014 годы. — Барановичи, 2016.&lt;/ref&gt;
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| 50 год БССР вуліца || '''Узноская''' вуліца || Саўгасная вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Баранава вуліца || '''Ягелонская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Францішка Багушэвіча''' вуліца || Мянжынскага вуліца &lt;br /&gt; Ракасоўскага вуліца
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Вільчкоўскага вуліца || '''Вакзальная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Чыгуначная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Новамышанская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Новамышанскі''' тракт ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Гагарына вуліца || '''Уладзімерская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Віленская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Горкага вуліца || '''Аляксандраўская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Сэнатарская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Аптэчная''' вуліца || Кайзэра Вільгельма вуліца &lt;br /&gt; Пралетарская вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Дзімітрава вуліца || '''Пажарная''' вуліца (частка) &lt;br /&gt; '''Цьвінтарная''' вуліца (частка) &lt;br /&gt; '''Рамуальда Траўгута''' вуліца (частка) || Пушкіна вуліца (частка) &lt;br /&gt; Масьціцкага вуліца (частка) &lt;br /&gt; Перакопская вуліца (частка)
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Дзяржынскага вуліца || '''Тадэвуша Рэйтана''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Казакова вуліца || '''Пекная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Крашынская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Казея вуліца || '''Пазапаркавая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Слонімская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Калініна вуліца || '''Кароткая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Гандлёвая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Шпітальная''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Камсамольская вуліца || '''Паштовая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Новапаштовая ''' вуліца || Нарутовіча вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Кірава вуліца || '''Стаўпецкая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Стаўпецкі''' тракт ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Кудрына вуліца || '''Жыгімонцкая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Віцебская''' вуліца || Маякоўскага вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Куйбышава вуліца || '''Графская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Касьцельная''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Кутузава вуліца || '''Макавая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Мірская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Лазо вуліца || '''Грабавецкая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Леніна вуліца || '''Могілкавая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Паштовая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Старапаштовая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Адама Міцкевіча''' вуліца || Сацыялістычная вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Лермантава вуліца || '''Рэзьніцкая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Лісіна вуліца || '''Орля''' вуліца &lt;br /&gt; '''Вольная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Царкоўная''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Матросава вуліца || '''Чыгуначная''' вуліца &lt;br /&gt; '''Вакзальная''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Маякоўскага вуліца || '''Элізы Ажэшкі''' вуліца &lt;br /&gt; '''Алеся Гаруна''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Мініна і Пажарскага вуліца || '''Косаўская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Пархоменкі вуліца || '''2-гі Дубаўскі''' завулак &lt;br /&gt; '''Гіраўская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Піянэрская вуліца || '''Пятроўская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Уланская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Францішка Скарыны''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Пралетарская вуліца || '''Ваяводзкая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Наваградзкая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Наваградзкі''' тракт || Астроўскага вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Прамінскага вуліца || '''Каўпеніцкая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Прытыцкага вуліца || '''Васільеўскі''' завулак&lt;br /&gt; '''Менская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Пушкіна вуліца || '''Уладзіслава Сыракомлі''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Савецкая вуліца || '''Марынская''' вуліца || Шаптыцкага вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Суворава вуліца || '''Садовая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Гасьціная''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Тэльмана вуліца || '''Шырокая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Фраленкова вуліца || '''Рынкавая''' вуліца (частка) &lt;br /&gt; '''Вакзальная''' вуліца (частка) &lt;br /&gt; '''Палеская''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Ціміразева вуліца || '''Філярэцкая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Чарнышэўскага вуліца ||  '''Генрыка Сянкевіча''' вуліца &lt;br /&gt; '''Наварынкавая''' вуліца ||
|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;
| Чырвонаармейская вуліца || '''Лізавецінская''' вуліца &lt;br /&gt; '''Слуцкая''' вуліца || Бісмарка вуліца &lt;br /&gt; Юзэфа Пілсудзкага вуліца &lt;br /&gt; Енісейская вуліца
|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;
| Шчорса вуліца || '''Малая''' вуліца &lt;br /&gt; '''Гусіная''' вуліца ||
|}

З [[Урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Баранавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Бабруйская, Барысаўская (за польскім часам — Афіцэрская), Гарадзейская (польск. Крэсавая), Доўгая, Жлобінская, Клецкая, Лідзкая (польск. Легіёнаў), Ляхавіцкая і Сьвяцілаўская.

=== Мясцовасьці ===
Гістарычныя мясцовасьці Баранавічаў: Старыя Баранавічы, Новыя Баранавічы, Развадова, Храсты, Янава, Узногі, Сьвяцілавічы, Жлобін, Крынкі, Роўнае Поле.

На 2021 год на поўдні Баранавічаў месьціліся [[61-я зьнішчальная авіябаза]] і [[120-я зэнітна-ракетная брыгада]].

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы машынабудаваньня, лёгкай і харчовай прамысловасьці.
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Баранавічаў
|-
|
* Баранавіцкі станкабудаўнічы завод ЗАТ «[[Атлянт]]»
* РУВП «Баранавіцкі аўтаагрэгатны завод»
* ААТ «[[Баранавіцкае вытворчае баваўнянае аб’яднаньне]]»
* ААТ «Баранавіцкі малочны камбінат»
* Баранавіцкі хлебазавод
* ААТ «Бархім»
* УП «Блік»
* УП «Завод Энэргадэталь»
* ААТ «Баранавічыдрэў»
* УП «Мэблевая фабрыка „Лагуна“»
|}

== Транспарт ==
[[Файл:Баранавічы. Чыгуначны вакзал.jpg|значак|Чыгуначны вакзал]]

З грамадзкага транспарту ў Баранавічах ёсьць толькі аўтобусы (28 маршрутаў) і маршрутныя таксі.

У месьце знаходзіцца аўтавакзал (недалёка ад чыгуначнага вакзала «Баранавічы-Палескія»).

Баранавічы — буйны чыгуначны вузел, цэнтар Баранавіцкага аддзелу [[Беларуская чыгунка|Беларускае чыгункі]]. У месьце дзеюць два вакзалы: [[Баранавічы Палескія]] і [[Баранавічы Цэнтральныя]]. З Баранавічаў адпраўляюцца цягнікі з кірункамі на [[Менск]] (Маскву), [[Слуцак]], [[Лунінец]], [[Берасьце]], [[Ваўкавыск]], [[Ліда|Ліду]]. Лінія Берасьце — Менск электрыфікаваная.

== Турыстычная інфармацыя ==
[[Файл:Brwm78.JPG|значак|Музэй гісторыі чыгункі]]

=== Інфраструктура ===
Дзеюць [[Баранавіцкі краязнаўчы музэй]] з выстаўной заляй, а таксама [[Музэй чыгуначнай тэхнікі (Баранавічы)|Музэй чыгуначнай тэхнікі]]. Штогод у месьце праводзіцца Нацыянальны фэстываль духавой музыкі «Беларускія фанфары».

Спыніцца можна ў гасьцініцах «Гарызонт», «Камсамольская», «Сьвіцязь» і іншых.

=== Славутасьці ===
[[Файл:Baranavičy, Kaścielnaja, Kaplica. Баранавічы, Касьцельная, Капліца (1916).jpg|значак|Каталіцкая капліца, 1916 г.]]
* Аптэка Лаеўскага (1930-я)
* Банк (1927—1929)
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ стагодзьдзяў)
* Ешыбот (1899)
* Кашары [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]]
* [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Баранавічы)|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] (1924)
* Пажарнага дэпо (1930-я)
* [[Польскае Радыё Баранавічы|Радыёстанцыя]] (1938)
* Стары парк
* Сядзіба Каралеўскіх (1871)
* Сядзіба Развадоўскіх (канец ХІХ — пачатак ХХ стагодзьдзяў)
* Сынагога (канец XIX ст.)
* [[Сабор Покрыва Прасьвятой Багародзіцы (Баранавічы)|Царква Покрыва Багародзіцы]] (1924—1931), 7 мазаічных пано (1902—1911)

=== Страчаная спадчына ===
* Капліца рымска-каталіцкая (пачатак ХХ ст.)
* Царква (пачатак ХХ ст.)
* Царква могілкавая (пачатак ХХ ст.)

== Галерэя ==
&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Баранавічаў&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Kasciol Uzvysennia Sviatoha Kryza (Baranavicy).jpg|[[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Баранавічы)|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]]
Баранавічы, Пакроўскі сабор.jpg|[[Сабор Покрыва Прасьвятой Багародзіцы (Баранавічы)|Царква Покрыва Багародзіцы]]
05 Барановичи (14).JPG|Мазаічнае пано ў царкве
Баранавіцкія замалёўкі. Аптэка.jpg|Будынак аптэкі
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Bank Baranavichy.jpg|Будынак банку
Radio Baranavihy.JPG|Будынак радыёстанцыі
Будынак пажарнага дэпо.jpg|Будынак пажарнага дэпо
Frolenkova 50.jpg|Старая камяніца
&lt;/gallery&gt;

== Месты-сябры ==
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік местаў-сяброў Баранавічаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181217121703/http://www.baranovichy.by/ru/goroda-pobratimi-ru/ Гарады-пабрацімы г. Баранавічы], Баранавіцкі гарвыканкам&lt;/ref&gt;
|-
|
* [[Хэйнола]], [[Фінляндыя]] — з 1978
* [[Штокераў]], [[Аўстрыя]] — з 1989
* [[Гдыня]], [[Польшча]] — з 1993
* [[Новавалынск]], [[Украіна]] — сярэдзіна 1990-х
* [[Чыбі]], [[Кітай]] — з 1997
* [[Фэрара]], [[Італія]] — з 1998
* Васілевостраўскі раён [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расея]] — з 1998
* [[Карлава]], [[Баўгарыя]] — з 1999
* [[Мыцішчы]], Расея — з 2000
* [[Белая (горад)|Белая]], Польшча — з 2001
* [[Шаўлі]], [[Летува]] — з 2001
* [[Кінешма]], Расея — з 2002
* [[Новавалынск]], Украіна — з 2003
* [[Елгава]], [[Латвія]] — з 2003
* [[Нака (камуна)|Нака]], [[Швэцыя]] — з 2005
* раён Солнцава, [[Масква]], Расея — з 2007
* [[Каньяалты]], [[Турэччына]] — з 2007&lt;ref name=link1&gt;[https://web.archive.org/web/20160305065505/http://zarya.by/event/message/view/10605 У Барановичей появились новые города-побратимы], Заря&lt;/ref&gt;
* [[Хуэ]] правінцыя [[ТхыаТхыен]], [[Віетнам]] — з 2007
* [[Калінінград]], Расея — з 2007
* [[Турэсё]], Швэцыя — з 2008
* [[Суленцінскі павет]], Польшча — з 2009
* [[Палтава]], Украіна — з 2010
* [[Ейскі раён]]. Расея — з 2011
* [[Чачак]], [[Сэрбія]] — з 2013&lt;ref name=link1/&gt;
|}

== Асобы ==
{{Асноўны артыкул|Ганаровыя грамадзяне Баранавічаў}}
* [[Гюнэш Абасава]] (нар. 1979) — беларуская сьпявачка
* [[Мая Беразоўская]] (1893—1978) — польская мастачка, графічка, карыкатурыстка і сцэнаграфістка
* [[Ігар Варашкевіч]] (нар. 1960) — беларускі рок-музыка, гурт «[[Крама (гурт)|Крама]]»
* [[Ільля Васілевіч]] (нар. 1991) — беларускі палітычны актывіст, самы малады з асуджаных за ўдзел у дэманстрацыі пратэсту 19 сьнежня 2010 году
* [[Павал Жук]] (1956—2022) — выдавец беларускага незалежнага друку
* [[Лідыя Карсакуўна]] (1934—2013) — польская кіна- і тэатральная акторка
* [[Каміла Крушэльніцкая]] (1892—1937) — кіраўніца нелегальнага каталіцкага гуртка ў Маскве ў першай палове 1930-х, дзяячка Рымска-каталіцкага касьцёла
* [[Ігар Лосік]] (нар. 1992) — беларускі блогер і [[палітычны вязень]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]
* [[Навум Мейман]] (1911—2001) — савецкі матэматык, фізык, актывіст жыдоўскага руху адмаўленьня
* [[Фёдар Мірзаянаў]] (нар. 1990) — беларускі палітычны актывіст, асуджаны за ўдзел у дэманстрацыі пратэста 19 сьнежня 2010 году
* {{Не перакладзена|Генрык Міхайлоўскі||pl|Henryk Michałowski}} (нар. 1927) — польскі вайсковы пілёт, генэрал Войска Польскага, камандуючы Лётнага войска
* [[Валерыя Навадворская]] (1950—2014) — экспэрт партыі Эканамічнае Свабоды ([[Расея]])
* [[Уладзіслаў Панчанка]] (нар. 1947) — акадэмік [[РАН]] (2008), расейскі навуковец у вобласьці лязэрна-інфармацыйных тэхналёгіяў, навуковага прыборабудаваньня, нелінейнай оптыкі і мэдычнай фізыкі
* [[Алесь Пікула]] (1980—2009) — беларускі грамадзка-палітычны дзеяч з Баранавічаў
* Уладзімер Русак (1949—2019) — праваслаўны дыякан, публіцыст, дысыдэнт у СССР, палітычны зьняволены ў СССР&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220218161937/https://belaruspartisan.by/bel/life/461338/ Памёр праваслаўны дыякан Уладзімір Русак, вязень сумлення ў савецкі час]&lt;/ref&gt;
* [[Хаім Савіцкі]] (нар. 1907) — жыдоўскі мастак ([[Ізраіль]])
* [[Донат Сердапольскі]] (1912—1975) — польскі гітарыст
* [[Валянцін Таўлай]] (1914—1947) — беларускі паэт
* Валер Шыла (1970—2018) — беларускі музыка, актывіст&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28994483.html Памёр патрыёт адраджэньня з Баранавічаў Валер Шыла]&lt;/ref&gt;
* [[Георгі Халасьцякоў]] (1902—1983) — савецкі віцэ-адмірал

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|2}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|1}}
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160105142853/http://www.intex-press.by/ INTEX-PRESS online — навіны Баранавіцкага рэгіёну]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20240419065352/https://bar24.by/ Навіны баранавіцкага рэгіёну] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20080819221520/http://baranovichi.by/ БАРАНАВІЧЫ.BY — Гарадзкі партал]
* {{radzima|baranavichy}}
* [https://web.archive.org/web/20160604013630/http://baranavichy.at.tut.by/?miesta_id1=brbabara Баранавічы ва ўспамінах]
* [https://web.archive.org/web/20160304195631/http://bartrans.net/?miesta_id1=brbabara Грамадзкі транспарт у горадзе Баранавічы]
* {{Глёбус Беларусі|baranovich}}
* {{спасылка|url=http://www.bri.by|загаловак=BRI.BY — Баранавічскі гарадзкі сайт|копія=https://web.archive.org/web/20091217071237/http://www.bri.by/| мова = ru}}

{{Баранавіцкі раён}}
{{Берасьцейская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Баранавічы| ]]
[[Катэгорыя:Абласныя цэнтры БССР]]</text>
      <sha1>sbqtdydi3llpqhalryb6aly9svazk12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гімн Украіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5782</id>
    <revision>
      <id>2699878</id>
      <parentid>2303926</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8160" sha1="asudme0cm19cf8mj0b7ck2av922qy3t" xml:space="preserve">{{Гімн 
|назва                  = Гімн України
|транскрыпцыя           = 
|беларуская назва       = Гімн Украіны
|выява                  = Gimn-ukr.png
|памер                  = 250
|подпіс                 = «Ще не вмерла Україна»
|аўтар слоў             = [[Павал Чубінскі]]
|дата напісаньня слоў   = [[1862]]
|кампазытар             = [[Міхайла Вярбіцкі]]
|дата напісаньня музыкі = [[1863]]
|краіна                 = {{UKR}}
|зацьверджаны           = [[1917]], 15 студзеня [[1992]] г. (афіцыйная рэдакцыя 6 сакавіка 2003 г. — «Закон пра гімн»)
|адменены               = [[Гімн Украінскай ССР]]
|аўдыёфайл              = 
|апісаньне              = 
|фармат                 = 
|кім выкарыстоўваецца   = 
}}
«'''Ще не вмерла України і слава, і воля'''» — [[нацыянальны гімн]] [[Украіна|Украіны]], адзін з галоўных дзяржаўных сымбаляў Украіны, нараўне са [[Сьцяг Украіны|сьцягам]] і [[Герб Украіны|гербам]].

== Гісторыя ==
Украінскі этнограф, фальклярыст і паэт [[Павал Чубінскі]] напісаў увосень [[1862]] году патрыятычны верш «''Ще не вмерла Україна''», тэкст якога фактычна стаў нацыянальным гімнам яшчэ да таго, як Украіна стала незалежнай дзяржавай.

Верш хутка стала вельмі папулярным. Доказам гэтага стала тое, што ўжо [[20 лістапада]] начальнік жандармэрыі Далгарукаў распарадзіўся аб высыланьні Чубінскага «з-за шкоднага ўплыву на думкі народу» пад паліцэйскі нагляд у [[Архангельская губэрня|Архангельскую губэрню]].

У [[1863]] годзе верш упершыню быў апублікаваны ў часопісе «''Мета''» (нумар 4). Гэты патрыятычны тэкст таксама прыцягнуў увагу царкоўных дзеячаў. Адзін зь іх, каталіцкі сьвятар [[Міхайла Вярбіцкі]], таксама вядомы кампазытар свайго часу, склаў музыку, спачатку для вакалу, пазьней з аркестравым суправаджэньнем. У [[1865]] годзе верш быў апублікаваны перакладзеным на музыку, з нотамі.

У пэрыяд з [[1917]] па [[1920]] гг. «''Ще не вмерла Україна''» выконвалася як нацыянальны гімн [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]].

[[6 траўня]] [[2003]] году паводле закону «Аб нацыянальным гімне Ўкраіны» словы першай страфы і прыпеву Паўла Чубінскага (зь некаторымі зьменамі тэксту) на музыку Міхайлы Вярбіцкага былі прынятыя [[Вярхоўная Рада|Вярхоўнай Радай]] у якасьці нацыянальнага гімна Ўкраіны.

== Тэкст ==
[[Файл:Mykhaylo Verbytsky.jpg|міні|200пкс|[[Міхайла Вярбіцкі]], сьвятар, аўтар музыкі гімна]]

=== Сучасны тэкст гімна ===
Зацьверджаны [[6 сакавіка]] [[2003]] Вярхоўнай Радай. У якасьці гімну зацьверджаны першы куплет і прыпеў (вылучаныя паўтлустым шрыфтам):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|--
!Арыгінальны тэкст на ўкраінскай мове|| Даслоўны пераклад на беларускую мову
|-
|

: '''Ще не вмерла України і слава, і воля,'''
: '''Ще нам, браття молодії, усміхнеться доля.'''
: '''Згинуть наші вороженьки, як роса на сонці.'''
: '''Запануєм і ми, браття, у своїй сторонці.'''

: '''Душу й тіло ми положим за нашу свободу,'''
: '''І покажем, що ми, браття, козацького роду.'''

: Станем, браття, в бій кривавий, від Сяну до Дону,
: В ріднім краю панувати не дамо нікому,
: Чорне море ще всміхнеться, дід-Дніпро зрадіє,
: Ще у нашій Україні — доленька наспіє.
 
: Душу, тіло ми положим за нашу свободу,
: І покажем, що ми, браття, козацького роду.

: А завзяття, праця щира свого ще докаже,
: Ще ся волі в Україні піснь гучна розляже,
: За Карпати відіб'ється, згомонить степами,
: України слава стане поміж народами.
 
: Душу й тіло ми положим за нашу свободу
: І покажем, що ми, браття, козацького роду.

|
: '''Яшчэ не памерла Ўкраіны і слава, і воля, '''
: '''Яшчэ нам, браты маладыя, усьміхнецца доля.'''
: '''Згінуць нашыя варажэнькі, як раса на сонцы.'''
: '''Запануем і мы, браты, у сваёй старонцы.'''
 
: '''Душу й цела пакладзем мы за нашу свабоду,'''
: '''І пакажам, што мы, браты, казацкага роду.'''

: Станем, браты, у бой крывавы ад [[Сан (рака)|Сану]] да [[Дон]]у,
: У родным краю панаваць не дамо нікому.
: [[Чорнае мора]] яшчэ ўсьміхнецца, дзед-[[Дняпро]] ўзрадуецца,
: Яшчэ ў нашай Украіне доленька насьпее.
 
: Душу й цела пакладзем мы за нашую свабоду,
: І пакажам, што мы, браты, казацкага роду.

: А заўзятасьць, праца шчырая свайго яшчэ дакажуць,
: Яшчэ волі ва Ўкраіне гучная песьня разьнясецца,
: За [[Карпаты]] адаб’ецца, зашуміць стэпамі,
: Украіны слава стане паміж народамі.
 
: Душу й цела пакладзем мы за нашу свабоду,
: І пакажам, што мы, браты, казацкага роду.
|}

== Падобныя песьні іншых славянскіх народаў ==
* Jeszcze Polska nie zginęła ([[Гімн Польшчы]])
* Još Hrvatska ni propala ([[Гімн Харватыі]])

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Праслухаць|Anthem of Ukraine.mid|музыка}}
* {{YouTube|w6hxHU5RYK0|logo=1|назва=Беларусы сьпяваюць гімн Украіны па-беларуску}}
* [https://web.archive.org/web/20181118133429/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15 Про Державний Гімн України (ЗАКОН УКРАЇНИ)]

{{Украіна ў тэмах}}
{{Эўропа па тэмах|Гімн|Гімны|колер=Украіна}}

[[Катэгорыя:Нацыянальныя гімны|Украіна]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Ўкраіны]]</text>
      <sha1>asudme0cm19cf8mj0b7ck2av922qy3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусьфільм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6787</id>
    <revision>
      <id>2699692</id>
      <parentid>2640640</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18057" sha1="fqszg46t64j2dyfe4vj8plrsr522de0" xml:space="preserve">{{Кампанія
|назва               = «Беларусьфільм»
|лягатып             = 
|выява               = 
|тып                 = [[унітарнае прадпрыемства]]
|лістынг             = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|17|12|1924|1}}
|заснавальнікі       = [[Савет народных камісараў БССР]]
|уласьнікі           = 
|краіна              = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне       = [[Менск]]
|адрас               = [[Першамайскі раён (Менск)|Першамайскі раён]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]], д. 98
|ключавыя постаці    = [[Уладзімер Карачэўскі]], [[Сьняжана Галоўчыц]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://belarusfilm.by/rukovodstvo/|выдавец=Нацыянальная кінастудыя «Беларусьфільм»|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=25 лютага 2021}}&lt;/ref&gt;
|галіна              = [[сфэра паслугаў]]
|прадукцыя           = [[кінафільм]], [[мультыплікацыя]]
|паслугі             = 
|абарачэньне         = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак      = 
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]
|даччыныя кампаніі   = [[Музэй гісторыі беларускага кіно]], [[Тэатар-студыя кінаактора]]
|аўдытар             = 
|сайт                = [https://belarusfilm.by/ belarusfilm.by]
}}
«'''Беларусьфільм'''» — галоўная [[кінастудыя]] [[Беларусь|Беларусі]], заснаваная ў сьнежні 1924 году ў якасьці ўправы «Белдзяржкіно».

Мае 12 [[гектар]]аў цэхаў і службаў у Менску, 90 га па-за горадам, больш за 80 тысячаў адзінак адзеньня, больш як 25 тыс. адзінак рэквізыта ([[мэбля]], карціны й карэты), каля 2 тыс. адзінак [[Зброя|зброі]] (аўтаматы, гарматы, [[кулямёт]]ы й [[пісталет]]ы).

== Падразьдзяленьні ==
* Студыі: 1) [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] (з 1971 г.) і 2) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гульнявы фільм|гульнявых|en|Fictional film}} (поўнага мэтру; з 1926 г.) фільмаў, 3) [[Дакумэнтальны фільм|дакумэнтальнага кіно]] «Летапіс» (з 1968 г.)
* Цэхі: 1) адмысловага і гульнявога аўтатранспарта, 2) адмысловых кінавідэатэхналёгіяў «Тэлекіно», 3) апрацоўкі стужкі, 4) дэкаратыўна-тэхнічных збудаваньняў, 5) здымачнай тэхнікі, 6) падрыхтоўкі здымак, 7) сьвятлатэхнікі і электраабсталяваньня
* Участкі: 1) [[мантаж]]а фільмаў, 2) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Піратэхніка|піратэхнічны|en|Pyrotechnics}}
* [[Тэатар-студыя кінаактора]] ([[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|пр. Пераможцаў]], д. 13)
* Сцэнарна-[[маркетынг]]авая служба «Кінапраект»
* Вытворчы комплекс «Тонстудыя»
* Натуральная пляцоўка ([[Смалявіцкі раён]]; лес, 2 возеры, луг, 22 дамы)
* Акторскі аддзел

== Гісторыя ==
17 сьнежня 1924 году прынята рашэньне Ўраду БССР аб арганізацыі ўласнай кінавытворчасьці і стварэньні для гэтага спэцыяльнага ўправы «Белдзяржкіно» (цяпер гэтая дата адзначаецца як Дзень беларускага кіно). На першым этапе вырабляліся збольшага хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1928 годзе «Белдзяржкіно» арганізавала беларускую кінастудыю мастацкіх фільмаў «Савецкая Беларусь», якая за адсутнасьцю тэхнічнай базы была часова разьмешчаная ў [[Ленінград]]зе. У 1939 годзе кінастудыя пераехала ў [[Менск]]. Назву «Беларусьфільм» кінастудыя атрымала ў 1946 годзе. З 1996 году афіцыйная назва кінастудыі — Нацыянальная кінастудыя «Беларусьфільм»&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor77/text77007.htm Постановление Правительства Республики Беларусь от 27 декабря 1996 г. №838 &quot;О дополнительных мерах по сохранению и развитию национальной кинематографии и повышению уровня киновидеообслуживания населения&quot;]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

За 2013 год «Беларусьфільм» выпусьціў 10 мультфільмаў. На сьнежань 2013 году на кінастудыі працавала 28 рэжысэраў-аніматараў, сярод якіх [[Уладзімер Воўчак]], [[Аляксандар Ленкін]], [[Ірына Кадзюкова]], [[Уладзімер Пяткевіч]] і [[Тацяна Кубліцкая]]. За 40 гадоў «Беларусьфільм» выпусьціў 172 мультфільмы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вольга Чайкоўская.|загаловак=Топ-5 кінападзей году|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20131217/1387258018-top-5-kinapadzey-goda|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=17 сьнежня 2013|нумар=[https://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-237-27602-ot-17122013 237 (27602)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/12/1387257940_6.pdf 6]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі ===
* [[Уладзімер Замяталін]] (2006—2010)
* [[Алег Сільвановіч]] (2011 — пасьля 2013-га)
* [[Уладзімер Карачэўскі]] (на 2021 год)

== Вытворчасьць фільмаў ==
У 1926 годзе на кінастудыі рэжысэрам [[Юры Тарыч|Юрыем Тарычам]] быў зьняты першы беларускі мастацкі фільм «[[Лясная быль (фільм)|Лясная быль]]» па аповесьці [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]] «Сьвінапас». Прэм’ера першага нацыянальнага фільму «Лясная быль» адбылася 26 сьнежня 1926 году ў [[менск]]ім кінатэатры «Культура» (колішнім будынку [[Харальная сынагога (Менск)|Харальнай сынагогі]]). У 1932 годзе на экраны выйшаў мастацкі фільм «[[Слава сьвету (фільм)|Слава сьвету]]» — гэта быў першы гукавы мастацкі фільм вытворчасьці беларускай кінастудыі і адзін зь першых гукавых фільмаў у СССР.

У міжваенны пэрыяд большасьць фільмаў беларускай кінастудыі мела агітацыйна-прапагандысцкі характар і здымалася на расейскай мове па падставе нерэнтабэльнасьці за межамі Беларусі.

Вытворчасьць фільмаў была прыпыненая [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайной]] і працягнутая ў 1946 годзе. У пасьляваенны час студыю празвалі «Партызанфільм» з-за выхаду вялікай колькасьці стужак прысьвечаных [[Партызанская барацьба падчас Вялікай Айчыннай вайны|барацьбе савецкіх партызан]] супраць [[Трэці Райх|нацысцкай]] акупацыі. Кінастудыя таксама вядома й сваімі дзіцячымі фільмамі.

У 1973 годзе пры кінастудыі Беларусьфільм была створана анімацыйная студыя. Першы мультфільм, створаны на кінастудыі — «[[Вася Бусьлік і яго сябры]]».

На сьнежань 2011 г. кінастудыя «Беларусьфільм» ад часу заснаваньня выпусьціла 550 гульнявых [[фільм]]аў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]].|загаловак=Кінакрокі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=90531|выданьне=Жырандоля|тып=|год=17 сьнежня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/?id=26&amp;prilid=90530 12 (128)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/90515/17sne-3.indd.pdf 3]|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==
{{Асноўны артыкул|Сьпіс фільмаў студыі «Беларусьфільм»}}
'''1926—2011, выбранае'''
* 1926 — [[Лясная быль (фільм)|Лясная быль]]
* 1926 — [[Прастытутка (фільм)|Прастытутка]]
* 1928 — [[Кастусь Каліноўскі (фільм)|Кастусь Каліноўскі]]
* 1929 — [[Хвоі гамоняць (фільм)|Хвоі гамоняць]]
* 1930 — [[Гатэль «Савой» (фільм)|Гатэль «Савой»]]
* 1930 — [[У агні народжаная (фільм)|У агні народжаная]]
* 1931 — [[Сонечны паход (фільм)|Сонечны паход]]
* 1932 — [[Слава сьвету (фільм)|Слава сьвету]]
* 1932 — [[Паручнік Кіжэ (фільм)|Паручнік Кіжэ]]
* 1935 — [[Новая радзіма (фільм)|Новая радзіма]]
* 1935 — [[Шасцідзясятая паралель (фільм)|Шасцідзясятая паралель]]
* 1936 — [[Канцэрт Бэтховэна (фільм)|Канцэрт Бэтховэна]]
* 1938 — [[Маска (фільм, 1938)|Маска]]
* 1953 — [[Сьпяваюць жаўрукі (фільм)|Сьпяваюць жаўрукі]]
* 1958 — [[Чырвонае лісьце (фільм)|Чырвонае лісьце]]
* 1959 — [[Каханьне трэба берагчы (фільм)|Каханьне трэба берагчы]]
* 1963 — [[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]
* 1965 — [[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]
* 1965 — [[Любімая (фільм)|Любімая]]
* 1965 — [[майстроў (фільм)|Горад майстроў]]
* 1967 — [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]
* 1969 — [[Я, Францыск Скарына]]
* 1971 — [[Палянэз Агінскага (фільм)|Палянэз Агінскага]]
* 1973 — [[Корцік (фільм)|Корцік]]
* 1974 — [[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]]
* 1974 — [[Ясь і Яніна]]
* 1975 — [[Прыгоды Бураціна (фільм)|Прыгоды Бураціна]]
* 1975 — [[Ваўчыная зграя (фільм)|Ваўчыная зграя]]
* 1976 — [[Па сакрэце ўсяму сьвету (фільм)|Па сакрэце ўсяму сьвету]]
* 1977 — [[Чорная бяроза]]
* 1977 — [[Пра Чырвоны каптурок (фільм)|Пра Чырвоны каптурок]]
* 1977 — [[Тры вясёлыя зьмены (фільм)|Тры вясёлыя зьмены]]
* 1978 — [[Расклад на пасьлязаўтра (фільм)|Расклад на пасьлязаўтра]]
* 1979 — [[Дзікае паляваньне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляваньне караля Стаха]]
* 1979 — [[Дзень вяртаньня]]
* 1982 — [[Труба (мультфільм)|Труба]]
* 1983 — [[Белыя росы (фільм)|Белыя росы]]
* 1984 — [[Руды сумленны закаханы (фільм)|Руды сумленны закаханы]]
* 1984 — [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]
* 1985 — [[Ідзі і глядзі (фільм)|Ідзі і глядзі]]
* 1986 — [[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]
* 1989 — [[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]]
* 1989 — [[Нясрочная вясна (фільм)|Нясрочная вясна]]
* 1989 — [[Яго батальён (фільм)|Яго батальён]]
* 1990 — [[Вечны муж (фільм)|Вечны муж]]
* 1990 — [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]]
* 1993 — [[Я — Іван, ты — Абрам (фільм)|Я — Іван, ты — Абрам]]
* 1993 — [[Гладыятар па найме (фільм)|Гладыятар па найме]]
* 1995 — [[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]
* 1996 — [[Зь пекла ў пекла (фільм)|Зь пекла ў пекла]]
* 1996 — [[Птушкі бяз гнёздаў]]
* 2000 — [[У жніўні 44-га (фільм)|У жніўні 44-га]]
* 2001 — [[Сьвежына з салютам]]
* 2003 — [[Анастасія Слуцкая (фільм)|Анастасія Слуцкая]]
* 2008 — [[У чэрвені 41-га (фільм)|У чэрвені 41-га]]
* 2009 — [[Снайпэр: Зброя адплаты (фільм)|Снайпэр: Зброя адплаты]]
* 2009 — [[Дняпроўскі рубеж (фільм)|Дняпроўскі рубеж]]
* 2009 — [[Кадэт (фільм)|Кадэт]]
* 2010 — [[Берасьцейская крэпасьць (фільм)|Берасьцейская крэпасьць]]
* 2011 — [[Снайпэр 2. Тунгусаў (фільм)|Снайпэр 2. Тунгусаў]]

=== Студыя мультыплікацыйных фільмаў ===
{{Асноўны артыкул|Сьпіс мультфільмаў студыі «Беларусьфільм»}}
1972—2015, выбранае
* 1972 — [[Няўдачнік]]
* 1973 — [[Вася Бусьлік і яго сябры]]
* 1982 — [[Ліса, мядзьведзь і мужык]]
* 1986 — [[Апошні прылёт марсіянаў]]
* 1991 — [[Пра рыцара, што нікога не баяўся]]
* 1997 — [[Чаго на сьвеце не здараецца]]
* 2004 — [[Як служыў жа я ў пана]]
* 2010 — [[Як жаба навучылася квакаць]]
* 2013 — [[Прыгоды Несьцеркі]]
* 2015 — [[Дурная пані і «разумны» пан]]

== Супрацоўнікі ==
* [[Уладзімер Стральцоў]], рэжысэр

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Беларускае кіно : кароткі нарыс / [[Анатоль Красінскі|А. В. Красінскі]], В. І. Смаль, Г. П. Тарасевіч ; Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР. — Мн. : [[АН БССР]], 1962. — 217 с.
* {{Артыкул| аўтар = [[Янка Шутовіч|Я. Ш.]] | загаловак = Дзесяцігодзьдзе беларускай савецкай кінематаграфіі. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Kalossie.pdf.zip/1935-002.nlb.pdf| мова  = | выданьне  =[[Калосьсе (1935)|Калосьсе]] | тып =часопіс | год  = 1935| том   = | нумар  = 2| старонкі  = 133—135 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|713Г000203}}
* [https://web.archive.org/web/20120711112452/http://www.philosophy.by/belarus-eu/a_53_r.html Інтэрнэт-праект Інстытуту філязофіі Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі — Кіно]
* [http://bolshoi.by/persona/dyrektar-belarusfilma-aleg-silvanovich/ Інтэрвію дырэктара «Беларусьфільма» Алега Сільвановіча часопісу «Большой»]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Катэгорыя:Беларусьфільм| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская культура]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>fqszg46t64j2dyfe4vj8plrsr522de0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палесьсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6909</id>
    <revision>
      <id>2699760</id>
      <parentid>2694808</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Насельніцтва */ стыль</comment>
      <origin>2699760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16756" sha1="cx374gu4dovfcuhgwawlwshlh7dmxia" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Палесьсе (неадназначнасьць)}}
[[Файл:Ukraine Polissya depression en.jpg|міні|250пкс|Палесьсе на мапе Ўкраіны]]

'''Пале́сьсе''' ([[Заходнепалеская мова|мясцовае]]: ''Полісьсе'', {{мова-uk|Полісся|скарочана}}, {{мова-pl|Polesie|скарочана}}, {{Мова-ru|Полесье|скарочана}}) — [[гістарычна-этнічны рэгіён|гістарычна-этнічны]]&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;&gt;[http://zhurnal.lib.ru/p/poleshuk_j/p1.shtml Полещук Ю. Polexia.]&lt;/ref&gt; і [[фізыка-геаграфічны рэгіён]], разьмешчаны на тэрыторыі [[Палеская нізіна|Палескай нізіны]]. Палесьсе знаходзіцца ў складзе чатырох дзяржаваў: [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Расея|Расеі]]. Агульная плошча Палесься складае каля 130 тыс. км²&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20041106231359/http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php Международный семинар «Стратегии защиты и использования водных ресурсов и биологическое разнообразие в Полесье». 29-30 Мая 2003. Пинск. Беларусь.]&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Плошча Палескай нізіны складае больш за 270 тыс. км². [http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&amp;base=bse&amp;page=showid&amp;id=55565 Рыбин Н. Н. Полесская низменность.]}}.

== Геаграфія ==
[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Marsh in Polesia, 1890.jpg|міні|250пкс|[[Іван Шышкін|І. Шышкін]] «Балота. Палесьсе», [[1890]]]]

Палесьсе знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніны]], пераважна паабапал [[Беларуска-ўкраінская граніца|беларуска-ўкраінскай граніцы]], а таксама часткова ў [[Польшча|Польшчы]] ([[Люблінскае ваяводзтва]]) і [[Расея|Расеі]] ([[Бранская вобласьць]]). Сярэдняя вышыня — 100—250 м над узроўнем мора.

Асноўныя рэкі — [[Прыпяць]], [[Дняпро]] (у сярэдняй плыні), [[Дзясна]].

Палесьсе — адна з найбольшых [[балота|балотных]] тэрыторыяў у Эўропе. У 1960—1980-я] гады значныя абшары Палесься былі асушаныя ў часу[[мэліярацыя|мэліярацыі]].

=== Беларускае Палесьсе ===
{{Асноўны артыкул|Беларускае Палесьсе}}
Беларускае Палесьсе займае паўднёвыя раёны [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] абласьцей. Падзяляецца на [[Заходняе Палесьсе|Заходняе]] і [[Усходняе Палесьсе|Ўсходняе Палесьсе]]. Умоўнай мяжой паміж Заходнім і Ўсходнім Палесьсем лічыцца [[Ясельда]] і [[Гарынь]], а таксама дзялянка [[Прыпяць|Прыпяці]] паміж утокамі гэтых рэчак&lt;ref&gt;Климчук Ф. Д. [http://www.zagorodde.noka.ru/arx/nadpo.zip Некоторые дискуссионные вопросы средневековой истории Надъясельдья и Погорынья]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Palaeoslavica, XII (2004). No 1. Cambridge — Massachusetts. С. 5—28&lt;/ref&gt;. Апроч таго, Беларускае Палесьсе таксама падзяляюць на [[Берасьцейскае Палесьсе|Берасьцейскае]], [[Прыпяцкае Палесьсе|Прыпяцкае]], [[Гомельскае Палесьсе|Гомельскае]] і [[Мазырскае Палесьсе|Мазырскае]]&lt;ref&gt;Природа Белоруссии. Популярная энциклопедия. — Мн.: БелЭн 1986. — 600 с.: ил.&lt;/ref&gt;. [[Загародзьдзе]] — мясцовасьць на поўдні Берасьцейскай вобласьці, асноўная частка Берасьцейска-Пінскага Палесься&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070701035653/http://www.zagorodde.noka.ru/index.html Общество «Загородье».]&lt;/ref&gt;.

=== Украінскае Палесьсе ===
[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Polesie Landscape, 1884.jpg|міні|250пкс|[[Іван Шышкін|І. Шышкін]] «Пэйзаж Палесься», [[1890]]]]
{{Асноўны артыкул|Украінскае Палесьсе}}
Украінскае Палесьсе — гэта шырокая амаль стокілямэтровая паласа на поўначы краіны, што складае каля 19% ад усёй тэрыторыі Ўкраіны.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091028050027/http://www.nashkray.kiev.ua/zapovednik/zgit.htm  Заповедники Украины. Житомирская область.]&lt;/ref&gt; У залежнасьці ад разьмяшчэньня адносна [[Дняпро|Дняпра]] падзяляецца на правабярэжнае і левабярэжнае Палесьсе. Паводле прыродна-геаграфічных і адміністрацыйных (у залежнасьці ад [[Адміністрацыйны падзел Украіны|Адміністрацыйнага падзелу Ўкраіны]]) асаблівасьцяў вылучаюць пяць фізыка-геаграфічных абласьцей: [[Валынскае Палесьсе]], [[Жытомірскае Палесьсе]], [[Кіеўскае Палесьсе]], [[Чарнігаўскае Палесьсе]] і [[Ноўгарад-Северскае Палесьсе]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121113072942/http://photoukraine.com/russian/articles?id=147  Украинское Полесье.]&lt;/ref&gt;

=== Люблінскае Палесьсе ===
{{Асноўны артыкул|Люблінскае Палесьсе}}
У Польшчы да Палесься належаць некаторыя рэгіёны [[Люблінскае ваяводзтва|Люблінскага ваяводзтва]], а менавіта даліна [[Заходні Буг|Буг]]а ў раёне Волі-Ўргускай і [[Ленчыцка-Ўлодаўскае паазер'е]] ([[Люблінскае Палесьсе]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101126183459/http://polska.ru/turystyka/miasta/wojewodstwa/lubelskie.html Туристический путеводитель по Люблинскому воеводству.]&lt;/ref&gt; Заходняя мяжа Люблінскага Палесься праходзіць па рацэ [[Вепш]].&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;/&gt;

=== Бранска-Жыздрынскае Палесьсе ===
{{Асноўны артыкул|Бранска-Жыздрынскае Палесьсе}}
Бранска-Жыздрынскае Палесьсе знаходзіцца на тэрыторыі Бранскай вобласьці Расеі.&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;/&gt;

== Насельніцтва ==
[[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|міні|250пкс|Палесьсе (Podlesien) са сталіцай у [[Пінск]]у на нямецкай мапе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (тэрытарыяльны падзел [[1660]] року, выдадзеная ў [[1890]] року]]

Жыхары Палесься завуцца [[палешук]]амі{{Заўвага|Адсюль пайшло распаўсюджанае прозьвішча [[Палешук]]. [http://toldot.сom/rus/articles/art/4051 Толдот Йешурун. Что означает фамилия Полищук?]{{Недаступная спасылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}. Тэрмін «палешук» зьяўляецца [[экзаэтнонім]]ам і як [[саманазва]] жыхарамі Палесься амаль не ўжываецца.

У этнічным пляне найбольшую цікавасьць уяўляюць заходнія палешукі — усходнеславянская этнічная супольнасьць, якая валодае некаторымі прыкметамі самабытнага, але не сфармаванага этнасу.&lt;ref&gt;Антонюк Г. [https://web.archive.org/web/20121120091832/http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387 Западные полешуки] // [[Збудінне]]. № 6 (68). [[1993]]&lt;/ref&gt; Яшчэ ў XIX ст. шэраг дасьледнікаў ([[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], Д. Шэндрык) фіксавалі наяўнасьць у заходніх палешукоў адметных асаблівасьцяў у фізычным абліччы.

[[Юльян Талька-Грынцэвіч]] на аснове [[антрапалёгія|антрапалягічных]] рысаў вылучаў паляшукоў у самастойную групу, адрозную ад [[беларусы|беларусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. [[Павал Шпілеўскі]], сьвядома адрозьніваў «палескую мову» ад беларускай і даволі дакладна пазначыў межы яе распаўсюду.&lt;ref&gt;Шпилевский П. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю // Современник. 1853. Т. 39. N6. С. 75—98. Т. 40 N7. С. 1—20, 39—110; 1854. Т. 48. N11. С. 1—58; 1855. Т. 52. N7. С. 1—62.&lt;/ref&gt; [[Павал Чубінскі]] вылучаў Палесьсе як асобны этнаграфічны раён&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;/&gt;. [[Павал Баброўскі]] прыйшоў да высновы, што палешукі — самастойны народ.&lt;ref&gt;Бобровский П. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Спб., 1863. Ч.1. С. 621—623.&lt;/ref&gt;

== Мова ==
{{Асноўны артыкул|Заходнепалеская літаратурная мікрамова}}
У канцы [[1980-я|1980-х]] некалькі энтузіястаў на чале з мовазнаўцам [[Мікола Шэляговіч|Міколам Шэляговічам]] заняліся кадыфікацыяй мовы на аснове [[Янаў|паўднёваянаўскіх]] гаворак; аднак, у выніку справа скончылася практычна нічым у першую чаргу праз вузкую лякалізацыю абраных за аснову гаворак і мноства словаў, не характэрных для іншых гаворак Палесься.&lt;ref&gt;Коряков Ю. Б. [http://lingvarium.org/ling_geo/belarus/belorus.pdf Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук]. — Москва: МГУ им. М. В. Ломоносова, 2002. — С. 80—82.&lt;/ref&gt;

== Іншыя значэньні ==
Таксама Палесьсем часта завуць раўнінныя тэрыторыі, уласьцівыя раёнам распаўсюду старажытных алювіяльных і флювіягляцыяльных адкладаў (галоўным чынам [[пясок|пяскоў]]) у краявой паласе мацерыковага [[зьледзяненьне|зьледзяненьня]] Эўропы (напрыклад, [[Палеская нізіна]], [[Мяшчэрская нізіна]], раўніны ўсходніх раёнаў Польшчы).

== Глядзіце таксама ==
* [[Палеская нізіна]]
* [[Палескі радыяцыйна-экалягічны запаведнік]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Дынько А. [https://web.archive.org/web/20081121180722/http://arche.bymedia.net/6-2000/dynko600.html Найноўшая гісторыя яцвягаў] // [[ARCHE]] Skaryna. № 6 (11). 2000.
* [[Генадзь Цыхун|Цыхун Г.]] [http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/prajekt_sheliah.htm Пра заходнепалескую літаратурную мікрамову] // Загародзьдзе-3: Матэрыялы навукова-краязнаўчай канфэрэнцыі «Палесьсе ў ХХ ст.» (1—4 чэрвеня, Беласток) / Укл. і аг. рэд. Ф. Клімука, А. Энгелькінг, В. Лабачэўская. — Менск: Тэхналёгія, 2001. — 320 с. — Наклад 320 ас. ISBN 985-458-034-2.
* Антонюк Г. [https://web.archive.org/web/20121120091832/http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387 Западные полешуки] // [[Збудінне]]. №6 (68). [[1993]]
* Белорусское полесье // [https://web.archive.org/web/20110526083344/http://by.ethnology.ru/by_lib/j_russia/graf/j_russia.html?1 Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении] / Под ред. П. П. Семенова. Т. 3. Ч. 2. — СПб.—М., 1882.
* Бобровский П. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. — Спб., 1863. Ч. 1. С. 621—623.
* Булгаковский Д. Г. [https://web.archive.org/web/20100411002642/http://by.ethnology.ru/by_lib/blgkvsky_01/graf/blgkvsky_01_cont.html Пинчуки. Этнографический очерк] // Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 13. Вып. 3. — СПб., 1890.
* Довнар-Запольский М. В. Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов. Вып. 1. — К., 1895.
* Киркор А. К. Долина Припети // Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 345.
* Полесье. Материальная культура // Бондарчик В. К., Кирчив Р. Ф. (отв. ред.). — Киев: Наукова думка, 1988.
* Сербов И. А. Поездки по Полесью 1911 и 1912 гг. — Вильна, 1914.
* Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — нач. XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы. — Минск: БГУ, 2004.
* Шпилевский П. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю // Современник. 1853. Т. 39. N6. С. 75—98. — Мн.: Беларусь, 2004.

{{Рэгіёны Палесься}}
{{Гістарычныя рэгіёны Беларусі}}
{{Гістарычныя вобласьці расьсяленьня ўкраінцаў}}

[[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Расеі]]
[[Катэгорыя:Палесьсе| ]]</text>
      <sha1>cx374gu4dovfcuhgwawlwshlh7dmxia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699761</id>
      <parentid>2699760</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16766" sha1="4gm9gtr94294jpkn63lbtb1qb6y7rvz" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Палесьсе (неадназначнасьць)}}
[[Файл:Ukraine Polissya depression en.jpg|міні|250пкс|Палесьсе на мапе Ўкраіны]]

'''Пале́сьсе''' ([[Заходнепалеская мова|мясцовае]]: ''Полісьсе'', {{мова-uk|Полісся|скарочана}}, {{мова-pl|Polesie|скарочана}}, {{Мова-ru|Полесье|скарочана}}) — [[гістарычна-этнічны рэгіён|гістарычна-этнічны]]&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;&gt;[http://zhurnal.lib.ru/p/poleshuk_j/p1.shtml Полещук Ю. Polexia.]&lt;/ref&gt; і [[фізыка-геаграфічны рэгіён]], разьмешчаны на тэрыторыі [[Палеская нізіна|Палескай нізіны]]. Палесьсе знаходзіцца ў складзе чатырох дзяржаваў: [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Расея|Расеі]]. Агульная плошча Палесься складае каля 130 тыс. км²&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20041106231359/http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php Международный семинар «Стратегии защиты и использования водных ресурсов и биологическое разнообразие в Полесье». 29-30 Мая 2003. Пинск. Беларусь.]&lt;/ref&gt;{{Заўвага|Плошча Палескай нізіны складае больш за 270 тыс. км²&lt;ref&gt;[http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&amp;base=bse&amp;page=showid&amp;id=55565 Рыбин Н. Н. Полесская низменность.]&lt;/ref&gt;.}}.

== Геаграфія ==
[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Marsh in Polesia, 1890.jpg|міні|250пкс|[[Іван Шышкін|І. Шышкін]] «Балота. Палесьсе», [[1890]]]]

Палесьсе знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніны]], пераважна паабапал [[Беларуска-ўкраінская граніца|беларуска-ўкраінскай граніцы]], а таксама часткова ў [[Польшча|Польшчы]] ([[Люблінскае ваяводзтва]]) і [[Расея|Расеі]] ([[Бранская вобласьць]]). Сярэдняя вышыня — 100—250 м над узроўнем мора.

Асноўныя рэкі — [[Прыпяць]], [[Дняпро]] (у сярэдняй плыні), [[Дзясна]].

Палесьсе — адна з найбольшых [[балота|балотных]] тэрыторыяў у Эўропе. У 1960—1980-я] гады значныя абшары Палесься былі асушаныя ў часу[[мэліярацыя|мэліярацыі]].

=== Беларускае Палесьсе ===
{{Асноўны артыкул|Беларускае Палесьсе}}
Беларускае Палесьсе займае паўднёвыя раёны [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] абласьцей. Падзяляецца на [[Заходняе Палесьсе|Заходняе]] і [[Усходняе Палесьсе|Ўсходняе Палесьсе]]. Умоўнай мяжой паміж Заходнім і Ўсходнім Палесьсем лічыцца [[Ясельда]] і [[Гарынь]], а таксама дзялянка [[Прыпяць|Прыпяці]] паміж утокамі гэтых рэчак&lt;ref&gt;Климчук Ф. Д. [http://www.zagorodde.noka.ru/arx/nadpo.zip Некоторые дискуссионные вопросы средневековой истории Надъясельдья и Погорынья]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Palaeoslavica, XII (2004). No 1. Cambridge — Massachusetts. С. 5—28&lt;/ref&gt;. Апроч таго, Беларускае Палесьсе таксама падзяляюць на [[Берасьцейскае Палесьсе|Берасьцейскае]], [[Прыпяцкае Палесьсе|Прыпяцкае]], [[Гомельскае Палесьсе|Гомельскае]] і [[Мазырскае Палесьсе|Мазырскае]]&lt;ref&gt;Природа Белоруссии. Популярная энциклопедия. — Мн.: БелЭн 1986. — 600 с.: ил.&lt;/ref&gt;. [[Загародзьдзе]] — мясцовасьць на поўдні Берасьцейскай вобласьці, асноўная частка Берасьцейска-Пінскага Палесься&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070701035653/http://www.zagorodde.noka.ru/index.html Общество «Загородье».]&lt;/ref&gt;.

=== Украінскае Палесьсе ===
[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Polesie Landscape, 1884.jpg|міні|250пкс|[[Іван Шышкін|І. Шышкін]] «Пэйзаж Палесься», [[1890]]]]
{{Асноўны артыкул|Украінскае Палесьсе}}
Украінскае Палесьсе — гэта шырокая амаль стокілямэтровая паласа на поўначы краіны, што складае каля 19% ад усёй тэрыторыі Ўкраіны.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091028050027/http://www.nashkray.kiev.ua/zapovednik/zgit.htm  Заповедники Украины. Житомирская область.]&lt;/ref&gt; У залежнасьці ад разьмяшчэньня адносна [[Дняпро|Дняпра]] падзяляецца на правабярэжнае і левабярэжнае Палесьсе. Паводле прыродна-геаграфічных і адміністрацыйных (у залежнасьці ад [[Адміністрацыйны падзел Украіны|Адміністрацыйнага падзелу Ўкраіны]]) асаблівасьцяў вылучаюць пяць фізыка-геаграфічных абласьцей: [[Валынскае Палесьсе]], [[Жытомірскае Палесьсе]], [[Кіеўскае Палесьсе]], [[Чарнігаўскае Палесьсе]] і [[Ноўгарад-Северскае Палесьсе]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121113072942/http://photoukraine.com/russian/articles?id=147  Украинское Полесье.]&lt;/ref&gt;

=== Люблінскае Палесьсе ===
{{Асноўны артыкул|Люблінскае Палесьсе}}
У Польшчы да Палесься належаць некаторыя рэгіёны [[Люблінскае ваяводзтва|Люблінскага ваяводзтва]], а менавіта даліна [[Заходні Буг|Буг]]а ў раёне Волі-Ўргускай і [[Ленчыцка-Ўлодаўскае паазер'е]] ([[Люблінскае Палесьсе]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101126183459/http://polska.ru/turystyka/miasta/wojewodstwa/lubelskie.html Туристический путеводитель по Люблинскому воеводству.]&lt;/ref&gt; Заходняя мяжа Люблінскага Палесься праходзіць па рацэ [[Вепш]].&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;/&gt;

=== Бранска-Жыздрынскае Палесьсе ===
{{Асноўны артыкул|Бранска-Жыздрынскае Палесьсе}}
Бранска-Жыздрынскае Палесьсе знаходзіцца на тэрыторыі Бранскай вобласьці Расеі.&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;/&gt;

== Насельніцтва ==
[[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|міні|250пкс|Палесьсе (Podlesien) са сталіцай у [[Пінск]]у на нямецкай мапе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (тэрытарыяльны падзел [[1660]] року, выдадзеная ў [[1890]] року]]

Жыхары Палесься завуцца [[палешук]]амі{{Заўвага|Адсюль пайшло распаўсюджанае прозьвішча [[Палешук]]. [http://toldot.сom/rus/articles/art/4051 Толдот Йешурун. Что означает фамилия Полищук?]{{Недаступная спасылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}. Тэрмін «палешук» зьяўляецца [[экзаэтнонім]]ам і як [[саманазва]] жыхарамі Палесься амаль не ўжываецца.

У этнічным пляне найбольшую цікавасьць уяўляюць заходнія палешукі — усходнеславянская этнічная супольнасьць, якая валодае некаторымі прыкметамі самабытнага, але не сфармаванага этнасу.&lt;ref&gt;Антонюк Г. [https://web.archive.org/web/20121120091832/http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387 Западные полешуки] // [[Збудінне]]. № 6 (68). [[1993]]&lt;/ref&gt; Яшчэ ў XIX ст. шэраг дасьледнікаў ([[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], Д. Шэндрык) фіксавалі наяўнасьць у заходніх палешукоў адметных асаблівасьцяў у фізычным абліччы.

[[Юльян Талька-Грынцэвіч]] на аснове [[антрапалёгія|антрапалягічных]] рысаў вылучаў паляшукоў у самастойную групу, адрозную ад [[беларусы|беларусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. [[Павал Шпілеўскі]], сьвядома адрозьніваў «палескую мову» ад беларускай і даволі дакладна пазначыў межы яе распаўсюду.&lt;ref&gt;Шпилевский П. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю // Современник. 1853. Т. 39. N6. С. 75—98. Т. 40 N7. С. 1—20, 39—110; 1854. Т. 48. N11. С. 1—58; 1855. Т. 52. N7. С. 1—62.&lt;/ref&gt; [[Павал Чубінскі]] вылучаў Палесьсе як асобны этнаграфічны раён&lt;ref name=&quot;Polexia&quot;/&gt;. [[Павал Баброўскі]] прыйшоў да высновы, што палешукі — самастойны народ.&lt;ref&gt;Бобровский П. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Спб., 1863. Ч.1. С. 621—623.&lt;/ref&gt;

== Мова ==
{{Асноўны артыкул|Заходнепалеская літаратурная мікрамова}}
У канцы [[1980-я|1980-х]] некалькі энтузіястаў на чале з мовазнаўцам [[Мікола Шэляговіч|Міколам Шэляговічам]] заняліся кадыфікацыяй мовы на аснове [[Янаў|паўднёваянаўскіх]] гаворак; аднак, у выніку справа скончылася практычна нічым у першую чаргу праз вузкую лякалізацыю абраных за аснову гаворак і мноства словаў, не характэрных для іншых гаворак Палесься.&lt;ref&gt;Коряков Ю. Б. [http://lingvarium.org/ling_geo/belarus/belorus.pdf Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук]. — Москва: МГУ им. М. В. Ломоносова, 2002. — С. 80—82.&lt;/ref&gt;

== Іншыя значэньні ==
Таксама Палесьсем часта завуць раўнінныя тэрыторыі, уласьцівыя раёнам распаўсюду старажытных алювіяльных і флювіягляцыяльных адкладаў (галоўным чынам [[пясок|пяскоў]]) у краявой паласе мацерыковага [[зьледзяненьне|зьледзяненьня]] Эўропы (напрыклад, [[Палеская нізіна]], [[Мяшчэрская нізіна]], раўніны ўсходніх раёнаў Польшчы).

== Глядзіце таксама ==
* [[Палеская нізіна]]
* [[Палескі радыяцыйна-экалягічны запаведнік]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Дынько А. [https://web.archive.org/web/20081121180722/http://arche.bymedia.net/6-2000/dynko600.html Найноўшая гісторыя яцвягаў] // [[ARCHE]] Skaryna. № 6 (11). 2000.
* [[Генадзь Цыхун|Цыхун Г.]] [http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/prajekt_sheliah.htm Пра заходнепалескую літаратурную мікрамову] // Загародзьдзе-3: Матэрыялы навукова-краязнаўчай канфэрэнцыі «Палесьсе ў ХХ ст.» (1—4 чэрвеня, Беласток) / Укл. і аг. рэд. Ф. Клімука, А. Энгелькінг, В. Лабачэўская. — Менск: Тэхналёгія, 2001. — 320 с. — Наклад 320 ас. ISBN 985-458-034-2.
* Антонюк Г. [https://web.archive.org/web/20121120091832/http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387 Западные полешуки] // [[Збудінне]]. №6 (68). [[1993]]
* Белорусское полесье // [https://web.archive.org/web/20110526083344/http://by.ethnology.ru/by_lib/j_russia/graf/j_russia.html?1 Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении] / Под ред. П. П. Семенова. Т. 3. Ч. 2. — СПб.—М., 1882.
* Бобровский П. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. — Спб., 1863. Ч. 1. С. 621—623.
* Булгаковский Д. Г. [https://web.archive.org/web/20100411002642/http://by.ethnology.ru/by_lib/blgkvsky_01/graf/blgkvsky_01_cont.html Пинчуки. Этнографический очерк] // Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 13. Вып. 3. — СПб., 1890.
* Довнар-Запольский М. В. Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов. Вып. 1. — К., 1895.
* Киркор А. К. Долина Припети // Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 345.
* Полесье. Материальная культура // Бондарчик В. К., Кирчив Р. Ф. (отв. ред.). — Киев: Наукова думка, 1988.
* Сербов И. А. Поездки по Полесью 1911 и 1912 гг. — Вильна, 1914.
* Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — нач. XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы. — Минск: БГУ, 2004.
* Шпилевский П. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю // Современник. 1853. Т. 39. N6. С. 75—98. — Мн.: Беларусь, 2004.

{{Рэгіёны Палесься}}
{{Гістарычныя рэгіёны Беларусі}}
{{Гістарычныя вобласьці расьсяленьня ўкраінцаў}}

[[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Расеі]]
[[Катэгорыя:Палесьсе| ]]</text>
      <sha1>4gm9gtr94294jpkn63lbtb1qb6y7rvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віртуальная супольнасьць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9030</id>
    <revision>
      <id>2699849</id>
      <parentid>2584275</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23736" sha1="1tpqbhz0061bsbll9tobttx4n87dcv9" xml:space="preserve">{{Перапрацаваць|прывесьці тэкст у парадак, праверыць, ці не парушана аўтарскае права (дадаць спасылку на старонку абмеркаваньня, калі арыгінальны тэкст зь іншай Вікіпэдыі.|артыкул}}
'''Віртуальная супольнасьць'''

== Вызначэньне панятку ==
Дасьледчыкі сусьветнага сеціва й адносінаў, што складваюцца паміж людзьмі праз пасрэдніцтва [[кампутар]]аў, адзначаюць павелічэньне папулярнасьці віртуальных супольнасьцяў. Гэта пацьверджана дасьледаваньнямі, паводле якіх 84 % карыстальнікаў сеціва мелі досьвед кантактаў альбо ўдзелу ў віртуальных супольнасьцях, і назіраецца сталае павелічэньне гэтага адсотку[1]. Аднак сам тэрмін “віртуальная супольнасьць” мае амаль столькі азначэньняў, колькі існуе дасьледчыкаў. '''Віртуальная супольнасьць''' разумеецца як '''“група асобаў, якія знаходзяцца ў стане ўзаемадзеяньня адзін з адным, каардынуюць і ўзгадняюць сваю супольную дзейнасьць пры дапамозе Інтэрнэт-тэхналёгіяў”'''[2]. Некаторыя дасьледчыкі падкрэсьліваюць і выдзяляюць асобна камэрцыйны бок гэтай зьявы, як у азначэньні Элісы Портэр, дзе віртуальная супольнасьць вызначаецца як '''“збор індывідаў альбо бізнэс-партнэраў, якія узаемадзейнічаюць паводле супольнага інтарэсу, дзе ўзаемадзеяньне хоць часткова падтрымліваецца й/альбо ажыцьцяўляецца пры пасрэдніцтве тэхналёгіі й накіроўваецца пратаколамі ці нормамі”'''[1]. Неабходна падкрэсьліць, што “ў віртуальныя супольнасьці ўключаюцца ўсе вымярэньні грамадзтва: эканамічныя, палітычныя, сацыяльныя і культурныя”[3]. Джэні Прыс, Хадзія Абрас і Дайэнэ Мэлані-Крыхмар выдзяляюць тры складовыя, наяўнасьць каторых дазваляе канстатаваць існаваньне віртуальнай групы*: ‘мэта’, якая апасродавана ‘тэхналёгіяй’ і накіроўваецца ‘стратэгіямі’[4]. А вось Яўгенія Ковачэва й Піт Коммэрс лічаць, што '''“віртуальная супольнасьць – гэта група людзей, якія сустракаюцца разам у кібэр-прасторы і для гэтай групы характэрны чатыры складнікі: людзі й тое, як яны камунікуюць; мэта камунікацыі і патрэбы; стратэгіі, што кіруюць паводзінамі людзей, і самыя паводзіны; праграмнае забесьпячэньне”'''[5].

Віртуальныя супольнасьці ўкладваюцца ў парадыгму сеткавага грамадзкага ладу, для якога характэрны непасрэдныя й роўнапраўныя сувязі паміж усімі індывідамі, а гэта «зьяўляецца вызначальнай якасьцю сеткавага грамадзтва і дае ўсім асобам, што ў гэтым удзельнічаюць, такі прырост дзеяздольнасьці, ад якога немагчыма адмовіцца». Менавіта, у такіх супольнасьцях, дзе камунікацыя апасродкавана кампутарам, лягчэй рэалізавацца сеткавым сувязям, якія паступовая замяшчаюць дамінуючыя раней герархічныя і рынкавыя. Аднак Маартэн дэ Лаат пасьля аналізу сеткі сацыяльных сувязяў віртуальных супольнасьцяў лічыць, што «ўзоры ўзаемадзеяньня паміж сябрамі такой сеткі зьяўляюцца досыць цэнтралізаванымі, усе сябры ўяўляюць штосьці накшталт халадца вакол найбольш актыўных сябраў». Аднак такія адносіны, дзе нейкі вузел (умоўна) зьяўляецца больш канцэнтраваным, усё роўна не адмаўляюць сеткавых сувязяў паміж усімі элемэнтамі.

У дадатак да віртуальных супольнасьцяў А. Парынаў вылучае сеткавыя арганізацыі, адрозьненьне якіх палягае ў “існаваньні паміж сябрамі арганізацыі дастаткова жорсткага ўзгадненьня іх сумеснай дзейнасьці”[8]. Але гэта не зьяўляецца такім істотным чыньнікам, каб выдзяляць асобна сеткавыя арганізацыі, якія цалкам укладаюцца ў панятак віртуальнай супольнасьці, як больш шырокай канструкцыі, што бачна з вышэй пералічаных азначэньняў віртуальных супольнасьцяў.

Неабходна падкрэсьліць, што падобныя групы не абмяжоўваюцца існаваньнем у віртуальнай прасторы. “Камунікацыя амаль ніколі не абмяжоўваецца толькі адным асяроддзем”[9], а людзі заўсёды выбіраюць найбольш зручны сродак на момант патрэбы ў камунікацыі, таму віртуальныя супольнасьці могуць пераходзіць у рэальныя, і наадварот. Асноўнае адрозьненьне віртуальных супольнасьцяў гэта выкарыстаньне інфармацыйна-камунікатыўных тэхналёгіяў, празь якія рэалізуецца ўзаемадзеяньне, а яно можа быць сынхронным, як у чатах у рэжыме рэальнага часу, альбо ў сыстэме імгненнай перадачы паведамленьняў, так і асынхронным, як на дошцы абвестак, форумах і г.д. Віртуальныя группы могуць задзейнічаць сынхронную, асынхронную і зьмешаную форму ўзаемадзеяньня.

Такім чынам, вялікая колькасьць азначэньняў віртуальнай супольнасьці - Хіллары было выяўлена 94 варыянты[1] - ня можа не спрыяць існаваньню мноства тыпалёгіяў гэтай зьявы. Так, некаторыя дасьледнікі бяруць да ўвагі тэхналягічны бок, плятформу камуікацыі і выдзяляюць супольнасьці, якія карыстаюцца электроннай дошкай абвестак (bulletin boards), віртуальныя дыскусійныя пляцоўкі (chat rooms), тэлеканфэрэнцыі, форумы і інш. Іншыя бяруць пад увагу сацыялягічны аспэкт функцыянаваньня віртуальнай прасторы й выдзяляюць невялікія групы і сеткі, альбо адзначаюць важкасьць месцазнаходжаньня й падзяляюць віртуальную й рэальную прастору. Таксама досыць распаўсюджаны тыпалёгіі паводле інтарэсу, аднак гэтыя тыпалёгіі могуць мець бясконцую колькасьць складнікаў. Дасьледчыкі бізнэс адносінаў падзяляюць супольнасьці паводле мэты, як, напрыклад, фармаваньне прыбытку, альбо якім чынам забясьпечваюцца патрэбы кліентаў. Эліса Портэр прапанавала ўнівэрсальную тыпалягізацыю віртуальных супольнасьцяў, якая дазваляе найбольш шырока ахапіць усе віртуальныя супольнасьці й не выключае астатніх падыходаў. Яна выдзяляе супольніцтвы, якія створаны самімі сябрамі, і тыя, якія закладзены і спансуюцца арганізацыямі. У сваю чаргу створаныя сябрамі супольнасьці падзяляюцца на сацыяльныя і прафэсійныя, а спансаваныя арганізацыямі на камэрцыйныя, некамэрцыйныя й ўрадавыя[1].

== Прычыны ўзьнікненьня віртуальных супольнасьцяў ==
Што тычыцца прычынаў узьнікненьня віртуальных групаў, яны могуць залежаць выключна ад індывідуальнай матывацыі, таму што “дасягненьне індывідуальных мэтаў магчымае толькі праз стварэньне сацыяльных групаў”[10], аднак розныя бар’еры, напрыклад, у выпадку людзей з фізычнымі недахопамі, фінансавымі абмежаваньнямі і г.д., не дазваляюць рэалізаваць патрэбу ў камунікацыі праз непасрэдны face-to-face кантакт і на дапамогу прыходзіць Інтэрнэт, які значна палягчае стварэньне такіх супольнасьцяў і дазваляе не губляць час на фізычны кантакт[11]. Таксама гэтая зьява можа разглядацца як вынік непарыўнага працэсу разьвіцьця й эвалюцыі грамадзтва: “перадумовы фармаваньня супольнасьцяў у сеціве зьвязаны, зноў такі, з працэсамі ўрбанізацыі, глябалізацыі ўсіх сацыяльных працэсаў, а таксама, з унутраннымі псыхалягічнымі матывамі й сацыяльнымі патрабаваньнямі сучаснага чалавека, сфармаванага ў працэсе глябальных сацыяльных працэсаў”[3], альбо разьвівацца як “эфэкт замешчаных зносінаў”[12], калі індывід у час інтэрнэт-камунікацыі хаваецца пад маскай іншай уяўнай асобы, што дазваляе асобе разьняволіцца і выявіць стрымліваемыя памкненьні, пры гэтым А. Левін і Л. Левіна сьцьвярджаюць, “што практычна ўся сеткавая камунікацыя пабудавана на ім (эфэкце замешчаных зносінаў) ” [12]. Але, напрыклад, навуковыя супольнасьці, ці адукацыйныя, дзе ёсьць патрэба дакладнай ідэнтыфікацыі асобаў, што ўзаемадзейнічаюць, наадварот, не адпавядае гэтаму выказваньню.

== Мэтады дасьледаваньня ==
Пры дасьледаваньнях віртуальных супольнасьцяў выкарыстоўваюцца розныя мэтады ў залежнасьці ад таго, які аспэкт дзейнасьці дасьледчык акцэнтуе. Лора Гартан, Кэралін Гэйтарнсвэйт і Бэрры Ўэлман лічаць, што “ў выпадку, калі кампутарная сетка злучае людзей, атрымліваецца сацыяльная сетка, рэалізаваная праз пасрэдніцтва кампутара”[13], таму пры яе дасьледаваньнях яны выкарыстоўваюць ''аналіз сеткі сацыяльных сувязей (social networks analysis)'', які дазваляе выявіць узоры ўзаемадзеяньняў паміж людзьмі ў такіх сетках, размеркаваньне плыняў інфармацыі, уплыў гэтых адносінаў і сетак на людзей і дзейнасьць арганізацыяў. Выяўляецца, што пры зьмяншэньні ўплыву сыцыяльных роляў, сувязі апасродкаваныя кампутарам дазваляюць прыцягнуць больш шырокі спэктар удзельнікаў і пашырыць сам удзел у камунікацыі. Для правядзеньня гэтага аналізу інфармацыя зьбіраецца праз анкетаваньні, інтэрв’ю, дзёньнікі, назіраньне і кампутарны маніторынг, што шырока распаўсюджваецца ў апошні час. Аднак на маю думку, досыць цяжка вызначыць паводле гэтага мэтаду, чаму адна віртуальная супольнасьць зьяўляецца больш пасьпяховай, чым іншая. Асноўнай мэтай такога падыходу ёсьць “вывучэньне ўзораў узаемадзеяньня паміж сябрамі супольнасьці і якасьці гэтай камунікацыі”[7]. Такі падыход дае агульныя ўяўленьні аб прыродзе віртуальных супольнасьцяў і не прымае да ўвагі тэхналягічны чыньнік, які ёсьць вызначальным пры фармаваньні, менавіта, віртуальнай супольнасьці. Аднак Дж. Прыс, Х. Абрас і Д. Мэлоні-Крыхмар сьцьвярджаюць, што “насуперак распаўсюджанаму меркаваньню, выкарыстаньне сучасных тэхналёгіяў не абавязкова зьяўляецца прычынай посьпеху віртуальнай супольнасьці” [4].

Менавіта таму выкарыстоўваецца этнаграфічны падыход, які дазваляе правесьці шматузроўневы, глыбінны аналіз. ''Этнаграфічнае дасьледаваньне'' прымае да ўвагі аспэкты ўзаемадзеяньня культуры і дазваляе зазірнуць у супольнасьць знутры. Ен выкарыстоўвае такія мэтады дасьледаваньня як назіраньне, інтэрвію і дасьледаваньне архіваў. У апошні час этнаграфічны падыход набывае ўсё большую папулярнасьць сярод дасьледчыкаў сеціва. Аднак асноўным недахопам гэтага мэтада зьяўляецца тое, што ён патрабуе шмат часу і высілкаў, неабходных для грунтоўнага й добраякаснага аналізу й назіраньня, каб атрымаць глыбокае разуменьне сацыяльных узаемадзеяньняў і ролю тэхналёгіяў у станаўленьні і функцыянаваньні віртуальнай супольнасьці.

Для аналізу віртуальных супольнасьцяў выкарыстоўваецца таксама ''эўрыстычны мэтад''. Для яго рэалізацыі не патрабуецца памяшканьне, абсталяваньне альбо непасрэдны кантакт з карыстальнікамі. Таксама моцным бокам аналізу лічыцца тое, што дасьледчык робіць аналіз з пункту гледжаньня карыстальніка. Такім чынам парады, якія ён можа прадаставіць распрацоўшчыку рэсурса, улічваюць і ўлучаюць пажаданьні карыстальніка. Віртуальная супольнасьць – гэта нешта большае за праграмнае забесьпячэньне. Яна разьвіваецца ў адпаведнасьці з тым, як яе сябры ўзаемадзейнічаюць міжсобку, пры гэтым выкарыстоўваюць праграмнае забесьпячэньне для падтрыманьня такога ўзаемадзеяньня [4]. Менавіта таму для распрацоўкі і ацэнкі ВС неабходна ўлічыць два аспэкты: зручнасьць і простасьць карыстаньня і магчымасьць сацыялізацыі(sociability). Дж. Прыс, С. Абрас, Д. Мэлані-Крыхмар лічаць, што эўрыстычныя мэтады дазваляюць выявіць і зразумець фактары пасьпяховасьці віртуальных супольніцтваў.

* У тэксце тэрмін “віртуальная група” выкарыстоўваецца ў якасьці сіноніму “віртуальнай супольнасьці”.

== Літаратура ==
* Porter, C. E. (2004). A Typology of Virtual Communities: A Multi-Disciplinary Foundation for Future Research // JCMC 10 (1). Article 3. Рэжым дойсьця : https://web.archive.org/web/20060427044743/http://jcmc.indiana.edu/vol10/issue1/porter.html (наведаны 15.05.2006 г.) 
* Паринов, С. И. ОНЛАЙНОВЫЕ СООБЩЕСТВА: методы исследования и практическое конструирование: [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця : https://web.archive.org/web/20060430055048/http://rvles.ieie.nsc.ru/~parinov/autoref.htm (наведаны 15.05.2006 г.)
* Кремлева С.О. Сетевые cообществa: [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: http://www.library.by/portalus/modules/psychology/readme.php?subaction=showfull&amp;id=1106643505&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=16&amp;category=16. (наведаны 15.05.2006 г.)
* Preece, J., Abras, Ch., Maloney-Krichmar, D.(2005). Designing and evaluating online communities: research speaks to emerging practice // International Journal of Web Based Communities (IJWBC). Vol. 1, No. 1: [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: http://www.inderscience.com/offer.php?id=4795(наведаны 15.05.2006 г.).
* Kovatcheva, E, Kommers, P .(2004). Web-based youth communities in the light of cyberspace psychology // International Journal of Web Based Communities (IJWBC). Vol. 1, No. 1: [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20160307045127/http://www.inderscience.com/offer.php?id=4798 (наведаны 15.05.2006 г.). 
* Давыдов, А.(2004). О НЕКОТОРЫХ СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИХ ПОСЛЕДСТВИЯХ СТАНОВЛЕНИЯ СЕТЕВОЙ СТРУКТУРЫ ОБЩЕСТВА : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20060601032658/http://www.futura.ru/index.php3?idart=109 (наведаны 15.05.2006 г.). 
* Laat de, M. Analysis of network and content in communication of online society : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: www.newmediacolorado.edu/cscl/62.pdf (наведаны 15.05.2006 г.). 
* Паринов, С. Информационное общество: контуры будущего : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: http://www.auditorium.ru/v/vconf.php?a=vconf&amp;id_thesis=54%3E&amp;r=thesisDesc{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (наведаны 15.05.2006 г.) 
* Preece, J., and Maloney-Krichmar, D. (2005). Online communities: Design, theory, and practice // Journal of Computer-Mediated Communication. 10(4), article 1 : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20130731090742/http://jcmc.indiana.edu/vol10/issue4/preece.html (наведаны 15.05.2006 г.). 
* Нестеров, В. (2000). К вопросу о динамике сетевых сообществ : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20060503231257/http://flogiston.ru/articles/netpsy/groupdyn (наведаны 15.05.2006 г.). 
* Anderson, T., Kanuka, H. (1997). On-Line Forums [1] : New Platforms for Professional Development and Group Collaboration // JCMC 3 (3) : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20060615005530/http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/anderson.html#References (наведаны 15.05.2006 г.). 
* Левин, А.И., Левина, Л.В. ЭФФЕКТ ЗАМЕЩЕННОГО ОБЩЕНИЯ В ИНТЕРНЕТ-КОММУНИКАЦИИ : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20060827110513/http://www.isn.ru/info/seminar-doc/Levin.doc (наведаны 15.05.2006 г.)
* Garton, L., Haythornthwaite, C., Wellman, B.(1997). Studying Online Social Networks// JCMC 3(1). : [Электронны дакумэнт] : Рэжым дойсьця: https://web.archive.org/web/20060615004103/http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue1/garton.html (наведаны 15.05.2006 г.)

{{Сеціва}}

[[Катэгорыя:Інтэрнэт]]
[[Катэгорыя:Культура]]</text>
      <sha1>1tpqbhz0061bsbll9tobttx4n87dcv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генэрал кавалерыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14207</id>
    <revision>
      <id>2699862</id>
      <parentid>2588006</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2735" sha1="hlskhjwmmdcmd0xyqtteu3iko0ewxs3" xml:space="preserve">'''Генэрал кавалерыі''' — [[вайсковае званьне]] ў арміях некаторых [[Эўропа|эўрапейскіх]] і заакіянскіх краін у 18-м , 19-м і 20-м стагодзьдзях.

У нямецкіх дзяржавах [[Прусія]], [[Баварыя]], [[Вюртэмбэрг]] і [[Саксонія]], у [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыне]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Расея|Расеі]], [[Гішпанія|Гішпаніі]] і [[Японія|Японіі]] існавала чатыры ступені генэральскага чыну: ва ўзрастаючым парадку [[генэрал-маёр]], [[генэрал-лейтэнант]], генэрал кавалерыі, [[генэрал інфантэрыі]] (пяхоты) альбо [[генэрал артылерыі]] і [[генэрал-палкоўнік]]. Акрамя гэтага, у некаторых краінах існаваў таксама воінскі чын [[генэрал-фэльдмаршал|генэрала-фэльдмаршала]], у некаторых дзяржавах толькі [[фэльдмаршал]] альбо [[маршал]].

Генэралы кавалерыі, інфантэрыі і артылерыі камандавалі пераважна [[корпус|армейскімі карпусамі]] ([[камандуючы генэрал]]) альбо службовым [[ведамства]]м адпаведнай ступені. У Расеі такі [[ранг]] называўся проста [[генэрал]], у Вялікабрытаніі — поўны генэрал (''Full General'').

У некаторых краінах існавала толькі тры ступені генэральскага чыну, без адзначанага службовага рангу, напрыклад, у [[Францыя|Францыі]] і [[Італія|Італіі]], у некаторых краінах былі толькі два рангавыя клясы, напрыклад, у [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Данія|Даніі]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]].

== Літаратура ==
* Georg von Alten, Generalleutnant z.D., ''Handbuch für Heer und Flotte'', Band IV., Berlin 1912

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20061010081008/http://armor.kiev.ua/army/titul/voroshilv-zvan.shtml Ю.Веремеев, Анатомия армии, Появление генеральских званий РККА в 1940 году]

[[Катэгорыя:Вайсковыя званьні]]</text>
      <sha1>hlskhjwmmdcmd0xyqtteu3iko0ewxs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скалістыя горы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14489</id>
    <revision>
      <id>2699818</id>
      <parentid>2676231</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>артаграфія</comment>
      <origin>2699818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39578" sha1="4w0nd89v3rs71hvggyn5jecl699g98j" xml:space="preserve">{{Гара}}
'''Скалі́стыя го́ры''' ({{мова-en|Rocky Mountains}}) — усходні ланцуг [[Кардыльеры|Кардыльераў]], які расьцягнуўся на 4800 км, ад ракі [[Ліярд]] у Брытанскай Калюмбіі ([[Канада]]) да ракі [[Рыё Грандэ]] ў штаце [[Нью-Мэксыка]] ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]).

Горы збудаваныя з асадкавых і вульканічных пародаў. На поўнач ад Скалістых гор разьмяшчаецца ўзвышша [[Елаўстоўн (узвышша)|Елаўстоўн]], на ўсходзе — [[Вялікія раўніны]]. Найвышэйшая гара — гэта [[Элбэрт (гара)|Элбэрт]] (4401 м) у штаце [[Каларада]]. Найвышэйшая гара ў канадзкай частцы гор — [[Робсан (гара)|Робсан]] (3954 м).

== Геаграфія і геалёгія ==
[[Файл:RockyMountainsLocatorMap.png|значак|зьлева|Мапа разьмяшчэньня Скалістых гор.]]
Некаторыя горы паўднёвай часткі ланцугу гор фармаваліся падчас [[дакембр]]у (3980 млн — 600 млн гадоў таму), а больш маладыя ланцугі Скалістых гор сфармаваліся ў [[крэйдавы пэрыяд|крэйдавым пэрыядзе]] (140 млн — 60 млн гадоў таму). Скалістыя горы складаюцца з вульканічных і тэраморфных парод; больш маладая частка год (паўднёвая частка) — з асадкавых парод, вульканічныя горы, якія фарміраваліся ў трэцічны пэрыяд (65 млн — 1,8 млн гадоў таму), разьмешчаныя ў ланцугу [[горы Сан-Хуан|гор Сан-Хуан]].

Лёдавы пэрыяд у Скалістых гарах цягнуўся ад эпохі [[плейстацэн]]у (1,8 млн — 70 000 гадоў таму), да эпохі [[галацэн]]у (11 000 гадоў таму). Мяжа аблядненьня ў апошні лёдавы пэрыяд праходзіла праз [[Бул (возера)|возера Бул]], якое ўзьнікла 150 000 гадоў таму, і раёну Пінедал, які хутчэй за ўсё быў пакрыты лёдам да 15 000 — 20 000 гадоў таму. 90% [[Елаўстоўн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Елаўстоўн]] было пакрыта лёдам падчас «малага аблядненьня», якое доўжылася некалькі стагодзьдзяў ад 1560 да 1860 году.

[[Вада]] і [[лёд]] утварылі сёньняшні выгляд Скалістых гор. Ледавікі і [[сьнег]] сілкуюць [[рака|рэкі]] і [[возера|азёры]] Скалістых гор, забясьпечваючы вадой ¼ паверхні [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Рэкі, якія выплываюць са Скалістых гор, упадаюць у тры [[акіян]]ы: [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]], [[Ціхі акіян|Ціхі]] і [[Арктычны акіян|Арктычны]]. Гэта рэкі [[Арканзас (рака)|Арканзас]], [[Атабаска]], [[Каларада (рака)|Каларада]], [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Фрэйзэр]], [[Кутэнаў]], [[Мізуры (рака)|Мізуры]], [[Піс]], [[Плат]], [[Рыё Грандэ]], [[Саскачэван (рака)|Саскачэван]], [[Снэйк]], [[Елаўстоўн (рака)|Елаўстоўн]]

== Клімат і экалёгія ==
[[Файл:Grand Tetons11.jpg|значак|Скалістыя горы ў [[Ваёмінг]]у.]]
У Скалістых гарах маецца шэраг фактараў, якія ўплываюць на фармаваньне фактараў навакольнага асяродзьдзя. Горы месьцяцца на шырыні паміж ракой [[Ліярд]] у Брытанскай Калумбіі, ток бок 59° паўночнай шыраты, і Рыё Грандэ ў штаце Нью-Мэксыка, то бок 35° паўночнай шыраты. [[Прэрыя|Прэрыі]] займаюць тэрыторыі на вышыні 550 мэтраў над узроўнем мора або ніжэй, а найвышэйшым пунктам горнага хрыбта ёсьць гара [[Элбэрт (гара)|Элбэрт]], якая сягае 4400 мэтраў. Колькасьць ападкаў вагаецца ад 250 мілімэтраў у год у паўднёвых далінах&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111007152813/http://www.forestencyclopedia.net/p/p377 «Southern Rocky Mountains»]. Forest Encyclopedia Network.&lt;/ref&gt; да 1500 мілімэтраў у год у паўночных вяршынях&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110721043620/http://www.forestencyclopedia.net/p/p378 «Northern Rocky Mountains»]. Forest Encyclopedia Network.&lt;/ref&gt;. Сярэдняя тэмпэратура студзеня можа вагацца ад −7°C у Прынс-Джорджы правінцыі Брытанская Калумбія, да 6°C у [[Трынідад (Каларада)|Трынідадзе]], які месьціцца ў Каларада&lt;ref&gt;Sheridan, Scott. [https://web.archive.org/web/20060901204453/http://sheridan.geog.kent.edu/geog17064/17064-14.pdf «US &amp; Canada: Rocky Mountains (Chapter 14)»]. Geography of the United States and Canada course notes. Kent State University.&lt;/ref&gt;. Такім чынам, бракуе адзінай маналітнай экасыстэмы ўсяго хрыбту Скалістых гор.

Замест гэтага эколягі палучаюць некалькі біятычных зонаў. Кожная зона вызначаецца тым, ці зьмяшчае яна дрэвы на сваёй тэрыторыя, а таксама зважаецца наяўнасьць альбо брак аднаго ці некалькіх відаў-індыкатараў. Дзьве зоны, дзе не растуць дрэвы, — гэта [[раўніна|раўніны]] і [[горная тундра]]. Вялікія раўніны ляжаць на ўсход ад Скалістых гор і вылучаюцца прэрыйнымі травамі вышынёю ніжэй 550 мэтраў. Горная тундра сустракаецца ў рэгіёнах па-над лініяй дрэваў Скалістых гор, якая вар’іруецца ад 3700 мэтраў у Нью-Мэксыка да 760 мэтраў на паўночным ускрайку Скалістых гор ля [[Юкан (тэрыторыя)|Юкану]].

== Флёра і фаўна ==
[[Файл:Bighorn lamb Alberta.jpg|значак|зьлева|Ягнё [[таўстарог]]у, віду, які значна пацярпеў ад заселяньня чалавекам рэгіёну.]]
Геалягічная служба ЗША вызначае дзесяць лясных зонаў у Скалістых гарах. Зоны ў больш паўднёвых, больш цёплых або сухіх рэгіёнах вылучаюцца прысутнасьцю [[хвойныя|хвоі]] і [[ядловец|ядлоўца]], [[хвоя жоўтая|хвоі жоўтай]] або [[дуб]]а ўкупе з хвояй. У больш паўночных, больш прахалодных або вільготных рэгіёнах зоны вызначаюцца паводле наяўнасьці [[дугласія шызая|дугласіі шызай]], [[Каскадныя горы|каскаднымі]] відамі (напрыклад, [[тсуга заходняя|заходняй тсугай]]), відамі ''[[pinus contorta]]'' і ''[[populus tremuloides]]'' або [[ельніца (дрэва)|піхтамі]] ў сумесі зь [[яліна]]мі. Ля лясных межаў зоны могуць утрымліваць [[хвоя белакорая|хвою белакорую]] або мешаніну з [[хвоя Вэймутава|хвоі Вэймутава]], піхты і ялінаў, утвараючы, такім чынам, хмызьняк [[крывалесьсе|крывалесься]]. Нарэшце, рэкі і каньёны могуць стварыць унікальную лясную зону ў больш засушлівых частках горнага сьцягу&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;&gt;Stohlgren, TJ. [https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm «Rocky Mountains»]. Status and Trends of the Nation’s Biological Resources.&lt;/ref&gt;. Лясы таёжнага тыпу растуць на наветраных схілах гор пераважна на поўначы.

Скалістыя горы ёсьць важным арэалам пражываньня многіх дзікіх жывёлаў, як то [[воўк|ваўкоў]], [[лось|ласёў]], [[чарнахвосты алень|чарнахвостых]] і [[белахвосты алень|белахвостых аленяў]], [[віларог]]аў, [[сьнежная каза|сьнежнай казы]], [[таўстарог]]аў, [[амэрыканскі барсук|амэрыканскіх барсукоў]], [[чорны мядзьведзь|чорных мядзьведзяў]], [[грызьлі]], [[каёт]]аў, [[канадзкая рысь|канадзкіх рысяў]], [[усходняя пума|усходніх пумаў]] і [[расамаха (жывёла)|расамахаў]]&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;. Найвялікшыя статкі ласёў у Паўночнай Амэрыцы насяляюць перадгорныя лясы Албэрты і Брытанскай Калумбіі.

Статус большасьці відаў у Скалістых гарах невядомы празь нястачу ўсіх зьвестак. Эўрапейскае засяленьне гор негатыўна паўплывала на мясцовыя віды. Гэтак значна зьнізіліся папуляцыі [[заходняамэрыканская рапуха|заходняамэрыканскіх рапухаў]], некаторых [[рыбы|рыбаў]] (як то [[белы асётар|белага асётра]]), [[белахвостая курапатва|белахвостай курапатвы]], [[лебедзь-трубач|лебедзя-трубача]] і таўстарогаў. У частцы горнага хрыбту ў ЗША такія драпежнікі, як то мядзьведзі грызьлі і зграі ваўкоў, былі выціснутыя з сваіх першапачатковых арэалаў, але іхныя папуляцыі часткова аднавіліся дзякуючы захадам аховы і рэінтрадукцыі. Сярод іншых відаў, якія аднаўляюць сваю папуляцыю, вылучаюцца [[белагаловы арол]] і [[сапсан]]&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;.

== Гісторыя асваеньня чалавекам ==
=== Карэнныя народы ===
[[Файл:MesaVerdeNationalParkCliffPalace.jpg|значак|Руіны старажытнага індзейскага гораду ў нацыянальным парку [[Мэса-Вэрдэ (нацыянальны парк)|Мэса-Вэрдэ]].]]
Пачынаючы з апошняга вялікага ледавіковага пэрыяду, Скалістыя горы былі домам для карэнных народаў, у тым ліку [[апачы|апачаў]], [[арапаха]], [[банокі|банокаў]], [[чарнаногія|чарнаногіх]], [[шаены|шаенаў]], [[кёр-д’алены|кёр-д’аленаў]], [[пан-д’арэі|пан-д’арэяў]], [[кроў (народ)|кроў]], [[шашоны|шашонаў]], [[лакота|лакотаў]] ды іншых. У перадгор’ях і далінах гор палеаіндзейцы палявалі на цяпер вымерлых [[маманты|мамантаў]] і старажытных [[бізон]]аў, апошнія з памянёных былі большыя на 20% за сучасную жывёлу. Як і сёньня плямёны палеаіндзейцаў, верагодна, мігравалі на раўніны на восень і зіму, ходзячы па бізоны, і вярталіся ў горы вясной і летам па рыбу, аленяў, ласёў, карэньні і ягады. Маецца пэўная колькасьць навуковых доказаў таго, што карэнныя народы рабілі значны ўплыў на папуляцыі сысуноў шляхам паляваньня і на расьліннасьць праз наўмыснае выпальваньне лясоў&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;.

=== Эўрапейская прысутнасьць ===
[[Файл:Cherokee Pass2.jpg|значак|зьлева|[[Шлях Чэрокі]] блізу форта Колінз на замалёўцы, зробленай 7 чэрвеня 1859 году.]]
Эўрапейцы ўпершыню зьявіліся на тэрыторыі Скалістых гор у XVI стагодзьдзі. Гішпанскі дасьледнік [[Франсіска Васкес дэ Каранада]] з купай жаўнераў і місіянэраў рушыў у рэгіён Скалістых гор з поўдня ў 1540 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120410221051/http://www.pbs.org/weta/thewest/events/1500_1650.htm «Events in the West (1528—1536)»]. PBS.&lt;/ref&gt;. У 1610 годзе гішпанцы заклалі тут горад [[Санта-Фэ]], найстарэйшую сталіцу сярод усіх штатаў ЗША, ля падножжа Скалістых гор у сучасным штаце [[Нью-Мэксыка]]. Зьяўленьне коней, мэталічных прыладаў працы, стрэльбаў, новых хваробаў і культуры глыбока зьмянілі індзейскі лад жыцьця. Карэнныя амерыканцы былі вынішчаныя з большасьці сваіх гістарычных арэалаў хваробамі, вайной, стратай асяродзьдзя пражываньня і працяглымі нападамі на іхную культуру&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;.

У 1739 годзе францускія гандляры пушнінай П’ер і Поль Мале, падарожнічаючы праз [[Вялікія раўніны]], адкрылі ў вытоках ракі [[Плат (рака)|Плат]] горны ланцуг, які мясцовыя індзейскія плямёны назвалі Скалістымі гарамі, стаўшы першымі эўрапейцамі, якія паведамілі пра гэта нязьведаны горны масіў&lt;ref&gt;[http://archive.wikiwix.com/cache/20110706033001/https://www.pbs.org/weta/thewest/events/1650_1800.htm «The West: Events from 1650 to 1800»]. PBS.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|значак|Сэр [[Аляксандар Макензі]] блізу 1800 году.]]
Сэр [[Аляксандар Макензі]] быў першым эўрапейцам, які перасёк Скалістыя горы ў 1793 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130117093541/http://libweb5.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm «Mackenzie: 1789, 1792–1797»]. Princeton University.&lt;/ref&gt;. Ён знайшоў вярхоўі ракі Фрэйзэр і дасягнуў ціхаакіянскага ўзьбярэжжа сучаснай [[Канада|Канады]] 20 ліпеня таго ж году, завяршыўшы першае зафіксаванае транскантынэнтальнае перасячэньне Паўночнай Амэрыкі на поўнач ад Мэксыкі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120512165546/http://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&amp;pid=0 «First Crossing of North America National Historic Site of Canada»]. Canadian Register of Historic Places.&lt;/ref&gt;. Ён дакрочыў да Бэла-Кулы, што сёньня месьціцца ў Брытанскай Калумбіі, дзе ўпершыню дасягнуў затокі Саўт-Бэнтынк ля [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. [[Экспэдыцыя Льюіса і Кларка]], якая трывала з 1804 па 1806 гады, была першай навуковай выведкай Скалістых гор&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120409015017/http://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm «Lewis and Clark Expedition: Scientific Encounters»]. National Park Service.&lt;/ref&gt;. Падчас выправы зьбіраліся ўзоры дзеля вывучэньня батанікамі, заолягамі і геолягамі. Як казалі, экспэдыцыя праклала шлях праз Скалістыя горы для эўрапейцаў з Усходу, але Льюіс і Кларк падчас сваіх вандровак сустрэлі як мінімум 11 эўрапейска-амэрыканскіх горцаў&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;.

Пераважна французы, гішпанцы і брытанцы блукалі па Скалістых гарах з 1720 па 1800 гады ў пошуках радовішчаў карысных выкапняў і [[футра]]. [[Паўночна-заходняя кампанія]], якая займалася гандлем футра, у 1799 годзе пабудавала факторую Рокі-Маўнтын у якасьці гандлёвага пункта на тэрыторыі сучаснай [[Албэрта|Албэрты]], а іхны канкурэнт [[Кампанія Гудзонавай затокі]] стварылі сваю факторыю, названую Актан&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120513122427/http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx «Rocky Mountain House National Historic Site of Canada»]. Rocky Mountain House National Historic Site.&lt;/ref&gt;. Гэтыя факторыі служылі базамі дзеля большасьці эўрапейскіх дасьледваньняў у канадзкіх Скалістых гарах у пачатку XIX стагодзьдзя. Сярод найбольш прыкметных выправаў была экспэдыцыя [[Дэйвід Томпсан (дасьледнік)|Дэйвіда Томпсана]], які рушыў па рацэ [[Калумбія (рака)|Калумбія]] да Ціхага акіяна&lt;ref&gt;[http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 «Guide to the David Thompson Papers 1806–1845»]. Archives West.&lt;/ref&gt;. Падчас сваёй экспэдыцыі 1811 году ён паставіў лягер на месцы зьліцьця рэкаў Калумбія і Снэйк ды ўсталяваў слуп і паведамленьне, заяўляючы, што гэтая тэрыторыя належыць Вялікабрытаніі, а таксама аб намеры Паўночна-Заходняй кампаніі пабудаваць на гэтым месцы форт&lt;ref&gt;Oldham, kit (23.01.2003). [https://web.archive.org/web/20120326165320/http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&amp;file_id=5096 «David Thompson plants the British flag at the confluence of the Columbia and Snake rivers on July 9, 1811»]. Historylink.&lt;/ref&gt;.

Згодна з [[Ангельска-Амэрыканская канвэнцыя 1818 году|Ангельска-Амэрыканскай канвэнцыяй 1818 году]], якая ўсталявала 49-ю паўночную паралель у якасьці міжнароднай мяжы на захад ад [[Лясное возера|Ляснога возера]] да Камяністых гораў, Вялікабрытанія і ЗША пагадзіліся на тое, што з тых часоў гэтыя месцы будуць зважацца за сумесныя ўладаньні. Разьвязаньне тэрытарыяльных і дамоўных пытаньняў, то бок [[Арэгонская спрэчка]], было адкладзенае на позьні час. У 1819 годзе [[Гішпанія]] саступіла на карысьць ЗША свае правы на поўнач ад 42-й паралелі, але гэтыя правы не ўлучалі ўладаньні, а таксама ўлучалі абавязацельствы перад Вялікабрытаніяй і [[Расейская імпэрыя|Расеяй]] адносна іхных прэтэнзіяў у тым жа рэгіёне.

=== Паселішчы ===
[[Файл:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|значак|зьлева|Капальні срэбра ў [[Аспэн (Каларада)|Аспэне]], [[Каларада]] (1898).]]
Пасьля 1802 году гандляры пушнінай і дасьледнікі абумовілі першую шырокую прысутнасьць амэрыканцаў эўрапейскага паходжаньня ў Скалістых гарах на поўдзень ад 49-й паралелі. Сярод найбольш вядомых зь іх былі [[Ўільям Гэнры Эшлі]], [[Джым Брыджэр]], [[Кіт Карсан]], [[Джон Колтэр]], [[Томас Фіцпатрык]], [[Эндру Гэнры]] і [[Джэдэдая Сьміт]]. 24 ліпеня 1832 году [[Бэнджамін Банэвіль]] быў на чале першага абозу, які прасунуўся праз Скалістыя горы, выкарыстоўваючы [[Паўднёвы перавал (Ваёмінг)|Паўднёвы перацяг]] у цяперашнім штаце [[Ваёмінг]]. Пасьля экспэдыцыі Макензі ў 1793 годзе пункты гандлю пушнінай былі створаны на захад ад Паўночных Скалістых гор у рэгіёне паўночнага нутранага плято Брытанскай Калумбіі, якая стаў вядомая як Новая Каледонія.

Перамовы паміж Вялікабратыніяй і ЗША цягам наступных некалькіх дзесяцігодзьдзяў не далі плёну, і Арэгонская спрэчка сталася важнай тэмай у геапалітычнай дыпляматыі паміж [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыяй]] і навастворанай амэрыканскай рэспублікай. У 1841 годзе [[Джэймз Сынклер (гандляр футрам)|Джэймз Сынклер]], галоўны камісіянэр кампаніі Гудзонавай затокі, накіраваў каля 200 пасяленцаў з калёніі Рэд-Рывэр на захад, каб умацаваць паселішчы вакол форту [[Ванкувэр (форт)|Ванкувэр]] у спробе захаваць Калумбію за Вялікабрытаніяй. Група перасякла Скалістыя горы і спусьцілася ў [[Калумбійская даліна|Калумбійскую даліну]] блізу сучаснай вёсцы Рэдыюм-Хот-Спрынгс у Брытанскай Калумбіі, а затым купа накіравался на поўдзень. Не зважаючы на ўсе намаганьні, у 1846 годзе Вялікабрытанія саступіла Злучаным Штатам усе землі акругі Калумбія на поўдзень ад 49-й паралелі ў адпаведнасьці з [[Арэгонскі дагавор|Арэгонскім дагаворам]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120513112547/http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html «Historical Context and American Policy»]. University of Washington Libraries.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Saltair-Pavilion-1900.jpeg|значак|Курортны павільён на [[Вялікае Салёнае возера|Вялікім Салёным возеры]] ў 1900 годзе.]]
Пачынаючы з 1840-х гадоў тысячы засельнікаў прайшлі праз Скалістыя горы [[Арэгонскі шлях|Арэгонскім шляхам]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php «Oregon Trail Interpretive Center»]. The Bureau of Land Management.&lt;/ref&gt;. [[Мармоны]] пачалі сяліцца каля [[Вялікае Салёнае возера|Вялікага Салёнага возера]] ў 1847 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120405012738/http://cdrh.unl.edu/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html «The Mormon Trail»]. Center for Digital Research in the Humanities.&lt;/ref&gt;. З 1859 па 1864 гады ў штатах [[Каларада]], [[Айдага]], [[Мантана|Мантане]] і Брытанскай Калумбіі было знойдзенае золата, што выклікала некалькі хваляў [[залатая ліхаманка|залатых ліхаманак]], якія прыцягнулі ў ваколіцы тысячы шукальнікаў і шахтароў, якія дасьледвалі кожную гару і каньён, у выніку чаго стварылі буйную прамысловую дзейнасьць. Толькі залатая ліхаманка ў Айдага вырабіла больш золата, чым залатая ліхаманка ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і на [[Аляска (штат)|Алясцы]] агулам, і мела важнае значэньне ў фінансаваньні войска паўночнікаў за часам [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]]. [[Транскантынэнтальная чыгунка]] была пабудаваная толькі ў 1869 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120412120759/http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/themed_collections/subtopic2b.html «The Transcontinental Railroad»]. University of California.&lt;/ref&gt;. У 1872 годзе быў адкрыты [[Елаўстоўн (нацыянальны парк)|Елаўстоўнскі нацыянальны парк]], які стаў першым нацыянальным паркам у сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150707200218/http://www.nps.gov/yell/index.htm «Yellowstone National Park»]. National Park Service.&lt;/ref&gt;.

Між тым, чыгунка з канадзкага боку была спачатку абяцаная ў 1871 годзе. Зважаючы на тое, што палітычныя справы пасунулі ейнае завяршэньне да 1885 году, [[Канадзкая ціхаакіянская чыгунка]] ў канчатковым выніку пачала сваю працу, мінуючы перацягі [[Кікінг-Горс]] і [[Роджэрз (перавал)|Роджэрз]], ажно да Ціхага акіяна&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121120171941/http://www.stanford.edu/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 «Canadian Pacific Railway»]. Stanford University.&lt;/ref&gt;. Чыгуначныя чыноўнікі Канады таксама пераканалі парлямэнт вылучыць велізарныя тэрыторыі канадзкіх Скалістых гор, каб стварыць там нацыянальныя паркі [[Джаспэр (нацыянальны парк)|Джаспэр]], [[Банф (нацыянальны парк)|Банф]], [[Ёга (нацыянальны парк)|Ёга]] і [[Ўотэртан-Лэйкс]], заклаўшы аснову да індустрыі турызму, якая квітнее па гэты дзень. Нацыянальны парк [[Глэйшэр (нацыянальны парк)|Глэйшэр]] у Мантане быў створаны Паўночна-Ціхаакіянскай чыгункай з такіх жа чыньнікаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130117093549/https://www.e-education.psu.edu/geosc10/l7_p3.html «Glaciers and Glacier National Park»]. The Pennsylvania State University.&lt;/ref&gt;. Пакуль пасяленцы засялялі даліны і поўнілі шахтарскія мястэчкі, паўстала і пашырылася справа захаваньня прыроды. Прэзыдэнт ЗША [[Бэнджамін Гарысан]] заснаваў некалькі лясных запаведнікаў у Скалістых гарах у 1891—1892 гадах. У 1905 годзе іншы прэзыдэнт ЗША [[Тэадор Рузвэлт]] пашырыў лясны запаведнік [[Мэдысін-Боў]], уключыўшы ў ягоны склад тэрыторыю, якая агулам цяпер кіруецца нацыянальным паркам [[Рокі-Маўнтын]]. Эканамічнае разьвіцьцё рэгіёну пачало канцэнтравацца на здабычы карысных выкапняў, лясной і сельскай гаспадарцы ды адпачынку.

== Эканоміка ==
=== Прамысловасьць і разьвіцьцё ===
[[Файл:Rig wind river.jpg|значак|зьлева|[[Сьвідравальная ўстаноўка|Сьвідравальныя ўстаноўкі]], якія здабываюць прыродны газ на захад ад горнага сьцягу [[Ўінд-Рывэр (горны хрыбет)|Ўінд-Рывэр]] у [[Ваёмінг]]у.]]
Эканамічныя рэсурсы ў Скалістых гарах разнастайныя і шматлікія. [[Мінэрал]]ы, якія можна знайсьці тут, улучаюць значныя паклады [[вугаль|вугалю]], [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[лупняк]]у і [[нафта|нафты]]. Напрыклад, шахта Клімакс, якая месьціцца блізу Лідвіла ў штаце [[Каларада]], была найбуйнейшым вытворцам [[малібдэн]]у ў сьвеце. Малібдэн выкарыстоўваецца ў гарачаўстойлівай сталі дзеля такіх рэчаў, як то самаходы і самалёты. На шахце Клімакс працавала больш за 3 тысячы чалавек. У шахце Кер-д’Ален на поўначы [[Айдага]] здабываюць [[срэбра]], [[волава]] і [[цынк]]. Найбуйнейшымі вугальнымі шахтамі [[Канада|Канады]] ёсьць Фэрні і Спарўуд, якія знаходзяцца ў [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. Таксама вугальныя шахты маюцца побач з Гінтанам у [[Албэрта|Албэрце]] і ў [[Паўночныя Скалістыя горы|Паўночных Скалістых гарах]], якія атачаюць Тамблер-Рыдж, што ляжыць у Брытанскай Калумбіі&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;.

Закінутыя шахты зь іхнымі шахтавымі адваламі і таксычнымі адкідамі ўкрываюць пэйзажы Скалістых гор. Да прыкладу, восемдзясят гадоў глыбіннай здабычы цынку забрудзілі раку і берагі ў [[Ігл (рака)|Ігл]] у паўночна-цэнтральнай частцы штату Каларада. Высокія канцэнтрацыі мэталу выносіліся вясной талымі водамі ў раку, што шкодзіла папуляцыям [[водарасьці|багавіньня]], [[мох (балота)|імхоў]] і [[стронга|стронгі]]. Эканамічны аналіз эфэкту здабычы ў гэтым месцы выявіў зьніжэньне кошту нерухомасьці, пагаршэньне якасьці вады і страту рэкрэацыйных магчымасьцяў. Аналіз таксама выкрыў, што ачыстка ракі можа прынесьці да 2,3 мільёнаў даляраў дадатковага прыбытку ад турыстаў і адпачывальнікаў. У 1983 годзе былому ўладальніку цынкавай рудні быў прад’яўлены пазоў генэральнага пракурора штату Каларада на суму ў 4,8 мільёнаў даляраў дзеля фінансаваньня ачышчальных працаў. Ужо празь пяць гадоў пасьля гэтага ў рэгіёне адбылося значнае паляпшэньне экалягічнага стану&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Brandt, E. (1993). «How much is a gray wolf worth?». National Wildlife. 31: 412.&lt;/ref&gt;.

Сельская і лясная гаспадарка ёсьць асноўнымі галінамі прамысловасьці. Гаспадарчыя землі ўлучаюць засушлівыя і абваднёныя землі дзеля вырошчваньня сельскагаспадарчых культураў і выпасу жывёлы. Быдла часта перамяшчаюць паміж высакагорнымі пашамі ўлетку і нізіннымі ўзімку. Гэтая практыка вядомая як [[адгонная жывёлагадоўля]].

[[Файл:Айсфилд.jpg|значак|Айсьфілд Паркўэй.]]
Насельніцтва ня вельмі шчыльна жыве ў Скалістых гарах. Гэтак сярэдняя шчыльнасьць у рэгіёне складае чатыры чалавекі на квадратны кілямэтар. Тут маюцца толькі некалькі гарадоў з насельніцтвам больш за 50 тысяч чалавек. Аднак, колькасьць насельніцтва ў Скалістых гарах хутка ўзвышалася у час між 1950 і 1990 гадамі. Прырост насельніцтва розных штатаў у гэты пэрыяд вагаецца ў дыяпазоне ад 35% у [[Мантана|Мантане]] да прыкладна 150% у [[Юта|Юце]] і Каларада. Шэраг горных гарадоў і грамадаў падвоілі колькасьць свайго насельніцтва за апошнія 40 гадоў. Джэксан-Гоўл у штаце [[Ваёмінг]], напрыклад, павялічыўся на 260%, з 1244 да 4472 жыхароў за 40 гадоў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200922114045/https://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html «Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region»]. USGS.&lt;/ref&gt;.

=== Турызм ===
Штогод маляўнічыя раёны Скалістых гор прыцягваюць мільёны турыстаў&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;. Сюды прыязджаюць, каб хадзіць у выправы, спыняцца ў лягерах або займацца горнымі відамі спорту&lt;ref name=&quot;Stohlgren&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171004112053/https://www.nationalparks.org/explore-parks/rocky-mountain-national-park «Rocky Mountain National Park»]. National Park Foundation.&lt;/ref&gt;. У летні сэзон галоўнымі турыстычнымі славутасьцямі зважаюцца нацыянальныя паркі як у ЗША, гэтак і на баку Канады. Узімку галоўнымі заняткамі ёсьць лыжны спорт, бо ў Скалістых гарах налічваюцца дзесяткі гарналыжных зонаў і курортаў. Прылеглыя [[Калумбійскія горы]] ў канадзкай правінцыі Брытанскай Калумбіі таксама ўтрымліваюць буйныя курорты.

Амэрыканскі сьпявак [[Джон Дэнвэр]] у 1972 годзе склаў песьню ''«[[Rocky Mountain High]]»'' у гонар Скалістых гор. Цяпер гэтая кампазыцыя ёсьць адным з двух афіцыйных гімнаў штату Каларада&lt;ref&gt;Brown, Jennifer (12.03.2007). [https://www.denverpost.com/2007/03/12/rocky-mountain-high-now-2nd-state-song/ «„Rocky Mountain High“ now 2nd state song»]. The Denver Post.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210302224844/https://www.colorado.gov/pacific/archives/state-songs «State Songs»]. Colorado.gov.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains Скалістыя горы]. Encyclopædia Britannica.{{ref-en}}
* [https://www.lonelyplanet.com/usa/rocky-mountains Скалістыя горы]. Lonely Planet.{{ref-en}}
* [https://www.nationalgeographic.com/travel/national-parks/rocky-mountain-national-park/ Усё што трэба ведаць пра Нацыянальны парк Скалістых гор]. National Geographic.{{ref-en}}
* [https://www.kidzone.ws/habitats/rocky-mountains.htm Скалістыя горы]. Kid Zone.{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Скалістыя горы| ]]
[[Катэгорыя:Геаграфія ЗША]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Канады]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>4w0nd89v3rs71hvggyn5jecl699g98j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вецер, які гайдае ячмень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14823</id>
    <revision>
      <id>2699804</id>
      <parentid>2519837</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6705" sha1="9g13lzww4cj8agc7x76lrr6k1qi4g3w" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''Вецер, які гайдае ячмень''' ({{мова-en|The Wind That Shakes the Barley}}) — фільм брытанскага рэжысэра [[Кен Лоўч|Кена Лоўча]], зьняты ў [[жанр]]ы ваенна-гістарычнай [[драма|драмы]]. Прэм’ера фільму адбылася [[18 траўня]] [[2006]] году ў [[Каны|Канах]] ([[Францыя]]), аднак сусьветны пракат пачаўся толькі [[23 чэрвеня]].

У [[Беларусь|Беларусі]] пракат адбываўся пад расейскай назвай «''Ветер, который качает вереск''». Відаць, з гэтай прычыны й распаўсюджаны беларускі пераклад назвы фільму займеў тоеснае значэньне: «''Вецер, які гайдае верас''»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071009180314/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=5313 Вайна пасьля партызанкі] «[[Наша Ніва]]», 13 сьнежня 2006&lt;/ref&gt;. Аднак, праз гэты гвалт над апошнім словам згубіўся й дадатковы сэнс назвы фільму, які можна патлумачыць зваротам да ангельскага арыгінала. Рэч у тым, што ў [[ангельская мова|ангельскай мове]] існуе ўстойлівы выраз «''to cry barley''» (прасіць літасьці ці замірэньня), што якраз суадносіцца з асноўным матывам дадзенай стужкі. Да таго ж, гэтая назва адсылае да ірляндзкай народнай песьні, якую ў фільме сьпявае бабуля галоўнай гераіні — «The Wind That Shakes the Barley».

== Сюжэт ==
{{Спойлер}}
Фільм прысьвечаны падзеям [[1920]]—[[1923]] гадоў у [[Ірляндыя|Ірляндыі]]: [[Ірляндзкая вайна за незалежнасьць|барацьбе ірляндцаў за незалежнасьць]] сваёй краіны ад ангельскіх калянізатараў і [[Грамадзянская вайна ў Ірляндыі|Грамадзянскай вайне]], якая распачалася на востраве неўзабаве па здабыцьці часткай краю абмежаванага сувэрэнітэту.

У цэнтры сюжэту — гісторыя двух братоў О’Донаванаў, дачыненьні якіх прайшлі няпросты шлях ад іх супольнай барацьбы на адным баку да ўзаемнай варажнечы. Дэм’ен О’Донаван меркаваў распачаць прыбытковую кар’еру ўрача ў [[Лёндан|лёнданскім]] шпіталі й нават ня думаў пра змаганьне супраць ангельцаў, бо цьвяроза разьлічыў, што вайсковая магутнасьць [[Брытанская імпэрыя|імпэрыі]] не пакідае [[партызан (вайна)|партызанам]] аніякіх шанцаў на пасьпяховы зыход барацьбы. Аднак, нічым не вытлумачальная жорсткасьць ангельскіх наймітаў у дачыненьні да простых ірляндцаў, якую Дэм’ен бачыў на свае вочы, прымусіла яго застацца ў краі й далучыцца да паўстанцаў. Апошняй кропляй у чару нянавісьці стала зьбіцьцё жаўнерамі машыніста (Лаям Канінгэм) і кандуктара цягніка, што адмовіліся перавозіць войскі на забарону свайго [[прафзьвяз]]у.

Зь цягам часу лякальная барацьба маленькіх ваенізаваных груповак прывяла да падпісаньня [[Ангельска-Ірляндзкая дамова|Ангельска-Ірляндзкай дамовы]] [[1921]] году. Аднак статус [[дамініён]]у, якім была «ўганараваная» Рэспубліка, не адпавядаў надзеям большасьці простых ірляндцаў, бо не вырашаў старую праблему эканамічнай залежнасьці іх радзімы ад Брытаніі ды не гарантаваў сацыяльную роўнасьць усіх клясаў насельніцтва. Тэдзі О’Донаван, былы правадыр паўстанцаў, сыходзіць з былых радыкальных пазыцый ды паступае на службу [[Ірляндзкая вольная дзяржава|Ірляндзкай вольнай дзяржаве]], ягоны брат працягвае барацьбу за сапраўдную незалежнасьць у шэрагах [[Ірляндзкая Рэспубліканская Армія|ІРА]]…

== Узнагароды ==
* Залатая пальмавая галіна [[Канскі кінафэст|Канскага кінафэсту]] 2006 году
* Лепшая апэратарская праца («European Movie Awards»-2006)
* Лепшая рэжысура (кінафэст «[[Лістапад (кінафэстываль)|Лістапад]]»-2006)

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20090819094214/http://www.thewindthatshakesthebarley.co.uk/ Афіцыйная старонка, прысьвечаная фільму]
* [https://web.archive.org/web/20061012172255/http://www.festival-cannes.fr/films/fiche_film.php?langue=6002&amp;id_film=4336504 Пра фільм на старонцы Канскага кінафэсту]
* [http://www.imdb.com/title/tt0460989/ Пра фільм у IMDb]

{{Прэмія «Залатая пальмавая галіна»}}

[[Катэгорыя:Фільмы-пераможцы Канскага кінафэсту]]
[[Катэгорыя:Фільмы 2006 году]]
[[Катэгорыя:Брытанскія фільмы]]
[[Катэгорыя:Ірляндзкія фільмы]]
[[Катэгорыя:Ваенная драма]]
[[Катэгорыя:Гістарычная драма]]</text>
      <sha1>9g13lzww4cj8agc7x76lrr6k1qi4g3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомельскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19065</id>
    <revision>
      <id>2699868</id>
      <parentid>2568210</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20684" sha1="3u7tcoqsw2u7wfck102o524luu0ff4a" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Гомельскі раён
|Назва ў родным склоне           = Гомельскага раёну
|Герб                            =Герб Гомеля 1560 г. (варыяцыя рэканструкцыі).png
|Сьцяг                           =
|Краіна                          = [[Беларусь]]
|Гімн                            =
|Статус                          =
|Уваходзіць у                    = [[Гомельская вобласьць]]
|Улучае                          =
|Цэнтар                          = [[Гомель]]
|БуйныГорад                      =
|БуйныяГарады                    =
|ДатаЎтварэньня                  =
|Кіраўнік                        =
|Назва пасады кіраўніка          =
|Кіраўнік2                       =
|Назва пасады кіраўніка2         =
|АфіцыйныяМовы                   =
|Насельніцтва                    = 68 306&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
|Год перапісу                    = 2018
|Адсотак ад насельніцтва         =
|Месца паводле насельніцтва      =
|Шчыльнасьць                     = 34,8
|Месца паводле шчыльнасьці       =
|Нацыянальны склад               =
|Канфэсійны склад                =
|Плошча                          = 1963,11&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь]{{Недаступная спасылка|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}} (па стане на 1 студзеня 2010 г.)&lt;/ref&gt;
|Адсотак ад плошчы               =
|Месца паводле плошчы            =
|Максымальная вышыня             =
|Сярэдняя вышыня                 =
|Мінімальная вышыня              =
|Шырата                          =
|Даўгата                         =
|Мапа                            = Belarus, Homieĺskaja voblasć, Homieĺski rajon.png
|Загаловак мапы                  =
|Памер мапы                      =
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   =
|Памер мапы аа                   =
|Часавы пас                      =
|Скарачэньне                     =
|ISO                             =
|FIPS                            =
|Тэлефонны код                   =
|Паштовыя індэксы                =
|Інтэрнэт-дамэн                  =
|Код аўтамабільных нумароў       =
|Парамэтар1                      =
|Назва парамэтру 1               =
|Сайт                            = http://www.gomel.gomel-region.by/
|Дадаткі                         =
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Беларусь}}
|Колер фону герб-сьцяг           =
}}
'''Го́мельскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Гомельскі раён мяжуе з [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]], [[Добрускі раён|Добрускім]], [[Лоеўскі раён|Лоеўскім]], [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім]] раёнамі Гомельскай вобласьці і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні.

== Гаспадарка ==
22 кастрычніка 2020 году «[[Гомельтранснафта Дружба]]» пачала ўзводзіць магістральны нафтаправод «[[Гомель — Горкі]]» каля [[Бабовічы|Бабовічаў]] на паўднёвы захад ад Гомля&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Гомельтранснафта Дружба» пачала будаўніцтва нафтаправода «Гомель — Горкі»|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/gomeltransnafta-druzhba-pachala-budaunitstva-naftapravoda-gomel-gorki-92963-2020/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 кастрычніка 2020|дата доступу=22 студзеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Паверхня тэрыторыі пераважна нізінная, большая частка знаходзіцца ў межах Гомельскага Палесься, паўночна-заходняя частка — у межах [[Чачорская раўніна|Чачорскай раўніны]] (паводле фізыка-геаграфічнага раянаваньня [[Беларусь|Беларусі]]). Агульны ўклон з поўначы на поўдзень. 93% тэрыторыі знаходзіцца на вышыні 120—140 мэтраў над узроўнем мора. Найвышэйшы пункт — 160 м над узроўнем мора (на ўсходзе ад вёскі [[Зябраўка (Зябраўскі сельсавет)|Зябраўкі]]), ніжэйшы — 111 метраў (урэз ракі [[Сож]]). Карысныя выкапні: 52 радовішчы [[торф]]у з агульнымі запасамі 9,52 млн т, буйнейшыя зь якіх Вадапой, Кабылянскае, Жэрабна-Конскае балота; 2 радовішчы [[гліна|глін]]: Будышчанскае і Яромінскае 1-е; 4 радовішчы [[пясок|пяску]]: Будышчанскае, Асаўцоўскае, Гадычаўскае і Яромінскае.

Сярэдняя тэмпэратура ў [[студзень|студзені]] −6,9 градусаў, у [[ліпень|ліпені]] +18,8 градусаў. [[Ападкі|Ападкаў]] 590 мм за год. [[Вэгетацыйны пэрыяд|Вэгетацыяны пэрыяд]] 193 сутак.

Асноўная рака — [[Сож]] (цячэ з паўночнага ўсходу на поўдзень) зь левымі прытокамі [[Іпуць]] з [[Харопуць|Харопуцем]], [[Цяруха|Церуха]] з [[Грабаўка (рака)|Грабаўкай]], [[Уць]], [[Нямыльня]] з [[Быкаўка]]й і правымі [[Вуза (рака)|Узой]] зь [[Івалька]]й. Гушчыня рачной сеткі 0,35 км/км². Даўжыня мэліярацыйнай сеткі 6,5 тыс. км, у тым ліку адрэгуляваных водапрыёмнікаў 82 км, магістральных і падводных каналаў 679 км, рэгулюючых 601 км, закрытай сеткі ([[дрэнажа|дрэнаж]]) 3,24 тыс. км² (1991 год). Глебы сельгасугодзьдзяў (%) [[Дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]] 33,1, дзярнова-падзолістыя забалочаныя 27,5, [[Поймавыя глебы|пойменныя (алювіяльныя)]] 14,8, [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]] 13,4, [[Тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]] 11,2; па [[Грануламэтрычны склад|грануламэтрычным складзе]] (%): пясчаныя 40,8, сугліністыя 24,8, супясчаныя 23,2, тарфяныя 11,2. Сярэдні бал [[банітэт|банітэту]] 34, на асобных участках ад 22 да 57. Пад [[лес|лесам]] 35% тэрыторыі раёну. [[Сасна|Сасновыя]] лясы займаюць 70%, [[бяроза (дрэва)|бярозавыя]] 10%, [[Дуб звычайны|дубовыя]] 10%, [[вольха чорная|чорнаальховыя]] 6,4%, [[Асіна|асінавыя]] 2,3%.

У Гомельскім раёне знаходзіцца курорт рэспубліканскага значэньня — [[Чонкі]].

У ляндшафтным дачыненьні большая частка раёну знаходзіцца ў межах [[Палеская ляндшафтная правінцыя|Палескай ляндшафтнай правінцыі]] ([[Дняпроўска-Сожаўскі ляндшафтны раён]]), паўночная частка — у межах [[Перадпалеская ляндшафтная правінцыя|Перадпалескай правінцыі]] ([[Бесядзка-Сожаўскі ляндшафтны раён]]). Асноўныя тыпы [[ляндшафт]]аў: алювіяльна-тэрасіраваныя, марэнна-зандравыя і другасна-марэнныя.

== Насельніцтва ==
На 1 студзеня 2005 году налічвалася 188 сельскіх населеных пунктаў з агульнай колькасьцю сельскага насельніцтва 71 445 чалавек (бяз [[Гомель|Гомля]]), у тым ліку 12 106 — да 15 гадоў, 42 902 — ад 16 гадоў да [[пэнсійны ўзрост|пэнсійнага ўзросту]], 16 437 — старэйшага за працаздольны ўзросту. Колькасьць гаспадарак — 26 759. У межах раёну [[Бальшавіцкі пасялковы савет]] (316&lt;ref&gt;У дужках падаецца колькасьць сельскіх жыхароў, чал.&lt;/ref&gt;) і 25 сельскіх саветаў: [[Азьдзелінскі сельсавет|Азьдзелінскі]] (1286), [[Бабовіцкі сельсавет|Бабовіцкі]] (1545), [[Воўкавіцкі сельсавет (Гомельскі раён)|Воўкавіцкі]]&lt;!--[[Урыцкі сельсавет|Урыцкі]]--&gt; (3652), [[Глыбоцкі сельсавет (Гомельскі раён)|Глыбоцкі]] (701), [[Грабаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Грабаўскі]] (1821), [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскі]] (1796), [[Даўгалескі сельсавет|Даўгалескі]] (1881), [[Дзятлавіцкі сельсавет (Гомельскі раён)|Дзятлавіцкі]] (969), [[Зябраўскі сельсавет|Зябраўскі]] (2266), [[Красьненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красьненскі]] (7525), [[Маркавіцкі сельсавет|Маркавіцкі]] (1187), [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкі]] (5900), [[Прыбарскі сельсавет (Гомельскі раён)|Прыбарскі]] (1877), [[Прыбыткаўскі сельсавет|Прыбыткаўскі]] (5831), [[Руднямарымонаўскі сельсавет|Руднямарымонаўскі]] (900), [[Старабеліцкі сельсавет|Старабеліцкі]] (664), [[Целяшоўскі сельсавет|Целяшоўскі]] (1445), [[Цярускі сельсавет|Цярускі]] (3746), [[Цярэніцкі сельсавет|Цярэніцкі]] (882), [[Цярэшкавіцкі сельсавет|Цярэшкавіцкі]] (2690), [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскі]] (9388), [[Чарацянскі сельсавет|Чарацянскі]] (1304), [[Чонкаўскі сельсавет|Чонкаўскі]] (3634), [[Шарпілаўскі сельсавет|Шарпілаўскі]] (724) і [[Яромінскі сельсавет|Яромінскі]] (7515).

2 пасёлкі гарадзкога тыпу — [[Касьцюкоўка]] і [[Бальшавік (Гомельская вобласьць)|Бальшавік]].

Найбуйнейшыя сельскія населеныя пункты раёну (больш за 3 тысячы чалавек): [[Яроміна (Гомельская вобласьць)|Яроміна]], [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]], [[Прыбыткі (Гомельская вобласьць)|Прыбыткі]], [[Пакалюбічы]].

* XX стагодзьдзе: 1999 год — 75 000 чалавек
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 71 445 чалавек; 2006 год — 70 800 чалавек; 2009 год — 69 930 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt; (перапіс); 2016 год — 67 817 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 68 210 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 68 306 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

== Зьмены ў тэрытарыяльным складзе ==
* Рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў ад 26 верасьня 2006 году №295 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрэтарыяльнага складу раёнаў Гомельскай вобласьці», былі ліквідаваныя [[Дзятлавіцкі сельсавет (Гомельскі раён)|Дзятлавіцкі]] і [[Старабеліцкі сельсавет|Старабеліцкі]] сельсаветы.
* Рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў ад 21 ліпеня 2007 г. №51 «Аб ліквідацыі Давыдаўскага сельсавету і зьмяненьні межаў Бабовіцкага сельсавету Гомельскага раёну» быў ліквідаваны [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскі сельсавет]]
* 1 сакавіка 2010 году — пасёлак [[Чырвоны Маяк (Улукаўскі сельсавет)|Чырвоны Маяк]] увайшоў у гарадзкую рысу гораду Гомля, і суадносна была выключана са складу Ўлукаўскага сельсавету&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Помнікі гісторыі і архітэктуры ==
На тэрыторыі раёну брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан у пасёлках [[Будзілка]], [[Калініна]], у вёсках [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]], [[Пакалюбічы]], [[Целяшы (Гомельская вобласьць)|Целяшы]], [[Церуха]], [[Чонкі]], [[Шарпілаўка (Гомельская вобласьць)|Шарпілаўка]]. Помнікі ў гонар падпольшчыкаў, закатаваных акупантамі ў 1943 годзе (в. [[Міхалькі]]), у гонар абаронцаў [[Гомель|Гомля]], загінуўшых у жніўні 1941 году (в. [[Пакалюбічы]]), на месцы разьмяшчэньня партызанскага атраду «Бальшэвік» і Гомельскага падпольнага абкому [[КП(б)Б]] (5 км на паўднёвы захад ад [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкага раёну]] г. [[Гомель|Гомля]], «Партызанская крыніца»), землякам, якія загінулі ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] ў в. [[Бабовічы]], [[Яроміна (Гомельская вобласьць)|Яроміна]], [[Клімаўка (Гомельскі раён)|Клімаўка]], [[Пакалюбічы]] і інш.

Помнікі архітэктуры: царква у в. [[Гадзічава]] (1-я пал. ХІХ ст.), царква Ражджаства Багародзіцы ў в. [[Глыбоцкае]], сядзібны дом у в. [[Каранёўка (Гомельскі раён)|Каранёўка]] (2-я пал. ХІХ ст.), Нікалаеўская царква і сядзіба ў в. [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старая Беліца]] (кан. XVIII — 1-я пал. ХІХ ст.), Усьпенская царква ў в. [[Чарацянка (Гомельскі раён)|Чарацянка]] (1865—1868).

== Вядомыя асобы ==

* [[:be:Рыгор Сяргеевіч Клімовіч|Рыгор Клімовіч]] ([[:be:1924|1924, в. Шляхецкая Ваколіца (сёння в.]] [[:be:Цярэшкавічы|Цярэшкавічы]]  — [[:be:2000|2000]]) — дзяяч беларускага нацыянальнага супраціву, адзін з лідараў і аўтар гімна [[:be:Нарыльскае паўстанне|Нарыльскага паўстання]].
* [[Георгі Штыхаў]] ([[1927]], вёска [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старая Беліца]] — [[2018]]) — беларускі археоляг, гісторык

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}
* [https://web.archive.org/web/20120428061853/http://gomel.gomel-region.by/ Гомельскі раённы выканаўчы камітэт]
* [https://web.archive.org/web/20100205033222/http://spravka-jurist.com/base/part-bx/tx_rssxhu.htm Рашэньне аб ліквідацыі Дзятлавіцкага і Старабеліцкага сельсаветаў]

{{Гомельскі раён}}
{{Гомельская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Гомельскі раён| ]]</text>
      <sha1>3u7tcoqsw2u7wfck102o524luu0ff4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стакгольм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20242</id>
    <revision>
      <id>2699757</id>
      <parentid>2678034</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>хібная спасылка</comment>
      <origin>2699757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140368" sha1="2fvd5s08c4wq43o2k6z2wu9j710re6l" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Стакгольм
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Стакгольму
|Назва на мове краіны             = Stockholm
|Код мовы назвы краіны            = sv
|Краіна                           = Швэцыя
|Герб                             = Stockholm_vapen.svg
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1252
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = [[Лэн]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Стакгольм (лэн)|Стакгольм]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 187.16
|Крыніца плошчы                   = &lt;ref name=scb&gt;{{Спасылка|url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01/Tatorternami0810tab1_4.xls |загаловак=Tätorternas landareal, folkmängd och invånare per km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2005 och 2010 |дата публікацыі=14 December 2011 |выдавец=Statistics Sweden |мова=sv}}&lt;/ref&gt;
|Вышыня                           = 102
|Унутраны падзел                  = 14 раёнаў
|Колькасьць насельніцтва          = 1000374
|Год падліку колькасьці           = 2026
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;scb_kvartal_2015&quot;&gt;{{Спасылка|загаловак=Folkmängd i riket, län och kommuner 31 december 2015 |выдавец=Statistics Sweden |url=http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Befolkning/Befolkningens-sammansattning/Befolkningsstatistik/25788/25795/Kvartals--och-halvarsstatistik---Kommun-lan-och-riket/399199/}}&lt;/ref&gt;
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 1 617 407
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 2020
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = &lt;ref&gt;[http://www.scb.se/Pages/Product____12991.aspx  ”Tätorter; arealer, befolkning”] Statistiska centralbyrån. 6 траўня 2013.&lt;/ref&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = мэтраполія
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва =  2 454 821 чал.
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 2023
|Часавы пас                       = +1
|Летні час                        = +2
|Тэлефонны код                    = +46 8
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку =
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў =
|Выява                            = Stockholm lead image.jpg
|Апісаньне выявы                  = Уверсе: выгляд на цэнтар Стакгольму з востравам [[Рыдаргольмэн]] на пярэднім пляне. Зьлева: карабель ''Af Chapman'' і мост Шэпсбрун. Справа: арэна [[Глюбэн]]. Унізе: [[Каралеўскі палац у Стакгольме|Каралеўскі палац]].
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 59
 |Шырата хвілінаў                 = 19
 |Шырата сэкундаў                 = 46
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 18
 |Даўгата хвілінаў                = 4
 |Даўгата сэкундаў                = 7
|Назва мапы                       = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = [http://www.stockholm.se/ www.stockholm.se]
}}
'''Стакго́льм''' ({{мова-sv|Stockholm}}; &lt;small&gt;швэдзкае вымаўленьне&lt;/small&gt;{{IPA|ˈstɔkːˈhɔlm, ˈstɔkːˈɔlm, ˈstɔkːɔlm}}&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Svenska uttals-lexikon |аўтар=Per Hedelin |год=1997 |выдавец=Norstedts |месца=Stockholm }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;{{Праслухаць|sv-Stockholm.ogg|Слухаць}}&lt;/small&gt;) — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Швэцыя|Швэцыі]], з насельніцтвам 1 мільён чалавек (на 31 траўня 2026 году)&lt;ref&gt;[https://www.scb.se/pressmeddelande/nu-bor-det-over-en-miljon-i-stockholm/ Nu bor det över en miljon i Stockholm]{{ref-sv}}&lt;/ref&gt;. Разьмешчаны на ўсходзе краіны, паміж возерам [[Мэлярэн]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Гістарычна істотным аказалася геаграфічнае разьмяшчэньне гораду на 14 астравах паўднёва-ўсходняга ўзьбярэжжа Швэцыі.

Стакгольм зьяўляецца [[культура|культурным]], [[палітыка|палітычным]] і [[эканоміка|эканамічным]] цэнтрам Швэцыі. Тут знаходзяцца галоўная рэзыдэнцыя швэдзкага караля, швэдзкага ўраду і [[Рыксдаг|парлямэнту]]. У горадзе пражывае каля 22% насельніцтва краіны. У 2008 годзе амэрыканскі часопіс ''Foreign Policy'' склаў сьпіс гарадоў, якія граюць найбольш значную ролю ў міжнародных інтэграцыйных стасунках, — «Global Cities Index» — у якім Стакгольм займаў 24-е месца ў сьвеце, 10-е ў [[Эўропа|Эўропе]] і першае ў [[Скандынавія|Скандынавіі]]&lt;ref name=&quot;The 2008 Global Cities Index&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1 |загаловак=The 2008 Global Cities Index |дата=9 December 2008 |выдавец=Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;. Разьмешчаны на шэрагу астравоў, горад вядомы сваёй прыгажосьцю, выдатнаю архітэктураю і шматлікімі паркамі&lt;ref name=&quot;Stockholm facts&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070715140222/http://www.iht.com/articles/2007/06/18/arts/rmon8stockholm.php Stockholm facts]&lt;/ref&gt;. Гэтыя і іншыя фактары далі падставу назваць Стакгольм «Паўночнаю [[Вэнэцыя]]й»&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2009/TRAVEL/06/05/stockholm.trip/index.html Adventures in the 'Venice of the North'], [[CNN.com]] June 5, 2009&lt;/ref&gt; і «Каралеваю [[Мэлярэн]]у».

У горадзе знаходзіцца вялікая колькасьць [[музэй|музэяў]], шэраг [[тэатар|тэатраў]] і вышэйшых навучальных установаў. Тут праводзяцца шматлікія фэстывалі і спартовыя спаборніцтвы як нацыянальнага, так і міжнароднага ўзроўню. Стакгольм — другі пасьля [[Капэнгаген]]у горад [[Скандынавія|Скандынавіі]] па колькасьці наведвальнікаў (каля 1 млн турыстаў штогод).

На гербе Стакгольму выяўлены заступнік гораду [[Эрык IX Сьвяты]].

== Гісторыя ==

=== Ад Ледніковага пэрыяду да XII стагодзьдзя ===
[[Файл:Stockholm county 3000-BC.png|міні|зьлева|Рэгіён сучаснага Стакгольму каля 3000 да н. э.]]
[[Файл:Västerbron och vattenstånd.jpg|міні|зьлева|Графік гісторыі ўзроўню вады ў раёне сучаснага Стакгольму ў параўнаньні з мастом Вэстэрбрун]]
18 000 гадоў таму ледавік на тэрыторыі [[Эўропа|Эўропы]] пачаў раставаць, і прыкладна 11 500 гадоў таму яго мяжою становіцца месца, дзе цяпер знаходзіцца Стакгольм&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100822145143/http://www.stockholmslansmuseum.se/faktabanken/stenaldern/ Музэй лэну Стакгольм]&lt;/ref&gt;. Наступнымі тысячамі гадоў гэтае месца заставалася дном [[мора]]. Прыкладна ў той самы час пачынаецца працэс [[гляцыяізастацыя|гляцыяізастацыі]] (узьняцьця сушы), які працягваецца дагэтуль (з хуткасьцю 3,8 мм за год у раёне Стакгольму)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140802042145/http://www.havet.nu/dokument/HU20031issjon.pdf Baltiska issjön]&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што чалавек на тэрыторыі сучаснага Вялікага Стакгольму зьявіўся ў эпоху [[мэзаліт]]у, каля 6000 гадоў да н. э. (гэтым часам датуецца стаянка, знойдзеная на тэрыторыі [[Гудынге (камуна)|Гудынге]])&lt;ref&gt;''Olle Magnusson''. Huddinge till fots — Stockholm: Huddinge kommun, 2008. — S. 20. {{ISBN|978 91 977210 3 5}}&lt;/ref&gt;.

Зь сярэдзіны [[Жалезны век|жалезнага веку]] і да часоў вікінгаў (500—1100 гады) узровень мора быў прыкладна на 5 м вышэйшым за сучасны. У часы вікінгаў у раёне возера [[Мэлярэн]] ужо ўзьніклі гарады [[Бірка]] і [[Сыгтуна]]. На тэрыторыі сучаснага Стакгольму таксама існавалі невялічкія населеныя пункты — найчасьцей гэта былі хутарападобныя паселішчы, аднак, мяркуецца, што сярод іх была і найбуйнейшая вёска — Агнэфіт, якая, імаверна, дала пачатак Стакгольму&lt;ref&gt;Паводле некаторых вэрсіяў ''Historia Norvegiæ'', твору, напісаным між 1160 і 1170 гадамі, Агнэфіт была тым, што крыху пазьней стане Стакгольмам. Аднак атаясамленьне Агнэфіта са Стакгольмам было імаверна зроблена нарвэскім гісторыкам Густавам Стормам у яго выданьні гэтага твору ў 1880 годзе. Глядзіце Faulkes &amp; Perkins (2001). [http://www.vsnrweb-publications.org.uk/Text%20Series/Historia%26Passio.pdf A History of Norway and the passion and miracles of the blessed Olafr]. Text Series Volume XIII. Viking Society for Northern Research.&lt;/ref&gt;. Яна знаходзілася ў цэнтры сучаснага гораду: альбо на востраве Рыдаргольмэн, або на Стадсгольмэне.

=== XIII—XV стагодзьдзі ===
Стакгольм упершыню згадваецца ў двух дакумэнтах 1252 году: першы датуецца ліпенем, другі — 19 жніўня. Гэта адзіныя на цяперашні момант крыніцы, якія дакладна пазначаюць дату афіцыйнага заснаваньня гораду. Зрэшты, у хроніцы [[Вісьбю]] Стакгольм згадваецца яшчэ раней — у 1187 годзе. Аднак гэтыя зьвесткі выклікаюць сумнёўнасьць сярод гісторыкаў, бо першы подпіс на гэтым дакумэнце датуецца толькі 1410 годам.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Åke Abrahamsson|частка = |загаловак = Stockholm: en utopisk historia|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва =Bokförlaget Prisma|год =2004|том = |старонкі = 8|старонак = |сэрыя = |isbn = 91-518-4264-5|наклад = }}&lt;/ref&gt; Між іншым, існуе і іншая, легендарная дата, паводле якой Стакгольм быў заснаваны ў сярэдзіне XIII стагодзьдзя [[Біргер ярль|ярлем Біргерам]] як умацаванае паселішча пры ўваходзе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ў возера [[Мэлярэн]] для абароны гандлёвых гарадоў ад замежных захопнікаў.

[[Файл:Stortorget.jpg|міні|зьлева|Вялікі пляц (Стурторгет) у [[Стары горад (Стакгольм)|Старым горадзе]]]]

Ужо напрыканцы 1250-х гадоў стакгольмцы заключылі гандлёвае пагадненьне зь [[Любэк]]ам, а ў 1261 — з [[Гамбург]]ам, што значна паўплывала на яго разьвіцьцё як гандлёвага гораду ў другой палове XIII—XIV стагодзьдзях&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Henrik Höjer| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2002| url = http://www.fof.se/tidning/2002/3/stockholm-anno-1252| загаловак = Stockholm anno 1252| фармат = | назва праекту = | выдавец = «Forskning och framsteg» №3| дата = | мова = sv| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Напачатку XV стагодзьдзя насельніцтва Стакгольму складала каля 5 тысячаў чалавек, у ім пражывалі [[швэды]], [[фіны]] й [[немцы]]. Апошнія мелі значны ўплыў на жыцьцё гораду: у прыватнасьці, існаваў закон, згодна зь якім палову сяброў гарадзкой рады мусілі складаць немцы, а палову — швэды&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Helena Friman, Göran Söderström|частка = |загаловак = Stockholm: en historia i kartor och bilder|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва =Wahlström &amp; Widstrand|год =2008|том = |старонкі = 28|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-91-46-21843-2|наклад = }}&lt;/ref&gt;. У гэты час Стакгольм становіцца важным гандлёвым цэнтрам [[Ганза|Ганзы]]: горад [[імпарт]]уе [[соль]], [[спэцыі]], [[піва]], [[віно]], [[Вопратка|вопратку]], [[Зброя|зброю]]. На [[экспарт]] ішлі [[жалеза]] й [[медзь]] з [[Бэргсьляген]]у, вэнджаная [[рыба]], [[масла]], [[Скура|скуры]].

1 траўня 1436 году Стакгольм атрымаў гарадзкія прывілеі — гэтую дату прынята лічыць пачаткам гісторыі Стакгольму ў якасьці сталіцы [[Швэцыя|Швэцыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Helena Friman, Göran Söderström|частка = |загаловак = Stockholm: en historia i kartor och bilder|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва =Wahlström &amp; Widstrand|год =2008|том = |старонкі = 31|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-91-46-21843-2 |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Вынікам дацкага панаваньня, пад якім Стакгольм, як і ўся [[Швэцыя]], апынуўся пасьля [[Кальмарская унія|Кальмарскай уніі]], стала [[Бітва пры Брункебэргу]], што адбылася 10 кастрычніка 1471 году і скончылася перамогай швэдаў.

=== XVI—XVII стагодзьдзі ===
Напачатку XVI стагодзьдзя яшчэ большае значэньне сярод жыхароў гораду набывае [[нямецкая мова]] (ніжненямецкія дыялекты). У 1520 годзе [[Швэцыя]] зноў была захопленая датчанамі на чале з [[Крыстыян II|Крыстыянам II]]. Абарону Стакгольма трымала ўдава [[Стэн Стурэ малодшы|Стэна Стурэ малодшага]] Крыстына Нільсдотэр (Юленшэрна). Крыстыян II не жадаў доўгай аблогі і вырашыў атакаваць. 7 верасьня 1520 Стакгольмскі замак быў пакінуты датчанам, а 4 лістапада Крыстыян II каранаваўся швэдзкім каралём. Ужо 8 лістапада 1520 году шэраг удзельнікаў супраціву (кіраўнікі гораду, прадстаўнікі шляхты, два біскупы) былі забітыя ў час гэтак званай [[Стакгольмская крывавая лазьня|Стакгольмскай крывавай лазьні]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Lars Ericson Wolke|частка = |загаловак = Stockholms blodbad|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = Prisma|год = 2006|том = |старонкі = 137-143|старонак = |сэрыя = |isbn = 91-518-4380-3 |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Аднак ужо ўлетку 1523 году [[Густаў Ваза]], які раней падняў у [[Далярна (ляндзкап)|правінцыі Далярна]] паўстаньне супраць дацкага панаваньня, вызваліў Стакгольм. Пасьля прыходу да ўлады [[Густаў Ваза]] ўзяў курс на стварэньне моцнай цэнтралізаванай улады, цэнтрам якой стаў Стакгольм. У гэты час насельніцтва гораду пачало расьці і ў 1600 годзе складала каля 9000 жыхароў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Åke Abrahamsson|частка = |загаловак =  Stockholm: en utopisk historia.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = Prisma|год = 2004|том = |старонкі = 47|старонак = |сэрыя = |isbn = 91-518-4264-5 |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Slottet Tre Kronor 1661.jpg|міні|250пкс|Стакгольмскі [[Трэ крунур (замак)|замак Трэ Крунур]] у 1661 годзе. З малюнку [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] [[мастак]]а [[Говэрт Кампгёйзэн|Говэрта Кампгёйзэна]].]]
У лістападзе 1592 году памірае швэдзкі кароль [[Юган III]]. Яго сын, [[кароль польскі]] й [[вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт Ваза]] цяпер меў спадчыннае права на швэдзкі пасад&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Åke Andrén|частка = del 3|загаловак = Sveriges kyrkohistoria. Reformationstid|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = Verbum|год = 1999|том = |старонкі = 223|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Атрымаўшы дазвол [[сойм]]у наведаць [[Швэцыя|Швэцыю]], Жыгімонт прыбыў у верасьні 1593 году ў Стакгольм і ўжо ў лютым 1594 году стаў каралём Швэцыі (яго каранацыя адбылася ва [[Катэдральны сабор Упсалы|Ўпсальскім саборы]]). Аднак палітыка караля-каталіка не задавальняла швэдзкую эліту, якая прытрымлівалася [[Лютэранства|лютэранскага]] веравызнаньня, у выніку чаго ўжо праз год уладу ў Швэцыі захапіў суродзіч Жыгімонта — сын [[Густаў Ваза|Густава Вазы]] і брат [[Юган III|Югана III]], герцаг [[Карл IX (кароль Швэцыі)|Карл]]. У 1604 годзе ён афіцыйна стаў каралём Швэцыі. Гэтыя падзеі паклалі пачатак [[Першая Паўночная вайна|Першай Паўночнай вайне]], альбо [[Бітва за Інфлянты|Бітве за Інфлянты]] — шматгадоваму вайсковаму канфлікту паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Швэцыя]]й.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Андрэй Катлярчук|частка = |загаловак =  Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2002|том = |старонкі = 69|старонак = |сэрыя = |isbn = 985–6599–58–Х |наклад =}}&lt;/ref&gt; Гэты канфлікт выявіў сур’ёзныя разыходжаньні між [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Польшча]]й і прывёў да сэпаратнай дамовы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] са [[Швэцыя]]й, падпісанай у 1627 годзе, якая пазбаўляла юрыдычнай сілы [[Люблінская унія|Люблінскую унію]].&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Андрэй Катлярчук|частка = |загаловак =  Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2002|том = |старонкі = 70,73|старонак = |сэрыя = |isbn = 985–6599–58–Х |наклад =}}&lt;/ref&gt; У гэты час Стакгольм становіцца сталіцаю магутнае імпэрыі, якая ўключала ў сябе тэрыторыю сучасных [[Швэцыя|Швэцыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Эстонія|Эстоніі]], частак [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]] і [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Robert I. Frost|частка = |загаловак =  The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558-1721.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Longman|год = 2000|том = |старонкі = 133-134|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-582-06429-4. |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на войны ([[Першая Паўночная вайна]], [[Трыццацігадовая вайна]]) і на Вялікі пажар 1625 году, з 1610 да 1680 году колькасьць насельніцтва Стакгольму павялічылася ў 6 разоў.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Sven Lilja|частка = |загаловак =Städernas folkmängd och tillväxt, Sverige (med Finland) ca 1570-tal till 1810-tal. Historisk tätortsstatistik, del 2|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва =|год = 1996|том = |старонкі = 70|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt; 17 чэрвеня (27 паводле новага стылю) 1682 году ў Стакгольмскім замку Трэ Крунур (даслоўна «Тры кароны») нарадзіўся будучы кароль Швэцыі [[Карл XII]] — чалавек, які пакінуў сьлед у гісторыі шэрагу эўрапейскіх краінаў, у тым ліку [[Беларусь|Беларусі]]. Шмат падзеяў пабачыў Стакгольм у 1697 годзе: 5 красавіка памёр кароль [[Карл XI]], 7 траўня згарэў [[Трэ крунур (замак)|стары замак]] (пазьней, на тым месцы быў пабудаваны [[Стакгольмскі каралеўскі палац|новы замак]]), а 14 сьнежня ў Стакгольмскім саборы каранаваўся сын Карла XI — пятнаццацігадовы [[Карл XII]].

{{Панарама|Suecia 1-013 ; Stockholm från öster.jpg|760пкс|&lt;center&gt;Краявід Старога гораду з альбому «''Швэцыя старажытная і сучасная''» (XVII стагодзьдзе).&lt;/center&gt;}}

=== XVIII—XIX стагодзьдзі ===
У 1700 годзе пачалася [[Вялікая Паўночная вайна]]: сярод краінаў, якія яе распачалі, выступіўшы супраць [[Швэцыя|Швэцыі]], была і [[Рэч Паспалітая]]. Аднак частка вялікалітоўскай шляхты на чале з [[Сапегі|Сапегамі]] [[Грамадзянская вайна ў ВКЛ 1700 году|падтрымала швэдаў]]. У сакавіку 1702 году [[Казімер Ян Сапега]] і [[Карл XII]] дамовіліся аб вайсковым хаўрусе, а ў кастрычніку 1703 году Казімер Сапега выдаў маніфэст, згодна зь якім перадаў усе свае маёнткі пад швэдзкі пратэктарат і прыняў швэдзкае падданства. Тэкст гэтага маніфэсту быў надрукаваны ў Стакгольме 3 лістапада 1703 году&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Андрэй Катлярчук|частка = |загаловак =  Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2002|том = |старонкі = 91|старонак = |сэрыя = |isbn = 985–6599–58–Х |наклад = }}&lt;/ref&gt;. За гэта Сапегі былі канчаткова пазбаўленыя ўсіх пасадаў.

Саму швэдзкую сталіцу [[Вялікая Паўночная вайна]] даволі доўга не закранала. Аднак на яе сканчэньні, у 1719 годзе, калі ўсё ўсходнешвэдзкае ўзьбярэжжа цярпела ад расейскіх нападаў, пагроза навісла і над Стакгольмам. Напачатку жніўня расейцы атакавалі абаронцаў гораду, на чале якіх стаяў Бальтзар фон Дальгэйм. Колькасная перавага была за расейцамі, сытуацыя для швэдаў была ўжо вельмі сур’ёзнай, аднак дзякуючы Сёдэрманляндзкаму палку Рутгера Фукса, які своечасова прыйшоў на дапамогу, яны ўсё ж здолелі адкінуць ворага і адстаяць горад&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Lars Ericson|частка = |загаловак =  Svenska slagfält|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Wahlström &amp; Widstrand|год = 2003|том = |старонкі = 352|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

У XVIII стагодзьдзі Стакгольм становіцца значным індустрыйным цэнтрам&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Lars Nilsson| прозьвішча = Nilsson| імя =Lars| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://www2.historia.su.se/urbanhistory/cybcity/befolkning/index.htm| загаловак =Alla svenska städer: befolkning| фармат = | назва праекту = Cybercity| выдавец = | дата = 2 лютага 2012 | мова = sv| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У гэты пэрыяд цэнтар гораду знаходзіцца ў раёне Нармальм ({{мова-sv|Norrmalm}}). Але XVIII стагодзьдзе — гэта яшчэ й Век Асьветы і Век Волі. Імкненьне да сыстэматызацыі — тыповая для гэтага часу зьява — знайшло адлюстраваньне, у прыватнасьці, у зробленай у 1731—1733 гадох картографам Пэтрусам Тылеюсам мапе Стакгольму, на якой былі пазначаныя ня толькі вуліцы й пляцы, але й назвы гарадзкіх кварталаў, аптэкі й школы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Tillaeus, Petrus|загаловак = Nordisk familjebok|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = 1919|том = |старонкі = |старонак = 50|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. У час кіраваньня караля [[Густаў III|Густава III]] (1771—1792) Стакгольм становіцца значным цэнтрам культуры: у ім, між іншым, былі заснаваныя Музычная акадэмія, Акадэмія мастацтваў (маляваньня й скульптуры), Швэдзкі тэатар, Опэра [[Густаў III|Густава III]], Каралеўскі балет, [[Швэдзкая акадэмія]] і іншыя.

[[Файл:Stureparken2009a.jpg|міні|250пкс|Дамы, пабудаваныя ў 1880-х гг. у Стакгольмскім раёне Эстэрмальм.]]
Першая палова XIX стагодзьдзя была пэрыядам стагнацыі гораду й [[Швэцыя|Швэцыі]] ў цэлым. У гэты час актуальнымі праблемамі былі галеча, голад, хваробы. Акрамя таго, многія сяляне імкнуліся перасяліцца ў сталіцу ў пошуках лепшага жыцьця: насельніцтва гораду расло, адчуваўся недахоп жыльля. Вельмі кепскай была санітарная сытуацыя. Сярэдняя [[працягласьць жыцьця]] была ўсяго 20 гадоў для мужчын і 26 гадоў для жанчын&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Ann Katrin Pihl Atmer|частка = |загаловак = Sommarnöjet i Skärgården: sommarbebyggelse i Stockholms inre skärgård 1860-1915.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = Kommittén för Stockholmsforskning.|год = 1987|том = |старонкі = |старонак = 43|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Але пачынаючы з 1860-х гадоў горад перажывае сапраўдны бум: ствараюцца новыя працоўныя месцы, прыцягваецца капітал, павялічваецца колькасьць насельніцтва (136 000 у 1870 годзе&lt;ref&gt;Nilsson, Lars (2008). Alla svenska städer: befolkning&lt;/ref&gt;, 246 000 чалавек у 1890 годзе)&lt;ref&gt;Statistiska Centralbyrån (1969). Historisk statistik för Sverige: Del 1. Befolkning. Andra upplagan, 1720—1967&lt;/ref&gt;. Яшчэ ў 1853 годзе ў горадзе зьявіўся першы вулічны газавы ліхтар, у 1861 — першая помпавая і першая электрастанцыі, а таксама чыгунка ды грамадзкі транспарт: конныя трамваі й аўтобусы. У 1880—1890-я гады вырас новы раён гораду — Эстэрмальм, дзе будаваліся каменныя дамы́ для заможнай клясы грамадзтва. У 1890-я гады Стакгольм ужо меў найвялікшую ў параўнаньні зь іншымі буйнымі гарадамі сьвету колькасьць [[тэлефон]]аў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Lasse Brunnström|частка = |загаловак = Telefonen: en designhistoria|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = Atlantis|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 16|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

=== XX і XXI стагодзьдзі ===
Пачатак XX стагодзьдзя — час пратэстаў працоўных і шматлікіх страйкаў, найбольш значным зь якіх быў г.зв. Вялікі страйк 1909 году. У 1912 Стакгольм прымаў [[Летнія Алімпійскія гульні 1912 году|V Летнія Алімпійскія гульні]]. Горад працягваў расьці, дасягнуўшы ў 1920 годзе колькасьці насельніцтва ў 420 000 чалавек, што адлюстравалася на катастрафічным недахопе жыльля&lt;ref&gt;Helge, Marina. Stigtunahem «Framväxten av allmännyttan — krigsåren»&lt;/ref&gt;. Гэта прывяло да ўзьнікненьня Руху за ўласнае жыльлё, мэтай якога было забясьпечваньне сем’яў рабочых уласнымі, хай і невялікімі па памерах, хатамі. У 1923 годзе, да 400-х угодкаў узяцьця Стакгольму [[Густаў Ваза|Густавам Вазам]] была пабудаваная [[Стакгольмская ратуша]] — сучасны сымбаль гораду.
[[Файл:Kungsgatan 1967.jpg|thumb|left|200px|У цэнтры Стакгольму ў дзень пераходу Швэцыі на правабаковы рух 3 верасьня 1967]]
У 1930 годзе ў Стакгольме праводзілася Швэдзкая нацыянальная выстава архітэктуры й мастацтва, якая стала штуршком для папулярызацыі [[функцыяналізм]]у. У гэты час праводзіцца сацыяльная палітыка, разьвіваецца інфраструктура, будуецца жыльлё, уводзіцца цэнтралізаванае ацяпленьне. У 1940 годзе колькасьць насельніцтва Стакгольму дасягнула 590 000 чалавек. У час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] адчуваўся недахоп бэнзіну, а ў незвычайна халодную зіму 1941—1942 гадоў — яшчэ й харчаваньня. 22 лютага 1944 году [[СССР|савецкая]] авіяцыя скінула на горад тры бомбы: ці была гэта памылка, застаецца невядома&lt;ref&gt;En tidstypisk dementi Umebladet, KB&lt;/ref&gt;.

У 1950—1970 гадах, згодна з новым плянам разьвіцьця гораду, частка старых раёнаў была зьнесеная, на іх месцы ўзьніклі новыя канторы й гандлёвыя цэнтры. У 1950 годзе ўводзіцца ў эксплюатацыю першая частка [[Стакгольмскі мэтрапалітэн|Стакгольмскага мэтро]], з 1960-х гадоў пачынаюць хутка расьці прадмесьці. Зь верасьня 1967 году [[Швэцыя]] [[Дзень H (Швэцыя)|перайшла на правабаковы рух]], у сувязі з чым [[трамвай]]ныя маршруты ў цэнтры гораду былі скасаваныя. 28 лютага 1986 году ў цэнтры Стакгольму быў забіты прэм’ер-міністар [[Швэцыя|Швэцыі]] [[Улёф Пальмэ]].

У XXI стагодзьдзі быў распрацаваны новы плян разьвіцьця гораду, адаптаваны да хуткага яго росту. 3 студзеня 2006 году была ўведзеная гэтак званая «Стакгольмская спроба» — увесьці падаткі на аўтамабільны транспарт у цэнтры швэдзкай сталіцы з адначасовым павелічэньнем колькасьці грамадзкага транспарту з мэтай паляпшэньня экалёгіі гораду. Пасьля рэфэрэндуму верасьня 2006 году гэтыя правілы сталі пастаяннымі з 1 жніўня 2007 году. У 2010 годзе Стакгольм стаў першай Экалягічнай сталіцай [[Эўропа|Эўропы]].

== Назва ==
[[Файл:Stadshus stockholm.JPG|міні|250пкс|[[Стакгольмская ратуша]]]]
''Stock'' азначае драўляныя ўмацаваньні ў выглядзе сваяў, а ''holme'' — (невялічкі) востраў.

=== Мянушкі й слоган ===
Паколькі Стакгольм прыгожа разьмешчаны на шэрагу астравоў, а таксама таму, што [[Стакгольмская ратуша]] была пабудаваная паводле прыкладу вэнэцыянскіх [[Паляц Дожаў|Палацу Дожаў]] і [[Царква Сьвятога Марка (Вэнэцыя)|царквы Сьвятога Марка]], яго называюць «Паўночнай [[Вэнэцыя]]й». Іншая мянушка гораду — «каралева [[Мэлярэн]]у»&lt;ref&gt;{{Кніга|redaktör=Nordensvan Georg|загаловак=Mälardrottningen: En skildring i ord och bild af Sveriges hufvudstad och dess omgifningar : Med inemot 400 illustr. 1:a-4:e hft.|год=1895|utgivare=Fahlcrantz &amp; K.|utgivningsort=Stockholm|libris=1625028}}&lt;/ref&gt;.

Сучасным слоганам гораду зьяўляецца «''Сталіца [[Скандынавія|Скандынавіі]]''».

== Прырода й клімат ==
[[Файл:Ådskärs södra udde.JPG|міні|250пкс|У Стакгольмскіх шхэрах]]

=== Прырода ===
Стакгольм — гэта зялёны горад, каля 40% яго плошчы займаюць паркі ды зялёныя абшары&lt;ref&gt;[http://www.stockholm.se/TrafikStadsplanering/Parker-och-gronomraden/ Stockholms stad: Parker och grönområden.]&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што чалавек тут жыве ўжо больш за 1000 гадоў, недалёка ад цэнтру Стакгольма можна знайсьці некранутую прыроду. Першы Нацыянальны парк паблізу [[Швэцыя|швэдзкай]] сталіцы — Энгшэ — зьявіўся ў 1909 годзе. Сёньня на тэрыторыі [[Стакгольм (лэн)|Стакгольмскага лэну]] два нацыянальныя паркі ды каля 240 прыродных рэзэрватаў, 7 зь якіх знаходзяцца ў межах гораду.

У 1994 годзе на тэрыторыі [[Камуны Швэцыі|камунаў]] [[Стакгольм (камуна)|Стакгольм]], [[Лідынгё (камуна)|Лідынгё]] й [[Сольна (камуна)|Сольна]] быў утвораны першы ў сьвеце Нацыянальны гарадзкі парк — Каралеўскі Нацыянальны гарадзкі парк, у які ўваходзяць шэраг астравоў [[Стакгольмскія шхэры|Стакгольмскіх шхэраў]] і паркаў гораду. Але ў межах гэтага Нацыянальнага парку знаходзяцца й забудаваныя тэрыторыі, у тым ліку жылыя кварталы, прадпрыемствы, [[Стакгольмскі ўнівэрсытэт]], пралягаюць чыгункі ды аўтабаны.

На тэрыторыі Стакгольму знаходзяцца шмат азёраў, рэк ды ручаёў. Важная частка Стакгольмскай прыроды — [[шхэры]], у якіх налічваецца каля 30 000 астравоў&lt;ref&gt;Det totala antalet öar med någon form av beväxtlighet har uppskattas till över 200&amp;nbsp;000. Ref. [[Hydrographica AB]].&lt;/ref&gt;.

=== Клімат ===
Назіраньні за тэмпэратурамі ды ападкамі вядуцца ў Старой Стакгольмскай Абсэрваторыі з 1756 году — адзінага ў сьвеце месца, дзе падобныя назіраньні вядуцца больш за 250 гадоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.observatoriet.kva.se/svenska/utstallningar/bas/vaderlek.html |загаловак=Uppgift enligt Observatoriemuseet |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на тое, што Стакгольм ляжыць на той самай шыраце, што самы паўднёвы пункт [[Грэнляндыя|Грэнляндыі]], горад мае яскрава выражаныя чатыры сэзоны. Галоўная прычына — ва ўплыве [[Гальфстрым]]у. З канца чэрвеня да пачатку жніўня Стакгольм зьяўляецца адным з найцяплейшых месцаў [[Швэцыя|Швэцыі]]&lt;ref name=&quot;smhi-landskap&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5664&amp;l=sv |загаловак=Landskapsklimat |verk=smhi.se |utgivare=[[SMHI]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;klimatnoteringstabell från SMHI, «Geografiska tabeller» Almkvist&amp;Wiksell best.nr. för läromedel 21-04935-1 B, art nr 21-04935-1, ISBN saknas märkligt nog&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smhi-klimat&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5441&amp;l=sv |загаловак=Sveriges klimat |verk=smhi.se |utgivare=[[SMHI]]}}&lt;/ref&gt;. Летам у Стакгольме звычайна цёпла, сярэднія тэмпэратуры складаюць +20…+23°, а ўначы — +11…+13°. Зімы халодныя, зь сярэднімі тэмпэратурамі −3°. Гадавая колькасьць ападкаў складае 539 мм, колькасьць дзён у годзе з ападкамі — 173, зь якіх 16 дзён — са [[сьнег]]ам. Колькасьць сонечных гадзінаў у Стакгольме перавышае 1800 у год&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://miljobarometern.stockholm.se/key.asp?mo=1&amp;dm=2&amp;nt=9 |загаловак=Soltimmar |format= |verk=Miljöbarometern/Klimat/Lokal väderstatistik/Soltimmar |utgivare=Stockholms stad |datum= |hämtdatum=28 juli 2011 }}&lt;/ref&gt;.

Найвышэйшая тэмпэратура (+36°) у Стакгольме была зарэгістраваная 3 ліпеня 1811 году, у бліжэйшы да нас час — +35,4° — напачатку жніўня 1975 году. Найніжэйшая тэмпэратура (-31°) — 20 студзеня 1814 году. З 10 студзеня 1987 году тэмпэратура ў горадзе не апускалася ніжэй за −25,1°&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://www.smhi.se/klimatdata/vintern-2010-2011-vinterns-lagsta-temperaturer-1.15196 | загаловак =Найніжэйшыя зімнія тэмпэратуры ў Стакгольме| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 5 лютага 2012 | мова = sv| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

{{Кліматычная інфармацыя
| Назва_ў_родным_склоне = Стакгольму
| Крыніца = [http://weather.yandex.ru/2464/climate/ Яндекс Погода], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=02464&amp;month=9&amp;year=2009 Погода и Климат]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;
&lt;!-- для адлучэньня цэлай часткі ліку ад дробавай варта ўжываць кропку: напрыклад, 26.4 замест 26,4, -5.7 замест -5,7 і г.д. --&gt;

| Студзень_абс_макс =  11.5     | Студзень_макс = -1      | Студзень_мін =  -5 | Студзень_абс_мін = -25.1
| Люты_абс_макс = 12.2          | Люты_макс =  -1         | Люты_мін = -5       | Люты_абс_мін = -25.5
| Сакавік_абс_макс = 17.8       | Сакавік_макс =  3      | Сакавік_мін = -3    | Сакавік_абс_мін = -23.5
| Красавік_абс_макс = 26.1      | Красавік_макс = 9      | Красавік_мін = 1   | Красавік_абс_мін = -10
| Травень_абс_макс = 29.0       | Травень_макс = 16       | Травень_мін = 6    | Травень_абс_мін = -3.8
| Чэрвень_абс_макс = 32.2       | Чэрвень_макс = 21       | Чэрвень_мін = 11    | Чэрвень_абс_мін = 2.0
| Ліпень_абс_макс =  34.2       | Ліпень_макс = 22        | Ліпень_мін = 13     | Ліпень_абс_мін = 6.0
| Жнівень_абс_макс = 35.4       | Жнівень_макс = 20       | Жнівень_мін = 13    | Жнівень_абс_мін = 2.7
| Верасень_абс_макс = 27.9      | Верасень_макс = 15      | Верасень_мін = 9   | Верасень_абс_мін = -4
| Кастрычнік_абс_макс = 20.2    | Кастрычнік_макс = 10    | Кастрычнік_мін = 5 | Кастрычнік_абс_мін = -8.7
| Лістапад_абс_макс =  13.2     | Лістапад_макс = 5      | Лістапад_мін = 1   | Лістапад_абс_мін = -14
| Сьнежань_абс_макс =  12.4     | Сьнежань_макс = 1      | Сьнежань_мін = -3  | Сьнежань_абс_мін = -24
| Год_абс_макс =  35.4          | Год_макс = 10.3           | Год_мін = 3.6        | Год_абс_мін = -25.5

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;

| Студзень_сяр   = -2.6     
| Люты_сяр       = -2.7  
| Сакавік_сяр    = 0.5              
| Красавік_сяр   = 5.0    
| Травень_сяр    = 11.1      
| Чэрвень_сяр    = 15.3     
| Ліпень_сяр     = 17.6        
| Жнівень_сяр    = 16.6 
| Верасень_сяр   = 11.7  
| Кастрычнік_сяр = 7.2    
| Лістапад_сяр   = 2.5  
| Сьнежань_сяр   = -1.3  
| Год_сяр        = 6.7

&lt;!-- тэмпэратура вады --&gt;

| Студзень_вады = 
| Люты_вады = 
| Сакавік_вады = 
| Красавік_вады = 
| Травень_вады = 
| Чэрвень_вады = 
| Ліпень_вады = 
| Жнівень_вады = 
| Верасень_вады = 
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Сьнежань_вады = 
| Год_вада =

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;

| Студзень_ападкі = 39
| Люты_ападкі = 27
| Сакавік_ападкі = 26
| Красавік_ападкі = 30
| Травень_ападкі = 30
| Чэрвень_ападкі = 45
| Ліпень_ападкі = 72
| Жнівень_ападкі = 66
| Верасень_ападкі = 55
| Кастрычнік_ападкі = 50
| Лістапад_ападкі = 53
| Сьнежань_ападкі = 46
| Год_ападкі = 539

&lt;!-- вільготнасьць --&gt;

| Студзень_вільготнасьць = 
| Люты_вільготнасьць = 
| Сакавік_вільготнасьць = 
| Красавік_вільготнасьць = 
| Травень_вільготнасьць = 
| Чэрвень_вільготнасьць = 
| Ліпень_вільготнасьць = 
| Жнівень_вільготнасьць = 
| Верасень_вільготнасьць = 
| Кастрычнік_вільготнасьць = 
| Лістапад_вільготнасьць = 
| Сьнежань_вільготнасьць = 
| Год_вільготнасьць =
}}

== Насельніцтва ==
Дакладна невядома, колькі чалавек пражывала ў межах гарадзкога муру Стакгольма ў раньнім сярэднявеччы, бо статыстыка ў той час не вялася, аднак абапіраючыся, між іншым, на кнігі падаткаў, гісторыкі мяркуюць, што ў час заснаваньня Стакгольму (1252) яго насельніцтва складала прыкладна 100 чалавек, а ў 1290 годзе — ужо каля 3000&lt;ref&gt;Utrednings- och statistikkontoret. BEFOLKNINGEN I STOCKHOLM 1252—2005, старонка 55&lt;/ref&gt;.

Асабліва насельніцтва Стакгольму павялічвалася ў наступныя пэрыяды: падчас Швэдзкага Вялікадзяржаўя (XVII — пачатак XVIII стагодзьдзя), Індустрыяльнай рэвалюцыі ды пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]].

Паводле Швэдзкага статыстычнага бюро, насельніцтва [[Стакгольм (камуна)|камуны Стакгольм]] у траўні 2026 году ўпершыню перавысіла 1 мільён чалавек і на 31 траўня склала 1 000 394 жыхары&lt;ref&gt;[https://www.scb.se/pressmeddelande/nu-bor-det-over-en-miljon-i-stockholm/ Nu bor det över en miljon i Stockholm]{{ref-sv}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, гэта першы і пакуль адзіны муніцыпалітэт-мільёньнік у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]].

Насельніцтва ўрбаністычнай адзінкі (то бок шчыльназабудаванай тэрыторыі, у якой адлегласьць паміж будынкамі не перавышае 200 м) — 1 515 017 жыхароў&lt;ref&gt;«Tätorter; arealer, befolkning 2015»&lt;/ref&gt; (такім чынам, гэта найбольш населеная ўрбаністычная адзінка ня толькі [[Швэцыя|Швэцыі]], але й усёй [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропы]]). Варта адзначыць, што з-за вышэйпрыведзеных крытэраў некаторыя прадмесьці Стакгольму не ўваходзяць ва ўрбаністычную адзінку, нягледзячы на непасрэдную блізкасьць да цэнтральных раёнаў гораду: гэта тычыцца найперш [[Лідынгё (камуна)|востраву Лідынгё]]. Урбаністычную адзінку ня варта блытаць з паняткам ''Вялікі Стакгольм'' — аглямэрацыяй, межы якой з 2005 году цалкам адпавядаюць [[Стакгольм (лэн)|Стакгольмскаму лэну]], а насельніцтва складае на 30 чэрвеня 2018 году 2 325 663 чалавекі.

Ніжэй у табліцы прыведзеныя зьвесткі пра колькасьць насельніцтва Стакгольму з 1900 па 2010 гады з 10-гадовымі інтэрваламі:
&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;'''''Крыніца: [http://www.usk.stockholm.se/arsbok/Tabell%202.3.htm Stockholms Stads Utrednings- och Statistikkontor AB: Rapporten befolkningen i Stockholm 1252—2005]'''''&lt;/small&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:40 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:40 align:center
  
  bar:1900 from:0 till:300.523 
  bar:1910 from:0 till:343.832
  bar:1920 from:0 till:419.788
  bar:1930 from:0 till:502.203
  bar:1940 from:0 till:590.543
  bar:1950 from:0 till:744.562
  bar:1960 from:0 till:808.603 
  bar:1970 from:0 till:744.911
  bar:1980 from:0 till:647.214
  bar:1990 from:0 till:674.452
  bar:2000 from:0 till:750.348 
  bar:2010 from:0 till:847.073

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1900 at: 300.523 text: 300&amp;nbsp;523 shift:(,5) 
  bar:1910 at: 343.832 text: 343&amp;nbsp;832 shift:(,5)
  bar:1920 at: 419.788 text: 419&amp;nbsp;788 shift:(,5)
  bar:1930 at: 502.203 text: 502&amp;nbsp;203 shift:(,5)
  bar:1940 at: 590.543 text: 590&amp;nbsp;543 shift:(,5)
  bar:1950 at: 744.562 text: 744&amp;nbsp;562 shift:(,5)
  bar:1960 at: 808.603 text: 808&amp;nbsp;603 shift:(,5)
  bar:1970 at: 744.911 text: 744&amp;nbsp;911 shift:(,5)
  bar:1980 at: 647.214 text: 647&amp;nbsp;214 shift:(,5)
  bar:1990 at: 674.452 text: 674&amp;nbsp;452 shift:(,5)  
  bar:2000 at: 750.348 text: 750&amp;nbsp;348 shift:(,5)
  bar:2010 at: 847.073 text: 847&amp;nbsp;073 shift:(,5)
 
TextData =
  pos:(44,276)
  text:тысячаў чалавек

 &lt;/timeline&gt;

== Адміністрацыйны падзел ==
Горад (камуна) Стакгольм падзяляецца на 14 раёнаў:

{|
|-
!Цэнтар гораду
!Поўдзень
!Захад
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Кунгсгольмэн (адміністрацыйны раён)|Кунгсгольмэн]]
* [[Нармальм (адміністрацыйны раён)|Нармальм]]
* [[Эстэрмальм (адміністрацыйны раён)|Эстэрмальм]]
* [[Сёдэрмальм (адміністрацыйны раён)|Сёдэрмальм]]
|
* [[Эншэдэ-Орста-Вантэр]]
* [[Фарста]]
* [[Гэгерстэн-Лільегольмэн]]
* [[Скарпнэк]]
* [[Шэргольмэн]]
* [[Эльвшэ]]
|
* [[Брома]]
* [[Гэсэльбю-Вэлінгбю]]
* [[Рынкебю-Чыста]]
* [[Спонга-Тэнста]]
|}

Варта заўважыць, што кожны з гэтых адміністрацыйных раёнаў складаецца зь некалькіх гістарычных раёнаў. Напрыклад, у склад Сёдэрмальму ўваходзіць ня толькі гістарычны Сёдэрмальм, але й [[Стары горад (Стакгольм)|Стары горад]], [[Рыцарскі востраў (Стакгольм)|Рыдаргольмэн]] і інш.

== Архітэктура. Назвы вуліц і кварталаў ==

=== Архітэктура ===
[[Файл:Rhkyrkan fr staden.jpg|міні|зьлева|250пкс|Царква Рыдаргольмчурка]]
[[Файл:Kungliga slottet 19 juni 2010.jpg|міні|250пкс|[[Каралеўскі палац у Стакгольме]]]]
У архітэктурным абліччы Стакгольму знайшлі адлюстраваньне розныя эпохі і стылі: [[Ганза|эпоха Ганзы]], швэдзкага Вялікадзяржаўя (XVII — пачатак XVIII стагодзьдзя, [[Індустрыяльная рэвалюцыя]], [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізм]]. Адным з найбольш старажытных захаваных будынкаў Стакгольму зьяўляецца царква Рыдаргольмсчурка (літаральна «Царква Рыцарскага востраву»), узьведзеная напрыканцы XIII стагодзьдзя&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.sfv.se/cms/sfv/vara_fastigheter/sverige/ab_stockholms_lan/riddarholmen/Riddarholmskyrkan.html |загаловак=Statens fastighetsverk - Riddarholmskyrkan |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt;. Найстарэйшым будынкам зьяўляецца царква ў раёне Брумма (1160-я гады).

У XV стагодзьдзі Стакгольм і, у тым ліку, яго архітэктура, апынуліся пад моцным [[Нямеччына|нямецкім]] уплывам. У гэты час быў пабудаваны Дом нямецкай купецкай гільдыі, які ў 1570-я гады быў перабудаваны ў царкву, вядомую цяпер як «Нямецкая кірха» ({{мова-sv|Tyska kyrkan}}). Ужо ў XV стагодзьдзі Стакгольм выйшаў за свае першапачатковыя межы, то бок за межы Гамля Стану ([[Стары горад (Стакгольм)|Старога гораду]]), а з XVII стагодзьдзя Стакгольм становіцца значным [[Эўропа|эўрапейскім]] горадам: ён хутка расьце, таму ўзьнікла неабходнасьць у гарадзкой пляніроўцы. Яе ажыцьцявіў архітэктар Кляс Лярсан Флемінг, які, натхняючыся ідэямі [[Рэнэсанс]]у, стварыў сетку з прастакутных кварталаў. Зь сярэдзіны XVII стагодзьдзя ў швэдзкую сталіцу сталі запрашаць архітэктараў з замежжа, сярод якіх былі французы Сымон дэ ля Вале й яго сын Жан, немец Нікадэмус Тэсын Старэйшы і інш. Апошні ў 1661 годзе становіцца першым у гісторыі Стакгольму ды й усёй [[Швэцыя|Швэцыі]] гарадзкім архітэктарам.

У 1697 годзе згарэў сярэдневечны замак Трэ Крунур (Тры Кароны). На яго месцы Нікадэмус Тэсын Малодшы (сын Старэйшага) пабудаваў [[Каралеўскі палац у Стакгольме|каралеўскі палац]] (завершаны ў 1750 годзе), які па архітэктуры зьяўляецца сумесьсю рымскага палацавага [[барока]] й францускага [[рэнэсанс]]у&lt;ref&gt;Bedoire 1977, sida 71&lt;/ref&gt;. Замкі будаваліся ў гэты час і па-за межамі гораду, сярод якіх — сучасная рэзыдэнцыя швэдзкай каралеўскай сям’і [[Дротнінггольм]] і Скуклёстэрскі замак. Стурчурка (літаральна «Вялікая царква»), якая зьяўляецца Саборам дыяцэзы Стакгольму, першапачаткова была пабудавана ў XIII стагодзьдзі, але мае барочны экстэр’ер XVIII-га, яна знаходзіцца побач з каралеўскім палацам.

[[Файл:Hoghus 1-5 2007a.jpg|міні|250пкс|Хмарачосы на пляцы Гёторгет]]
У Густавіянскую эпоху (то бок напрыканцы XVIII стагодзьдзя, у час кіраваньня [[Густаў III|Густава III]]) у Стакгольме зьявілася шэраг будынкаў культурнага значэньня, як напрыклад, будынкі Опэры Густава III і Тэатру ў [[Дротнінггольм]]е. Пачынаючы зь сярэдзіны XVIII стагодзьдзя сярод заможных стакгольмцаў становіцца модным будаваць сабе сядзібы. У наш час у швэдзкай сталіцы захавалася 38 такіх сядзібаў, большасьць зь якіх сканцэнтравана ў раёне [[Сёдэрмальм]] (адразу на поўдзень ад Старога гораду)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Birgit Lindberg|частка = |загаловак = Malmgårdarna i Stockholm|арыгінал = |спасылка = http://www.nok.se/nok/allmanlitteratur/titlar-allmanlitt/m/Malmgardarna-i-Stockholm-ISBN 9789127354272/|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = 1985|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn =9789127354272|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Хутка горад рос і ў XIX стагодзьдзі, у пэрыяд індустрыялізацыі. Прыкладам для гарадзкога плянаваньня й архітэктуры Стакгольму былі ў гэты час [[Санкт-Пецярбург]], [[Бэрлін]], [[Вена]]. У першай палове стагодзьдзя будаваліся пераважна службовыя будынкі: лякарні, казармы, турмы. У 1866 годзе архітэктар Альбэрт Ліндгаген распрацаваў генэральны плян разьвіцьця гораду, згодна зь якім у Стакгольме павінны былі зьявіцца шырокія [[бульвар]]ы ды [[эсьплянада|эсьплянады]], зь вялікай колькасьцю зялёных насаджэньняў, асноўным зь якіх мусіў стаць бульвар Свэавэген, шырынёю ў 70 мэтраў, створаны па прыкладзе [[Элізэйскія палі|Элісэйскіх палёў]] у [[Парыж]]ы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Gösta Selling|частка = |загаловак = Esplanadsystemet och Albert Lindhagen: stadsplanering i Stockholm åren 1857-1887.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год =1970|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 9789149029530|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Напрыканцы XIX і напачатку XX стагодзьдзя ў горадзе былі ўзьведзены шмат манумэнтальных будынкаў, як то: Цэнтральнай чыгуначнай станцыі, Каралеўскай бібліятэкі, Драматычнага тэатру. [[Стакгольмская ратуша]] была пабудавана ў 1911—1923 гадах архітэктарам Рагнарам Эстбэргам. У той самы час узьніклі Алімпійскі стадыён (архітэктар Турбэн Грут), будынак Стакгольмскай гарадзкой бібліятэкі (архітэктар [[Гунар Асплюнд]]) й [[Лясныя могілкі (Стакгольм)|Лясныя могілкі]] (архітэктар [[Сыгурд Левэрэнц]]). Праведзеная ў 1930 годзе Нацыянальная выстава архітэктуры, на якой галоўным архітэктарам быў Гунар Асплюнд, стала пачаткам прарыву [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]], які задаваў тон у швэдзкай архітэктуры й дызайну не адно дзесяцігодзьдзе.

Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], у сувязі з увядзеньнем у эксплюатацыю Стакгольмскага мэтро, пабачылі сьвет новыя прадмесьці гораду: Орста, Вэлінгбю, Фарста. Была цалкам перабудавана й адна з цэнтральных частак гораду: Ніжні Нормальм. Гэтак зьявіліся пляц Сэргелю й Гёторгсіці. У 1960-я гады будавалася шмат жыльля, узьнікалі новыя раёны ([[Рынкебю]], Тэнста, Шэргольмэн). Адным з найпрыкметных будынкаў таго часу стаў Wenner-Gren Center — 25-павярховы стальны хмарачос, разьмешчаны ў паўночнай частцы бульвару Свэавэген. Пабудаваны ён быў у 1959—1961 гадох як інтэрнацыянальны цэнтар для навукоўцаў, якія наведвалі Стакгольм. Фінансаваў праект былы віцэ-дырэктар [[Electrolux]] Аксэль Вэнэр-Грэн. Яшчэ адзін хмарачос — 26-павярховы Skatteskrapan — зьявіўся ў 1959 годзе ў раёне Сёдэрмальм.

У 1970-я гады настае час [[постмадэрнізм]]у: у моду ўваходзяць экалягічна чыстае жыльлё, раёны з абмежаванай колькасьцю аўтамабіляў. У Стакгольме першым такім раёнам становіцца Чыста ({{мова-sv|Kista}}), пабудаваны ў 1975—1980 гадох; за ім зьявіліся Скарпнэкс горд і Дален. 1989 год быў азначаны зьяўленьнем у швэдзкай сталіцы сфэрычнага будынку арэны Глубэн (літаральна, «[[Глёбус]]»), у якім праводзяцца шэраг значных спартовых ды музычных мерапрыемстваў.

У 1990-я гады жыльля ў Стакгольме будавалася няшмат&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =Olof Hultin|частка = |загаловак =Guide till Stockholms arkitektur|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва =  Arkitektur Förlag|год =2002|том = |старонкі = 263|старонак = |сэрыя = |isbn = 91 86050-58-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Затое ў горадзе зьявіліся некалькі пабудоваў культурнага значэньня: [[Музэй карабля Ваза]] (1990), будынкі Музэю сучаснага мастацтва і Архітэктурнага музэю (абодва ў 1998 годзе).

Напачатку XXI стагодзьдзя быў прапанаваны шэраг плянаў разьвіцьця гораду. Прадугледжваецца, што да 2030 году Стакгольму спатрабуецца 80 000 адзінак жыльля. Магчымымі раёнамі для іх будаўніцтва называюцца Ліндгаген, Лільегольмскаен, Паўночны Юргордсстадэн ды раён на поўнач ад галоўнага вакзалу. Адным з праектаў, якія пакуль знаходзяцца ў стадыі рэалізацыі, зьяўляецца будаўніцтва г. зв. Заходняга гораду ({{мова-sv|Västra City}}) з канторамі, гатэлямі, крамамі і жылымі дамамі. З найбольш прыкметных будынкаў, зьявіўшыхся ў вышэйазначаны пэрыяд, варта назваць пабудаваны ў 2002 годзе 32-павярховы Kista Science Tower, вышыня якога 117 мэтраў, а з антэнаю — 156 м. Такім чынам, гэта трэці па вышыні будынак у Скандынавіі (ён саступае толькі [[Turning Torso]] ў [[Мальмё]] ды [[Victoria Tower]] у тым самым стакгольмскім раёне Чыста).

=== Назвы вуліц і кварталаў ===
[[Файл:Gatuskylt Svartmangatan.jpg|міні|250пкс|Шыльда з назвай кварталу (уверсе) й вуліцы (унізе)]]
Назвы Стакгольмскім вуліцам пачалі надаваць у 1637 годзе, калі было вырашана пазначыць галоўны шлях раёну Нармальм, на захад ад Брункебэрскага ўзгорку — яго назвалі Вялікай Каралеўскай вуліцай (у тагачаснай швэдзкай артаграфіі ''Stoore Konnungz gatun''). Ужо ў 1639 годзе яна зьмяніла назву на ''вуліцу Каралевы'' ({{мова-sv|Drottninggatan}}; імаверна ў гонар будучай каралевы [[Крыстына (каралева Швэцыі)|Крыстыны]], якая на той час была няпоўнагадовай&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Nils-Gustaf Stahre, Per Anders Fogelström|частка = |загаловак = Stockholms gatunamn: innerstaden|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва = |год =1986|том = |старонкі = 8|старонак = |сэрыя = |isbn =91-38-90777-1|наклад = }}&lt;/ref&gt;). У наш час яна стала галоўнай турыстычна-гандлёвай вуліцай гораду. На ўсход ад Брункебэрскага ўзгорку была пракладзена ''вуліца Ўраду'' ({{мова-sv|Regeringsgatan}}). Да пачатку XVIII стагодзьдзя якога-небудзь парадку ў назвах стакгольмскіх вуліцаў не было, але са зьяўленьнем у 1733 годзе мапы Стакгольму Пэтруса Тылеюса вызначыўся пэўны парадак. У 1885 годзе ў ходзе Рэвізіі назваў у значнай часткі вуліцаў ды пляцаў Стакгольму назвы былі заменены на новыя.

Гісторыя назваў стакгольмскіх кварталаў бярэ пачатак у 1650-я гады, калі згодна пляну гораду, ініцыятарам якога быў [[Кляс Флемінг]], Стакгольм складаўся зь сеціва простакутных вуліцаў ды кварталаў. У той самы час было вырашана катэгарызаваць іх па назвах. У дачыненьні да Старога гораду (''Gamla Stan'') былі выкарыстаны каля 90 назваў з грэцкай ды рымскай міталёгіі, а назвы астатніх раёнаў больш датычыліся іх (раёнаў) гісторыі. Сёньня ў межах Вялікага Стакгольму налічваецца каля 6500 назваў кварталаў, у тым ліку 1200 — у межах былых мытняў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Björn Hasselblad, Frans  Lindström|частка = |загаловак = Stockholmskvarter: vad kvartersnamnen berättar|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stockholm|выдавецтва =Almqvist &amp; Wiksell|год = 1979|том = |старонкі = 5|старонак = |сэрыя = |isbn = 91-20-06252-4|наклад = }}

&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
[[Файл:Stockholm Waterfront 2011.jpg|міні|250пкс|Stockholm Waterfront Congress Centre]]
У мінулым Стакгольм быў важным прамысловым цэнтрам, аднак цяпер пераважная большасьць насельніцтва гораду (85%) занятая ў галіне паслугаў. Горад забясьпечвае трэцюю частку эканамічнага росту [[Швэцыя|Швэцыі]], шэраг найбуйнейшых швэдзкіх ды замежных прадпрыемстваў маюць свае галоўныя канторы ў Стакгольме. Гэта, напрыклад, канцэрн па продажу адзежы [[H&amp;M]], мэдыяканцэрн [[Bonnier]], а ў галіне тэлекамунікацыяў гэта [[Ericsson]], «[[Нокія (прадпрыемства)|Нокія]]», [[TeliaSonera]], [[IBM]]. Акрамя іх, існуе шэраг дробных прадпрыемстваў у гэтай галіне, якіх зь цягам часу становіцца ўсё больш.&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.stokab.se/templates/StandardPage.aspx?id=854| загаловак =Зьвесткі паводле Stokab| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 17 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;

Стакгольм — гэта таксама фінансавы цэнтар [[Швэцыя|Швэцыі]], большасьць банкаў маюць тут свае галоўныя канторы. Сярод іх: [[Swedbank]], [[Handelsbanken]], [[Nordea]] і [[SEB]], а таксама канторы найбуйнейшых швэдзкіх страхаваых фірмаў: [[Folksam]], [[Skandia]], [[TryggHansa]]. У Стакгольме знаходзіцца й [[Стакгольмская біржа|галоўная біржа Швэцыі]].

Стакгольм зьяўляецца папулярным і пасьпяховым горадам кангрэсаў: напрыклад у 2008 годзе тут адбылося 150 кангрэсаў, гэта паставіла яго на восьмае месца ў сьвеце паводле клясыфікацыі ''International Congress and Convention Association'' (ICCA).&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.restauratoren.se/artikel/stockholm-mot-nytt-kongressrekord-7928 |загаловак=Restauratören av den 2009-05-28: Stockholm mot nytt kongressrekord |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt; Адным з найбуйнейшых кангрэс-цэнтраў зьяўляецца [[Стакгольмскі кірмаш]] у Эльўша. У студзені 2011 у цэнтры гораду адкрыўся яшчэ адзін падобны цэнтар — Stockholm Waterfront Congress Centre.

Швэдзкая сталіца мае добры патэнцыял для міжнароднай канкурэнцыі ў галіне інавацыяў, значная частка насельніцтва гораду — людзі высокаадукаваныя. Адначасова ў Стакгольме пакуль існуюць такія праблемы, як выкарыстаньне кампэтэнцыяў той часткі насельніцтва гораду, што нарадзілася за мяжою (інакш кажучы, замежнікаў), а таксама пэўныя праблемы з жыльлём.&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lansstyrelsen.se/stockholm/Sv/nyheter/2011/Pages/ny-rapport-visar-stark-innovationsformaga-i-stockholmsregionen.aspx| загаловак =Ny rapport visar: Stark innovationsförmåga i Stockholmsregionen | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 17 студзеня 2012 | мова = sv| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;

=== Турызм ===
[[Файл:Royal guards sweden.jpg|міні|250пкс|Каралеўская гвардыя перад Стакгольмскім каралеўскім палацам]]
Важнай часткай эканомікі Стакгольму зьяўляецца турызм: сярод рэгіёнаў Швэцыі ён прыцягвае найбольшую колькасьць турыстаў, абыходзячы [[Вэстра Ёталянд (лэн)|Вэстра Ёталянд]].&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://stockholm.lny.se/utlandska-turister-soker-sig-till-skaraborg-84293/ |загаловак=Uppgift enligt stockholm.lny.se |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt; У 2000 годзе ў Стакгольме налічвалася 82 гатэлі з агульнай колькасьцю ў 8663 пакоі (у [[Стакгольм (лэн)|Стакгольмскім лэне]] гэтыя лічбы былі адпаведна 174 і 17 058)&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.stockholmtown.com/upload/9786/priser00.pdf |загаловак= Uppgift enligt www.stockholmtown.com |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt;, а таксама 12 [[Гостэль|гостэляў]] і 20 кэмпінгаў (апошнія разьмешчаны па-за межамі гораду). У 2009 годзе ў Стакгольме было зарэгістравана 6,28 мільёну гатэльных начовак ды 180 000 начовак у кэмпінгах. Усяго ў лэне было 8,6 мільёну начовак рознага тыпу — толькі на гэта было выдаткавана больш за 6 мільярдаў [[Швэдзкая крона|швэдзкіх крон]].&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.dn.se/sthlm/turister-sviker-stockholm-1.811672 |загаловак=Uppgift enligt DN den 2009-03-03 |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt;

Сярод турыстаў, што наведалі Стакгольм у летні пэрыяд 2004 году, наперадзе [[швэды]] (1 223 394 чалавекі), [[немцы]] (116 786) і амэрыканцы [[ЗША]] (106 422 наведвальнікі).&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.stockholmtown.com/templates/page____10905.aspx |загаловак=Uppgift enligt www.stockholmtown.com/ |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt; У сярэднім кожны турыст выдаткуе 1000 [[Швэдзкая крона|швэдзкіх крон]] падчас свайго прыбыцьця ў Стакгольме.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.sr.se/stockholm/nyheter/artikel.asp?artikel=2765850 |загаловак=Uppgift enligt Sveriges Radio den 14 april 2009 |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt;

Паводле «Visitors Board» сярод 10 найпапулярнейшых выдатных мясьцінаў Стакгольму знаходзяцца [[Стары горад (Стакгольм)|Стары горад]], [[Каралеўскі палац у Стакгольме|Стакгольмскі каралеўскі палац]], [[Музэй карабля Ваза]], [[Стакгольмская ратуша]], Музэй сучаснага мастацтва, [[Скансэн]].&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://beta.stockholmtown.com/sv/Gora/Tips/Stockholm-top-10/ |загаловак=Uppgift enligt beta.stockholmtown.com/ |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt;

=== Унівэрмагі й гандлёвыя цэнтры ===
[[Файл:Varuhuset NK.jpg|міні|250пкс|Унівэрмаг [[NK]] на вуліцы Гамнгатан]]
У Стакгольме ёсьць шырокі выбар буйных гандлёвых цэнтраў ды ўнівэрмагаў. Напрыклад, ва ўнівэрмагу [[NK]], які адчыніў свае дзьверы яшчэ 22 верасьня 1915 па вуліцы Гамнгатан, можна знайсьці найбуйнейшыя гандлёвыя маркі. Яшчэ адзін унівэрмаг — [[Åhléns]] Söder (Аленс Паўднёвы) — быў адчынены прадпрымальнікам Юганам Пэтэрам Аленам у тым самым 1915 годзе на вуліцы Ётгатан. 50 гадамі пазьней быў адчынены [[Åhléns]] City, на скрыжаваньні вуліцаў Дротнінггатан і Кларабэргсгатан у самым цэнтры гораду.

Бізнэс-ідэя прадаваць шырокі выбар тавараў і паслуг пад адным дахам была ўведзена ў Стакгольме ў 1898 годзе з адкрыцьцём унівэрмагу ''KM Lundbergs varuhus'' на пляцы Стурэплян. Дагэтуль у швэдзкай сталіцы існаваў базар, па якім любіў шпацыраваць «вытанчаны народ», а каля кніжнай крамы Альбэрта Баньера сустракаліся мастакі, пісьменьнікі, вучоныя, артысты.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.dn.se/blogg/epstein/2010/01/08/norrbro-nyrenoverad-overlevde-rivningshot-5749 |загаловак=Dagens Nyheter om Norrbrobasaren, 2010-01-08 |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt; Апасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] зьявіўся шэраг гандлёвых цэнтраў у стакгольмскіх прадмесьцях, як напрыклад цэнтры ў Вэлінгбю і Фарста. Найнавейшым гандлёвым цэнтрам зьяўляецца ''Bromma Blocks'', узьведзены ў 2006 годзе на месцы старых гангараў аэрапорту [[Брума]].

== Культура ==
[[Файл:Kulturhuset, Stockholm.JPG|міні|250пкс|Дом культуры й Шкляны абэліск на пляцы Сэргелю]]
[[Файл:Karlsson vom Dach.jpg|міні|250пкс|Карлсан, які жыве на даху ў Юнібакене (Музэі казак Астрыд Ліндгрэн)]]
[[Файл:Vasamuseet 2008.jpg|міні|250пкс|[[Музэй карабля Ваза]]]]
Стакгольм — гэта буйны горад з актыўным культурным жыцьцём. Паколькі ён зьяўляецца сталіцаю краіны, ў ім разьмешчаны шэраг культурных установаў нацыянальнага значэньня, сярод якіх — Дом Культуры ({{мова-sv|Kulturhuset}}) на пляцы Сэргелю ў цэнтры гораду.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://100kulturhusdagar.blogspot.com/2010/05/hon-valjer-kulturhuset-framfor-johnny.html |загаловак=100 Kulturhusdagar |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt; Тры аб’екты [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]] знаходзяцца ў раёне Стакгольму: два зь якіх ([[Бірка]] й [[Дротнінггольм]] — у [[Экерэ (камуна лэну Стакгольм)|камуне Экерэ]], ды адзін ([[Лясныя могілкі (Стакгольм)|Лясныя могілкі]]) — у [[Стакгольм (камуна)|камуне Стакгольм]]. Адным з найпапулярнейшых турыстычных атракцыёнаў Стакгольму зьяўляецца швэдзкая каралеўская гвардыя, якая нясе службу каля каралеўскіх палацаў у [[Каралеўскі палац у Стакгольме|цэнтры Стакгольму]] й [[Дротнінггольм]]е. У 1998 годзе Стакгольм быў культурнай сталіцай [[Эўропа|Эўропы]].

=== Літаратура ===
Стакгольм натхняў на творчасьць такіх пісьменьнікаў, як [[скальд]]а [[Карл Мікаэль Бэльман|Карла Мікаэля Бэльмана]], [[Аўгуст Стрындбэрг|Аўгуста Стрындбэрга]], [[Яльмар Сёдэрбэрг|Яльмара Сёдэрбэрга]] і іншых. [[Астрыд Ліндгрэн]] пражыла тут большую частку жыцьця й напісала шэраг сваіх твораў. [[Пэр Андэрс Фогельстрэм]] стварыў сэрыю раманаў аб Стакгольме, дзеяньне якіх адбываецца з пачатку XIX да сярэдзіны XX стагодзьдзя. Са Стакгольмам зьвязаны й шэраг сусьветнавядомых літаратурных пэрсанажаў, як то: [[Малы і Карлсан-з-даху|Карлсан]], [[Мартын Бэк]], [[Доктар Гляс]] і іншыя.

=== Музэі ===
'''Стакгольм''' — горад з адной з найвышэйшых у сьвеце шчыльнасьцю музэяў: агулам іх налічваецца каля 70. Штогод стакгольмскія музэі наведваюць 9 мільёнаў чалавек.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.hittalågprisflyg.se/l%C3%A5gprisflyg/%C3%84ngelholm/Stockholm/ |загаловак=Hitta lågprisflyg |hämtdatum= |format= |verk= }}&lt;/ref&gt; Найбольш папулярнымі зьяўляюцца [[Скансэн]] і [[Музэй карабля Ваза]] (у абодвух больш за мільён наведвальнікаў штогод).&lt;ref&gt;{{Спасылка|загаловак=Museibesökarna blev fler 2008|författare=Catharina Ingelman-Sundberg|tidning=[[Svenska Dagbladet]] Kultur|sid=4|datum=2009-01-12|url=http://www.svd.se/kulturnoje/nyheter/artikel_2306815.svd}}&lt;/ref&gt;

Этнаграфічны музэй [[Скансэн]] — першы ў сьвеце музэй пад адкрытым небам, ён быў адчынены ў 1891 годзе швэдзкім філёлягам Артурам Гасэліюсам. [[Музэй карабля Ваза]] прысьвечаны вельмі добра захаванаму галіёну XVII стагодзьдзя — адзінаму ў сьвеце. На востраве [[Юргордэн]] знаходзяцца яшчэ два музэі: Тэхнічны й Марской гісторыі.

У [[Нацыянальны музэй (Стакгольм)|Нацыянальным музэі]] знаходзіцца найвялікшая ў [[Швэцыя|Швэцыі]] калекцыя мастацкіх твораў: малюнкаў, скульптураў, графікі, дызайну. Сярод іншых музэяў гораду можна ўзгадаць [[Музэй Паўночных краінаў]] ({{мова-sv|Nordiska museet}}), Гістарычны, [[Ліўрусткамарэн|Каралеўская скарбніца]] ({{мова-sv|Livrustkammaren}}), Прыродна-Гістарычны, Паліцыі, Пошты, Музэй Гораду, Сярэдневечча, Нобэлеўскі, Юнібакен (па казках [[Астрыд Ліндгрэн]]), [[Музэй ABBA]] (фармальна музэям не зьяўляецца) і інш.

=== Мастацтва ===
Акрамя Музэю Сучаснага мастацтва й [[Нацыянальны музэй (Стакгольм)|Нацыянальнага музэю]] розныя кірункі мастацтва шырока прадстаўлены таксама і ў іншых музэях, галерэях ды парках Стакгольму, як то: у [[Сад Мілеса|Парку скульптураў Карла Мілеса]], разьмешчаным на [[Лідынгё (камуна)|востраве Лідынгё]], у Тыльскай галерэі, у [[Вальдэмарсудэ]], у прыватнай калекцыі партрэтаў, якая належыць сям’і Баньераў, і інш. [[Музэй Паўночных краінаў]] таксама валодае значнай калекцыяй твораў мастацтва, у тым ліку карцінамі [[Аўгуст Стрындбэрг|Аўгуста Стрындбэрга]]: з 16 студзеня 2012 году ў музэі адкрылася пастаянная выстава, прысьвечаная творчасьці гэтага славутага швэдзкага пісьменьніка, мастака й фатографа.&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nordiskamuseet.se/publication.asp?comeFrom=search&amp;publicationID=15253&amp;cat=149&amp;catName=WWW.Nyheter| загаловак = Nordiska Museet - Strindberg| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 лютага 2012 | мова = sv| камэнтар =Аб адкрыцьці выставы прысьвечанай Стрындбэргу на сайце Музэю Паўночных краінаў}}&lt;/ref&gt;

=== Тэатры ===
[[Файл:The_Royal_Dramatic_theater_at_Nybroplan_in_Stockholm.jpg|міні|250пкс|Каралеўскі драматычны тэатар («Драматэн»)]]
Стакгольм мае шэраг тэатраў, сярод якіх знакаміты [[Каралеўскі драматычны тэатар (Стакгольм)|Каралеўскі драматычны тэатар]] (скарочана {{мова-sv|Dramaten}}), у якім доўгі час працаваў [[Інгмар Бэргман]] (у тым ліку ў якасьці дырэктара з 1963 да 1966)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ingmarbergman.se/universe.asp?guid=F650AEA1-B8EF-43C6-B585-D3053985A916| загаловак = Сайт «Фундацыя Інгмара Бэргмана»| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 лютага 2012 | мова =sv | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, Каралеўская Опэра, Стакгольмскі гарадзкі тэатар, Народная опэра, Тэатар сучаснага танцу, тэатар ''Göta Lejon'' (літаральна «Ёцкі (то бок зь [[Ёталянд]]у) [[Леў]]»), Тэатар Вазы, Тэатар Оскара (названы ў гонар швэдзкага караля [[Оскар II|Оскара II]]) і іншыя.

=== Кінатэатры й кінастужкі ===
Першы кінасалён зьявіўся ў швэдзкай сталіцы падчас Стакгольмскай выставы 1897 году. Ужо ў 1905 годзе ў горадзе налічвалася 10 кінатэатраў, у 1909 — 25, а ў 1943—110.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Kurt Berglund|частка = |загаловак = Stockholms alla biografer: ett stycke Stockholmshistoria från 90-tal till 90-tal.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Stockholm|выдавецтва = Svenska turistföreningen|год = 1993|том = |старонкі =170|старонак = |сэрыя = |isbn =91-7156-113-7|наклад = }}&lt;/ref&gt;

Найстарэйшым кінатэатрам гораду, які працуе з часу яго адкрыцьця ў 1913 годзе, зьяўляецца Zita. Найпрыгажэйшым лічыцца Skandia-Teatern, адчынены ў 1923. Шэраг сучасных кінатэатраў зьявіліся ў 1990-я гады.

З 1990 году штогод увосень ладзіцца Стакгольмскі кінафэстываль.

=== Музыка ===
[[Файл:Operan 2009a.jpg|міні|250пкс|Каралеўская Опэра. Фае й парадная лесьвіца]]
Каралеўская Опэра зьяўляецца нацыянальнай сцэнай для опэры й балету. Яе будынак, разьмешчаны паміж пляцам Густава Адольфа й Каралеўскім садам, быў пабудаваны ў стылі [[нэабарока]] архітэктарам Аксэлем Андэрбэргам у 1898 годзе.

Стакгольмскі Дом канцэртаў знаходзіцца ў самым цэнтры гораду, на пляцы Гёторгет. Ён быў пабудаваны ў 1924—1926 гадах паводле пляну архітэктара Івара Тэнгбума й зьяўляецца адным з найлепшых узораў швэдзкага [[клясыцызм]]у. Пачынаючы з 1926 году штогод 10 сьнежня ў Доме канцэртаў уручаюцца [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскія прэміі]] па [[Нобэлеўская прэмія па літаратуры|літаратуры]], [[Нобэлеўская прэмія па фізыялёгіі ці мэдыцыне|фізыялёгіі ці мэдыцыне]], [[Нобэлеўская прэмія па фізыцы|фізыцы]] й [[Нобэлеўская прэмія па хіміі|хіміі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://www.konserthuset.se/Default.aspx?MenuId=28&amp;InformationPageItemId=5&amp;Kategori=Nobelprisutdelningen | загаловак = Сайт Стакгольмскага Дому канцэртаў| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 лютага 2012 | мова = sv| камэнтар =Аб Нобэлеўскіх урачыстасьцях}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 1980 году, у Стакгольме штогод ладзіцца Джазавы фэстываль. Сярод іншых музычных фэстываляў варта адзначыць Фэстываль раньняй музыкі (''Stockholm Early Music Festival''), на якім прадстаўлена музыка ад антычнага пэрыяду да [[барока]], фэстываль Popaganda і інш.

Вышэйшую музычную адукацыю можна атрымаць у Каралеўскай Вышэйшай Музычнай школе Стакгольму й у Вышэйшай Опэрнай школе.

Стакгольм — гэта таксама месцазнаходжаньне шматлікіх фірмаў звуказапісу й месца пражываньня зорак швэдзкай і сусьветнай велічыні, як то: [[E-Type]], [[Доктар Албан]], [[Vacuum]], [[Army of Lovers]], у мінулым таксама [[ABBA]], [[Secret Service]] (некаторыя ўдзельнікі гэтых гуртоў дагэтуль жывуць у Стакгольме альбо яго прадмесьцях) і інш.

=== Рэстарацыі ===
[[Файл:Stallis 1.jpg|міні|250пкс|Рэстарацыя Stallmästaregården]]
У Стакгольме налічваецца больш за 1000 рэстарацыяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070707103341/http://www.stad.org/upload/Rapporter%20mm/rapport_2.pdf У 1997 іх налічвалася 1123]&lt;/ref&gt;. Сярод найбольш вядомых і дарагіх варта назваць Edsbacka, Esperanto, Fredsgatan 12, Leijontornet, Lux, Mathias Dahlgren, Operakällaren. Клясычнымі стакгольмскімі рэстарацыямі зьяўляюцца таксама Gondolen, Ulla Winbladh, Wedholms fisk, Ulriksdals Wärdshus і Stallmästaregården. Апошняя (у народзе скарочана «Stallis») зьяўляецца таксама найстарэйшай ва ўсім навакольлі Стакгольму й мае тыя самыя функцыі зь сярэдзіны XVII стагодзьдзя.

=== Спорт ===
[[Файл:Zinkensdamms IP corner situation01.jpg|міні|250пкс|[[Хакей зь мячом]]]]
У 1912 годзе Стакгольм прымаў [[Летнія Алімпійскія гульні 1912 году|Летнія Алімпійскія гульні]]. З гэтае нагоды ў горадзе быў пабудаваны Алімпійскі стадыён, які й дагэтуль выкарыстоўваецца для правядзеньня розных спартовых мерапрыемстваў (пераважна матчаў па [[футбол]]е, які разам з [[хакей|хакеем]] зьяўляецца адным з найпапулярнейшых відаў спорту сярод стакгольмцаў). Найбольш значнымі клюбамі зьяўляюцца [[АІК Стакгольм|АІК]], «[[Юргордэн Стакгольм|Юргордэн]]» і «[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]».

[[Глюбен]] (больш вядомы ў сьвеце як ''Stockholms Globe Arena'') — спартовая арэна, якая знаходзіцца ў стакгольмскім раёне Юганэсгоў. Яна была здадзена ў эксплюатацыю 19 лютага 1989 і зьяўляецца найбуйнейшай у сьвеце пабудовай сфэрычнага тыпу&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131112180751/http://www.lokaler.nu/byggnader/globen/ Globen — världens största sfäriska byggnad]&lt;/ref&gt;. Акрамя спартовых, у ёй праводзяцца таксама канцэрты й іншыя мерапрыемствы. Іншай значнай арэнай зьяўляецца стадыён «Расунда», які, аднак, неўзабаве будзе заменены Swedbank Arena i Stockholmsarena, якія цяпер знаходзяцца ў стадыі будаўніцтва.

[[Файл:Stockholm Marathon 2009a.jpg|міні|250пкс|Стакгольмскі маратон]]
Сярод найважнейшых спартовых мерапрыемстваў, якія ладзяцца ў Стакгольме, варта адзначыць наступныя:
* Стакгольмскі маратон, найбуйнейшы ў [[Швэцыя|Швэцыі]] маратон, у якім прымае ўдзел больш за 15 000 чалавек.
* DN-Galan (спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы на прыз газэты [[Dagens Nyheter]]).
* Гэтак званая «Дзявочая [[міля]]» ({{мова-sv|Tjejmilen}}) — забег на 10 км сярод жанчын.
* Midnattsloppen (літаральна «паўночны (у сэнсе а 12 гадзіне начы) забег») — мерапрыемства, якое ладзіцца таксама ў [[Гётэборг]]у й [[Капэнгаген]]е.
* Спаборніцтва па плаваньні ў заліве Рыдарф’ердэн (праходзіць штогод на пачатку жніўня).

=== Мас-мэдыя ===
У Стакгольме выдаюцца ранішнія [[газэта|газэты]] [[Dagens Nyheter]], [[Svenska Dagbladet]] i [[Dagens Industri]], вячэрнія [[Aftonbladet]] i [[Expressen]], а таксама бясплатныя [[Metro]] й [[Stockholm City]].

Свае галоўныя канторы маюць у Стакгольме тэлеканцэрн TV4-gruppen, Швэдзкае тэлебачаньне ([[SVT]]), свае базы ў швэдзкай сталіцы маюць таксама [[MTG]], [[ProSiebenSat.1 Media]] і інш.

У Стакгольме разьмешчана таксама галоўная рэдакцыя [[Радыё Швэцыі]], якое вяшчае ня толькі па-швэдзку, але на шэрагу іншых моваў, сярод якіх — расейская. Некаторы час існавала й беларуская рэдакцыя, але з 1 верасьня 2009 яна была скасаваная.&lt;ref&gt;[http://www.sr.se/cgai-bin/international/artikel.asp?Artikel=2925513 Radio Swedens webbplats, праверана 23 ліпеня 2009]&lt;/ref&gt;

== Дэмаграфія й мова ==
[[Стакгольм (лэн)|Стакгольмскі лэн]] мае найніжэйшы сярэдні ўзрост насельніцтва сярод [[лэн]]аў [[Швэцыя|Швэцыі]] — 39 гадоў. Гэта таксама найбольш населены [[лэн]] — яго насельніцтва складае 21,5% ад насельніцтва краіны, аднак яго плошча займае толькі 1,5% плошчы [[Швэцыя|Швэцыі]]. 49% стакгольмцаў — мужчыны і 51% — жанчыны.&lt;ref name=lansfakta&gt;[http://www.ab.lst.se/upload/dokument/lansstyrelsen_och_lanet/Lansfakta/lansfakta_befolkning_sammansattning_final.pdf Bakgrund]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Галоўная мова ў Стакгольме, як і ва ўсёй [[Швэцыя|Швэцыі]] — [[Швэдзкая мова|швэдзкая]], акрамя таго, значная частка насельніцтва валодае ангельскай.

=== Дыялекты ===
Стакгольмскі дыялект ({{мова-sv|Stockholmska}}) — гэта агульная назва [[дыялект]]аў і [[сацыялект]]аў, на якіх размаўляюць у Стакгольме. Яны адрозьніваюцца ў залежнасьці ад пакаленьняў, паходжаньня і іншых фактараў. Тыповым для стакгольмскага дыялекту зьяўляецца, напрыклад, вымаўленьне гуку «ä» як «e», а кароткага «ö» як «u». Тыповым зьяўляецца таксама скарочаньне словаў: напрыклад, «bibblan» замест «biblioteket» (бібліятэка), і псэўдалацінскі канчатак «is» — «dagis» замест «daghem» (дзіцячы садок). Важна заўважыць, што ў адрозьненьне ад шэрагу іншых моваў, стакгольмскі дыялект не зьяўляецца асновай для нормаў літаратурнай швэдзкай мовы ({{мова-sv|Rikssvenska}}, літаральна «Дзяржаўная швэдзкая»), нягледзячы на тое, што ён сталічны. У найбагацейшых раёнах гораду ([[Эстэрмальм]], [[Лідынгё (камуна)|Лідынгё]], [[Дандэруд (камуна)|Дандэруд]]) існуе свой дыялект — эстэрмальмскі, а ў прадмесьцях зь вялікай колькасьцю замежнікаў ужываецца гэтак званы «Miljonsvenskan» (літаральна «мільённы швэдзкі дыялект», ад назвы праграмы, згодна зь якой у прадмесьцях плянавалася пабудаваць 1 000 000 кватэр).

=== Этнічныя меншасьці ===
73% жыхароў лэну Стакгольм маюць швэдзкае паходжаньне, а 27% — замежнае (па [[Швэцыя|краіне]] гэтыя лічбы адпаведна 84,5% і 15,5%).&lt;ref name=lansfakta/&gt;

У горадзе Стакгольме 10% насельніцтва належаць да адной з нацыянальных меншасьцяў, якія традыцыйна пражываюць у Швэцыі: [[саамы]], швэдзкія [[фіны]], [[турнэдальцы]], [[габрэі]] ды [[цыганы]] (рома).&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.rskl.se/MinoriteterSLL.pdf |загаловак=minoriteter |hämtdatum=|format=|verk=}}&lt;/ref&gt; У школах гораду існуе выкладаньне на мовах вышэйпералічаных меншасьцяў.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.stockholm.se/Fristaende-webbplatser/Fackforvaltningssajter/Utbildningsforvaltningen/Sprakcentrum/Grundskola-/Minoritetssprak-/ |загаловак=Stockholm.se |hämtdatum=|format=|verk=}}&lt;/ref&gt; Усяго ў Стакгольмскіх школах выкладаецца 60 розных моваў.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.stockholm.se/Fristaende-webbplatser/Fackforvaltningssajter/Utbildningsforvaltningen/Sprakcentrum/ |загаловак=Stockholm.se Språkcentrum |hämtdatum=|format=|verk=}}&lt;/ref&gt;

== Адукацыя ==
[[Файл:HHS, Brunkebergstorg 2, bild III.jpg|міні|250пкс|Вышэйшая школа гандлю, 1911]]
Адукацыя ў Стакгольме бярэ пачатак ад дзьвюх сярэдневечных [[кляштар]]ных школ: адна пры [[Францішкане|францішканскім]] кляштары Ордэну шэрых братоў на Рыцарскім востраве, другая — пры кляштары Чорных братоў [[Ордэн дамініканаў|ордэну дамініканаў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.bgf.nu/historia/9/skolan.html#1 |загаловак=De första skolorna |hämtdatum=|format=|verk=}}&lt;/ref&gt;.

Раньняй формай пачатковай адукацыі былі [[Трывіяльная школа|Трывіяльныя школы]] — адна з падобных школ, «Nicolai skola», ужо існавала ў 1315 годзе (мяркуецца, што яна зьявілася яшчэ напрыканцы XIII стагодзьдзя)&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.stockholmoldtown.se/attveta.php?id=attvetautbildning |загаловак=Stockholm Gamla stan allt du behöver veta |hämtdatum=|format=|verk=}}&lt;/ref&gt;. У 1576 кароль [[Юган III]] заснаваў вышэйшую школу «Collegium regium Stockholmense», аднак у 1593 яна была пераведзеная ва [[Упсальскі ўнівэрсытэт|Ўпсальскі ўнівэрсытэт]].

У XVIII стагодзьдзі былі заснаваныя шэраг Вышэйшых школ і акадэміяў, у тым ліку Каралеўская акадэмія свабодных мастацтваў (1735), [[Швэдзкая каралеўская акадэмія навук|Каралеўская акадэмія навук]] (1739), Каралеўская вышэйшая школа музыкі (1771) і інш.

Заснаваная ў 1818 «Sofia folkskola» стала першаю народнаю школаю, пабудаванай з ініцыятывы гораду. Да ўвядзеньня ў 1842 закону аб абавязковай пачатковай адукацыі ў Стакгольме ўжо існавала каля 40 школ як для дзетак зь сярэдняй, гэтак і працоўнай клясаў грамадзтва.

З 1882 абавязковым зьяўлялася ўжо шасьцігадовае навучаньне. У гэты час у Стакгольме былі пабудаваныя шэраг школ. У 1909 была заснаваная Вышэйшая школа гандлю.

Найважнейшым цэнтрам вышэйшай адукацыі гораду зьяўляецца [[Стакгольмскі ўнівэрсытэт]] (заснаваны ў 1878 як Стакгольмская вышэйшая школа, статус унівэрсытэту атрымала ў 1960). У 2009 у ім навучалася больш за 27 400 студэнтаў&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://www.hsv.se/download/18.1dbd1f9a120d72e05717ffe2356/0912R.pdf |загаловак=Universitet &amp; Högskolor. Högskoleverkets årsrapport 2009 |hämtdatum=|format=|verk=}} ISSN 1400-948X&lt;/ref&gt;.

Акрамя вышэй згаданага, Стакгольм мае яшчэ два буйныя ўнівэрсытэты: [[Каралінскі інстытут]] (у галіне мэдыцыны) і [[Каралеўская тэхнічная школа (Стакгольм)|Каралеўская тэхнічная школа]]. Горад мае таксама шэраг вышэйшых школ, сярод якіх: [[Стакгольмская вышэйшая школа дызайну|Вышэйшая школа дызайну Бэкмана]], [[Вышэйшая школа танцу і цырку]], [[Вышэйшая школа Чырвонага крыжа]], [[Сёдэртэрнская вышэйшая школа]] (у [[Гудынге (камуна)|Гудынге]]; яе таксама называюць Унівэрсытэт Паўднёвага Стакгольму) і іншыя.

== Транспарт ==
Стакгольм — найбуйнейшы ў Швэцыі транспартны вузел. Большая частка аўтамабільнага руху (як легкавога, гэтак і грузавога) паміж паўднёвай і паўночнай часткамі Швэцыі праходзяць праз Стакгольм. Горад таксама зьяўляецца натуральным портам на возеры [[Мэлярэн]]. Паміж Стакгольмам і [[Упсала|Ўпсалай]] знаходзіцца найбуйнейшы ў [[Швэцыя|Швэцыі]] аэрапорт [[Арлянда]], а ў самім Стакгольме — аэрапорт Брума. У межах Вялікага Стакгольму шырока разьвіта сетка аўтабанаў. Горад таксама мае добраразьвітую сетку чыгунак.

=== Сетка дарог ===
[[Файл:Essingeleden southbound at Nyboda.jpg|міні|250пкс|Эсынская шаша]]
Геаграфічнае становішча Стакгольму на некалькіх астравах паміж возерам [[Мэлярэн]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] спрыяла перавозу людзей і тавараў па вадзе. Аднак у адрозьненьне ад водных шляхоў, на сушы была доўгі час іншая сытуацыя: да 1670 адзіны Ёцкі шлях зьвязваў Стакгольм зь [[Ёталянд]]ам на поўдні [[Швэцыя|Швэцыі]]. Першую «сучасную» сетку дарог сплянаваў у сярэдзіне XVII стагодзьдзя [[Кляс Флемінг]]. Новыя правілы гарадзкога плянаваньня ўводзіліся пазьней напрыканцы XIX, напачатку XX стагодзьдзя і ў 1930-я гады.

У 1960-я гады было вырашана стварыць шырокую сетку [[аўтабан]]аў. Яшчэ з 1920-х гадоў вяліся дыскусіі аб стварэньні кальцавой дарогі, аднак гэты праект канчаткова незавершаны і ў нашыя дні: Паўночнае зьвяно знаходзіцца ў стадыі пабудовы (яго здача плянуецца ў 2015—2017 гадох)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.trafikverket.se/norralanken | загаловак = Сайт Міністэрства транспарту Швэцыі| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 лютага 2012 | мова = sv| камэнтар = Артыкул аб Паўночным зьвяне}}&lt;/ref&gt;, а Ўсходняе зьвяно пакуль толькі ў праекце.

Найважнейшымі шляхамі на поўдзень цяпер (2011) зьяўляюцца Эсынская шаша ({{мова-sv|Essingeleden}}) і Сёдэртэльскі шлях ({{мова-sv|Södertäljevägen}}; частка Эўрапейскіх шляхоў E4 і E20), на захад — [[Дротнінггольм]]скі шлях і [[Бэргсьляген]]скі шлях, на поўнач — [[Упсала|Упсальскі]] шлях (Е4) і [[Русьляген]]скі шлях (Е18), на паўночны ўсход [[Лідынгё (камуна)|Лідынгёйскі]] шлях (Е20), а на ўсход і паўднёвы ўсход вядуць Вэрмдойская шаша і Нюнэскі й [[Гудынге (камуна)|Гудынскі]] шляхі.

Па Эсынскай шашы штодзённа праходзіць у сярэднім 160 000 адзінак аўтатранспарту (зьвесткі 2007)&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.chamber.se/naringspolitik/aktuella-fragor/infrastruktur/forbifart.aspx?p=1&amp;tid=print4| загаловак = Сайт Стакгольмскай Гандлёвай палаты| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 3 лютага 2012 | мова = sv| камэнтар = Аб Стакгольмскім аб’яздным шляху}}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадзкі транспарт ===
[[Файл:T-Centralen C20.jpg|міні|250px|У Стакгольмскім мэтро]]
Грамадзкі транспарт Стакгольму складаецца зь [[цягнік]]оў мясцовага значэньня, [[Стакгольмскі мэтрапалітэн|мэтро]], [[трамвай|трамваяў]], [[аўтобус]]аў і [[цеплаход]]аў.

Сетка мэтро знаходзіцца цалкам у межах гарадзкой аглямэрацыі. Па працягласьці (каля 105 км і 100 станцыяў) яно знаходзіцца на дваццаць пятым месцы ў сьвеце.&lt;ref name=&quot;metrolist&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://mic-ro.com/metro/table.html|загаловак=World Metro List|utgivare=Metrobits.org|författare=Mike Rohde|hämtdatum=19 juli 2010}}&lt;/ref&gt; Стакгольмскае мэтро было заснаванае ў 1950 і дагэтуль зьяўляецца адзіным у Швэцыі, яно падзелена на сем лініяў трох колераў (чырвоны, зялёны й блакітны).

=== Чыгунка ===
[[Файл:Söderströmstunneln dec 2010a.jpg|міні|250пкс|Работы па будаўніцтве тунэлю для Гарадзкой чыгункі ў цэнтры Стакгольму, сьнежань 2010]]
Стакгольм Цэнтральны — найважнейшы чыгуначны вузел [[Швэцыя|Швэцыі]], 80% цягнікоў у краіне праходзяць праз гэтую станцыю, у тым ліку шэраг рэгіянальных, напрыклад, на [[Упсала|Ўпсалу]], [[Эскільстуна|Эскільстуну]], [[Еўле]], [[Лінчэпінг]], [[Арбуга|Арбугу]]. На большыя адлегласьці ходзяць, у тым ліку, [[Хуткасны цягнік|хуткасныя цягнікі]] X2000 (на [[Гётэборг]], [[Капэнгаген]]). Начныя цягнікі са спальнымі вагонамі ходзяць на [[Норлянд|поўнач Швэцыі]], на [[Сконэ (лэн)|яе поўдзень]] ды ў [[Осьлё]].

На паўднёвы ўваход станцыі Стакгольм Цэнтральны штодзень прыходзяць каля 600 цягнікоў. Але ў гэтым месцы маецца толькі дзьве каляі, на якіх праходзяць як таварныя, гэтак і пасажырскія цягнікі, таму непаладкі на іх могуць прывесьці да праблемаў і спазьненьняў па ўсёй Швэцыі, з-за чаго гэтае месца атрымала мянушку «асінай таліі». Каб пазьбегнуць магчымых праблемаў у будучыні, з 2009 пачалося будаўніцтва некалькіх новых калеяў, г. зв. Гарадзкой чыгункі ({{мова-sv|Citybanan}}), якая дазволіць аддзяліць праход пасажырскіх цягнікоў ад іншых. Яна будзе пабудавана ў выглядзе шасьцікілямэтровага танэлю пад цэнтральнымі раёнамі Стакгольму. На ёй плянуецца адкрыць дзьве новыя станцыі. Гэты праект зьяўляецца вельмі складаным, бо ён патрабуе, між іншым, падрыўныя работы пад старой часткай гораду, што можа быць небясьпечным для старых будынкаў і інфраструктуры.&lt;ref&gt;{{спасылка |url=http://insyn.stockholm.se/insynTransFrameMain.aspx?id=20&amp;nodeid=169996 |загаловак=Uppgift enligt Markkontorets tjänsteutlåtande av den 2006-05-03, kapitel &quot;Risker och osäkerhetsfaktorer&quot; |дата=|фармат=|твор=}}&lt;/ref&gt; Завершыць будаўніцтва ''Citybanan'' плянуецца да 2017 году.

=== Авіятранспарт ===
Найбуйнейшы [[Стакгольм-Арлянда (аэрапорт)|Стакгольмскі аэрапорт Арлянда]] знаходзіцца прыкладна за 40 км на поўнач ад цэнтру гораду, у [[Сыгтуна (камуна)|камуне Сыгтуна]]. Ён абслугоўвае як унутрышвэдзкія, так і міжнародныя напрамкі. У межах самаго Стакгольму (прыкладна за 10 км ад цэнтру) знаходзіцца яшчэ адзін аэрапорт — Брума. Ён значна саступае Арляндзе, аднак таксама мае некалькі міжнародных лініяў ([[Брусэль]], [[Оргус]]). Яшчэ два аэрапорты — [[Скаўста]] пад [[Нючэпінг]]ам, за 110 на паўднёвы захад ад Стакгольму, і [[Вэстэрос]], за 105 км на захад, злучаюць швэдзкую сталіцу з шэрагам эўрапейскіх гарадоў. Яны абслугоўваюцца пераважна авіякампаніямі танных перавозак ([[Ryanair]], [[Easyjet]], [[Berlinair]] і інш). Спэцыяльныя аўтобусы зьвязваюць гэтыя аэрапорты з цэнтрам Стакгольму.

=== Водны транспарт ===
[[Файл:Djurgårdsfärja.jpg|міні|250пкс|Юргордэнскі паром]]
Дзякуючы свайму геаграфічнаму становішчу між возерам [[Мэлярэн]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]], Стакгольм заўсёды быў важным партовым горадам. У 1670-я гады ў горадзе было зарэгістравана 28 буйных караблёў, калі ў той самы час ва ўсіх астатніх гарадах [[Швэцыя|Швэцыі]], якія мелі права весьці гандаль з замежжам, было толькі 22 такіх караблі.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.stockholmshamnar.se/sv/Historia/Epoker/1600-talet/ |загаловак=Stockholms hamnar:  1600-talet, прачытана 2011-02-10 ||фармат=|твор=}}&lt;/ref&gt; Аднак у другой палове XIX стагодзьдзя набывае важнасьць гандаль праз [[Паўночнае мора]], і Стакгольм саступае свой статус найбуйнейшага порту краіны [[Гётэборг]]у.&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://www.stockholmshamnar.se/sv/Historia/Epoker/1850-1899/?imgId=248 |загаловак=Stockholms hamnar: ”1850-1899”, прачытана 2011-02-10 ||фармат=|твор=}}&lt;/ref&gt;

Пачынаючы з 1960-х гадоў адначасова з паніжэньнем грузаперавозак пачалі павялічвацца пасажыраперавозкі: спачатку круізныя цеплаходы зьвязвалі Стакгольм зь [[Фінляндыя]]й, а пасьля распаду [[СССР]] — яшчэ й з краінамі Балтыі. У 2009 Стакгольмскі порт наведалі 274 круізныя судны з агульнай колькасьцю 430 000 пасажыраў. Мяркуецца, што ў 2011 Стакгольм наведаюць 300 такіх суднаў.&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=103&amp;artikel=3853920 |загаловак=Sveriges Radio, 14 juli 2010 ||фармат=|твор=}}&lt;/ref&gt;

Часткай Стакгольмскага пэйзажу зьяўляюцца таксама паромы, якія забясьпечваюць сувязь між астраўкамі Стакгольмскіх шхэраў, а таксама з адным з цэнтральных і папулярных у турыстычным пляне Стакгольмскіх астравоў [[Юргордэн (востраў)|Юргордэн]]. Яны належаць фірме ''Waxholmsbolaget''. Штогод гэтыя паромы перавозяць 1,8 мільёну пасажыраў у шхэрах і 2,5 мільёну на Юргордэн.&lt;ref name=&quot;Waxholmsbolagets webbplats&quot;&gt;[http://www.waxholmsbolaget.se Waxholmsbolagets webbplats]&lt;/ref&gt; Акрамя таго, у Стакгольме маецца шэраг турыстычных ды чартарных суднаў.

== Міжнародныя дачыненьні ==

=== Дыпляматычныя прадстаўніцтвы ===
[[Файл:Byströms villa 2009a.jpg|міні|250пкс|Будынак амбасады Гішпаніі]]
Паколькі Стакгольм зьяўляецца [[Швэцыя|швэдзкай]] сталіцай, ён мае значную колькасьць замежных амбасадаў і іншых дыпляматычных прадстаўніцтваў. На 2008 год Стакгольм меў 103 амбасады, а яшчэ 64 краіны мелі акрэдытаваных амбасадараў, зь якіх многія маюць, аднак, рэзыдэнцыі ў іншых гарадох [[Эўропа|Эўропы]] ([[Бэрлін]], [[Брусэль]], [[Капэнгаген]], [[Лёндан]]).{{Заўвага|Параўнайце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сьпіс дыпляматычных місіяў у Швэцыі||en|List of diplomatic missions in Sweden}}, 2008-12-10}}

Большая частка [[амбасада]]ў знаходзіцца ў раёне [[Эстэрмальм]], частка зь якіх — у гэтак званым «Горадзе дыпляматаў» (квартале на паўднёвым усходзе вышэйузгаданага раёну): гэта напрыклад, прадстаўніцтвы [[ЗША]], [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Шэраг амбасадаў знаходзіцца яшчэ ў адным [[Эстэрмальм]]скім квартале — Лэркстадэн, як то [[Эстонія|Эстоніі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Бразылія|Бразыліі]], [[Нігерыя|Нігерыі]] і інш. Значную канцэнтрацыю амбасадаў мае гэтак званы «Горад вілаў» ({{мова-sv|Villastaden}}), таксама ў Эстэрмальме, напрыклад, [[Чэхія|Чэхіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Румынія|Румыніі]], [[Калюмбія|Калюмбіі]], [[Тайлянд]]у. Раней тамсама знаходзілася й амбасада [[Расея|Расеі]], але цяпер яна пераехала ў Марыебэрг на востраве [[Кунгсгольмэн]].&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://www.sweden.gov.se/sb/d/5358/a/97684 |загаловак=Diplomatlistan |дата=|фармат=|твор=}}&lt;/ref&gt; Амбасада [[Беларусь|Беларусі]] да [[Плюшавы дэсант|швэдзка-беларускага дыпляматычнага крызісу 2012 году]] знаходзілася на высьпе [[Лідынгё (камуна)|Лідынгё]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.sweden.belembassy.org/rus/about/| загаловак = Сайт амбасады Беларусі ў Швэцыі| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 5 лютага 2012 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2017 году, пасьля паляпшэньня [[Беларуска-швэдзкія стасункі|беларуска-швэдзкіх стасункаў]], [[амбасада Беларусі ў Швэцыі]] была адчынена зноў і цяпер знаходзіцца па адрасе ''Vikdalsgränd 10A'' ў [[Нака (камуна)|Наке]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191027092840/http://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/c67b632514a4c529.html Аб адкрыцці Пасольства Беларусі ў Швецыі]&lt;/ref&gt;.

=== Стакгольм і Беларусь ===
На працягу стагодзьдзяў у Стакгольме не аднойчы адбываліся падзеі, якія непасрэдна тычыліся [[Беларусь|Беларусі]] (падрабязьней пра гэта глядзіце ў разьдзеле ''Гісторыя''). У нашыя дні ў швэдзкай сталіцы жывуць і працуюць некаторыя вядомыя [[беларусы]], сярод якіх гісторык [[Андрэй Катлярчук]], журналіст і пісьменьнік [[Дзьмітры Плакс]], два з трох удзельнікаў гурта [[Dreamgale]] — [[Міхаіл Сэндэр]] і [[Зьміцер Палагін]]. Дарэчы, у адной зь [[Wonders (песьня Dreamgale)|іх песень]] гучыць рэп па-беларуску, а яшчэ адна — [[Апошняе сонца]] — напісана цалкам па-беларуску для сайту [[Будзьма! Тузін. Перазагрузка-2]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Сяргей Будкін| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 12 верасьня 2011| url = http://www.tuzin.fm/article/2695/| загаловак = Dreamgale: «Працаваць і думаць па-новаму»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Тузін гітоў]]| дата = 30 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, у Стакгольме рэгулярна ладзяцца культурныя ды палітычныя мерапрыемствы, зьвязаныя зь [[Беларусь]]сю&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 кастрычніка 2006| url = http://pda.nn.by/artykul/4151.html| загаловак = N.R.M. у Стакгольме| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата = 30 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Алег Грузьдзіловіч| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 лістапада 2011| url = http://www.svaboda.org/content/article/24402370.html| загаловак = Пікеты за Бяляцкага ў Вільні й Стакгольме| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]| дата = 30 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 сьнежня 2011| url = http://www.naviny.by/pda/material/?type=news&amp;id=383158| загаловак = Літаратурны марафон салідарнасьці з Беларусьсю ў Стакгольме| фармат = | назва праекту = | выдавец = «Беларускія навіны»| дата = 30 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

=== Гарады-сябры ===
Сучасная (2007) афіцыйная палітыка Стакгольму — лічыць усе эўрапейскія сталіцы гарадамі-сябрамі, аднак без падпісаньня афіцыйных пагадненьняў.&lt;ref&gt;Stockholms stad, Internationell strategi&lt;/ref&gt; Выключэньне складаюць тыя гарады, зь якімі пагадненьні ўжо былі падпісаны дагэтуль (напрыклад, [[Стамбул]], [[Санкт-Пецярбург]]).

== Асобы ==

=== Нарадзіліся ў Стакгольме ===
* [[Карл Мікаэль Бэльман]] — швэдзкі [[паэт]] і [[кампазытар]] XVIII стагодзьдзя
* [[Эрык Дальбэрг]] — швэдзкі ваенны інжэнэр, фэльдмаршал
* [[Эмануэль Свэдэнборг]] — швэдзкі мысьляр, тэоляг і філёзаф
* [[Альфрэд Нобэль]] — швэдзкі хімік, інжынэр і вынаходнік
* [[Свэн Гэдын]] — швэдзкі географ, тапограф, падарожнік-дасьледнік
* [[Аўгуст Стрындбэрг]] — швэдзкі пісьменьнік, драматург і мастак
* [[Грэта Гарбу]] — швэдзкая акторка
* [[Раўль Валенбэрг]] — дыплямат, выратавальнік [[габрэі|габрэяў]] у час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]
* [[Гунар Асплюнд]] — архітэктар
* [[Улёф Пальмэ]] — былы [[прэм’ер-міністар Швэцыі]]
* [[Інгрыд Бэргман]] — акторка
* [[Дольф Люндгрэн]] — актор
* [[Бэні Андэрсан]] — музыка, адзін з удзельнікаў [[ABBA]]
* [[Уля Гокансан]] — сьпявак і прадусар
* [[Крыстэр Фуглесанг]] — першы швэдзкі [[касманаўт]]

=== Зьвязаныя са Стакгольмам ===
* [[Рэнэ Дэкарт]] — францускі філёзаф і матэматык (памёр у Стакгольме)
* [[Віктар Шэстрэм]] — швэдзкі актор
* [[Астрыд Ліндгрэн]] — дзіцячая пісьменьніца
* [[Інгмар Бэргман]] — швэдзкі рэжысэр тэатру й кіно, сцэнарыст
* [[Б'ёрн Ульвэўс]] — музыка, адзін з удзельнікаў [[ABBA]]
* [[Агнэта Фэльтскуг]] — сьпявачка, адна з удзельніц [[ABBA]]
* [[Ані-Фрыд Люнгстад]] — сьпявачка, адна з удзельніц [[ABBA]]
* Мартын Эрыксан, больш вядомы як [[E-Type]] — швэдзкі музыка, пісьменьнік і «сучасны [[вікінг]]»
* [[Доктар Албан|Албан Нвапа]] — швэдзкі сьпявак нігерыйскага паходжаньня
* [[Пэтэр Энглюнд]] — швэдзкі гісторык і пісьменьнік, сакратар Швэдзкай Акадэміі

== Дадатковыя зьвесткі ==
* Адна з назваў шаснаццацімэтровай карціны, прысьвечанай урачыстаму прыбыцьцю ў [[Кракаў]] [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] — ''«Стакгольмскі рулён»'' ({{мова-pl|Rolka Sztokholmska}}; яе іншая назва — «Польскі рулён»).&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://historiezapomniane.blogspot.com/2011/10/rolka-sztokholmska-cz-i.html |загаловак = Сайт «Забытая гісторыя» |фармат = |назва праекту = |выдавец = |дата = 3 лютага 2012 |мова = pl |камэнтар = Гісторыя «Стакгольмскага рулёну»}}&lt;/ref&gt;
* У [[Псыхалёгія|псыхалёгіі]] зьява, пры якой паміж закладнікам і захопнікам узьнікае сяброўства, атрымала назву [[Стакгольмскі сындром]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Стакгольм (камуна)]]
* [[Стакгольм (лэн)]]
* [[Стакгольмская школа]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Стакгольм // {{Літаратура/БелЭн|15}} — С. 130—131
* Катлярчук, Андрэй. Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — Мн: Энцыклапедыкс, 2002. {{ISBN|985-6599-58-Х}} — С. 69, 91
* Högberg, Staffan. Stockholms historia. — Albert Bonniers förlag, 1981 {{ISBN|91-34-59000-5}}
* Abrahamsson, Åke. Stockholm: en utopisk historia. — Stockholm: Bokförlaget Prisma, 2004 {{ISBN|91-518-4264-5}}
* Friman, Helena; Söderström, Göran. Stockholm: en historia i kartor och bilder. — Stockholm: Wahlström &amp; Widstrand, 2008 {{ISBN|978-91-46-21843-2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.stockholm.se/ Афіцыйны сайт Стакгольму]
* {{Спасылка|аўтар = Кася Сырамалот|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 13 ліпеня 2011|url = http://www.34mag.net/post/stakgolmski-sindrom/|загаловак = Стакгольмскі сіндром|фармат = |назва праекту = |выдавец = Мультымэдыя-часопіс «[[34 (часопіс)|34]]»|дата = 5 лютага 2012 |мова = |камэнтар =}}

{{Абраны артыкул}}

[[Катэгорыя:Стакгольм| ]]</text>
      <sha1>2fvd5s08c4wq43o2k6z2wu9j710re6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нароўля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24146</id>
    <revision>
      <id>2699762</id>
      <parentid>2685373</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53969" sha1="60ixnc8upumy56ilim770bmfl9dz83u" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Нароўля
|Статус                           = места
|Назва ў родным склоне            = Нароўлі
|Лацінка                          = Naroŭla
|Герб                             = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = перад 1604 годам{{заўвага|На ўездах да места ўсталяваныя знакі з надпісам '''Наро''в''ля 1682'''.}}
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 1971
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]]
|Сельсавет                        = 
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 8046
|Год падліку колькасьці           = 2018
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовыя індэксы                 = 247801, 247802
|СААТА                            = 
|Выява                            = Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (01).jpg
|Апісаньне выявы                  = Альтанка-маяк
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 48
 |Шырата сэкундаў                 = 
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 30
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.5
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ліс роду Сапегаў]][[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Згадка пра вёскі Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.]][[Файл:Слабада Нароўля ў 1604 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|''Слабада'' Нароўля ў 1604 г.]][[Файл:Нароўля ў апісаньні межаў Бабіцкага маёнтку 1607 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Нароўля і Вербкавічы ў апісаньні межаў Бабіцкага маёнтку 1607 г.]][[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў (рэшта) і з Слабады Нароўля ў інвэнтары 1628 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Падданыя з Галоўчыцаў (рэшта) і з Слабады Нароўля ў інвэнтары 1628 г.]][[Файл:Wieś czwarta lenna Norowla.jpg|значак|зьлева|170пкс|Вёска Нароўля ў экстракце з акту Мазырскага гродзкага суда. 16. XI.1629.]]

'''Наро́ўля''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 8046 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot; /&gt;. Знаходзіцца за 125 км ад [[Гомель|Гомлю]], за 25 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск]] (лінія [[Каленкавічы]] — [[Оўруч]]). Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з [[Мазыр]]ом і [[Ельск]]ам. Прыстань на Прыпяці. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на ЧАЭС]] апынулася ў зоне [[Радыяактыўнасьць|радыяактыўнага]] забруджваньня.

Нароўля — даўняя слабада, сяло, пазьней [[мястэчка]] [[Мазырскі павет|гістарычнай Мазыршчыны]] на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавы комплекс]] [[Горваты|Горватаў]] у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XIX ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася каталіцкая капліца, помнік архітэктуры XIX ст., [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаны савецкімі ўладамі]].

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ў Рэчы Паспалітай ===

Ці не ўпершыню Нароўля згадваецца сярод судовых актаў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]]{{заўвага|Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], згодна з указам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году, Кіеўскае ваяводзтва стала часткаю [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]&lt;ref&gt;Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).&lt;/ref&gt;. Мазырскі павет, на тэрыторыі якога пазьней узьнікла слабада Нароўля, пад уплывам віленскага ваяводы, [[канцлер вялікі літоўскі|канцлера ВКЛ]] і мазырскага старосты [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла Рудога]] ды падтрымаўшай яго павятовай шляхты, быў выведзены з Кіеўскага і далучаны да [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] ВКЛ. Але шмат цікавых зьвестак, што да памежных жыцьцёвых канфліктаў, захавалася ў Кіеве.}} ў дэкрэце ад 20 ліпеня 1604 году, у якім пан Лукаш Сапега абвінаваціў суседа пана Януша [[Збараскія|Збараскага]] ў гвалтоўным насланьні слуг і баяраў з маёнтку свайго Валодаркі на грунты вёсак [[Завайць]] і Нароўля ды забраньні ''нямала''лікіх стагоў сена, у нападзе на ўгодзьдзі вёскі Смалігавічы і ўгоне коней, валоў ды інш. У той жа дзень пан Ян Юндзіл падаў у суд на сужэнцаў Лукаша і Зофію з Кмітаў{{заўвага|Дачка пана [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філона Сямёнавіча Кміты]], ваяводы смаленскага.}}, дзедзічку добраў [[Чарнобыль|Чарнобыля]], [[Сапегі|Сапегаў]] за насланьне [[войт]]а «''ze słobody ich Narowli''»{{заўвага|Статус слабады сьведчыць аб адносна нядаўнім заснаваньні Нароўлі.}} на луг, да вёскі [[Вербавічы|Вербкавічы]] прыналежны, ды забраньне там кабаноў і сьвіней у падданага вербкавіцкага. 21-м траўня 1607 году датаваны судовы дэкрэт, у якім пан Юзаф Будзіла, харунжы мазырскі, абвінаваціў панства Лукаша і Зофію Кміцянку Сапегаў за гвалты падданых іхнага [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|маёнтку Антонаўскага]] зь вёсак Нароўлі і Смалегавічаў, учыненыя ў добрах пацярпелага, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]], што ў [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]].

5 чэрвеня 1607 году рэчка і сяло Нароўля згаданыя ў абмежаваньні [[Барбароў|Бабіцкіх]] добраў, якія князь Януш Збараскі запісаў Кіеўскай рымскай катэдры&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;. 

Дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 году на адрас пані Ганны з Косткаў, удавы па князю Аляксандру Штэмбэргу, і яе нашчадкаў князёў Астроскіх было заяўлена патрабаваньне панства Лукаша, апекуна, і Зофіі Кміцянкі, дзедзічкі, Сапегаў выдаць зьбеглых падданых зь места Чарнобылю, вёсак Нароўлі, Завайці, Антонаўкі ды інш. 26 жніўня 1609 году Лукаш і Зофія Сапегі праз суд выдалі Мікалаю Харлінскаму і жонцы яго Гальшцы Андраважаўне квіт што да грашовай кампэнсацыі за рабункі іх падданых антонаўскіх, смалігаўскіх, нараўлянскіх, завайцянскіх ды за напад на Нароўлю. 17 жніўня 1613 году паміж панам Мікалаем Харлінскім з [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і сужэнствам Сапегамі ўзьнікла праблема вяртаньня зьбеглых да Нароўлі сялянаў вёскі Вербкавічы, прыналежнай падаўцу скаргі&lt;ref&gt;Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 164, 191, 459, 460&lt;/ref&gt;.

Зь інвэнтара Антонаўскага маёнтку 1628 (1629) году, калі яго трымаў у заставе ад пана Андрэя Станіслава Сапегі, старосты рыскага, пан Юзаф Корсак, староста дзісьненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 дымоў, гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Анрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Серковіч, Хведар Латышэвіч{{заўвага|Гэта – першыя жыхары Нароўлі, вядомыя па імёнах.}} і млын працаваў. Потым у дакумэнце ад 16 лістапада 1629 году пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]], зь якіх выбіралі pułsiodma (6 з паловай) злотых, а яшчэ 1 барана і 1 ялавіцу&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 94, 97, 98, 100&lt;/ref&gt;.

[[Файл:POL COA Ostoja średniowieczna.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Астоя роду [[Слушкі|Служкаў]].]][[Файл:POL COA Oskierka.svg|100пкс|значак|Герб Мурдэліо зьменены роду Аскеркаў.]]

Паводле нараўлянскага краязнаўца Васіля Чайкі, у фондах НГАБ у Менску захоўваецца дакумэнт, пазначаны 10-м лістапада 1682 году. У тэксьце яго вядзецца пра разьмежаваньне ўгодзьдзяў Антонава, Смалегавічаў (Смольговичей), Нароўлі, якія трымаў пан [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінік Міхал Служка]], староста рэчыцкі, з добрамі Вербкавічы і [[Канатоп (Гомельская вобласьць)|Канатоп]], прыналежнымі Ксавэраўскаму{{заўвага|У газэтным матэрыяле памылкова запісана – нібы Кіеўскаму. Кса́вэраў – сяло ў Малынскай тэрытарыяльнай грамадзе Корасьценскага раёну Жытомірскай вобласьці Украіны. У 1768 г. калегіюм пераведзены да Оўруча&lt;ref&gt;Теодорович Н. И. Историко-статистическое описание церквей и приходов Волынской епархии / сост. Н. И. Теодорович. - Почаев, 1888. Т. 1. С. 329 &lt;/ref&gt;.}} езуіцкаму калегіюму&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ Василий Чайка. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле. // Прыпяцкая праўда. 10.11.2020]&lt;/ref&gt;.

На 1738—1741 гады ленным уладальнікам фальваркаў Нароўля, [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] і Прудок быў наваградзкі кашталян [[Антоні Аскерка]]&lt;ref&gt;Анішчанка Я. К. Збор твораў у 6 т. Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. Спісы на рус. мове / Я. К. Анішчанка. — Мінск: Выд. В. Хурсік, 2010. С. 255&lt;/ref&gt;. Потым спадчыньнікам маёнткаў Антонаў, Нароўля, Мухаеды і Вуглы стаў сын [[Рафал Алаіз Аскерка|Рафал Алаізі]]&lt;ref&gt;Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С.Рыбчонак і інш. — Мінск, 2002. С. 329&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Згадка пра ''мястэчка'' Нароўлю ў 1739 г.]]

У мэтрычных кнігах [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Юравіцкага касьцёлу Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ёсьць запіс пра тое, як 12 красавіка 1739 году місіянэр-езуіт, ксёндз Адальбэрт Чэрскі ахрысьціў Марыяну Катарыну, дачку шляхетных Станіслава і Катарыны Яскульскіх, кумамі — панства Якуб Фаворынскі і Даратэя Левандоўская, а зьдзейсьнена таямніца in oppido Narowla&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 6&lt;/ref&gt;.

У лістах да расейскіх чыноўнікаў у Кіеве, датаваных 10-м (21) і 14-м (25) траўня 1751 году, ротмістар [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павету]] пан Францішак Антоні Ракіцкі паведамляў, што пасьля Чарнобылю і шэрагу іншых пасешчаў, у тым ліку і ягоных ([[Брагін|брагінскіх]]), каля 30 гайдамакаў 26 красавіка (7 траўня) дайшли да мястэчка Нароўлі, дзе падпалілі хаты, двор пана Рафала Алаізія Аскеркі, маршалка мазырскага, дашчэнту разрабавалі, адміністратара маёнтку пана Адахоўскага, які больш за гадзіну ад іх адбіваўся, і некалькіх слуг да сьмерці катавалі і неміласэрна забілі. Гарматы, што былі ў замку{{заўвага|Так традыцыйна называлі ўмацаваныя панскія сядзібы.}}, але якія цяжка было забраць, горшую зь лёгкай зброі, медны і [[цына]]вы посуд, маёнткавую дакумэнтацыю на шматкі падраўшы, патапілі ў рацэ, а нарабаваныя каштоўнасьці на 150 000 злотых пагрузілі на 4 {{падказка|дуба|лодкі}} і рушылі ўніз па Прыпяці да Дняпра і далей да расейскай мяжы&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581&lt;/ref&gt;{{заўвага|Пры канцы вясны 15 рабаўнікоў з дабром былі схопленыя расейцамі, а перад тым двое павешаныя і адзін застрэлены «поляками», астатніх упарта пільнавалі. На допытах высьветлілася, што рухаліся гайдамакі двума гуртамі па 20 і 11 чалавек, таму лёгка абыходзілі заставы, ды што ўсе яны – з запароскіх казакоў і «малороссиян»&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700 – 1768). – Киев, 1876. С. 587 – 589&lt;/ref&gt;}}.

[[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пастанова Генэральнай Канфэдэрацыі Кароны і ВКЛ на канвакацыі Варшаўскай 1764 г.&lt;ref&gt;Konfederacya Generalna omnium ordinum Regni et Magni Ducatus Lituaniae na Konwokacyi Główney Warszawskiey uchwalona, dnia siodmego miesiąca maja, roku Pańskiego tysiącznego siedmsetnego szesćdziesiątego czwartego. (Konstytucye Wielkiego Xięstwa Litewskiego…)&lt;/ref&gt;]]

Каля 1760 году Рафал Аскерка фундаваў узьвядзеньне у Нароўлі будынку царквы Яна Багаслова&lt;ref name=&quot;fn1&quot;&gt;[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|значак|130px|Ян Мікалай Аскерка.]]

Канвакацыйны сойм 1764 году прызнаў ленны маёнтак Нароўля зь вёскамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], [[Галоўчыцы (Гомельская вобласьць)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]], [[Мухаеды]], Вуглы «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» Рафала Алаізія Аскеркі, маршалка Мазырскага павету, яго дзедзічным уладаньнем&lt;ref&gt;Volumina Legum. Tom VII. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1860. S. 87&lt;/ref&gt;. Пасьля Рафала (†1767) Нароўляй, Бабічамі (будучым Барбаровам), [[Скрыгалаў|Скрыгалавам]] і інш. завалодаў сын [[Ян Мікалай Аскерка]]&lt;ref&gt;Рыбчонак С., Свяжынскі У. Аскеркі гербу Мурдэліо зменены. // Спадчына. 4/1999. С. 206&lt;/ref&gt;.

Паводле габрэйскага перапісу 1765 года кагал мястэчка Нароўлі і навакольных паселішчаў налічваў 316 плацельшчыкаў пагалоўшчыны&lt;ref&gt;Еврейская энциклопедия. Т. 11. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1911. С. 523&lt;/ref&gt;.

13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]] [[хвойнікі|Хвойніцкага]] маёнтку князёў Шуйскіх (апекуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]] Нараўлянскага{{заўвага|Так ён названы ў пастанове сойму 1764 г. і такім яго ўважаў бацька пан Рафал Алаізі, але пазьней сын Ян Мікалай, ажаніўшыся ў 1761 г. з паннай Барбарай Ракіцкай, пажадаў называць яго Барбароўскім, перайменаваўшы Бабічы.}} маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага Яна Мікалая Аскеркі. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем]] і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Кажушкі{{заўвага|Кажушкі маглі выступаць нібыта і асобным маёнткам, як падчас канфіскацыі пасьля паўстаньня 1794 г., калі ў ім налічвалася 379 душ&lt;ref&gt;Радзюк А. Р. Пад скіпетрам Расейскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. С. 33&lt;/ref&gt;.}} стражніка Аскеркі і Навасёлкі [[абозны]]х Прозараў&lt;ref&gt;Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 32—34&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Нароўля: мястэчка, фальварак і гута на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]][[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|значак|170пкс|Зьвестка з рэвізіі 1795 г. пра сэквэстраванае за «клятвопреступление» ў Яна Аскеркі мястэчка Нароўлю і перадачу яго Я. Сівэрсу.]]

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Нароўля апынулася ў межах [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], ад 3 траўня 1795 году ў адноўленым [[Мазырскі павет (Расейская імпэрыя)|Мазырскім]] павеце Менскага намесьніцтва, з 12 сьнежня 1796 [[Губэрня|губэрні]], з 29 жніўня 1797 году далучаны да [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] той самай [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. За ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году маёнтак быў сканфіскаваны ў Яна Мікалая Аскеркі і перададзены былому паслу Расеі ў Рэчы Паспалітай Якаву Сівэрсу. На 1795 год тут было 37 двароў. У 1800 годзе каля мястэчка пачалі працаваць гута і вінакурны завод.

30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, [[Тульгавічы]] харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і Барбароў{{заўвага|Ці ня сам абозны Прозар, з павагі да памяці старэйшага сябра і яго каханай жонкі, працягваў называць маёнтак Барбаровам, хоць цэнтральным дваром здаўна была Нароўля? Нароўля значна бліжэй да Кажушкаў, што на супрацьлеглым беразе Прыпяці. А і надалей фальваркам зь сялом Кажушкі валодалі Горваты, уласьнікі маёнтку Нароўля, не Барбароў.}} тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася, калі маёнткам валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Wieś Kożuszki ў тым дакумэнце выступала, як {{падказка|attinencya|прылегласьць}} Barborowszczyzny, а яе ўгодзьдзі разьмяжоўваліся з грунтамі хвойніцкіх Навасёлак, Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] [[Брагін|hrabstwa Brahińskiego]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17—24&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Herb Pobog barokowy.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Побуг роду Горватаў.]][[Файл:Барбароў у паўстаньні 1831 г.jpg|значак|170пкс|Нароўля ў паўстаньні 1831 г.]]

1 траўня 1826 году ўдава А. фон Гольста пані Вільгеміна  і яе дзеці Якаб, Караль, Робэрт, Вільгеміна прадалі маёнтак Барбароў «з усімі прыналежнасьцямі», г. зн. і Нароўлю, за суму 242 650 рублёў срэбрам спадчыньнікам Ігнацыя Горвата († каля 1820) сынам Аляксандру, Станіславу, Атону і Даніэлю, замужнім дачкам падкаморыні бабруйскай Францішцы Быкоўскай, маршалкавай мазырскай Марыяне Яленскай, харунжавай мазырскай Катарыне Кеневіч і незамужняй Філіпіне. Зь дзельчага акту, складзенага 31 сакавіка 1828 году, занесенага 10 ліпеня 1829 году ў кнігі Рэчыцкага павятовага суда, вынікае, што Нароўля дасталася Даніэлю Горвату. У тым жа 1829 годзе землямерам Садольскім складзены плян адмежаваньня ад Барбароўскай фартуны маёнтку Нароўля агульнай плошчай у 33 942 дзесяціны і 1217 сажэняў грунту&lt;ref&gt;Раюк А. Р. Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки: сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ; редкол.: В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск: РИВШ, 2024. Вып. 24. Ч. 2. С. 113—121&lt;/ref&gt;.

Калі пасьля Барбарова Аляксандра Горвата, 11 чэрвеня 1831 году невялічкі паўстацкі адзьдзел Фелікса Кеневіча праходзіў праз маёнтак Нароўлю пана Д. Горвата, яму былі аддадзены 6 коней&lt;ref&gt;Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53—54&lt;/ref&gt;.

Паводле рэвізіі 1834 году, у маёнтку Нароўля налічвалася 648 душ падданых мужчынскага і 711 душ жаночага полу, якія жылі ў мястэчку Нароўля, вёсках Кныроўка, [[Цешкаў]], Карпавічы, Рудня Цешкаўская, [[Вяжышча (зьніклае паселішча)|Вяжышча]], [[Ламачы (зьніклае паселішча)|Ламачы]], Кажушкі, [[Слабада (Хвойніцкі раён)|слабада Перцы]], слабада Тартакі і двор Фізінкі&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt;.

[[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Нароўля і навакольныя абшары на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 179 жыхароў мястэчка Нароўлі абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі тутэйшай Яана-Багаслоўскай царквы, а 27 асобаў з маёнтку Нароўля былі вернымі парафіі Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)| Кімбараўцы]]{{заўвага|У Нароўлі яшчэ ад часоў Аскеркаў&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt; існавала каталіцкая капліца&lt;ref&gt;Marek Gozdawa. Kimbarówka. // Kwartalnik Litewski. — 1910. T. 4. S. 33&lt;/ref&gt;. Пасьля скасаваньня кляштару і адабраньня касьцёлу цыстэрцыянаў у Кімбараўцы была прыпісаная да парафіі ў Мазыры&lt;ref&gt;Kartka z dziejów kościoła katolickiego w Rosyi. — Kraków, 1889. S. 160&lt;/ref&gt;.}}&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 425, 667&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Нароўля — цэнтар аднайменнай воласьці.

У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту царквы Яана Багаслова ў Нароўлі названыя настаяцель а. Васіль Біруковіч, в. а. штатнага псаломшчыка Даніла Дубінскі, просьфірня Надзея Прорвіч. Прыхаджанамі, акрамя сяла Нароўлі, былі жыхары вёсак Рубеж, Канатоп, Кнураўка, Завайць, Смалегавічы і Рудня Смалегаўская&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463&lt;/ref&gt;, зь якіх мужчынскага полу налічвалася 470, жаночага — 483 душы&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 108&lt;/ref&gt;.

Уладальнікам маёнтку Нароўля з 33 500 дзесяцінамі ўгодзьдзяў у даведніку 1889 году названы Артур, сын Даніэля, Горват&lt;ref&gt;Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 366&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Naraŭlanskaja synagoga. Нараўлянская сынагога (1901-41).jpg|значак|170пкс|Нараўлянская сынагога (1901-41).]]

Паводле перапісу 1897 году, у Нароўлі дзеялі царква, школа і каталіцкая капліца. На 1909 год у маёнтку Нароўл''ь'' налічвалася 14 двароў, 150 жыхароў, у аднайменных мястэчку — 162 двары, 1528 жыхароў, сяле — 110 двароў, 486 жыхароў, параходнай прыстані — 1 двор з 3 жыхарамі&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 131&lt;/ref&gt;. У 1913 (1911) годзе уладальнікам маёнтку Нароўля ў 16 678 дзесяцін угодзьдзяў быў Эдвард, сын Артура, Горват&lt;ref&gt;Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi. // Kalendarz Miński na 1914 r. / pod redakcją W. Dworzaczka. – Mińsk, 1913. S. 107 [https://polona.pl/archive?uid=78365669&amp;cid=81546020 «Nad Świsłoczą» Kalendarz Miński na 1914 r.]&lt;/ref&gt;. З 1913 году пачала працаваць кандытарская фабрыка.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Нароўлю занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісання [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Нароўля з воласьцю, аднак, была ўведзена ў склад часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Барбароў увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]].

[[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1924 г.]]

У 1924 годзе Нароўлю вярнулі [[БССР]], дзе яна стала цэнтрам раёну (у 1962—1965 гадох у Ельскім раёне). У 1930-я гады савецкія ўлады [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]], помнік архітэктуры XIX ст.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.&lt;/ref&gt; 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]] і ўвайшло ў склад [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры.

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 27 жніўня 1941 да 30 лістапада 1943 году Нароўля знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]].

З 8 студзеня 1954 году Нароўля — у складзе Гомельскай вобласьці.

3 лістапада 1971 году паселішча атрымала статус [[места]]. 20 верасьня 1998 году адбылося ўрачыстае асьвячэньне касьцёла Сьвятога Крыжа&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081222102850/http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]]
Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Палац, інтэр’ер
Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Каталіцкая капліца
Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (3).jpg|Парк
Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і стайні
Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама
Naraŭlanskaja synagoga. Нараўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сынагога|Сынагога]]
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1795 from:0 till:139
  bar:1885 from:0 till:452
  bar:1897 from:0 till:1100
  bar:1941 from:0 till:4700
  bar:1959 from:0 till:4800
  bar:1970 from:0 till:6600
  bar:1991 from:0 till:10800
  bar:1998 from:0 till:7100
  bar:2009 from:0 till:8110
  bar:2018 from:0 till:8046
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XVIII стагодзьдзе''': 1795 год — 139 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1885 год — 452 чал.&lt;ref name=&quot;fn1&quot;/&gt;; 1897 год — 1,1 тыс. чал.
* '''XX стагодзьдзе''': 1941 год — 4,7 тыс. чал.; 1959 год — 4,8 тыс. чал.; 1970 год — 6,6 тыс. чал.; 1991 год — 10,8 тыс. чал.; 1998 год — 7,1 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 296.&lt;/ref&gt;; 2000 год — 7,4 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|11к}} С. 192.&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагодзьдзе''': 2004 год — 8,0 тыс. чал.; 2006 год — 8,5 тыс. чал.; 2008 год — 8,4 тыс. чал.; 2009 год — 8110 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2016 год — 7929 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2017 год — 7910 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 8046 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;

=== Адукацыя ===
У Нароўлі працуюць 3 сярэднія школы, 4 дашкольныя ўстановы.

=== Мэдыцына ===
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

=== Культура ===
Дзеюць дом культуры, кінатэатар.

=== Мас-мэдыя ===
Выдаецца раённая газэта «[[Прыпяцкая праўда]]».

== Забудова ==
У 1981 годзе зьявіўся праект дэталёвага пляну цэнтру Нароўлі. Асноўныя вуліцы места забудоўваюцца 2—5-павярховымі дамамі. Утварылася некалькі мікрараёнаў. Рака [[Нараўлянка]] падзяляе места на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.
{| class=&quot;wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Нароўлі
|-
|
* ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]»
* Даччынае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нараўлянскі завод гідраапаратуры»
* ДСЛГУ «Нараўлянскі спэцлясгас»
|}

== Турыстычная інфармацыя ==
[[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|значак|170пкс|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]]]]

=== Інфраструктура ===
Дзее Нараўлянскі этнаграфічны музэй. Спыніцца можна ў мескім гатэлі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;.

=== Адметныя мясьціны ===
[[Файл:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|значак|170пкс|Парк з боку Прыпяці]]

Каля Нароўлі знаходзіцца помнік археалёгіі — паселішча эпохі бронзавага веку.

* Забудова гістарычная (канец ХІХ ст.; фрагмэнты)
* Могілкі юдэйскія
* Палацава-паркавы комплекс Горватаў (XIX ст.)

=== Страчаная спадчына ===
* Капліца (XIX ст.)
* [[Нараўлянская сынагога|Сынагога]] (XVIII ст.)
* Царква Сьвятога Апостала Яна Багаслова (1760)

== Асобы ==
* [[Генадзь Кулажанка]] (1952 — лічыцца каля 1981) — [[28 чэрвеня|актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг.]]
* [[Андрэй Павук (актывіст)|Андрэй Павук]] (нар. 1982) — беларускі блогер, грамадзка-палітычны актывіст
* [[Давід Сімановіч]] (нар. 1932) — беларускі паэт, празаік, перакладчык
* [[Мікалай Смольскі]] (1905—1976) — батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]]
* [[Уладзімер Тугай]] (1951—2024) — гісторык

== Заўвагі ==

[[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 62.jpg|значак|зьлева|170пкс|Знак на адным з уездаў да Нароўлі.]]

{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|11}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/ЭГБ|5}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Radzima.org|naroulya|места}}
* {{Глёбус Беларусі|narovlya}}
* [[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602134344/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=26621 Маршруты па Беларусі: Нараўляншчына], [[Наша Ніва]], 1 чэрвеня 2009 г.

{{Навігацыйная група
|назоў = Нароўля ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Нараўлянскі раён
|Гомельская вобласьць
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Мазыршчыны}}

[[Катэгорыя:Нароўля| ]]</text>
      <sha1>60ixnc8upumy56ilim770bmfl9dz83u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зьмітрок Бядуля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25727</id>
    <revision>
      <id>2699943</id>
      <parentid>2685461</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49637" sha1="nloevm28xc361loafux82ctpw21hyjw" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Зьмітрок Бядуля
|Лацінка             = Źmitrok Biadula
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Самуіл Яфімавіч Плаўнік
|Псэўданімы          = Саша Пл-ік, Ясакар, Я—р, Зьмітро Бядуля
|Месца нараджэньня   = мястэчка [[Пасадзец]], [[Расейская імпэрыя]], цяпер [[Лагойскі раён]], [[Менская вобласьць]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|3|11|1941|гадоў=55}}
|Месца сьмерці       = каля [[Уральск|Ўральску]], [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]
|Род дзейнасьці      = паэт, пісьменьнік, публіцыст, крытык
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = верш, проза
|Мова                = беларуская
|Мова2               = ідыш
|Мова3               = расейская
|Дэбют               = газ. «[[Наша Ніва]]», 1910, №39, апавяданьне «Пяюць начлежнікі»
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = s:Катэгорыя:Змітрок Бядуля
|Палічка             = http://knihi.com/Zmitrok_Biadula/
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Зьмітро́к Бяду́ля''' (сапр. '''Самуі́л Яфі́мавіч Пла́ўнік'''; 23 красавіка 1886 г., м. [[Пасадзец]], [[Расейская імпэрыя]], цяпер [[Лагойскі раён]], [[Менская вобласьць]] — 3 лістапада 1941 г., каля Ўральску, [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]])&amp;nbsp;— [[беларусы|беларускі]] [[Паэзія|паэт]], [[літаратура|пісьменьнік]], [[публіцыст]], [[Літаратурная крытыка|літаратурны крытык]] [[Габрэі|габрэйскага]] паходжаньня. Клясык беларускае [[літаратура|літаратуры]]&lt;ref&gt;''Змітрок Бядуля''. Выбраныя творы. — Мінск: «Кнігазбор», 2006. {{ISBN|985-6824-30-3}}. — С. 9&lt;/ref&gt;. Добра ведаў некалькі моваў. Пісаў спачатку на [[ідыш]]ы, пасьля на [[Расейская мова|расейскай]], але асноўную літаратурную спадчыну пакінуў на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Рабіў пераклады.

== Біяграфія ==
[[Файл:Змітрок Бядуля з братамі.jpg|значак|зьлева|Зьмітрок Бядуля з братамі]]
Нарадзіўся Самуіл Плаўнік у беднай габрэйскай сям’і ў мястэчку Пасадзец (цяпер Лагойскі раён Менскай вобласьці). Бацька яго быў арандатарам, дробным гандляром, пазьней працаваў аканомам у купца-лесапрамыслоўца, любіў музыку — граў на скрыпцы.&lt;ref name=&quot;BKZ1&quot;&gt;''Змітрок Бядуля''. Выбраныя творы. — Мінск: «Кнігазбор», 2006. {{ISBN|985-6824-30-3}}. — С. 5&lt;/ref&gt; Маці шыла каптуры для жыхароў мястэчка і навакольля. Дзед Самуіла працаваў рамесьнікам-меднікам, меў уласную бібліятэку. У пісьменьніка была сястра Марыля, браты Мацьвей і Ізраіль.

Нягледзячы на беднасьць, бацькі Самуіла клапаціліся, каб сын атрымаў хаця б якую-небудзь адукацыю. Спачатку ён навучаўся ў [[хэдэр]]ы — габрэйскай школе, потым у [[Ешыбот|ешыбоце]] — габрэйскай духоўнай сэмінарыі. І хаця з-за жыцьцёвых абставінаў не заўсёды будучы пісьменьнік мог навучацца рэгулярна, а ешыбот і ўвогуле самавольна кінуў, не давучыўшыся да канца, ён, дзякуючы ўласнай настойлівасьці, атрымаў дастатковую адукацыю, каб пачаць працаваць хатнім настаўнікам&lt;ref name=&quot;BKZ1&quot; /&gt;. Ведаў [[іўрыт]], [[ідыш]], нямецкую, беларускую, расейскую і крыху польскую мовы. Пасьля настаўніцтва працаваў пісьмаводам-канторшчыкам у бацькі на лесараспрацоўках.

Яшчэ хлопчыкам З. Бядуля складаў вершы на старажытнагабрэйскай мове, але пачаткам яго літаратурнай дзейнасьці лічыцца 1907 г., калі ён пачаў пісаць вершы на расейскай мове і пасылаць іх у пецярбурскія часопісы. Там вершы хвалілі, але не друкавалі. У 1909 г. будучы пісьменьнік знаёміцца з газэтай «[[Наша Ніва]]», у 1910 г. наладжвае зь ёю сувязь і становіцца карэспандэнтам&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = [[Вульф Сосенскі|В. Сосенскі]].| загаловак = Першыя Сустрэчы. З успамінаў. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1961-36.pdf | мова  = | выданьне  = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 9 траўня 1961 | том   = | нумар  = 36 (1570)  | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BKZ1&quot; /&gt;. У «Нашай Ніве» ўбачыў сьвет і першы друкаваны мастацкі твор З. Бядулі. У 1912 г. пісьменьнік пакідае свой родны Пасадзец, пераяжджае ў [[Вільня|Вільню]] і ўладкоўваецца ў «Нашу ніву». У 1914 г., за рэдактарствам [[Янка Купала|Янкі Купалы]], становіцца адказным сакратаром газэты.&lt;ref name=&quot;BKZ4&quot;&gt;''Змітрок Бядуля''. Выбраныя творы. — Мінск: «Кнігазбор», 2006. {{ISBN|985-6824-30-3}}. — С. 7&lt;/ref&gt; Апавяданьні, напісаныя Зьмітраком Бядулям у тыя гады, сталі клясыкай беларускай літаратуры.

З-за набліжэньня фронту газэта закрываецца (лета 1915 г.), і З. Бядуля вяртаецца ў Пасадзец, але хутка разам зь сям’ёй накіроўваецца ў [[Менск]], дзе ўладкоўваецца ў «Беларускі камітэт пацярпелых ад вайны». У будучай сталіцы сустракае [[Лютаўская рэвалюцыя|лютаўскую рэвалюцыю]] і [[кастрычніцкі пераварот]]. З 1917 па 1920 гады супрацоўнічае з газэтамі «[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]», «[[Беларускі шлях (1918)|Беларускі шлях]]», «[[Беларусь (1919, Менск)|Беларусь]]».

З 1920 па 1926 гады З. Бядуля працуе загадчыкам літаратурна-крытычнага аддзелу газэты «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]». У пэрыяд з 1921 па 1923 гады яшчэ й рэдагуе дзіцячы часопіс «[[Зоркі]]». З 1926 году пісьменьнік пачынае працаваць у Інстытуце беларускай культуры, а адначасова з гэтым на працягу нейкага часу рэдагуе краязнаўча-этнаграфічны часопіс «[[Наш край]]».

Пісьменьнік уваходзіў у [[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|літаратурнае аб’яднаньне «Маладняк»]], а з 1926 па 1931 гады — у літаратурную суполку «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднаньне)|Узвышша]]». Сябра [[Саюз пісьменьнікаў СССР|Саюзу пісьменьнікаў СССР]] з 1934 г. Узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга]].

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Зьмітрок Бядуля эвакуяваўся спачатку ў [[Горкаўская вобласьць|Горкаўскую вобласьць]], затым у [[Саратаўская вобласьць|Саратаўскую]]. У пачатку ліпеня 1941 г. пісьменьнік выехаў у [[Ташкент]], дзе ў той час жыў [[Якуб Колас]]. Але гэта было яго апошняе падарожжа — З. Бядуля памёр у цягніку ад інфаркту 3 лістапада 1941 г.&lt;ref name=&quot;BKZ3&quot;&gt;''Змітрок Бядуля''. Выбраныя творы. — Мінск: «Кнігазбор», 2006. {{ISBN|985-6824-30-3}}. — С. 20&lt;/ref&gt; Пахаваны ва [[Уральск|Ўральску]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Аляксандар Розэнблюм.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2013|url = http://rpp.nm.ru/bydulya/bydulya.html|загаловак = Магіла класіка|фармат = |назва праекту = Rosenbloom personal pages|выдавец = |дата = 30 сьнежня 2013|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Творчасьць ==
[[Файл:З. Бядуля і Я. Колас.jpg|міні|Зьмітрок Бядуля і [[Якуб Колас]] у дзень узнагароджаньня ордэнамі. 1939 год.]]
[[Файл:Менск, вул. Рабкораўская, 19 001.Jpeg|міні|Дом на [[Вуліца Рабкораўская (Менск)|вул. Рабкораўскай]], дзе жыў Зьмітрок Бядуля.]]
У маладосьці Зьмітрок Бядуля быў блізкі да [[Сымбалізм|сымбалістаў]], але элемэнты сымбалізму ў яго творчасьці грунтаваліся на беларускай глебе, фальклёрна-міталягічных вытоках.

Пачатак літаратурнага шляху Бядулі быў няпросты. Першыя паэтычныя спробы не знаходзілі той падтрымкі і разуменьня, якія б маглі натхніць маладога паэта. Пад яго паасобнымі вершамі стаіць дата: 1909 або 1910 год. Але ні адзін зь іх ня трапіў у «Нашу ніву» ні ў тым, ні ў наступным годзе. Толькі ў 1911 г. пабачыў сьвет яго першы паэтычны твор — «Мой сьпеў». Апрача яго за ўвесь гэты год аўтар апублікаваў усяго толькі дзьве карэспандэнцыі. Але малады паэт не спыняў творчую працу і, нарэшце, яго імя ўсё часьцей пачало зьяўляцца на старонках друку. Гэта адбылося ўжо ў 1912, 1913 і асабліва ў пазьнейшыя гады.&lt;ref name=&quot;BKZ4&quot;/&gt;

Да раньняй лірыкі З. Бядулі адносіцца яго першы зборнік [[Імпрэсіянізм|імпрэсіяністычных]] замалёвак «Абразкі» (1913), якія толькі адсутнасьцю рыфмы адрозьніваюцца ад вершаў. Ён быў апублікаваны ў 1913 г. у Пецярбургу, у выдавецтве «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]».&lt;ref name=&quot;BKZ4&quot; /&gt; У большасьці сваіх імпрэсій пісьменьнік зьвяртаўся да прыроды, імкнуўся супрацьпаставіць убогаму вясковаму жыцьцю яе вечна маладую, зьменлівую прыгажосьць. Сапраўднай клясыкай у гісторыі беларускай літаратуры сталі апавяданьні З. Бядулі, напісаныя ў гэтыя ж гады: «Пяць лыжак заціркі» (1912), «Маладыя дрывасекі» (1914), «На каляды к сыну» (1913), «Велікодныя яйкі» (1913), «Летапісцы» (1914). У 1923 г. яны ўвайшлі ў першую кнігу апавяданьняў З. Бядулі «На зачарованых гонях». У гэтых апавяданьнях пісьменьнік малюе тагачаснае цяжкае вясковае жыцьцё, часта без надзеі на будучае. Героі многіх апавяданьняў — дзеці, якія галадаюць, ня маюць магчымасьці разьвіваць свае здольнасьці, паміраюць.

У 1920—1930 гг. З. Бядуля працягваў літаратурную дзейнасьць. Цяпер малавядомыя ваяцкія песьні і патрыятычныя вершы, уключаныя ў зборнік «Пад родным небам» (1922), якія пазьней не друкаваліся. Гэта публіцыстычныя, грамадзянскія вершы-заклікі, [[санэт]]ы патрыятычнага гучаньня. У той час З. Бядуля напісаў некалькі паэм: «Беларусь», «У ясных Крушнях», «З сказаў буры і віхуры», «Дзед», у якіх супрацьпастаўляў цяжкае дарэвалюцыйнае жыцьцё новаму — сьветламу і шчасьліваму. Пісьменьніка цікавіла вусная народная творчасьць, міталёгія, этнаграфія, краязнаўства. Як народная легенда была пазначана яго паэма «Госьць», напісаная на аснове народнага паданьня і ўключаная ў зборнік «Паэмы» (1927). Цалкам на этнаграфічным і фальклёрным матэрыялах створана паэма З. Бядулі «Ярыла». На фальклёры Палесься напісана паэма «Палескія былі». Пытаньням этнаграфіі і фальклёру прысьвяціў ён шэраг артыкулаў, а ў 1924 г. выдаў асобную кнігу «Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песьнях і казках». Адметнай зьявай стала аповесьць З. Бядулі «Салавей» (1927), прысьвечаная мінуўшчыне, часам прыгоннага права. Па матывах аповесьці ў 1939 г. быў пастаўлены балет «Салавей». Пасьля гэтай аповесьці і адначасова зь ёю выходзілі зборнікі апавяданьняў З. Бядулі «Апавяданьні» (1926), «Дэлегатка» (1928), «Незвычайныя гісторыі» (1931). Незайздросны лёс быў у сацыяльна-псыхалягічнага рамана «[[Язэп Крушынскі]]» (1929—1932). Тагачасная крытыка папракала аўтара за слабую ідэйнасьць твора, недастатковае адлюстраваньне клясавай барацьбы, калектывізацыі. Пісьменьнік цяжка перажываў нападкі крытыкі.

У канцы 1930-х гадоў Зьмітрок Бядуля напісаў дзьве аўтабіяграфічныя аповесьці «Набліжэнне» (1935) і «У дрымучых лясах» (1939). Апошнім яго творам стала аповесьць-казка «Сярэбраная табакерка» (1940). Упершыню яна цалкам была надрукавана толькі ў 1953 г. У аснове сюжэта аповесьці матывы народнай казкі пра тое, як дудар-паляшук паланіў сьмерць, запазычаныя з фальклёрных запісаў [[А. Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскага]]. З народнай казкі З. Бядуля зрабіў філязофска-павучальную прытчу аб барацьбе дабра і зла, жыцьця і сьмерці.

Пераклаў зь ідыш на беларускую мову аповесьць [[Шалом-Алейхэм|Шалома-Алейхэма]] «Хлопчык Мотка» (1930), раман С. Годынэра «Чалавек зь вінтоўкай» (1933), кнігу С. Каган «Апавяданьні» (1940), паасобныя вершы [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], Ю. Будзяка. 

== Ушанаваньне памяці ==
* У в. [[Пасадзец]] (панадворак школы імя Бядулі) знаходзіцца музэй, дзе захоўваецца аўтограф З. Бядулі на рамане «[[Язэп Крушынскі]]» 1933 году&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = [[Алесь Махнач|А. Махнач]].| загаловак = На радзіме Змітрака Бядулі. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1961-36.pdf | мова  = | выданьне  = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 9 траўня 1961 | том   = | нумар  = 36 (1570)  | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;. Таксама музэй З. Бядулі ёсць ва [[Уральск]]у ў Казахстане&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160624185336/http://belarus.russiaregionpress.ru/archives/39227 Семейная сага соловья]&lt;/ref&gt;.
* У аграгарадку [[Ільля (вёска)|Ільля]] ў красавіку 2016 году была ўрачыста адкрытая мэмарыяльная дошка, прысьвечаная Бядулю.
* Імя Зьмітрака Бядулі носяць плошча ў Менску, вуліцы ў Менску, Віцебску, Маладзечне і Жабінцы.
* Зьмітрок Бядуля памёр у эвакуацыі і быў пахаваны ў казахстанскім горадзе [[Уральск]]у. Эксгумацыя парэшткаў прайшла ў лютым 2020 году, прах самалётам даставілі ў Беларусь, затым ён захоўваўся з бласлаўленьня мітрапаліта ў Ільінскай царкве ў [[Бабруйск]]у. 3ь лістападу 2020 году, у 79-ю гадавіну сьмерці пісьменьніка, парэшткі даставілі ў [[Менск]]. Шыльды, літары з надмагільля таксама прывезьлі ў Беларусь і перадалі ў філіял [[Дзяржаўны музэй гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўнага музэю гісторыі беларускай літаратуры]] — «Беларускую хатку». Прах Змітрака Бядулі ўрачыста перапахаваны ў Менску на [[Усходнія могілкі|Ўсходніх могілках]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210124193925/https://svabod1.azureedge.net/a/30927939.html Як на Ўсходніх могілках Менску перапахавалі прах Зьмітрака Бядулі]&lt;/ref&gt;. Помнік Зьмітраку Бядулю адкрылі на Ўсходніх могілках у Менску 3 лістапада 2025 году. Аўтары помніка — скульптар Сяргей Гумілеўскі і архітэктар Віктар Карака&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 лістапада 2025| url = https://www.svaboda.org/a/33579922.html | копія = | дата копіі = | загаловак = Надмагільны помнік Зьмітраку Бядулю ў Менску адкрылі праз 5 гадоў пасьля перапахаваньня.| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
[[Файл:Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песнях і казках.jpg|значак|Павел Гуткоўскі. Вокладка кнігі «Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песьнях і казках». 1924]]
Першы надрукаваны твор — імпрэсія на беларускай мове '''«Пяюць начлежнікі»''' («''Наша ніва''», 1910 г.).

У 1911—1912 гады друкаваў '''вершы''' на расейскай мове ў часопісах ''«На берегах Невы''» (Пецярбург) і «''Молодые порывы''» (Вільня).

Зборнікі паэзіі:
* «'''Abrazki'''» / Zmitrok Biadula. — Piecierburh: Drukarnia K.Piantkouskaha, 1913.
* «'''Пад родным небам'''»: Зб. вершаў. — Мн.: Беларус. кооп. — выд. т-ва «Адраджэньне», 1922.
* «'''Буралом'''»: Выбр.вершы / Бядуля-Ясакар. — Мн.: Белдзяржвыд, 1925(вокл.1924)
* «'''Паэмы'''» / Ясакар. — Мн.: ДВБ, 1927.
* «'''Мае забавы'''»: Вершы для дзяцей / З.Бядуля. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1949.

Зборнікі апавяданьняў:
* «'''На зачарованых гонях'''»: Зб. апавяданняў / Змітрок Бядуля. — Мн.: Беларус. каап.-выд. т-ва «Сав. Беларусь», 1923.
* «'''Апавяданьні'''». — Мн.: Белдзяржвыд, 1926 (вокл.1925)
* «'''Выбраныя апавяданьні'''». — Мн.: Дзярж. выд-ва Беларусі, 1926. — (Сялянская бібліятэка).
* «'''Танзілія'''»: Навэлы. — Менск : Узвышша, 1927. — 75 с.
* «'''Дэлегатка'''»: Апавяданні. — Менск : Белдзяржвыд, 1928. — 110 с.
* «'''Тры пальцы'''»: Апавяданні. — Менск : Белдзяржвыд, 1930. — 87 с.
* «'''Незвычайныя гісторыі'''»: Апавяданні. — Мн.: ДВБ, 1931.
* «'''Па пройдзеных сьцежках'''»: Апавяданні. — Мінск : Дзяржвыд БССР.Рэд.дзіцячай літ-ры, 1940. — 223 с.
* «'''Апавяданьні'''». — Мінск : Дзяржвыд БССР.Рэд.дзіц.літ., 1947. — 104 с — (Школьная бібліятэка)

Аповесьці:
* «'''Салавей'''»: Раман. — Мн.: Бел. дзярж. выд-ва, 1929. — (Мастацкае слова — масам).
* «'''Набліжэньне'''»: Аповесць. — Мн.: ДВБ. ЛІМ, 1935.
* «'''У дрымучых лясах'''» (1939, часопіс «Полымя»)
* «'''[[Язэп Крушынскі]]'''»: Раман. Кн.1. — Мінск : Дзяржвыд Беларусі, 1929. — 332 с.
* Язэп Крушынскі: Раман. Кн.2. — Мінск : Дзяржвыд Беларусі, 1931. — 370 с.
* «'''Выбраныя творы'''». — Мінск : Дзяржвыд Беларусі.ЛІМ, 1934. — 344 с — (Школьная серыя)

Кнігі для дзяцей:
* «'''Качачка-цацачка'''» (1927, казка)
* «'''Вясной'''» (1928, вершы)
* «'''Гаспадарка'''» (Вершы) / Малюнкі Е.Лапіна. — Мн.: Белдзяржвыд, 1930.
* «'''Люцік'''»: Для дашк. ўзросту / З.Бядуля. — Мн., 1941.
* «'''Хлопчык з-пад Гродна'''». — Мн. : Дзяржвыд пры СНК БССР. Рэд. дзіцячай літ., 1940.
* «'''Мурашка-Палашка'''»: Казка / Змітрок Бядуля. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1948.

Дасьледаваньні ды нарысы:
* {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =«'''Жыды на Беларусі. Бытавыя штрыхі'''»|арыгінал = |спасылка =https://be.wikisource.org/wiki/%D0%96%D1%8B%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Друкарня Я. А. Грынблята|год =1918|том = |старонкі = |старонак =32|сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* «'''Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных казках і песьнях'''» / З.Бядуля. — Мн.: Сав. Беларусь, 1924.
* «'''Дзесяць'''»: Нарысы. — Мн.: Белдзяржвыд, 1930. — (Мастацкае слова-масам).

Шмат твораў і зборнікаў выйшлі пасьля сьмерці і ў пасьляваенныя гады: «'''Сярэбраная табакерка'''» (1958, казка і апавяданьні), «'''Дзень добры!'''» (1979, вершы, казкі, апавяданьні), асобныя вершы, казкі.

* Przed wybuchem / Zmitrok Biadula. — Mińsk: PWB, Sektor Mniejszości Narodowych, 1935. — 259 с.
* Збор твораў у 4-х тамах 1951—1953 г
* Збор твораў: У 5т. / Рэд. І. Я. Навуменка. — Мн.: Маст.літ., 1986.

== Творы ==
[[Файл:Паштовая марка Змітрок Бядуля.jpg|значак|Паштовая марка Беларусі]]
* «Язэп Крушынскі» (1929—1932), сацыяльна-псыхалягічны раман

=== [[Публіцыстыка]] ===
* «Дзесяць прыказаньняў для памяці» (1917)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Я—р.| частка = |загаловак =«Дзесяць прыказаньняў для памяці».|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Язэп Лёсік]]|выданьне=[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]|тып=газэта|месца=[[Менск]]|выдавецтва= [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт]]|год=28 траўня 1917|выпуск=|том=|нумар=1| старонкі=3|isbn=}}&lt;/ref&gt;

=== Літаратурная крытыка ===
* «Штрыхі аб беларускай культуры». (1920)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =З. Бядуля.| частка = |загаловак = «Штрыхі аб беларускай культуры».|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2305|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=28 студзеня 1920|выпуск=|том=|нумар=2(23)| старонкі= |isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Чаму яшчэ няма беларускага раману?» (1920)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =З. Бядуля.| частка = |загаловак = Чаму яшчэ няма беларускага раману?|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1920-6.pdf?sequence=26&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=11 сакавіка 1920|выпуск=|том=|нумар=7(29)| старонкі=5—5|isbn=}}&lt;/ref&gt;

=== Аповесьці ===
* «Салавей» (1927, экранізавана і пастаўлена ў 1937 г., аднайменны балет у 1939 г.&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Першы беларускі балет. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.pdf.zip/1940-120.pdf | мова  = | выданьне  =[[Звязда]] | тып = газэта | год  = 1940 | том   = | нумар  = 120 (6699) | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;)
* «Набліжэньне» (1935), аўтабіяграфічны твор
* «У дрымучых лясах» (1939), аўтабіяграфічны твор
* «Сярэбраная табакерка» (1940), аповесьць-казка

=== Апавяданьні ===
* «Сон Анупрэя» (1912)
* «Пяць лыжак заціркі» (1912)
* «Злодзей» (1912)
* «На Каляды к сыну» (1913)
* «Велікодныя яйкі» (1913)
* «Маладыя дрывасекі» (1914)
* «Летапісцы» (Вільня, 1914)
* «Буслы» (1914)
* «Мядзьведзь» (1914)
* «Дудар» (1915)
* «Туга старога Міхайла» (1915)
* «Юлька» (Пасадзец, 1917)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =З. Бядуля.| частка = |загаловак = Юлька. (Пасадзец, 1917 г.)|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1920-6.pdf?sequence=26&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=11 сакавіка 1920|выпуск=|том=|нумар=6(28)| старонкі=3—5|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Сьмерць пані» (1919)&lt;ref name=&quot;bel. žyćcio&quot;&gt;{{артыкул|аўтар =Зьмітрок Бядуля.| частка = |загаловак =Сьмерць пані|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-16.pdf?sequence=8&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=6 кастрычніка 1919|выпуск=|том=|нумар=16| старонкі=4—6|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Зьмітрок Бядуля.| частка = |загаловак =Сьмерць пані|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-16.pdf?sequence=8&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=13 кастрычніка 1919|выпуск=|том=|нумар=17| старонкі=3—7|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Зьмітрок Бядуля.| частка = |загаловак =Сьмерць пані|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-18.pdf?sequence=10&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=21 кастрычніка 1919|выпуск=|том=|нумар=18| старонкі=2—7|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Лясун» (1920)&lt;ref name=&quot;žyćcio26&quot;&gt;{{артыкул|аўтар =З. Бядуля. Ясакар.| частка = |загаловак =Лясун. У самоце (Пасадзец 1919 г.).|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2305|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=9 лютага 1920|выпуск=|том=|нумар=4(26)| старонкі=5—7|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Бондар» (1920)
* «Дванаццацігоднікі» (1921)
* «На зачарованых гонях» (1922)
* «Тры крыжыкі» (1925)
* «Фрося» (1939)

=== Мініятуры ===
* «Ральля» (1913)
* «Гусьляр» (Менск 1918)&lt;ref name=&quot;žyćcio22&quot;&gt;{{артыкул|аўтар =Ясакар, З. Бядуля.| частка = |загаловак =Закляты скарб (Менск 23/VII—1919). Гусьляр (Менск 1918).|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-22.pdf?sequence=15&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=12 сьнежня 1919|выпуск=|том=|нумар=22| старонкі=4—5|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Сымфонія» (Пасадзец 1918)&lt;ref name=&quot;žyćcio23&quot;&gt;{{артыкул|аўтар =Ясакар.| частка = |загаловак =Сымфонія (Пасадзец 1918 г.). Прысяга. (Менск, 1920 г.)|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1920-1.pdf?sequence=23&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=19 студня 1920|выпуск=|том=|нумар=1(23)| старонкі=4—7|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;žyćcio25&quot;&gt;{{артыкул|аўтар =З. Бядуля. Ясакар.| частка = |загаловак =Сымфонія (Пасадзец 1918 г.). У поўнач (1920 г. — Менск.)|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2305|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=9 лютага 1920|выпуск=|том=|нумар=3(25)| старонкі=5—7|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Замчышча» (1920)
* «За праўду» (1920)
* «У жыцьцёвым змаганьні» (1920)
* «Кволыя кветкі» (1920)
* «Надыходзяць змрокі…» (1920)
* «Пад песьняй салоўкі» (1920)

=== Вершы ===
* *** «На горне душы першы верш я каваў…» (Пасадзец, 1909)
* *** «Начлежнікі пяюць…» (Пасадзец, 1910)
* «Дазволь…» (Вільня, 1911)
* *** «Лезе ў вочы зьзяньне месяца…» (1911)
* *** «Вісіць серп залаты над спалоханым борам…» (Пасадзец, 1911)
* *** «Абліта зьзяньнем зорак росная паляна…» (Пасадзец, 1911)
* *** «Яшчэ бялелі касагоры…» (Пасадзец, 1911)
* «Пастушка» (Пасадзец, 1911)
* «Прыйдзіце» (Вільня, 1913)
* «Ад крыві чырвонай» (Вільня, 5 кастрычніка 1914)
* «Юда жэніцца…» (23 сакавіка 1915)
* *** «Б’ецца восень халодная ў рэчную шыбу…» (Пасадзец, 1915)
* «Калі хочаш пазнаць» (Вільня, 1915)
* «Русалка»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Ясакар.| частка = |загаловак =«Русалка». Верш.|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Язэп Лёсік]]|выданьне=[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]|тып=газэта|месца=[[Менск]]|выдавецтва= Таварыства беларускай культуры|год=28 траўня 1917|выпуск=|том=|нумар=1| старонкі=1|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* *** «Ты сьлязамі і крыжамі…» (Менск, 1917)
* «Тры сьцежкі» (Менск, 27 сьнежня 1917)
* «Жалезны воўк» (1917)
* «Новы год» (1918)
* «Беларускі шлях» (1918)
* «На Вялікдзень» (1918)
* «М. Багдановічу» (1918)
* «Змаганьне» (1918)
* «Май» (1918)
* «Вясной» (Пасадзец, 1918)
* «Восень»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Ясакар.| частка = |загаловак =«Восень». Верш.|арыгінал = |спасылка =|адказны =[[Язэп Лёсік]]|выданьне=[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]|тып=газэта|месца=[[Менск]]|выдавецтва= Таварыства беларускай культуры|год=20 лістапада 1918|выпуск=|том=|нумар=39—40| старонкі=1|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Васеньні сон» (восень 1918)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Ясакар.| частка = |загаловак =Васеньні сон, восень 1918.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-19.pdf?sequence=11&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=1 лістапада 1919|выпуск=|том=|нумар=19| старонкі=4—6|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Pieśni» &lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Jasakar.| частка = |загаловак =Pieśni.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-3.pdf?sequence=16&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч|Francišk Alechnowič]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Bielaruskaje žyćcio]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=6 lipnia 1919|выпуск=|том=|нумар=3| старонкі=6, 7|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «У самоце» (Пасадзец, 1919)&lt;ref name=&quot;žyćcio26&quot;/&gt;
* «Дзяўчыне» (Пасадзец, VI—1919)&lt;ref name=&quot;bel. žyćcio&quot;/&gt;
* «Закляты скарб» (Менск 23/VII—1919)&lt;ref name=&quot;žyćcio22&quot;/&gt;
* «Пара, пара…» (1920)
* «Прысяга» (Менск, 1920)&lt;ref name=&quot;žyćcio23&quot;/&gt;
* «У поўнач» (Менск, 1920)&lt;ref name=&quot;žyćcio25&quot;/&gt;
* «Ваяцкая песьня», (1920)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Зьмітрок Бядуля.| частка = |загаловак =Ваяцкая песьня|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2801|адказны = |выданьне=[[Часопісь Міністэрства Беларускіх Справаў]]|тып=часопіс|месца=[[Коўна]]|выдавецтва= |год=1920|выпуск=|том=|нумар=1 (5)| старонкі=1|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Беларускі ваяка» (1920)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар =Зьмітрок Бядуля.| частка = |загаловак =Беларускі ваяка|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2801|адказны = |выданьне=[[Часопісь Міністэрства Беларускіх Справаў]]|тып=часопіс|месца=[[Коўна]]|выдавецтва= |год=1920|выпуск=|том=|нумар=1 (5)| старонкі=1|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* «Сьняжынкі» (1921)
* «Беларусь» (1922), паэма
* «На сьмерць [[Аляксандар Бурбіс|А. Бурбіса]]» (1922)
* «Паходні» (1922)
* «У ясных Крушнях», паэма
* «З сказаў буры і віхуры», паэма
* «Дзед», паэма
* «Госьць», паэма
* «Ярыла», паэма
* «Палескія былі», паэма

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул| аўтар = Уладзімір Бойка.| загаловак = Талент задушэўны, шчыры. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1961-36.pdf | мова  = | выданьне  = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 9 траўня 1961 | том   = | нумар  = 36 (1570)  | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
* {{артыкул|аўтар =[[Антон Луцкевіч|Антон Новіна]].| частка = |загаловак =''Зьмітрок Бядуля''.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1919-15.pdf?sequence=7&amp;isAllowed=y|адказны =[[Францішак Аляхновіч]]|выданьне=[[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Вільня]]|выдавецтва= |год=29 верасьня 1919|выпуск=|том=|нумар=15| старонкі=3—4|isbn=}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Шлюбскі|Ал. Шлюбскі]]. | загаловак = Бядуля, як этнограф. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/75b94c9411bf977b6e0b0987b2bb5490.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1925 | том   = | нумар  = 2 | старонкі  = 188—195 | issn  = }}
* [http://knihi.com/Zmitrok_Biadula/U_drymucych_lasach.html ''У дрымучых лясах''] (аўтабіяграфічны твор пісьменьніка) // Часопіс «Полымя», 1939
* {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Успаміны пра Зьмітрака Бядулю.|арыгінал =|спасылка = |адказны =Складальнікі: [[Янка Садоўскі|Я. І. Садоўскі]], [[Кастусь Цьвірка|К. А. Цьвірка]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]] |год =1988|том = |старонкі = |старонак =176|сэрыя = |isbn =5-340-00075-3|наклад =3800}}
* [http://slounik.org/80865.html Бядуля Змітрок] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}}
* ''Змітрок Бядуля''. Выбраныя творы. — Мінск: «Кнігазбор», 2006. {{ISBN|985-6824-30-3}}. Сэрыя «Беларускі кнігазбор»
* {{Кніга|аўтар =[[Алесь Марціновіч]].|частка = |загаловак =Змітрок Бядуля : «Будзь сам сабою, беларус...». |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Харвест]] |год =2016|том = |старонкі = |старонак =62|сэрыя =100 выдатных дзеячаў беларускай культуры|isbn =978-985-18-3896-3|наклад =500}}
* [[Іна Каліта]]. Мова твораў Змітрака Бядулі як фразеалагічная скарбонка.// Svět v obrazech a ve frazeologii — World in Pictures and in Phraseology. Praha: Univerzita Karlova, 2017, с. 129—143.
* [[Іна Каліта]]. Эмацыянальная насычанасць як мастацкі сродак. // Rejestr emocjonalny języka, Siedlce: Akademie Podlaská, 2009, s. 51-54.
* [[Іна Каліта]]. “Тры пальцы” Змітрака Бядулі ў чэшскім перакладзе. // Мова, літетратура, культура, фольклор, мистецтво народів світу: універсальне й унікальне [колективна монографія]. Суми: ВВП Мрія-1, 2021.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Аўтар:Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля}}
* [http://slounik.org/80865.html Біяграфія на Slounik.org]
* [http://knihi.com/Zmitrok_Biadula/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [https://web.archive.org/web/20121104055845/http://prajdzisvet.org/translators/120-biadulia-zmitrok.html Творы на «Прайдзісьвеце»]
* [https://web.archive.org/web/20131203033204/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13226 Творы на «Камунікаце»]
* [https://web.archive.org/web/20100117043130/http://old.nlb.by/html/news2006/bjadulya.html ''120 год з дня нараджэньня З. Бядулі''] (Нацыянальная бібліятэка Беларусі)
* {{Спасылка | аўтар = Анатоль Трафімчык. Ала Iвашкевiч. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 красавіка 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=yAet2bEZs3E | копія = | дата копіі = | загаловак =  «На горне душы»: да 140-годдзя Змітрака Бядулі | фармат = | назва праекту = «Дыялогі пра культуру» | выдавец =[[Культура (радыё)|Рыдыё Кальтура]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}

{{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бядуля, Зьмітрок}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пасадцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня «Маладняк»]]
[[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня «Ўзвышша»]]
[[Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ва Ўральску]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Нашай Нівы»]]
[[Катэгорыя:Асобы на беларускіх паштовых марках]]</text>
      <sha1>nloevm28xc361loafux82ctpw21hyjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белшына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26092</id>
    <revision>
      <id>2699698</id>
      <parentid>2619102</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14084" sha1="4gn6gsiixt8olic1xyqvufbeu1goixj" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва               = Белшына
|лягатып             = 
|тып                 = [[адкрытае акцыянэрнае таварыства]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = 1968
|заснавальнікі       = 
|разьмяшчэньне       = [[Бабруйск]], [[Магілёўская вобласьць]], [[Беларусь]]
|ключавыя фігуры     = Аляксандар Кавалёў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belshina.by/by/about-company/management |title=Кіраўніцтва |access-date=21 сакавіка 2024 }}&lt;/ref&gt;
|галіна              = 
|прадукцыя           = [[Аўтамабільная шына|аўтамабільныя шыны]]
|абарачэньне         = {{Рост}}2216 млрд. [[Беларускі рубель|рублёў]] (2010; 740,2 млн [[$]])
|апэрацыйны прыбытак = {{Рост}}72,5 млрд руб. (2010; 24,2 млн $)
|чысты прыбытак      = {{Рост}}18,8 млрд руб (2010; 6,3 млн $)
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = «[[Белнафтахім]]»
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = 
|сайт                = https://belshina.by/by/
}}
'''«Белшына»''' — адно з найбуйнейшых прадпрыемстваў у Эўропе, якое выпускае больш 180 тыпапамераў [[шына|шын]] для легкавых, грузавых, вялікагрузных аўтамабіляў, будаўніча-дарожных і пад’ёмна-транспартных машынаў, электратранспарту, аўтобусаў, трактароў і сельскагаспадарчых машынаў.

== Гісторыя ==
{{Абнавіць}}
Падставай для пачатку будаўніцтва ў [[Бабруйск]]у Беларускага шыннага камбінату (у цяперашні час ААТ «Белшына») сталі Пастанова Рады міністраў [[СССР]] ад 25 сакавіка 1963 году № 299 «Аб мерах па больш поўным выкарыстаньні працоўных рэзэрваў Беларускае ССР» і рашэньне ВСНГ СССР № 90-р ад 11 чэрвеня 1965 году, якім было зацьверджанае праектнае заданьне на будаўніцтва БШК.

Непасрэдна да будаўніцтва Беларускага шыннага камбінату прыступілі ў верасьні 1965 году. У 1968 годзе пачаў дзейнічаць блёк мэханічных вытворчасьцяў (у наступстве — мэханічны завод), дзе зьбіралася й выраблялася абсталяваньне для будучых цэхаў вытворчасьці, адпрацоўваліся новыя мэтоды зборкі шынаў, праходзіла практычнае навучаньне працоўных спэцыяльнасьцям шыннае вытворчасьці.

31 сьнежня 1971 году на экспэрымэнтальным участку блёку мэханічных вытворчасьцяў была вырабленая першая беларуская шына для 27-тонавага аўтамабіля маркі [[БЕЛАЗ]].

31 сьнежня 1972 году пачаў працу завод буйнагабарытных шынаў. Завод масавых шынаў пачаў дзейнічаць з 30 верасьня 1976 году. 31 студзеня 1985 году ў складзе вытворчага аб’яднаньня «Бабруйскшына» пачаў дзейнічаць чацьверты па ліку завод звышбуйнагабарытных шынаў.

У траўні 1992 году Загадам дзяржаўнага камітэту Рэспублікі Беларусь па прамысловасьці й міжгаліновых вытворчасьцях вытворчае аб’яднаньне «Бабруйскшына» было ператворанае ў Беларускі шынны камбінат «Белшына».

26 верасьня 2002 году [[Магілёў]]скі абласны выканаўчы камітэт прыняў рашэньне № 18-13 аб рэгістрацыі адчыненага акцыянэрнага грамадзтва «Белшына» (пасьведчаньне аб дзяржаўнай рэгістрацыі № 700016217 ад 27.09.2002 г.)

Каля 90 % шынаў, якія выпускаюцца на камбінаце, зьяўляюцца радыяльнымі. Усе віды прадукцыі (пнэўматычныя шыны) абароненыя патэнтамі па двух парамэтрах: канструкцыя й вонкавы выгляд.

Беларускі шынны камбінат ААТ «Белшына» падтрымлівае дзелавыя адносіны з 44 краінамі, асноўны замежнагандлёвы партнэр прадпрыемства — [[Расея]]. Больш за 60 % экспартнае прадукцыі рэалізуецца тамака.

Паводле зьвестак за першыя 10 месяцаў 2005 году, аб’ём вытворчасьці прамысловае прадукцыі ў параўнаньні з аналягічным пэрыядам 2004 году склаў 120,5 % (у супастаўных коштах).

У канцы 2005 году прадпрыемства прыступіла да рэалізацыі праекту па рэканструкцыі вытворчасьці буйнагабарытных і звышбуйнагабарытных цельнамэталякордных шынаў радыяльнае канструкцыі для кар’ернае тэхнікі. Паводле праекту, пасьля яго рэалізацыі аб’ём вытворчасьці новых шынаў складзе 15888 штук у год. Плянуецца, што да 90 % новай прадукцыі будзе экспартавацца, пры гэтым па тэхнічных характарыстыках такія шыны ня будуць саступаць прадукцыі кіроўных замежных вытворцаў. Агульны кошт праекту складае каля 28 млн [[эўра]], фінансаваньне яго вядзецца як за конт уласных сродкаў прадпрыемства, так і за конт інвэстыцыяў (у якасьці асноўнага фундатара выступае канцэрн «[[Белнафтахім]]»).

У кастрычніку 2024 году {{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларускі расьсьледавальніцкі цэнтар||be|Беларускі расследавальніцкі цэнтр}} заявіў, што «Белшына» пастаўляе прадукцыю для расейскіх абаронных прадпрыемстваў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/dobivshajasja-otmeny-sankcij-belshina-obespechivaet-voenprom-rf|title=Добившаяся отмены санкций «Белшина» обеспечивает военпром РФ|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|date=2024-10-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ==
ААТ «Белшына» знаходзіцца ў санкцыйным [[Сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў|сьпісе спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] з 2011 году&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2011-08-22/html/2011-21376.htm |title=Federal Register, Volume 76 Issue 162 (Monday, August 22, 2011) |language=en |accessdate=2021-07-24}}&lt;/ref&gt;, але з 2015 па 2021 год санкцыі супраць яе былі прыпыненыя&lt;ref&gt;{{cite web|author=Robin Emmott|title=EU, U.S. temporarily ease some sanctions on Belarus|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-eu-sanctions-idUSKCN0SN0Y820151029|publisher=[[Reuters]]|date=2015-10-29|accessdate=2021-09-21|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;treasury&quot;/&gt;. 9 жніўня 2021 году ў сьпіс быў уключаны генэральны дырэктар «Белшыны» Андрэй Бунакоў&lt;ref name=&quot;treasury&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|work=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;расширили&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Zerkalo.io|Zerkalo.io|be|Zerkalo.io}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

2 сьнежня 2021 году «Белшына» была ўнесена ў [[чорны сьпіс Эўразьвязу]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=281293|title=ЕС прыняў пяты пакет санкцый супраць Беларусі ў сувязі з міграцыйным крызісам|work=[[Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;. Таксама кампанію ў свой санкцыйны сьпіс уключыла Швайцарыя&lt;ref&gt;[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]&lt;/ref&gt;. 22 сьнежня да адпаведнага пакету санкцый ЭЗ далучыліся Альбанія, Ісьляндыя, Ліхтэнштайн, Нарвэгія, Паўночная Македонія, Сэрбія, Чарнагорыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=282093|title=Яшчэ некалькі еўрапейскіх краін далучыліся да пятага санкцыйнага пакета Еўразвязу, у тым ліку прарасійская Сербія|work=[[Наша Ніва]]|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/22/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Рада Эўрапейскага зьвязу|Рада Эўрапейскага зьвязу|be|Савет Еўрапейскага саюза}}|date=2021-12-22|accessdate=2021-12-23|language=en}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе да санкцый супраць «Белшыны» далучыліся Украіна ды Японія&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230415204418/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/182/ Відкрите акціонерне товариство &quot;Бєлшина&quot;]&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2024 году Суд Эўразьвязу задаволіў заяву «Белшыны» аб выключэньні з санкцыйнага сьпісу ЭЗ. Паводле суду, на момант увядзеньня санкцыяў Эўразьвязу «Белшына» была стратнай і, такім чынам, не зьяўлялася «істотнай крыніцай даходу» для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], а Рада Эўрапейскага зьвязу не змагла давесьці, што звальненьне супрацоўнікаў «Белшыны» мела палітычны характар (афіцыйна ўдзельнікаў страйку звольнілі за прагулы)&lt;ref&gt;[https://globalsanctions.co.uk/2024/03/eu-court-annuls-belshyna-belarus-sanctions-listing/ EU Court annuls Belshyna Belarus sanctions listing]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240321182624/https://belshina.by/by/ Афіцыйны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20070927222329/http://naviny.by/rubrics/economic/2006/11/13/ic_news_113_262015/ «Белшына» адкрые 16 гандлёвых арганізацыяў за мяжой]

[[Катэгорыя:Беларускія кампаніі]]
[[Катэгорыя:Беларускія хімічныя кампаніі]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Бабруйску]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]]</text>
      <sha1>4gn6gsiixt8olic1xyqvufbeu1goixj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагіб Магфуз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29322</id>
    <revision>
      <id>2699710</id>
      <parentid>2683940</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Нагіб Махфуз]] у [[Нагіб Магфуз]]: БКП20:60 заўв. Б</comment>
      <origin>2683940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12422" sha1="oanbp805o7oebfekye9z5cic5kemc8g" xml:space="preserve">{{Вікіфікаваць}}
{{Пісьменьнік
|Імя                 = Нагіб Махфуз
|Арыгінал імя        = نجيب محفوظ
|Партрэт             = Naguib Mahfouz HR.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = Нагіб Махфуз (1990-я)
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|11|12|1911}}
|Месца нараджэньня   = [[Каір]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|29|8|2006|гадоў=94}}
|Месца сьмерці       = [[Каір]]
|Грамадзянства       = [[Эгіпет]]
|Род дзейнасьці      = [[пісьменьнік]]-раманіст
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = [[раман]], [[апавяданьне]], [[п’еса]]
|Мова                = [[арабская мова|арабская]]
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = Каірская трылёгія
|Прэміі              = [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры]] (1988)
|Узнагароды          = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
}}
'''Нагіб Махфуз''' (11 сьнежня 1911, [[Каір]] — 29 жніўня 2006; {{мова-ar|نجيب محفوظ}}) — эгіпецкі пісьменьнік-раманіст, адзіны ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі па літаратуры]], які пісаў на арабскай мове. Аўтар больш чым 40 [[раман]]аў, мноства апавяданьняў, [[п’еса]]ў і [[сцэнар]]аў. Задоўга да выпадку з [[Вялікабрытанія|брытанскім]] пісьменьнікам [[Салман Рушдзі|Салманам Рушдзі]] стаў мішэньню для фундамэнталістаў.

Нарадзіўся ў [[Каір]]ы ў 1911 годзе. Скончыў філязофскі факультэт [[Каірскі ўнівэрсітэт|Каірскага ўнівэрсытэту]], першую празаічную кнігу апублікаваў у 1938-м — гэта быў зборнік аповедаў. Праз год у друку зьявіліся першыя ягоныя раманы — гістарычныя апавяданьні аб эпосе фараонаў. Гэтыя творы «Гульні лёсу» (1939), «Радобіс» (1943), «Барацьба Фіваў» (1944) — гістарычныя і рамантычныя, аўтар прапаноўваў задумацца слаўным мінулым краю.

== Каірская трылёгія ==
Пасьля [[Другая сусьветная вайна|другой сусьветнай вайны]] зьвярнуўся да сучасных тэмаў. Гучную славу прынесла яму так званая «каірская трылёгія», тры раманы, у якіх апісваецца жыцьцё трох пакаленьняў сям’і гараджанаў. Час апублікаваньня гэтай трылёгіі — пачатак новага пэрыяду ў эгіпецкай гісторыі, які наступіў пасьля зьвяржэньня [[Манархія|манархіі]] і прыходу да ўлады маладых вайскоўцаў на чале з [[Гамаль Насэр|Гамалем Абдэлем Насэрам]]. Даўні сябар і перакладнік Нагіба Махфуза амэрыканскі арабіст Роджэр Ален кажа: «Да таго часу Эгіпет ужо прайшоў праз рэвалюцыю. Усё зьмянілася. Ужо не было караля [[Фарук]]а. Прэзыдэнтам быў Насэр, здарыўся Суэцкі крызіс, была пабудаваная Асуанская плаціна, гэта быў цалкам новы сьвет, зусім іншая сытуацыя. І вось зьяўляецца трылёгія, якая апавядае аб эгіпецкай гісторыі з 1916 па 1944 гады; тры тамы, цалкам прысьвечаныя адной эгіпецкай сям’і, якая перажыла ўсе сацыяльныя, палітычныя, культурныя зьмены, якія здарыліся ў міжваенны пэрыяд. Арабскі сьвет чытаў яго і казаў: «Так, так яно і было, гэтае вельмі дакладнае апісаньне таго, што дзеялася ў Каіры. Зараз мы бачым, завошта мы ваявалі і з чым мы ваявалі. Гэта тлумачыць тое, што адбываецца цяпер».

«Каірская трылёгія» ператварыла Махфуза ў самога вядомага празаіка арабскага сьвету. Роджэр Ален кажа аб значэньні творчасьці пісьменьніка для арабскага сьвету: «Няма такога арабскага раманіста, які б не прызнаў сваім настаўнікам Махфуза. Ён стварыў саму магчымасьць пісаць раманы на арабшчыне. Ён — сапраўдны абраз. У Эгіпце яго завуць „эгіпецкай пірамідай XX стагодзьдзя“. Няма чалавека ў Эгіпце, якога б паважалі больш. Ён заўсёды казаў тое, што думае. Ён быў прамы чалавек. Махфуз не хаваў ніколі свайго меркаваньня».

«Каірская трылёгія», праз шмат гадоў пасьля яе напісаньня, прынесла аўтару міжнародную вядомасьць. Прафэсар Роджэр Ален лічыць, што Нобэлеўская прэмія па літаратуры была прысуджаная Махфузу пасьля таго, як трылёгія была перакладзеная на [[Француская мова|францускую]]: «Падставай для рашэньня Нобэлеўскага камітэту 1988 году прысудзіць прэмію Нагібу Махфузу было тое, што трылёгію пераклалі на францускую. Пераклад быў выдадзены ў 1987».

== Аўляд Хараціна ==
Нагіб Махфуз зазнаў і перасьлед з боку рэлігійных фундамэнталістаў. Падставай стаў яго раман «Аўляд Хараціна», які рэлігійныя кансэрватары палічылі абразьлівым для рэлігіі. Аўляд Хараціна — [[Біблія|калябіблейская]] [[алегорыя]], што ўключае прататыпы [[Мухамад]]а й [[Ісус]]а. Роджэр Ален зазначае: «Гэты раман друкаваўся кавалкамі ў эгіпецкай газэце „Аль-Ахрам“ у 1959 годзе і тут жа выклікаў вялікі скандал. Унівэрсытэт Аль-Азхар зрабіў усё, каб кнігу забаранілі, але ўрад адмовіўся спыніць публікацыю. Але ўсёт-кі Махфуз вырашыў, што раман ня будзе выдадзены ў выглядзе кнігі ў Эгіпце». «Аўляд Хараціна» надрукавалі ў [[Лібан]]е, пасьля чаго эгіпецкі мална Амар Абдэль-Рахман заклікаў да забойства пісьменьніка — задоўга да падобнага здарэньня з Рушдзі.

У 1960-я стыль пісьменьніка мяняецца — ён адыходзіць ад рэалістычнай манэры выкладу і піша карацейшыя, зь імклівым разьвіцьцём сюжэта раманы, што ўключаюць свабодную [[плынь сьвядомасьці]] і дыялёгі ў біблейскім стылі — як то «Шлях» (1964).

У 1994 годзе быў зьдзейсьнены замах на Нагіба Махфуза — пісьменьнік атрымаў цяжкае нажавое раненьне. Калі ісламістам не падабаўся сьвецкі характар твораў Махфуза, дык сьвецкія ўлады Эгіпту з падазраньнем ставіліся да нацыяналістычных настрояў некаторых яго кніг. Але гэта не паўплывала на афіцыйнае шанаваньне пісьменьніка — ужо пры жыцьці яму паставілі ў Каіры [[бронза]]вы манумэнт.

== Сьпіс раманаў ==
* «Павеў шаленства» (1938)
* «Гульні лёсы» (1939)
* «Родапіс» (1943)
* «Барацьба Фіваў» (1944)
* «Новы Каір» (1945)
* «Хан аль-Халілі» (1946)
* «Вуліца Мідак» (1947)
* «Пачатак і канец» (1949)
* «Сярод палацаў» — першы раман трылёгіі, апублікаваны ў 1956—1957 гг.
* «Палац мары» — другі раман трылёгіі
* «Цукровы дом» — трэці раман трылёгіі
* «Аўлад Харатына» (1959)
* «Восеньскія перапёлы» (1964)
* «Балбатаньне пад Нілам» (1966)
* «Пансыён Мірамар» (1966)
* «Люстэркі» (1972)
* «Шаноўны гаспадзін» (1975)
* «Эпапея хара фішэй» (1977)
* «Трыюмф узвышанага» (1981)
* «Ночы тысячы начэй» (1982)
* «Мудрасьць Хеопса»

== Сьпіс зборнікаў навэлаў ==
* «Павеў шаленства» (1938)
* «Божы сьвет» (1963)
* «Дом з благой славай» (1965)
* «Тавэрна чорнай кошкі» (1968)
* «Пад навесам» (1969)

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* Вячаслаў Ракіцкі. [http://www.svaboda.org/m/a/773272.html Памёр вялікі арабскі раманіст]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]. 30 жніўня 2006
* [http://noblit.ru/content/category/4/108/33/ Біяграфія і фота Нагіба Махфуза]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20080503034448/http://noblit.ru/component/option,com_reader/Itemid,159/author,84/ Творы Нагіба Махфуза для чытаньня і спампоўваньня па-расейску]
* [https://web.archive.org/web/20130723231357/http://n-t.ru/nl/lt/mahfouz.htm Бібліятэка Машкова пра Махфуза]{{ref-ru}}
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-bio.html Махфуз на сайце Нобэлеўскага камітэта]{{ref-en}}

{{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1976—2000)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Махфуз, Нагіб}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каіры]]
[[Катэгорыя:Арабскія пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Эгіпецкія літаратары]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>oanbp805o7oebfekye9z5cic5kemc8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Разьдзелы біялёгіі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>36474</id>
    <revision>
      <id>2699801</id>
      <parentid>2495453</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1487" sha1="40zfqci04ofyq9r0mc15fwxhn95vkld" xml:space="preserve">{{навігацыйная табліца2
|назва_шаблёну = Разьдзелы біялёгіі
|назва = [[Біялёгія|Разьдзелы біялёгіі]]
|кляса_карткі = hlist
|сьпіс1 = &lt;section begin=Разьдзелы /&gt;
* [[Анатомія]]
* [[Астрабіялёгія]]
* [[Батаніка]]
* [[Біяакустыка]]
* [[Біялёгія акіяна]]
* [[Біялёгія разьвіцьця]]
* [[Біялёгія чалавека]]
* [[Біялягічная клясыфікацыя]]
* [[Біяфізыка]]
* [[Біяхімія]]
* [[Вірусалёгія]]
* [[Геноміка]]
* [[Генэтыка]]
* [[Гідрабіялёгія]]
* [[Гісталёгія]]
* [[Заалёгія]]
* [[Заапсыхалёгія]]
* [[Касьмічная біялёгія]]
* [[Малекулярная біялёгія]]
* [[Матэматычная біялёгія]]
* [[Мікалёгія]]
* [[Мікрабіялёгія]]
* [[Палеанталёгія]]
* [[Паразыталёгія]]
* [[Паталёгія]]
* [[Пратысталёгія]]
* [[Узьнікненьне жыцьця]]
* [[Фізыялёгія]]
* [[Цыталёгія]]
* [[Эвалюцыйнае вучэньне|Эвалюцыйная біялёгія]]
* [[Экалёгія]]
* [[Эталёгія]]
&lt;section end=Разьдзелы /&gt;
}}&lt;noinclude&gt;[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Біялёгія]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>40zfqci04ofyq9r0mc15fwxhn95vkld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікая кітайская сьцяна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40146</id>
    <revision>
      <id>2699744</id>
      <parentid>2275868</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>каардынаты</comment>
      <origin>2699744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6225" sha1="jfq160c4dbunqau1ny78i1mec2hcw0w" xml:space="preserve">{{Аб’ект сусьветнае спадчыны
|Назва        = Вялікая кітайская сьцяна
|Name         = 萬里長城
|Выява        = [[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling-edit.jpg|250пкс]]
|Подпіс выявы = Вялікая сьцяна [[дынастыя Мін|дынастыі Мін]] у [[Цьзіньшаньлін]]
|Краіна       = [[Кітай]]
|Тып          = фартыфікацыя
|Крытэры      = i, ii, iii, iv, vi
|ID           = 438
|Спасылка     = 
|Рэгіён       = Азія і Ціхаакіянскі рэгіён
|Каардынаты   = {{Каардынаты|40|25|53|паўночнае|116|33|52|усходняе}}
|Год          = 1987
|Сэсія        = 11-я
|Падаўжэньне  = 
|У небясьпецы = 
}}
'''Вялі́кая кіта́йская сьцяна́''' ({{мова-zh|萬里長城}}) — найбуйнейшы [[помнік архітэктуры]]. Праходзіць па паўночным [[Кітай|Кітаі]] на працягу 6350 км. Акрамя абароны, да іншых мэтаў Вялікай сьцяны адносяцца памежны кантроль, які дазваляў спаганяць пошліны на тавары, якія перамяшчаліся па [[Вялікі шоўкавы шлях|Вялікаму шоўкаваму шляху]], рэглямэнтаваць або стымуляваць гандаль, а таксама кантраляваць іміграцыю і эміграцыю. Акрамя таго, абарончыя характарыстыкі Вялікай сьцяны ўзмацняліся будаўніцтвам вежаў, казармаў, гарнізонавых станцыяў, сыстэмамі сыгналізацыі, зарганізаванымі пры дапамозе дыму ці агню. Шлях да Вялікай сьцяны таксама служыў транспартным калідорам.

== Гісторыя ==
Будаўніцтва першай сьцяны пачалося ў III стагодзьдзі да н. э. падчас кіраваньня імпэратара [[Цынь Шыхуандзі]] ([[дынастыя Цынь]]), у пэрыяд «Ваюючых дзяржаваў» (475—221 гг. да н. э.) для абароны дзяржавы ад набегаў качавога народу [[хуну]]. У будаўніцтве ўдзельнічала пятая частка тагачаснага насельніцтва краіны, г. зн., каля мільёну чалавек.

Сьцяна павінна была служыць крайняй паўночнай лініяй магчымай экспансіі саміх кітайцаў, яна павінна была перадухіліць пераход падданых «Сярэдняй імпэрыі» да паўкачавога ладу жыцьця, ад зьмяшаньня з барбарамі. Сьцяна павінна была выразна зафіксаваць межы кітайскай цывілізацыі, спрыяць кансалідацыі адзінай імпэрыі, толькі што створанай з заваяваных царстваў.

У пэрыяд кіраваньня [[дынастыя Хань|дынастыі Хань]] (206 г. да н. э. — 220 н. э.) сьцяна была працягнутая на захад да [[Дуньхуан]]у. Таксама была збудаваная лінія вартавых вежаў, якая заходзіла ўглыб пустыні, для абароны гандлёвых караванаў ад набегаў качэўнікаў. Тыя ўчасткі Вялікай сьцяны, якія захаваліся да нашага часу, былі пабудаваныя, у асноўным, пры [[дынастыя Мін|дынастыі Мін]] (1368—1644). У гэтую эпоху асноўнымі будаўнічымі матэрыяламі былі цэгла і каменныя блёкі, якія рабілі канструкцыю больш надзейнай. За часы кіраваньня Мін сьцяна працягнулася з усходу на захад ад заставы [[Шаньхайгуань]] на беразе [[Бахайская затока|Бахайскай затокі]] [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]] да заставы [[Юймэньгуань]] на стыку сучасных правінцыяў [[Ганьсу]] і [[Сіньцьзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцьзян-Уйгурскага аўтаномнага раёну]].

[[Файл:Map of the Great Wall of China.jpg|міні|Мапа сьцяны]]

== Дадатковыя зьвесткі ==
* Насуперак распаўсюджанай чутцы, з космасу сьцяна ня бачная няўзброеным вокам, хоць на спадарожнікавых фатаграфіях яе відаць&lt;ref&gt;http://maps.google.com/?ie=UTF8&amp;om=1&amp;z=15&amp;ll=38.22773,105.820484&amp;spn=0.024003,0.039997&amp;t=k&lt;/ref&gt;.
* Штогод праводзіцца папулярны лёгкаатлетычны [[маратон]] «Вялікая сьцяна»&lt;ref&gt;[http://www.great-wall-marathon.com/ The Great Wall Marathon]&lt;/ref&gt;, у якім частку дыстанцыі спартоўцы пераадольваюць па грэбні сьцяны.

== Глядзіце таксама ==
* [[Ахоўныя помнікі Кітаю]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.tomovl.ru/painting/wall_of_china.html Новыя 7 цудаў свету. Вялікая кітайская сьцяна]

{{Новыя цуды сьвету}}

[[Катэгорыя:Збудаваньні Кітаю|Сьцяна]]
[[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Кітаі|Сьцяна]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>jfq160c4dbunqau1ny78i1mec2hcw0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гімн Казахстану</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41246</id>
    <revision>
      <id>2699877</id>
      <parentid>2586443</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11259" sha1="c4lgmfkhttiwom5864vt0h38uwv4e8e" xml:space="preserve">{{Гімн}}
'''Менің Қазақстаным''' ({{з мовы|kz|Мой Казахстан}}) — дзяржаўны гімн [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]] са студзеня 2006 году.

== Гімн з 1992 па 2006 год ==
Гімнам Рэспублікі Казахстан была песьня з музыкай [[гімн Казаскай ССР|гімну Казаскай ССР]] і словамі, напісанымі групай казаскіх паэтаў па выпадку здабыцьця Казахстанам незалежнасьці.
* Музыка — [[Мукан Тулебаевіч Тулебаеў|Мукана Тулебаева]], [[Яўгеній Рыгоравіч Брусілоўскі|Яўгенія Брусілоўскага]], [[Латыф Абдулхаевіч Хамідзі|Латыфа Хамідзі]]
* Тэкст — Музафара Алімбаева (Мұзафар Әлімбаев), Туманбая Малдагаліева (Тұманбай Молдағалиев), Кадыра Мырза Алі(Қадыр Мырза Әлі) і Жадыры Дарыбаевай. Пераклад Б. Каірбекава.

=== Гісторыя ===
У 1944 годзе [[кампазытар]]ы Мукан Тулебаеў, Яўген Брусілоўскі і Латыф Хамідзі напісалі гімн [[Казаская ССР|Казаскай ССР]]. У ім знайшлі адлюстраваньне трагедыя вялікай вайны, дух надыходзячай перамогі, сяброўства народаў, працоўны запал, характэрны людзям той гістарычнай сітавіны. Хоць да гэтага ў казахаў не было афіцыйна прынятага гімну, тым ня менш у гісторыі казахаў было мноства музычных твораў, блізкіх па сваім духу і значнасьці да гімну. Сярод іх «Елім-ай», «Сары-арка», «Адай».

У пачатку [[1992]] году быў абвешчаны конкурс на музыку і тэкст новага гімну Рэспублікі Казахстан. У адборачную камісію былі накіраваныя каля 750 праектаў. Падчас абмеркаваньняў грамадскасьць выказала меркаваньне аб неабходнасьці захаваньня музыкі папярэдняга гімну, дарагога і блізкага сэрцу кожнага казаха. Гімн — складаны музычна-паэтычны твор. Як правіла, ён складаецца ня толькі з матыву, вялікае значэньне ў ім мае і тэкст песьні. Пераможцамі ў паэтычным марафоне вышлі чацьвёра. Трое зь іх: Музафар Алімбаеў, Кадыр Мырзаліеў і Туманбай Малдагаліеў — вядомыя паэты сярэдняга пакаленьня. Да іх далучылася маладая, таленавітая паэтка Жадыра Дарыбаева.

=== Тэкст гімна ===
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Гімн
! Падрадковы пераклад на беларускую мову
|-
|
: Жаралған намыстан қаһарман халықпыз,
: Азаттық жолында жалындап жаныппыз.
: Тағдырдың тезінен, тозақтың өзінен
: Аман-сау қалыппыз, аман-сау қалыппыз.
    
: Еркіндік қыраны шарықта,
: Елдікке шақырып тірлікте!
: Алыптың қуаты — халықта,
: Халықтың қуаты — бірлікте!
: Ардақтап анасын, құрметтеп данасын,
: Бауырға басқанбыз баршаның баласын.
: Татулық, достықтың киелі бесігі -
: Мейірбан Ұлы Отан, қазақтың даласы!
    
: Еркіндік қыраны шарықта,
: Елдікке шақырып тірлікте!
: Алыптың қуаты — халықта,
: Халықтың қуаты — бірлікте!
    
: Талайды өткердік, өткенге салауат,
: Келешек ғажайып, келешек ғаламат!
: Ар-ождан, ана тілі, өнеге-салтымыз,
: Ерлік те, елдік те ұрпаққа аманат!
    
: Еркіндік қыраны шарықта,
: Елдікке шақырып тірлікте!
: Алыптың қуаты — халықта,
: Халықтың қуаты — бірлікте! 

|
Мы — народ доблесны, дзеці гонару,&lt;br /&gt;
На шляху да волі ахвяравалі ўсім. &lt;br /&gt;
З ціскоў-выпрабаваньняў лёсу, з пякельных агнёў &lt;br /&gt;
Вышлі пераможцамі, мы ацалелі… &lt;br /&gt;

Ляці ўвысь, арол волі,&lt;br /&gt;
Заклікаючы да яднаньня!&lt;br /&gt;
Сіла-моц героя — у народзе,&lt;br /&gt;
Сіла-моц народа — у згуртаванасьці!&lt;br /&gt;

Паважаючы маці, паважаючы геніяў народа,&lt;br /&gt;
У часіну ліхалецьця мы расхінулі свае абдымкі ўсім.&lt;br /&gt;
Казаскі стэп — каханая Радзіма.&lt;br /&gt;
Сьвятая зыбка сяброўства і салідарнасьці. &lt;br /&gt;

Ляці ўвысь, арол волі,&lt;br /&gt;
Заклікаючы да яднаньня!&lt;br /&gt;
Сіла-моц героя — у народзе,&lt;br /&gt;
Сіла-моц народа — у згуртаванасьці!&lt;br /&gt;

Мы шматлікае перажылі. Хай мінулае паслужыць урокам.&lt;br /&gt;
Верым мы ў сьветлую, цудоўную будучыню.&lt;br /&gt;
Усё самае сьвятое: гонар, вартасьць, родная мова,&lt;br /&gt;
Традыцыя, мужнасьць і дзяржаўнасьць — &lt;br /&gt;
Мы перадаем, як наказ, будучаму пакаленьню!&lt;br /&gt;

Ляці ўвысь, арол волі,&lt;br /&gt;
Заклікаючы да яднаньня!&lt;br /&gt;
Сіла-моц героя — у народзе,&lt;br /&gt;
Сіла-моц народа — у згуртаванасьці!&lt;br /&gt;
|}

== З 2006 году ==
З 7 студзеня 2006 году гімнам Рэспублікі Казахстан стала папулярная песьня напісаная яшчэ ў 1956 годзе «Мой Казахстан» («Менiң Қазақстаным») з занесенымі зьменамі, якія прыводзяць песьню ў адпаведнасьць са статусам дзяржаўнага гімну. Паколькі папраўкі ў тэкст занесеныя прэзыдэнтам [[Рэспубліка Казахстан|РК]] [[Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]], ён будзе паказвацца, як суаўтар тэксту.

Таксама зьмененыя правілы праслухоўваньня гімну. Зараз пры выкананьні гімну на афіцыйных цырымоніях прысутныя павінны ўставаць і прыкладваць далонь правай рукі да левага боку грудзей.

Музыка кампазытара [[Шамшы Калдаякаў|Шамшы Калдаякава]] на словы Жумекена Нажымедэнава (1956), Нурсултана Назарбаева (2005).

=== Тэкст гімна ===
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
! Гімн
! Падрадковы пераклад на беларускую мову
|-
|
: Алтын күн аспаны,
: Алтын дән даласы,
: Ерліктің дастаны,
: Еліме қарашы!
: Ежелден ер деген,
: Даңкымыз шықты ғой.
: Намысын бермеген,
: Қазағым мықты ғой!

: Менің елім, менің елім,
: Гүлің болып егілемін,
: Жырың болып төгілемін, елім!
: Туған жерім менің — Қазақстаным!

: Ұрпаққа жол ашқан,
: Кең байтақ жерім бар.
: Бірлігі жарасқан,
: Тәуелсіз елім бар.
: Қарсы алған уақытты,
: Мәңгілік досыңдай.
: Біздің ел бақытты,
: Біздің ел осындай!

: Менің елім, менің елім,
: Гүлің болып егілемін,
: Жырың болып төгілемін, елім!
: Туған жерім менің — Қазақстаным!
|
: У небе залатое сонца,
: У стэпы залатое збожжа.
: Паданьне аб мужнасьці
: Мая краіна.
: У сівой старажытнасьці
: Нарадзілася наша слава,
: Ганарлівы і моцны
: Мой казаскі народ.

: О, мой народ! О, мая краіна!
: Я твая кветка, узгадаваны табой.
: Я песьня, зьвінячая на тваіх вуснах,
: Радзіма мая — мой Казахстан.

: У мяне прастор неабдымны
: І дарога, адчыненая ў будучыню.
: У мяне незалежны,
: Згуртаваны, адзіны народ.
: Як адвечнага сябра
: Сустракае новы час
: Наша шчаслівая краіна,
: Наш народ.

: О, мой народ! О, мая краіна!
: Я твая кветка, узгадаваны табой.
: Я песьня, зьвінячая на тваіх вуснах,
: Радзіма мая — мой Казахстан.
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080229231132/http://destiny.kz/mp3/g/Gimn_Respubliki_Kazahstan_Old.mp3 Стары гімн (са словамі)]
* [http://www.navyband.navy.mil/anthems/ANTHEMS/Kazakstan.mp3 Стары гімн (бяз слоў)]
* [https://web.archive.org/web/20080229231140/http://destiny.kz/mp3/g/Gimn_Respubliki_Kazahstan_(New).mp3 Новы гімн (са словамі)]

== Глядзіце таксама ==
* [[Казахстан|Рэспубліка Казахстан]]
* [[Сьцяг Казахстану]]
* [[Герб Казахстану]]
* [[Гісторыя Казахстану]]
* [[Гімн Казаскай ССР]]

{{Казахстан у тэмах}}
{{Азія па тэмах|Гімн|Гімны|колер=Казахстан}}
{{Эўропа па тэмах|Гімн|Гімны|колер=Казахстан}}

[[Катэгорыя:Нацыянальныя гімны|Казахстан]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Казахстану]]</text>
      <sha1>c4lgmfkhttiwom5864vt0h38uwv4e8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чайчын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41257</id>
    <revision>
      <id>2699704</id>
      <parentid>2120268</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Чайчын?oldid=5016249</comment>
      <origin>2699704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="7v732oco9px0s5o1j889oh9t91c3kg9" xml:space="preserve">{{Выспа
|Шырата_паўшар’е  = паўночнае
|Шырата_градусаў  = 55
|Шырата_хвілінаў  = 41
|Шырата_сэкундаў  = 45.32
|Даўгата_паўшар’е = усходняе
|Даўгата_градусаў = 27
|Даўгата_хвілінаў = 02
|Даўгата_сэкундаў = 01.80
|Выява            = Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg
|Памер            = 270пкс
}}
'''Чайчын''' — [[выспа]] на возеры [[Струста]]. Належыць да [[Браслаўскія азёры|Браслаўскіх азёраў]]. Уважаецца за другі паводле плошчы востраў [[Беларусь|Беларусі]], займаючы 1,62 км². У наш час незаселены.

== Гісторыя ==
Сваю назву выспа Чайчын атрымаў па ўсёй імавернасьці ў сувязі з калёніямі [[чайка|чаек]] і іншых [[птушка|птушак]], якія насяляюць ягоныя берагі. У першай палове XX стагодзьдзя на ім быў [[хутар]] Востраў Струста. У 1931 годзе ягонае насельніцтва складала 27 чалавек. Канчаткова ліквідаваны падчас [[калектывізацыя|калектывізацыі]] па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]].

У 1995 годзе ўлучаны ў склад [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка Браслаўскія азёры]].

== Геаграфія ==
[[Файл:Shova i Chaichyn Isles.svg|значак|зьлева|Мапа.]]
Чайчын — найбуйнейшы [[востраў]] возера [[Струста]]. Найбольшая даўжыня — 2,2 км. Найбольшая шырыня — 1,65 км. Месьціцца прыкладна за 1 км на ўсход ад вёскі Струста на заходнім беразе возера, 440 м на поўнач ад [[мыс]]у Панцелееўскі Рог на паўднёвым беразе. Ад вострава прыкладна 3,7 км на поўдзень да [[Браслаў|Браслава]], 200 км на паўднёвы ўсход да [[Менск]]у, 114 км на захад да [[Полацак|Полацку]], 200 км на паўднёвы захад да [[Віцебск]]у. Чайчын добра бачны з гары [[Маяк (гара, Ашмянскае ўзвышша)|Маяк]].

Мае дзіўныя зьвілістыя абрысы. У некалькі месцах углыб вострава ўдаюцца затокі. На паўночным усходзе (насупраць лецішчаў вёскі Струста) вылучаецца [[пясок|пясчаны]] [[пляж]]. На паўднёвым усходзе — доўгая пясчаная пярэспа, на якой гняздуюць шматлікія [[птушкі]].

На востраве маюцца 2 малыя ўнутраныя замкнёныя вадаёмы, але толькі адзін зь іх мае сталы характар. Мясцовыя жыхары называюць яго проста «возера» ці «азярцо». У ім нават ловіцца рыба.

== Прырода ==
[[Файл:Strusta - 2.jpg|значак|Від на выспу Чайчын (у цэнтры на небасхіле) з паўночна-заходняга берага возера [[Струста]].]]
Большая частка вострава пакрытая [[лес]]ам і высокімі [[хмызьняк]]амі. Распаўсюджаныя дрэвы — [[Хвоя звычайная|хвоя]], [[бяроза]], [[вольха]]. [[Ядловец]] дасягае 3—4 мэтраў у вышыню. На Чайчыне гняздуюць шматлікія [[птушкі]].

== Ахова ==
Выспа ёсьць часткай [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка Браслаўскія азёры]]. [[Турызм|Турыстычныя]] стаянкі забароненыя. Мажлівыя толькі кароткія пешаходныя экскурсіі.

== Літаратура ==
* ''Шидловский К.'' Браславские озёра. Путеводитель по зоне отдыха Браслав. — Мн.: Полымя, 1989
* ''Шидловский К., Плыткевич С.'' Браслав и его окрестности. Путеводитель. — Мн.: Рифтур, 2002
* ''Хільмановіч У.'' Скарбы Беларусі. Востраў Чайчын. // Ніва. Тыднёвік беларусаў у Польшчы. № 8 (2858), 20 лютага, 2011. С. 10

[[Катэгорыя:Струста]]
[[Катэгорыя:Выспы]]</text>
      <sha1>7v732oco9px0s5o1j889oh9t91c3kg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браніслаў Герэмек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41669</id>
    <revision>
      <id>2699703</id>
      <parentid>2619117</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14391" sha1="r0qgfp46imma38kxwliyeng7grtuiwz" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Браніслаў Герэмек
|выява              = 2004.05.09. Bronislaw Geremek 02.jpg
|подпіс_пад_выявай  = Браніслаў Герэмек у 2006 годзе
|пасада             = 5-ы міністар замежных справаў Польшчы
|пачатак_тэрміну    = [[31 кастрычніка]] [[1997]]
|канец_тэрміну      = [[30 чэрвеня]] [[2000]]
|віцэ-прэзыдэнт     = 
|прэзыдэнт          = [[Аляксандар Квасьнеўскі]]
|прэм'ер-міністар   = [[Ежы Бузек]]
|папярэднік         = [[Дарыюш Разаці]]
|наступнік          = [[Уладзіслаў Барташэўскі]]
|пасада2            = Кіраўнік Уніі Вольнасьці
|пачатак_тэрміну2   = [[18 сьнежня]] [[2000]]
|канец_тэрміну2     = [[14 кастрычніка]] [[2001]]
|папярэднік2        = [[Лешэк Бальцэровіч]]
|наступнік2         = [[Уладзіслаў Фрасынюк]]
|прэзыдэнт2         = 
|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|6|3|1932}}
|месца_нараджэньня  = [[Варшава]], [[Польшча]]
|дата_сьмерці = {{Памёр|13|7|2008|гадоў=76}}
|месца_сьмерці = [[Любень]], [[Польшча]]
|выбарчая_акруга =
|нацыянальнасьць = [[палякі|паляк]]
|партыя = [[Унія Вольнасьці]]
|муж =
|сужэнец = Ганна Тэрэза Герэмек
|прафэсія = гісторык
|рэлігія =
|подпіс =
|камэнтар =
}}
'''Браніслаў Герэмек''' ([[6 сакавіка]] [[1932]], [[Варшава]] — [[13 ліпеня]] [[2008]]) — польскі палітык, па адукацыі гісторык, былы кіраўнік [[Унія Вольнасьці|Уніі Вольнасьці]], міністар замежных справаў у 1997—2000, у 1989—2001 дэпутат Сойму Х, І, ІІ і ІІІ скліканьняў, у 2004—2008 дэпутат [[Эўрапарлямэнт]]у.

== Дзяцінства ==
Не расказваў наўпроста аб сваім паходжаньні і дзяцінстве, якія лічыў «зачыненай старонкай» у жыцьці, аднак у інтэрвію [[Яцэк Жакоўскі|Яцэку Жакоўскаму]] ўзгадваў аб ''сьвядомасьці жыдоўскай'', якую ў сабе ўвесь час насіў. У [[1940]] патрапіў разам з бацькамі ў [[Варшаўскае гета]], адкуль яны ўцяклі ў [[1943]]. Яго айцец згінуў у Аўшвіцы.
&lt;blockquote&gt;''Nigdy nie wracałem do moich dziecięcych doświadczeń, choć to one mnie formowały. Świat palił się na moich oczach. Palił się też mały świat rodzinnych kontynuacji, w których jest ciągłość oczywistych wartości, zasad, reguł. W mojej dziecięcej biografii świat ciągle się rozpadał. To też nadawało kształt mojej późniejszej wrażliwości.''&lt;/blockquote&gt;

Пасьля вайны жыў найперш ва [[Усхова|Ўсхове]], пазьней у варшаўскім [[Жалібож]]ы. Там актыўна дзейнічаў у Зьвязе маладога змаганьня (''Związek Walki Młodych'') разам зь [[Яцэк Курань|Яцэкам Куранем]], [[Ежы Вятр]]эм і [[Януш Рэйкоўскі|Янушам Рэйкоўскім]]. Гэты апошні ўчыўся ў тым жа ліцэі, што і сам Браніслаў Герэмек.

У дарослым жыцьці не лічыўся жыдом. Узгадаваў аб сваёй «жыдоўскасьці» толькі тады, калі адбываліся праявы [[антысэмітызм]]у.

== Навуковая дзейнасьць ==
У [[1954]] скончыў вучобу на гістарычным факультэце [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскага ўнівэрсытэту]], у [[1956]]—[[1958]] атрымаў пасьлядыплёмную адукацыю ў [[Парыж]]у. У [[1960]] атрымаў ступень доктара навук, а ў [[1972]] абараніў габілітацыю ў [[Польская Акадэмія Навук|Польскай Акадэміі Навук]]. У [[1989]] атрымаў тытул [[прафэсар]]а гуманітарных навук.

Займаўся дасьледаваньнямі па гісторыі культуры і грамадзтва Сярэдневечча. Публікаваў артыкулы, праводзіў лекцыі, напісаў (некаторыя як суаўтар) 10 кніжак, зь якіх частка была перакладзеная на замежныя мовы. Доктарская праца [[1960]] краналася рынка працы ў сярэдневечыным парыскім рамястве, а таксама праблематыкі [[прастытуцыя|прастытуцыі]] ў гэтым горадзе; доктарская дысэртацыя [[1972]] году — пытаньняў грамадзтва сярэдневечнага Парыжу.

Як навукоўца ў [[1955]]—[[1985]] працаваў у Інстытуце Гісторыі Польскай Акадэміі Навук у [[Варшава|Варшаве]]. У [[1960]]—[[1965]] быў выкладчык у парыскай [[Сарбона|Сарбоне]] і кіраўніком тамтэйшага Цэнтру польскай культуры. Узнагароджаны 23 тытуламі «ганаровага доктара навук» (''doktora honoris causa'') між іншым ва ўнівэрсытэтах Балёньні, Кракава, Утрэхту, парыскай Сарбоне, Нью-Ёрку (Калюмбійскі) і Франкфурту. У [[1992]] стаў запрошаным прафэсарам у Францускім каледжы. Быў сябрам [[Эўрапейская Акадэмія|Эўрапейскай Акадэміі]], [[Пэн Клюб]]у ды іншых арганізацыяў і таварыстваў.

У [[1962]]—[[1965]] быў дырэктарам Цэнтру польскай культуры ў Парыжу. Ведаў чатыры мовы: [[француская мова|францускую]], [[ангельская мова|ангельскую]], [[італьянская мова|італьянскую]] і [[нямецкая мова|нямецкую]].

== Палітычная дзейнасьць ==
=== ПНР ===
У [[1950]] уступіў у [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] (''PZPR''), быў другім сакратаром партыйнай ячэйкі ў [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскім унівэрсытэце]]. У [[1968]] годзе на знак пратэсту супраць увядзеньня войскаў арганізацыі [[Варшаўская дамова|Варшаўскай дамовы]] ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]] выйшаў з партыі.

У [[1970-я|70-х]] актыўна дзейнічаў у польскай дэмакратычнай апазыцыі. У [[1978]]—[[1981]] быў утваральнікам і выкладчыкам Таварыства Навуковых Курсаў. У жніўні [[1980]] зьвязаўся з прафсаюзным рухам [[Гданьск]]у, стаў адным з экспэртаў і дарадцаў «[[Салідарнасьць (прафсаюз)|Салідарнасьці]]». У [[1981]] на Першым зьезьдзе «Салідарнасьці» ўзначаліў праграмную камісію. Быў інтэрнаваны пасьля распачатага [[Войцех Ярузэльскі|Войцехам Ярузэльскім]] ваеннага становішча ў Польшчы, вызвалены ў сьнежні [[1982]], зноў стаў дарадцам нелегальнай на той час Салідарнасьці, блізка супрацоўнічаў зь [[Лех Валэнса|Лехам Валэнсам]]. У [[1983]] быў ізноў арыштаваны па абвінавачваньні ў арганізацыі нелегальнай палітычнай дзейнасьці. У [[1987]]—[[1989]] узначальваў Камісію палітычных рэформаў грамадзянскага камітэту. Браў удзел у пленарных перамовах у часе г. зв. Круглага стала з уладамі [[ПНР]] у 1989, якія прывялі да парлямэнцкіх выбараў у Польшчы і зьяўленьня г. зв. дамоўнага сойму.

=== Рэспубліка Польшча ===
На выбарах да дамоўнага сойму атрымаў дэпутацкі мандат, пазьней быў паўторна выбраны ў Сойм РП у [[1991]], [[1993]] i [[1997]]. У дамоўным сойме кіраваў Грамадзкім Парлямэнцкія Клюбам.

Належыў да заснавальнікаў Грамадзянскага Руху Дэмакратычная Акцыя, Дэмакратычнай Уніі і Уніі Вольнасьці. Быў кіраўніком парлямэнцкага клюбу ВУ [[1990]]—[[1997]]. У [[2000]]—[[2001]] узначальваў [[Унія Вольнасьці|Унію Вольнасьці]]. Ад [[2005]] быў сябрам [[Дэмакратычная Партыя - demokraci.pl|Дэмакратычнай Партыі]].

У 1989—2001 знаходзіўся ў Сойме. У складах X, I і II скліканьнях кіраваў Камісіяй замежных справаў, кіраваў таксама Канстытуцыйнай Камісіяй (1989—1991) і Камісіяй Эўрапейскага Права (2000—2001).

Пасьля парлямэнцкіх выбараў у 1991 Лех Валэнса даверыў яму фармаваньне новага ўраду, аднак гэтая місія скончылася няўдачай.

Пасьля ўтварэньня кааліцыі АВС-УВ [[31 кастрычніка]] [[1997]] атрымаў пасаду Міністра справаў замежных. [[12 сакавіка]] [[1999]] у рэзыдэнцыі польскага ўраду падпісаў Акт аб уступе ў [[НАТО]]. Абавязкі выконваў да [[30 чэрвеня]] [[2000]].

На выбарах у [[Эўрапарлямэнт]] [[13 чэрвеня]] [[2004]] быў абраны дэпутатам з камітэту Уніі Вольнасьці, здабыўшы ў варшаўскай акрузе найвялікшую лічбу галасоў. У Эўрапарлямэнце ўваходзіў у склад фракцыі «Альянс Лібэралаў і Дэмакратаў для Эўропы» (''Alliance des Démocrates et des Libéraux pour l’Europe''). У [[2007]] адмовіўся даць паказаньні ў працэсе [[люстрацыя|люстрацыі]], патлумачыўшы тым што зрабіў гэта ў [[2004]].

Быў адным з суаўтараў адкрытага ліста ад [[5 ліпеня]] [[2006]], у якім былыя міністры замежных справаў ва ўрадах ІІІ РП пратэставалі супраць адмены прэзыдэнтам [[Лех Качыньскі|Лехам Качыньскім]] ваймарскага шчыту ў чэрвені 2006 і крытыкавалі характар польскай замежнай палітыкі ў польска-нямецкіх стасунках.

== Прыватнае жыцьцё ==
Яго жонка, доктар Ганна Тэрэза Герэмек, была гісторыкам, навуковым працаўніком ВУ, памерла [[21 ліпеня]] [[2004]]. Меў двух сыноў. Займаўся калекцыянаваньнем [[файка|фаек]], якіх меў каля 70.

== Сьмерць ==
Сканаў [[13 ліпеня]] [[2008]] у аўтакатастрофе на 92 дарозе ў [[Любень|Любені]], [[Наватамыскі павет|Наватамыскім павеце]]. Яго аўтамабіль маркі [[Mercedes-Benz]] зьехаў на процілеглы дарожны пас і сутыкнуўся з аўтамабілем маркі [[Fiat]] Ducato.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.geremek.pl/ Афіцыйны сайт] {{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20140427120713/http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/3RP/097 Старонка на сайце Сойму] {{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20110720225458/http://www.kontrateksty.pl/index.php?action=show&amp;type=news&amp;newsgroup=33&amp;id=3720 Andriej Sannikow o Bronisławie Geremku] {{ref-ru}}

{{ізаляваны артыкул}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Герэмек, Браніслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Польскія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных справаў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Эўрапарлямэнту з Польшчы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Велікапольскім ваяводзтве]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]]</text>
      <sha1>r0qgfp46imma38kxwliyeng7grtuiwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герб Ліхтэнштайну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41936</id>
    <revision>
      <id>2699864</id>
      <parentid>2445539</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="kzspqz6bg20p2gjl0m3moaza0qvx8ld" xml:space="preserve">[[Файл:Staatswappen-Liechtensteins.svg|міні]]
'''Герб княжага дому Ліхтэнштайн''' таксама выкарыстоўваецца ў якасьці нацыянальнага гербу. Правам яго выкарыстаньня валодаюць толькі чальцы княжага дому і прадстаўнікі дзяржаўных улад. Урад можа дазваляць прыватнае выкарыстаньне гербу, калі гэта знаходзіцца ў інтэрасах дзяржавы. Герб — гэта гісторыя княжага дому ў сымбалях, якія прадстаўляюць розныя вобласьці Эўропы, зь якімі Ліхтэнштайн гістарычна зьвязаны пасродкам заваёў або дынастычных шлюбаў:

* У цэнтры — залаты з чырвоным шчыт, фамільны герб роду Ліхтэнштайн;
* Першая чвэрць — герб [[Сылезія|Сылезіі]] (сылескі [[Арол (геральдыка)|арол]]); 
* Другая чвэрць — герб роду [[Кўэнрынг]] (8 залатых і чорных палос, перасечаных па дыяганалі зялёнай з каронамі паласой&lt;ref&gt;У адрозьненьне ад гербу [[Саксонія|Саксоніі]], у якім 10 палос, якія пачынаюцца з чорнай, і зялёная паласа з каронамі прамая, а не выгнутая.&lt;/ref&gt;);
* Трэцяя чвэрць — герб герцагства [[Трапаў]] (расьсечаны па вэртыкалі чырвона-белы шчыт);
* Чацьвёртая чвэрць — герб [[Усходняя Фрысляндыя|усходне-фрыскага]] роду [[Кірксэна]], уяўлялы графства [[Рытбэрг]] (чорны арол з жаночай галавой, т. зв. [[гарпіі|''гарпія'']]); 
* У падставе шчыта — герб герцагства [[Крноў|Ягерндорф]] (залаты паляўнічы рог у сінім полі).

Мантыя і княжая карона сымбалізуюць манархічны дзяржаўны лад і ўладу князя.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220122230547/http://furstentum.info/index.php?Itemid=1&amp;id=42&amp;option=com_content&amp;task=view Дзяржаўная сымболіка Ліхтэнштайна]

{{Эўропа па тэмах|Герб|Гербы}}
[[Катэгорыя:Гербы з каронамі]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Ліхтэнштайну]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя гербы|Ліхтэнштайн]]</text>
      <sha1>kzspqz6bg20p2gjl0m3moaza0qvx8ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіцытатнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42651</id>
    <revision>
      <id>2699848</id>
      <parentid>2615172</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2639" sha1="q5ztnk4qfbh0fhag2so68m28l88x3qq" xml:space="preserve">{{сайт
|імя           = Вікіцытатнік&lt;br /&gt;Wikiquote
|лягатып       = [[Файл:Wikiquote-logo.svg|150пкс|Лягатып Вікіцытатніку]]
|здымак экрана = 
|подпіс        = 
|url           = [http://wikiquote.org/ wikiquote.org]
|слоган        = 
|камэрцыйны    = не
|тып           = сховішча цытатаў
|рэгістрацыя   = апцыянальна
|мовы          = шматмоўны
|уладальнік    = [[Фундацыя «Вікімэдыя»]]
|аўтар         = [[Джымі Ўэйлз]] і грамада Вікімэдыі
|пачатак працы = 
|прыбытак      = 
|Бягучы стан   = актыўны
}}
'''Вікіцытатнік''' ({{мова-en|Wikiquote}}) — [[Вікіпэдыя:Вольнае ўтрыманьне|вольны]] збор з [[вынятка|вынятак]] з выказваньняў вядомых асоб або герояў мастацкіх твораў, стваранае чытачамі сумесна. Гэты [[сайт]] створаны [[Фундацыя «Вікімэдыя»|фундацыяй «Вікімэдыя»]] па тэхналёгіі «[[Вікі]]», на рухавіку [[MediaWiki]].

Усё зьмесьціва праекту даступна на ўмовах [[GNU Free Documentation License]].

Фундушы застаюцца ўласнасьцю іх стваральнікаў, у той час як [[копілефт]]-ліцэнзаваньне гарантуе, што ўтрыманьне будзе заўсёды заставацца вольна распаўсюджваным і прайграваным.

Расейскі разьдзел ''Вікіцытатніку'' адкрыўся [[20 верасьня]] [[2004]] году, таксама ёсьць вэрсіі ''Вікіцытатніку'' на іншых мовах.

У цяперашні час самы буйны разьдзел Вікіцытатніку — на ангельскай мове, які зьмяшчае болей за 21 000 артыкулаў, у польскай вэрсіі Вікіцытатніку болей за 18 000 артыкулаў з выняткамі.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20150912062512/http://stats.wikimedia.org/wikiquote/RU/PlotsPngArticlesTotal.htm Графікі росту разьдзелаў Вікіцытатніка]

{{Фундацыя Вікімэдыя}}
{{Вікіпэдыя}}

[[Катэгорыя:Праекты Вікімэдыі]]</text>
      <sha1>q5ztnk4qfbh0fhag2so68m28l88x3qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токіё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44263</id>
    <revision>
      <id>2699935</id>
      <parentid>2692406</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59532-29</username>
        <id>101109</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чыгунка */</comment>
      <origin>2699935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103396" sha1="om3037h6nkrss52h8txf5ji855qldnm" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Токіё
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Токіё
|Назва на мове краіны             = 東京都
|Код мовы назвы краіны            = ja
|Краіна                           = Японія
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = Flag of Tokyo Metropolis.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = 
|Летні час                        = 
|Сьпіс тэлефонных кодаў           = 
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 35
 |Шырата хвілінаў                 = 41
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 139
 |Даўгата хвілінаў                = 36
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = http://www.metro.tokyo.jp/
}}
'''То́кіё''' ({{мова-ja|東京|}}, {{праслухаць|ja-Tokyo.ogg|''То:кё:''}}, «Усходняя сталіца») — [[сталіца]] [[Японія|Японіі]], ейны адміністрацыйны, фінансавы, культурны й прамысловы цэнтар. Разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы найбольшага японскага вострава [[Хансю]], на раўніне Канто ў бухце [[Такійская затока|Такійскай затокі]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Плошча места сягае 2187,08 км². Насельніцтва ўласна гораду перавышала 14 мільёнаў станам на 2023 год. Такійская аглямэрацыя, якая ўклучае Токіё й часткі шасьці суседніх прэфэктураў, уважаецца за трэцюю паводле колькасьці насельніцтва мэтрапольную зону ў сьвеце, з 33 мільёнамі жыхароў станам на 2025 год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://desapublications.un.org/publications/world-urbanization-prospects-2025-summary-results|загаловак=World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results — DESA Publications|выдавецтва=desapublications.un.org|дата публікацыі=18.11.2025|дата доступу=26.05.2026}}&lt;/ref&gt;.

Тут засядае ўрад Японіі, а таксама месьціцца рэзыдэнцыя імпэратара. Такійская адміністрацыя кіруе цэнтральнымі 23 адмысловымі акругамі, якія раней складалі Такійскі горад, а таксама мае ўладу над рознымі прадмесьцямі й паселішчамі на захадзе, а таксама дзьвюма аддаленымі [[Такійскія астравы|Такійскімі астравамі]]. Токіё шырока вядомы як места, але фактычна з 1943 году ягоная структура кіраваньня больш падобная да прэфэктуры, дзе губэрнатар і асамблея маюць прыярытэт над мясцовымі муніцыпальнымі ўладамі. Сярод адмысловых акругаў вылучаюцца акруга [[Ціёда]], дзе знаходзіцца [[будынак парлямэнту Японіі]] й [[Імпэратарскі палац (Токіё)|Імпэратарскі палац]], акруга [[Сіндзюку]], якая ўважаецца за адміністрацыйны цэнтар гораду, і акруга [[Сібуя]], якая мае фунцыі вузла камэрцыі й прадпрымальніцтва.

Токіё, першапачаткова вядомае як Эда, набыло палітычную значнасьць у 1603 годзе, калі стала сядзібай [[сёгунат Такугава|сёгунату Такуґава]], і да сярэдзіны XVIII стагодзьдзя Эда ператварылася зь невялікай рыбалавецкай вёскі ў адзін з найбуйнейшых гарадоў сьвету з насельніцтвам большым за мільён. Па [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|Рэстаўрацыі Мэйдзі]] ў 1868 годзе імпэратарская сталіца з [[Кіёта]] была перанесеная ў Эда, і горад атрымаў назву Токіё, што літаральна перакладаецца як «Усходняя сталіца». Токіё было моцна пашкоджанае вялікім землятрусам Канто 1923 году й бамбаваньнямі хаўрусьнікамі падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Пачынаючы з канца 1940-х гадоў, места хутка перабудавалася й пашырылася, што падсілкавала японскі эканамічны цуд, калі эканоміка Японіі стала другой паводле велічыні ў сьвеце пасьля эканомікі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/1985/1985-3-1.htm#:~:text=After%20a%20brief%20recession%20in,in%20the%20world%20in%201968.|загаловак=External Economic Relations: From Recovery to Prosperity to Making a Positive Contribution|выдавецтва=www.mofa.go.jp|дата доступу=07.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230715015112/https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/1985/1985-3-1.htm#:~:text=After%20a%20brief%20recession%20in,in%20the%20world%20in%201968.|дата копіі=07.2023}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год у Токіё маюць свае сядзібы 26 кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; &gt;{{спасылка|спасылка=https://fortune.com/ranking/global500/|загаловак=Fortune Global 500|выдавецтва=Fortune|дата доступу=22.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260114130124/https://fortune.com/ranking/global500/|дата копіі=01.2026}}&lt;/ref&gt;.

Токіё было першым горадам у Азіі, які ладзіў [[Летнія Алімпійскія гульні 1964 году|летнія Алімпійскія]] й Паралімпійскія гульні ў 1964 годзе, а таксама яшчэ раз у 2021 годзе. Таксама тут арганізоўваліся некалькі самітаў [[Група Сямі|G7]]. Токіё ўважаецца за міжнародны вузел дасьледаваньняў і распрацовак, а таксама за акадэмічны цэнтар зь некалькімі буйнымі й паважанымі ўнівэрсытэтамі, улучна з [[Такійскі ўнівэрсытэт|Такійскім унівэрсытэтам]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|загаловак=QS World University Rankings 2024|выдавецтва=Top Universities|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240104115634/https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|дата копіі=01.2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|загаловак=World University Rankings|выдавецтва=Times Higher Education (THE)|дата публікацыі=09.2023|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20230927173053/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|дата копіі=09.2023}}&lt;/ref&gt;. [[Такійскі мэтрапалітэн]] пачаў сваю працу ў 1927 годзе, што зрабіла яго найстарэйшай сыстэмай мэтро ў [[Азія|Азіі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://asia.nikkei.com/Business/Take-a-ride-back-to-1927-on-Asia-s-first-subway-line|загаловак=Take a ride back to 1927 on Asia’s first subway line|выдавецтва=Nikkei Asia|дата доступу=22.07.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250803172957/https://asia.nikkei.com/business/take-a-ride-back-to-1927-on-asia-s-first-subway-line|дата копіі=08.2025}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Meiji_tenno1.jpg|зьлева|міні|200пкс|Імпэратар [[Муцухіта]] ([[Мэйдзі]])]]
Токіё зьяўляецца вядучым горадам [[Японія|Японіі]] крыху больш за 400 гадоў. Першапачаткова названы [[Эда]] (江戸, «уваход у заліў»), горад пачаў квітнець пасьля таго, як [[Іэясу Такуґава]] зрабіў яго цэнтрам [[Сёґунат Такуґава|сёґуната]] ў 1603 годзе. Але ня ўсе ў гісторыі горада было гладка. У 1657 годзе распачаўся вялікі [[пажар]], «[[Вялікі агонь Эда]]», які унёс 100 000 жыцьцяў і зьнішчыў [[замак]] гораду, які будаваўся 180 гадоў і быў скончаны да 1637 году за 20 гадоў да пажару. У 1707 годзе [[Эда]] пакрывае попелам [[вулькан (геалёгія)|вулькан]] [[Фудзіяма|Фудзі]], а ў 1855 годзе ў горадзе адбываецца «[[Вялікі Землятрус]]».

У [[эпоха Мэйдзі|эпоху Мэйдзі]] (明治時代, 1868—1912) Эда стаў афіцыйнай сталіцай і атрымаў новую назву — Токіё, ці Ўсходняя сталіца.

Горад шмат пакутаваў таксама й у 1-й палове XX стагодзьдзя. Першы раз — ад моцнага землятрусу 1923 году, а другі — у часы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Але нягледзячы на гэта Токіё аднавіўся й цяпер зьяўляецца адным зь вядучых [[мэтраполіс]]аў усяго сьвету.

== Адміністрацыйная структура ==
Афіцыйна Токіё зьяўляецца ня горадам, а адной з прэфэктур, дакладней, сталічнай акругай (都 ''то''), адзінай у гэтым клясе. Яго тэрыторыя, акрамя часткі выспы Хансю, уключае ў сябе некалькі дробных выспаў на поўдзень ад яго, а таксама выспы Ідзу й Аґасавара. Акруга Токіё складаецца з 62-х адміністрацыйных адзінак — гарадоў, пасёлкаў і сельскіх абшчын. Калі кажуць «горад Токіё», звычайна маюць на ўвазе ўваходныя ў сталічную акругу 23 адмысловыя раёны, якія з 1889 па 1943 складалі адміністрацыйную адзінку [[горад Токіё]], а цяпер самі прыраўнаныя па статусе да гарадоў; у кожнага ёсьць свой мэр і гарадзкая рада.

Сталічны ўрад узначальвае ўсенародна абіраны губэрнатар. Штаб-кватэра ўрада знаходзіцца ў [[Сіндзюку]], які зьяўляецца муніцыпальным цэнтрам акругі. У Токіё таксама знаходзіцца дзяржаўны ўрад і галоўны імпэратарскі палац.

== Гісторыя Токіё ==
Хоць раён Токіё засялялі плямёны яшчэ ў [[Каменны век|Каменным веку]], актыўную ролю ў гісторыі горад стаў гуляць параўнальна нядаўна. У XII стагодзьдзі мясцовым ваяром Эда Тара Сіґэнадай тут быў пабудаваны форт. Паводле традыцыі, імя Эда ён атрымаў па месцы пражываньня (江戸, «уваход у заліў»). У 1457 годзе Ота Докан, кіраўнік вобласьці Канто пры японскім сёґунаце, пабудаваў замак Эда. У 1590 годзе ім завалодаў [[Іэясу Такуґава]], заснавальнік клана сягуноў. Такім чынам, Эда стаў сталіцай сёґуната, імпэрскай сталіцай жа заставаўся [[Кіёта]]. Іэясу былі створаныя доўгачасовыя інстытуты кіраваньня. Горад хутка рос і да XVIII стагодзьдзя стаў адным з найбуйнейшых гарадоў сьвету. У 1615 годзе войска Іэясу зьнішчылі сваіх супернікаў — клан Таетомі, атрымаўшы тым самым, абсалютную ўладу на працягу каля 250 гадоў.

У выніку [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|рэстаўрацыі Мэйдзі]] ў 1868 годзе сягунату прыйшоў канец, у верасьні імпэратар [[Муцухіта]] перанёс сюды сталіцу, назваўшы яе «Усходняя сталіца» — Токіё. Гэта спарадзіла дэбаты, ці можа [[Кіёта]] па-ранейшаму заставацца сталіцай. У другой палове XIX стагодзьдзя стала бурна разьвівацца прамысловасьць, затым і суднабудаваньне. У 1872 годзе пабудаваная чыгунка Токіё—Ёкаґама, у 1877 — Кобэ—Осака—Токіё.

Да 1869 году горад зваўся Эда.

1 верасьня 1923 году ў Токіё й навакольлях адбыўся найбуйнейшы землятрус (7—9 балаў па [[Шкала Рыхтэра|шкале Рыхтэра]]). Амаль палова гораду была разбураная, пачаўся моцны пажар. Ахвярамі сталі каля 90 000 чалавек. Хоць плян рэканструкцыі апынуўся вельмі дарагім, горад стаў часткова аднаўляцца. Горад ізноў сур’ёзна папакутаваў падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]]. Горад падвяргаўся масіраваным паветраным нападам. Толькі пры адным рэйдзе загінулі больш за 100 000 жыхароў. Мноства драўляных будынкаў згарэла, пацярпеў стары Імпэратарскі палац. Пасьля вайны Токіё быў акупаваны вайскоўцамі, падчас [[Карэйская вайна|Карэйскай вайны]] ён стаў буйным вайсковым цэнтрам. Тут па-ранейшаму засталіся некалькі амэрыканскіх баз (ваенная база Ёкота й іншыя).

У сярэдзіне XX стагодзьдзя эканоміка краіны стала імкліва адраджацца (што было ахарактарызавана як «Эканамічны цуд»), у 1966 годзе яна стала другой найбуйнейшай эканомікай у сьвеце. Адраджэньне ад вайсковых траўмаў даказала правядзеньне ў Токіё ў 1964 годзе [[Летнія Алімпійскія гульні 1964 году|Летніх Алімпійскіх гульняў]], дзе горад выгодна паказаў сябе на міжнароднай арэне. Працуе [[Такійская фондавая біржа]].

З 1970-х гадоў Токіё захліснула хваля [[працоўная сіла|працоўнай сілы]] зь сельскіх раёнаў, што пацягнула за сабой наступнае разьвіцьцё гораду. Да канца 1980-х гадоў ён стаў адным з самых дынамічна развівальных гарадоў на Зямлі.

20 сакавіка 1995 году ў [[Такійскі мэтрапалітэн|такійскім мэтрапалітэне]] адбыўся газавы напад з выкарыстаньнем [[зарын]]а. Тэракт быў праведзены рэлігійнай сэктай «[[Аум Сінрыкё]]». У выніку папакутавала больш за 5000 чалавек, 11 зь іх загінула.

Сэйсьмічная актыўнасьць у раёне Токіё прывяла да пачатку дыскусіяў аб пераносе сталіцы Японіі ў іншы горад. Названыя трое кандыдатаў: [[Насу]] (300 км да поўначы), [[Хігасіна|Хіґасіна]] (недалёка ад [[Нагана|Наґана]], цэнтральная Японія) й новы горад у правінцыі Міе, недалёка ад Наґоі (450 км заходняга Токіё). Ужо атрымана рашэньне ўраду, хоць больш ніякіх наступных дзеяньняў не прадпрымаецца.

У цяперашні час Токіё працягвае разьвівацца. Пасьлядоўна ажыцьцяўляюцца праекты па стварэньні штучных выспаў. Самым прыкметным праектам зьяўляецца [[Адайба]], які цяпер зьяўляецца асноўным гандлёвым і забаўляльным цэнтрам.

== Геаграфія ==
[[Файл:Skyscrapers of Shinjuku 25 January 2004.jpg|значак|Відарысы цэнтральнага Токіё ў раёне [[Сіндзюку]].]]
Сталічная акруга Токіё месьціцца да паўночы захад ад [[Такійская затока|Такійскай затокі]], маючы памеры прыблізна 90 км з усходу на захад і 25 км з поўначы на поўдзень. Сярэдняя вышыня па-над узроўнем мора ў Токіё складае 40 мэтраў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://population.mongabay.com/population/japan/1850147/tokyo|загаловак=Population of Tokyo, Japan|выдавецтва=Mongabay|дата доступу=02.2012|копія=https://web.archive.org/web/20120121222042/http://population.mongabay.com/population/japan/1850147/tokyo|дата копіі=01.2012}}&lt;/ref&gt;. На ўсходзе яна мяжуе зь [[Ціба (прэфэктура)|прэфэктурай Ціба]], на захадзе — з [[Яманасі (прэфэктура)|прэфэктурай Яманасі]], на поўдні — з [[Канагава (прэфэктура)|прэфэктурай Канаґава]] й на поўначы — з [[Сайтама (прэфэктура)|прэфэктурай Сайтама]]. У яе таксама ўваходзяць астравы ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], разьмешчаныя ад Хансю наўпрост на поўдзень. Бліжэй за ўсё месьцяцца астравы [[Ідзу]], а астравы [[Аґасавара]] ([[Банінскія астравы]], і адзін зь іх, [[Іядзіма]]) адстаяць на цэлую тысячу кілямэтраў. Атол [[Акінаторы]] ёсьць найбольш паўднёвым пунктам, і востраў [[Мінаміторы]] (Маркус) уважаецца за найбольш усходнюю тэрыторыі Токіё й агулам Японіі. Праз гэтыя астравы й горныя рэгіёны на захадзе агульныя паказьнікі шчыльнасьці насельніцтва Токіё значна заніжаюць рэальныя лічбы для гарадзкіх раёнаў і прадмесьцяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.metro.tokyo.lg.jp/ENGLISH/ABOUT/HISTORY/history03.htm#:~:text=With%20a%20population%20density%20of,average%201.94%20persons%20per%20household.|загаловак=Population of Tokyo – Tokyo Metropolitan Government|выдавецтва=www.metro.tokyo.lg.jp|дата публікацыі=10.2015|дата доступу=09.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200320031750/https://www.metro.tokyo.lg.jp/ENGLISH/ABOUT/HISTORY/history03.htm#:~:text=With%20a%20population%20density%20of,average%201.94%20persons%20per%20household.|дата копіі=03.2020}}&lt;/ref&gt;. Токіё стаіць на шыраце 35,65, што блізка да 36-й паралелі паўночнай шыраты, што робіць яго больш паўднёвым у параўнаньні з [[Рым]]ам, [[Нью-Ёрк]]ам і [[Пэкін]]ам&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.latlong.net/place/tokyo-japan-8040.html|загаловак=Tokyo, Japan Geographic Information|выдавецтва=Latlong.net|дата публікацыі=09.2020|дата доступу=09.2020|копія=https://web.archive.org/web/20170914042600/http://www.latlong.net/place/tokyo-japan-8040.html|дата копіі=09.2017}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Korekiyo Takahashi memorial park 0612150018.jpg|значак|зьлева|Мэмарыяльны парк імя Такахасі Карэкіё.]]
Сталічная акруга Токіё й прылеглыя да яго прэфэктуры Канаґава, Сайтама й Ціба ўтвараюць гэтак званы [[Вялікі Токіё]], на тэрыторыі якога пражывае блізу 33 млн чалавек альбо блізу 25&amp;nbsp;% насельніцтва Японіі. Самая высокая гара ў Токіё, [[Куматоры]], сягае вышынёю 2017 мэтраў, а сярод іншых гор найбольш высокай ёсьць [[Такасу]] (1737&amp;nbsp;м), [[Адаке]] (1266&amp;nbsp;м) й [[Мітаке]] (929 м). Самае вялікае возера ў Токіё — возера [[Акутама]] на рацэ [[Тама (рака)|Тама]] блізу прэфэктуры Яманасі.

=== Клімат ===
Токіё знаходзіцца ў зоне вільготнага субтрапічнага клімату паводле клясыфікацыі клімату [[Кёпэн]]а з гарачым вільготным летам і мяккай зімою. Штогадовая колькасьць ападкаў у сярэднім складае 1600&amp;nbsp;мм з больш вільготным летам і больш сухой зімою. Сьнегапад ёсьць спарадычнай зьявай, але назіраецца практычна штогод. Колькасьць жыхароў Токіё ўплывае на клімат, таму Токіё ўважаецца за пераканаўчы прыклад узаемасувязі паміж ростам гарадоў і кліматам.

Вясна доўжыцца з сакавіка па травень. Гэта найбольш наведвальны час для турыстаў. Раньняй вясною ўсе яшчэ ёсьць халодныя дні, але ў траўні паветра ўжо дастаткова сагрэтае. Лета цягнецца ад чэрвеня па жнівень і ёсьць найгарачэйшым і найбольш вільготным сэзонам году. Тэмпэратурныя паказьнікі дасягаюць 30 C°. Пры гэтым найцяплейшым месяцам уважаецца жнівень, у які сярэдняя тэмпэратура фіксуецца на адзнацы 26,9 °C. Восень доўжыцца зь верасьня па лістапад. Тэмпэратура й вільготнасьць у гэты час паступова зьніжаюцца. Зіма цягнецца ад сьнежня па люты. Гэта самы халодны й сухі пэрыяд. Нават у цэнтральнай частцы ляжыць сьнег, але ён хутка расстае. Найхаладнейшым месяцам ёсьць студзень, сярэдняя тэмпэратура якога фіксуецца на адзнацы 5,4 °C. Сьветлавы дзень кароткі, таму што сонца заходзіць блізу 4:30 — 5:30 папаўдні. Тым часам у блізкасьці астравоў Аґасавара, тэмпэратура трымаецца на адзнацы 20 C° нават у сярэдзіне зімы, а ў вобласьці Акутама часта падае сьнег. Гэта сьведчыць аб разнастайнасьці зімовых умоваў у Токіё у залежнасьці ад месца знаходжаньня. Рэкордна нізкая тэмпэратура ў −9.2 °C была зафіксаваная 13 студзеня 1876 году.

На Токіё часта надыходзяць [[тайфун]]ы, але моцных зь іх зусім вобмаль. Апошнім быў Фітаў у 2007 годзе.

=== Стыхійныя бедзтвы ===
[[Файл:Yurakucho after Great Kanto earthquake.JPG|значак|Токіё пасьля магутнага землятрусу 1923 году, які забраў жыцьці больш за 100 тысячаў чалавек.]]
Токіё стаіць каля мяжы трох [[тэктоніка пліт|тэктанічных плітаў]], што робіць рэгіён надзвычай актыўным у плане дробных [[землятрус]]аў і сьлізганьня плітаў, якія часта выклікаюць у гарадзкой зоне хістаньне, нібыта ў чоўне, але эпіцэнтры землятрусаў у межах мацярыковага Токіё даволі рэдкія. У аглямэрацыі нярэдка фіксуюцца сотні такіх дробных землятрусаў з магнітудай 4—6 балаў, якія можна адчуць цягам году. Дробныя землятрусы, моц якіх былі роўная 1—2 балам, здараюцца ці ледзь штотыдзень. Мясцовыя жыхары звычайна не зьвяртаюць на іх увагі, але яны могуць выклікаць трывогу ня толькі ў замежных наведнікаў, але й у японцаў зь іншых рэгіёнаў. Аднак, такая хістаньні зрэдку выклікаюць значныя пашкоджаньні, бо звычайна занадта кволыя або далёкія, і землятрусы нібыта «танчаць» вакол рэгіёну. Асабліва сэйсьмічна актыўнымі ёсьць прыбярэжныя зоны, а ў меншай ступені Ціба й Ібаракі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Matsu'ura, Ritsuko S.|загаловак=A short history of Japanese historical seismology: past and the present|выданьне=Geoscience Letters|том=4|нумар=1|год=01.2017|DOI=10.1186/s40562-017-0069-4}}&lt;/ref&gt;. Токіё перажыў некалькі моцных землятрусаў — у 1703, 1782, 1812, 1855 і 1923 гадах. Пры землятрусе 1923 году сілаю 8,3 балы загінула блізу 142 тысячаў чалавек&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20230901/k10014180721000.html|загаловак=関東大震災から100年「防災の日」に各地で慰霊や訓練|дата публікацыі=01.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240629041006/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20230901/k10014180721000.html|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/01/tokyo-braces-for-another-big-one-on-100th-anniversary-of-deadly-quake|загаловак=Tokyo braces for another 'big one' on 100th anniversary of deadly quake|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=31.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240724234631/https://www.theguardian.com/world/2023/sep/01/tokyo-braces-for-another-big-one-on-100th-anniversary-of-deadly-quake|дата копіі=07.2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://apnews.com/article/japan-tokyo-quake-centennial-disaster-drills-64e84452dacfec3b7b6024b107b1a77d|загаловак=Japan marks 100 years since the devastating Great Kanto Quake, with disaster drills nationwide|выдавец=AP|дата публікацыі=01.09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20240629041005/https://apnews.com/article/japan-tokyo-quake-centennial-disaster-drills-64e84452dacfec3b7b6024b107b1a77d|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:宝永大噴火を描いた絵図「夜ルの景気」(静岡県沼津市土屋博氏所蔵).jpg|значак|зьлева|Старажытны малюнак [[Фудзіяма|Фудзіямы]] з выявай выбуху.]]
[[Фудзіяма]] месьціцца прыкладна за 100 км на паўднёвы захад ад Токіё, але рызыка выбуху гэтага вулькану ёсьць досыць нізкай. Апошняе зафіксаванае вывяржэньне, вядомае як [[Вялікае вывяржэньне часоў Хоэй]], якое ўсчалася 16 сьнежня 1707 году й скончылася каля 1 студзеня 1708 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://sk01.ed.shizuoka.ac.jp/koyama/public_html/Fuji/fujid/1707.html|загаловак=宝永四年（1707）噴火 (1707 Eruption)|выдавецтва=Shizuoka University|дата публікацыі=03.2007|дата доступу=09.2008|копія=https://web.archive.org/web/20170812141355/http://sk01.ed.shizuoka.ac.jp/koyama/public_html/Fuji/fujid/1707.html|дата копіі=08.2017}}&lt;/ref&gt;. Падчас гэтага выбуху выкіданы попел пакрыў паўднёвы Токіё ў раёне затокі пластам у 4 см, а ў цэнтральным раёне фіксавалася 0,5 да 2 см покрыва. У Канаґаве выпала 8—16 см попелу, а ў Сайтаме да 0,5 см.

Токіё раскіданы на раўніне Канто, дзе бруяцца дзясяткі рэкаў, якія штогод выклікаюць паводку&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; &gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/future/article/20181129-the-underground-cathedral-protecting-tokyo-from-floods|загаловак=The underground cathedral protecting Tokyo from floods|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=11.2018|копія=https://web.archive.org/web/20201108092638/https://www.bbc.com/future/article/20181129-the-underground-cathedral-protecting-tokyo-from-floods|дата копіі=11.2020}}&lt;/ref&gt;. У 1947 годзе тайфун Кэтлін насунуўся на Токіё, зьнішчыўшы 31 тысячу дамоў і забіўшы больш за тысячу чалавек&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; /&gt;. У 1958 годзе тайфун Іда выклікаў 400 мм ападкаў дажджу за адзін тыдзень, што стала вынікам затапленьня гарадзкіх вуліцаў&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; /&gt;. У 1950-я й 1960-я гады ўрад укладаў 6—7% нацыянальнага бюджэту ў зьніжэньне рызыкаў і прадухіленьне катастрофаў&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; /&gt;. Была пабудаваная вялізная сыстэма [[плаціна]]ў, дамбаў і тунэляў&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; /&gt;. За мэту было пастаўленае кіраваньне моцнымі дажджамі, тайфуннымі ападкамі й рачнымі паводкамі&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; /&gt;. У Токіё цяпер знаходзіцца найбуйнейшая ў сьвеце падземная сыстэма адводу паводкавых водаў&lt;ref name=&quot;flood-protection&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.afar.com/places/metropolitan-area-outer-underground-discharge-channel-kasukabe|загаловак=Metropolitan Area Outer Underground Discharge Channel|дата доступу=01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20180914132022/https://www.afar.com/places/metropolitan-area-outer-underground-discharge-channel-kasukabe|дата копіі=09.2018}}&lt;/ref&gt;. Яе будавалі 13 гадоў, і яна была завершаная ў 2006 годзе. У выніку сёньня падчас паводкаў залішняя вада зьбіраецца з рэкаў і скідваецца ў раку Эда&lt;ref name=&quot;flood-tokyo&quot; &gt;{{спасылка|спасылка=https://www.realestate-tokyo.com/living-in-tokyo/emergency-disaster/flood-in-tokyo-japan/|загаловак=Floods in Tokyo and Safety Tips and Preparation|выдавецтва=Plaza Homes|дата публікацыі=02.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200814012652/https://www.realestate-tokyo.com/living-in-tokyo/emergency-disaster/flood-in-tokyo-japan/|дата копіі=08.2020}}&lt;/ref&gt;. Нізінныя раёны Ката, Эдаґава, Суміда, Кацусіка, Тайто й Аракава ля ракі Аракава маюць найбольшую рызыку затапленьня&lt;ref name=&quot;flood-tokyo&quot; /&gt;.

== Адміністрацыйнае дзяленьне ==
Акруга Токіё складаецца з 23-х адмысловых раёнаў (特別区 ''токубэцу ку''), 26-ці гарадоў (市 ''сі''), 5-ці пасёлкаў (町 ''маці'') і 8-мі сельскіх абшчынаў (村 ''мура'').

=== 23 адмысловыя раёны Токіё ===
[[Файл:Tokyo01.jpg|значак|Токіё ўначы, на поўначы ад станцыі Сібуя.]]
Кожны з 23-х адмысловых раёнаў — самастойнае муніцыпальнае ўтварэньне з уласным мэрам і гарадзкой радай. Як ужо адзначалася, па статусе адмысловыя гарады прыраўнаныя да гарадоў звычайных, аднак адрозьніваюцца ад іх тым, што некаторыя іх кіраўнічыя функцыі выконвае сталічны ўрад акругі Токіё.

На 1 кастрычніка 2005 году агульнае насельніцтва ўсіх 23-х гарадоў складала каля 8,457&amp;nbsp;млн чалавек, а шчыльнасьць насельніцтва — {{nobr|13 603}} чалавекі на км².

{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=4
|-
|valign=top|
* [[Адаці]]
* [[Аракава]]
* [[Бункё]]
* [[Ціеда]]
* [[Цюо]]
* [[Эдагава|Эдаґава]]
* [[Ітабасі]]
* [[Кацусіка]]
* [[Кіта (Японія)|Кіта]]
* [[Ката]]
* [[Мэґура]]
* [[Міната]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Накана]]
* [[Нэрыма]]
* [[Ота (спэцыяльны раён)|Ота]]
* [[Сэтаґая]]
* [[Сібуя]]
* [[Сінаґава]]
* [[Сіндзюку]]
* [[Суґінамі]]
* [[Суміда]]
* [[Тасіма]]
* [[Тайто]]
|}

=== Гарады ===
Да захаду ад адмысловых раёнаў знаходзяцца гарады (市 ''сі''). У большасьці сваёй яны служаць спальнымі раёнамі для людзей, якія працуюць у цэнтральным Токіё, аднак у некаторых зь іх ёсьць свае камэрцыйныя й прамысловыя базы. Разам гэтыя гарады часта завуцца «Заходнім Токіё» (ці Тама).

{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=4
|-
|valign=top|
* [[Акіруна]]
* [[Акісіма]]
* [[Інаґі]]
* [[Кіёсэ]]
* [[Кадайра]]
* [[Каганэй|Каґанэй]]
* [[Какубундзі]]
* [[Камаэ]]
* [[Кунітаці]]
* [[Матыда|Маціда]]
* [[Мітака]]
* [[Мусасімураяма]]
* [[Мусасіна]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Нісітоке|Нісітакё]]
* [[Омэ]]
* [[Фуса]]
* [[Фуцю]]
* [[Тама]]
* [[Тацікава]]
* [[Тэфу]]
* [[Хамура]]
* [[Хаціодзі]]
* [[Хігасікурумэ|Хіґасікурумэ]]
* [[Хігасімураяма|Хіґасімураяма]]
* [[Хігасіямата|Хіґасіямата]]
* [[Хіна]]
|}

== Насельніцтва ==
Да пачатку XVII стагодьдзя Токіё ([[Эда]]) быў невялікім горадам. Значную ролю ён пачаў іграць пасьля таго, як [[Іэясу Такуґава]] зрабіў яго сваёй [[рэзыдэнцыя]]й у 1603 годзе. [[Насельніцтва]] гораду пачало хутка расьці й да сярэдзіны XVIII стагодзьдзя стала больш за мільён чалавек.

Да дзясятага году [[эпоха Мэйдзі|эпохі Мэйдзі]] (1877 год) насельніцтва Токіё складала 877&amp;nbsp;027 чалавек, што на 3381 больш, чым у мінулым 1876 годзе. У 1884 годзе яно зноў стала больш за мільён (1&amp;nbsp;020&amp;nbsp;437 чалавек).

[[Горад]] Токіё й [[прэфэктура (Японія)|прэфэктуры]] Токіё ўвесь час расьлі. Даволі вялікія спады назіраліся толькі ў 1923 годзе, калі на Токіё абрынуўся [[землятрус]]. У гэты год колькасьць жыхароў прэфэктуры скарацілася на 123&amp;nbsp;800 чалавек (стала на 3,1&amp;nbsp;% менш, чым у папярэднім годзе). А таксама ў часы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], калі насельніцтва стала менш амаль на палову.

Вялікі рост насельніцтва адбыўся ў першыя пасьляваенныя гады (1946—1965), калі колькасьць людзей сталіцы ўзрастала як мінімум на 200 000 чалавек. Пік — 1947 год, калі жыхароў Токіё стала больш на 817 705 чалавек. У гэты ж год несельніцтва Токіё пераваліла за пяці мільённы рубеж. Гэты пэрыяд лічыцца «Эканамічным цудам» для Японіі. Неўзабаве тэмпы ўрбанізацыі былі даволі вялікія.

Зараз насельніцтва Токіё расьце не такімі высокімі тэмпамі як раней.

Даныя па статыстыцы сталіцы з 1877 па 1919 гады браліся на канец году, з 1920 — на 1 кастрычніка. Насельніцтва Токіё на 1 кастрычніка 2008 году складала 12 898 939 чалавек, што амаль 13 мільёнаў. Гэта самы вялікі паказчык па прэфэктуры. Тым часам найвялікі паказчык для спэцыяльных раёнаў быў у перапісе насельніцтва 1965 году — 8 893 094. А ў 1995 годзе гэты паказчык быў меншы за 8 млн.

Насельніцтва Токіё не разьмеркавана раўнамерна. У заходніх гарыстых раёнах (асабліва раён [[Нісыітама|Нісітама]]) і аддаленых выспах шчыльнасьць насельніцтва значна адрозьніваецца ад шчыльнасьці насельніцтва ў Цэнтральным Токіё{{Заўвага|Да Цэнтральнага Токіё адносяць 23 спэцыяльныя раёны. У некаторых выпадках Цэнтральным Токіё называюць тры цэнтральныя спэцыяльныя раёны — Ціёда, Цюё і Міната.}}. Так, калі глядзець 2007 год, колькасьць жыхароў прэфэктуры складала 12,79 млн чалавек, а спэцыяльных раёнаў — 8,653 млн чалавек. У дзённы час насельніцтва павялічваецца амаль на 2,5 млн чалавек за кошт людзей, якія едуць кожны дзень у Токіё на работу ці вучобу з суседніх раёнаў. Гэта асабліва праяўляецца ў трох цэнтральных спэцыяльных раёнах [[Цюо]], [[Ціёда]] й [[Міната]]: агульнае насельніцтва гэтых раёнаў па перапісе насельніцтва 2005 году складала 326 тыс. ноччу й амаль 2,4 млн удзень.

Самыя распаўсюджаныя іншаземныя нацыянальнасьці, якія пражываюць ў Токіё на 2005 год — карэйцы (168 697), кітайцы (123 661), філіпінцы (31 077), амэрыканцы (18 848), брытанцы (7696), бразыльцы (5300), французы (3000).

== Эканоміка ==
[[Файл:Akihabara, electronics district.jpg|значак|зьлева|Раён [[Акіхабара]], дзе ў паваенны час паўстала вялікая колькасьць крамаў з электроннымі таварамі.]]
Валавы рэгіянальны прадукт Токіё ў 2022 фінансавым годзе складаў 120,2 трыльёнаў [[ена]]ў, або 887,9 мільярдаў даляраў ЗША, фармуючы 21,2% ад агульнага эканамічнага паказьніка краіны, што ператвараецца ў 8,43 мільёна енаў, або 62 291 даляр на душу насельніцтва&lt;ref name=&quot;:3&quot; &gt;{{спасылка|спасылка=https://www.metro.tokyo.lg.jp/information/press/2025/03/2025032710|загаловак=都民経済計算（都内総生産等） 令和4年度年報|выдавецтва=www.metro.tokyo.lg.jp|дата публікацыі=03.2025|дата доступу=22.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260219091649/https://www.metro.tokyo.lg.jp/information/press/2025/03/2025032710|дата копіі=02.2026}}&lt;/ref&gt;. Паводле сэктараў, найбольшы ўнёсак меў аптовы й раздробны гандаль, сягаючы 21,5% ад агульнай колькасьць. Далей рушылі нерухомасьць (13,5%), прафэсійныя, навуковыя й тэхнічныя паслугі (12,2%), інфармацыя й тэлекамунікацыя (11,7%), фінансы й страхаваньне (7,6%), вытворчасьць (7,0%) і ахова здароўя (6,7%). Сельская гаспадарка, лясная гаспадарка, рыбалавецтва й горная справа разам давалі менш за 0,1% эканамічнага выніку&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/keizaik/nenpou/kkne-index.htm|загаловак=Metropolitan economy statistics 2021|выдавецтва=www.toukei.metro.tokyo.lg.jp|дата доступу=22.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240622160118/https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/keizaik/nenpou/kkne-index.htm|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;. Як сьведчаць гэтыя лічбы, эканоміка Токіё моцна залежыць ад трэцяга сэктару.

Як [[Такійская аглямэрацыя]], яна мае другую паводле велічыні мэтрапольную эканоміку ў сьвеце пасьля [[Нью-Ёрская аглямэрацыя|Вялікага Нью-Ёрку]], з валавым мэтрапольным прадуктам, ацэненым прыкладна ў 2 трыльёны даляраў ЗША. Паводле ацэнак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] за той жа год, эканоміка рэгіёну крыху меншая за эканоміку [[Канада|Канады]] й крыху большая за эканоміку ўсёй [[Мэксыка|Мэксыкі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April|загаловак=World Economic Outlook Database, April 2021|выдавецтва=IMF|дата доступу=22.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20210407050829/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April|дата копіі=04.2021}}&lt;/ref&gt;. Бізнэсовыя раёны Токіё сканцэнтраваныя ў чатырох цэнтральных адмысловых акругах, як то [[Ціеда]], [[Цюо]], [[Міната]] й [[Сіндзюку]]. Агулам 23 адмысловыя акругі Токіё мелі 73,5 млн м² офіснай плошчы станам на студзень 2022 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.reinet.or.jp/wp-content/uploads/2022/10/3812bf21be91bd652b59a01967c07783.pdf|загаловак=National Office Space Survey|выдавец=Japan Real Estate Research Institute|копія=https://web.archive.org/web/20230128204701/https://www.reinet.or.jp/wp-content/uploads/2022/10/3812bf21be91bd652b59a01967c07783.pdf|дата копіі=01.2023}}&lt;/ref&gt;.

У 2025 годзе 26 кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]] мелі свае сядзібы ў Токіё&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Блізу 20 зь іх базуюцца ў Маруноўці, а сярод іх былі [[MUFG]], [[Міцубісі|Mitsubishi Corp.]] й [[Hitachi]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://office.mec.co.jp/en/|загаловак=Global Business Hub — Convenient Access — Corporate Clusters — Mitsubishi Estate Office Information|выдавецтва=Mitsubishi Estate Office Information|дата доступу=25.05.2024}}&lt;/ref&gt;. Токіё прызнавалася [[Economist Intelligence Unit]] найбольш дарагім (з найвышэйшым коштам жыцьця) горадам сьвету цягам 14 гадоў запар да 2006 году, калі яго зьмяніў [[Осьлё]], а пазьней [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.wanderluststorytellers.com/things-see-do-shibuya-tokyo/|загаловак=Top 3 Things to See &amp; Do in Shibuya – Tokyo’s Busiest District|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20190205134226/https://www.wanderluststorytellers.com/things-see-do-shibuya-tokyo/|дата копіі=02.2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/gulliver/2011/07/07/the-expenses-of-japan|загаловак=The expenses of Japan|выдавец=The Economist|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20220302173743/https://www.economist.com/gulliver/2011/07/07/the-expenses-of-japan|дата копіі=03.2022}}&lt;/ref&gt;. Аднак гады дэфляцыі й вельмі слабая ена, пачынаючы з 2022 году, празь нізкія працэнтныя стаўкі ў Японіі зрабілі кошт жыцьця ў Токіё на 31% ніжэйшы, чым у [[Нью-Ёрк]]у ў 2023 годзе, давёўшы яго да ўзроўню супастаўнага да [[Пэкін]]у й [[Манчэстэр]]у&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.eiu.com/n/campaigns/worldwide-cost-of-living-2023/|загаловак=Worldwide Cost of Living 2023|выдавецтва=Economist Intelligence Unit|дата доступу=25.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20231129222242/https://www.eiu.com/n/campaigns/worldwide-cost-of-living-2023/|дата копіі=11.2023}}&lt;/ref&gt;.

=== Фінансавы сэктар ===
Токіё ёсьць адным з галоўных міжнародных фінансавых цэнтраў, дзе месьцяцца сядзібы некалькіх найбуйнейшых інвэстыцыйных банкаў і страхавых кампаніяў сьвету&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9753204|загаловак=Financial Centres, All shapes and sizes|выдавец=The Economist|дата публікацыі=09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071031074934/http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9753204|дата копіі=10.2007}}&lt;/ref&gt;. Падчас цэнтральнакіраванага росту японскай эканомікі па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] многія буйныя фірмы перанесьлі свае штаб-кватэры з гарадоў, такіх як [[Осака]], якая раней уважалася да камэрцыйную сталіцу, у Токіё, каб быць бліжэй да ўрадавых установаў.

[[Файл:The Tokyo Stock Exchange - main room 2.jpg|значак|Галоўная заля [[Такійская фондавая біржа|Такійскай фондавай біржы]].]]
Токіё стала вядучым міжнародным фінансавым цэнтрам у 1960-я гады й апісваецца як адзін з трох цэнтраў сусьветнай эканомікі поруч зь Нью-Ёркам і [[Лёндан]]ам&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Sassen, Saskia|загаловак=The Global City: New York, London, Tokyo|выдавецтва=Princeton University Press|год=2001|isbn=978-0-691-07063-6}}&lt;/ref&gt;. У [[Глябальны індэкс фінансавых цэнтраў|Глябальным індэксу фінансавых цэнтраў]] за 2020 год Токіё было ўлучанае на чацьвертае месца ў сьвеце паводле канкурэнтаздольнасьці фінансавых цэнтраў і другое ў [[Азія|Азіі]] за [[Шанхай|Шанхаем]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|загаловак=The Global Financial Centres Index 28|выдавецтва=Long Finance|дата публікацыі=09.2020|дата доступу=10.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210118104905/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|дата копіі=01.2021}}&lt;/ref&gt;. Такія кампаніі з дваццаткі найбуйнейшых банкаў сьвету паводле актываў, як то [[Mitsubishi UFJ]], Sumitomo-Mitsui Banking Corporation і Mizuho Financial Group, маюць сядзібы ў Токіё.

Японскі фінансавы рынак пачаў паступова адкрывацца сьвету ў 1984 годзе й паскорыў міжнародную інтэграцыю пасьля «японскага Вялікага выбуху» ў 1998 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.nber.org/papers/w7247.pdf|загаловак=Nber Working Paper Series – Japan’s Big Bang and the Transformation of Financial Markets|выдавецтва=www.nber.org|дата доступу=02.2019|копія=https://web.archive.org/web/20180602075049/http://www.nber.org/papers/w7247.pdf|дата копіі=06.2018}}&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на тое, што хутка [[Сынгапур]] і [[Ганконг]] вырасьлі ў моцных канкурэнтаў у фінансавым пляне, фінансавы сэктар Токіё здольны захоўваць вядучыя ролі ў Азіі. [[Такійская фондавая біржа]] ёсьць найбуйнейшай у Японіі й трэцяй у сьвеце паводле рынкавай капіталізацыі, а таксама трапляе ў чацьвёку найбуйнейшых паводле абарачэньню акцыяў. У 1990 годзе, на піку [[японская фінансавая бурбкалка|японскай фінансавай бурбалкі]], яна давала больш за 60% сусьветнай рынкавай вартасьці акцыяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://s.patterntour.com/r/0/wi/wiki-Tokyo/tokyo-stock-exchange/|загаловак=Tokyo Stock Exchange|выдавецтва=Stock-market.in|дата публікацыі=02.2007|дата доступу=10.2010|копія=https://web.archive.org/web/20211127211250/https://s.patterntour.com/r/0/wi/wiki-Tokyo/tokyo-stock-exchange/|дата копіі=11.2021}}&lt;/ref&gt;.

=== СМІ й камунікацыя ===
[[Файл:Otemachi 1st Square.jpg|значак|зьлева|Штаб-кватэра кампаніі [[Японская тэлеграфная і тэлефонная карпарацыя|NTT]] у Токіё.]]
Пазыцыя Токіё як культурнага, палітычнага й эканамічнага цэнтру краіны зрабіла ягоную мэдыйную індустрыю найбуйнейшай у Японіі. Большасьць нацыянальных мэдыя-кампаніяў мае сядзібы ў Токіё, а таксама тут разьмешчаныя азіяцкія або японскія філіі буйных міжнародных мэдыйных карпарацыяў. Найстарэйшы й адзіны агульнанацыянальны грамадзкі вяшчальнік, вядомы пад абрэвіятурай [[NHK]], месьціцца ў [[Сібуя|Сібуі]]. Іншыя нацыянальныя тэлевяшчальнікі&lt;ref name=&quot;:5&quot; &gt;{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15217593|загаловак=Japan media guide|выдавец=BBC News|дата публікацыі=07.10.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200902042447/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15217593|дата копіі=09.2020}}&lt;/ref&gt;, як то [[TBS]], [[Nippon Television]], [[Fuji Television]] і [[TV Asahi]], таксама базуюцца ў Токіё. Зь пяці найбуйнейшых нацыянальных газэтаў&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; тры зь іх, як то [[Ніхон кейдзай сімбун|Нікей]], [[Майніці сімбун|Майніці]] й [[Яміюры сімбун|Яміюры]] маюць штаб-кватэры ў Токіё, а дзьве астатнія, як то [[Асахі сімбун|Асахі]] й [[Санкей сімбун|Санкей]], трымаюць галаўныя офісы як у Токіё, гэтак у Осацы. Найбуйнейшыя выдавецтвы, што базуюцца ў Токіё перадусім месьцяцца ў акругах Ціеда й Сіндзюку.

Найбуйнейшыя рэклямныя агенцыі краіны, як то Dentsu, Hakuhodo і Asatsu-DK, усе базуюцца ў Токіё. Гэтак жа справы ўладкаваныя ў тэлекамунікацыйных кампаніях Японіі, то бок тры самыя галоўныя зь іх [[Японская тэлеграфная й тэлефонная карпарацыя|NTT]], KDDI і SoftBank таксама базуюцца ў Токіё. Токіё ўважаецца за адзін з галоўных цэнтраў вытворчасьці анімэ, бо тут працуюць буйныя студыі, як то [[Studio Ghibli]], [[Madhouse]], [[A-1 Pictures]], [[MAPPA]], [[Wit Studio]], [[Toei Animation|Toei]] і [[Shaft]], месьцячыся пераважна ў заходняй частцы мэтрапольнага рэгіёну.

=== Сельская гаспадарка й рыбалавецтва ===
[[Файл:Toyosu Market Tokyo 2.jpg|значак|Рынак [[Таёсу (рынак)|Таёсу]] ў [[Ката]].]]
Рынак [[Таёсу (рынак)|Таёсу]] ў Токіё ўважаецца за найбуйнейшы ў сьвеце аптовы рыбны й морапрадуктавы рынак ад моманту ягонага адкрыцьця 11 кастрычніка 2018 году&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Kato, Issei|спасылка=https://widerimage.reuters.com/story/as-historic-tsukiji-market-closes-fishmongers-mourn|загаловак=As Tokyo’s historic Tsukiji market closes, fishmongers mourn|выдавец=Reuters|дата публікацыі=09.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181003005402/https://widerimage.reuters.com/story/as-historic-tsukiji-market-closes-fishmongers-mourn|дата копіі=10.2018}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама ёсьць адным з найбуйнейшых аптовых харчовых рынкаў не зважаючы на тып прадуктаў харчаваньня. Гэты аб’ект месьціцца ў раёне [[Таёсу]] акругі [[Ката]]. Таёсу захоўвае традыцыі сваіх папярэднікаў, як то рыбнага рынку Цукідзі й рынку Ніханбасі, штодня абслугоўваючы блізу 50  тысячаў пакупнікоў і прадаўцоў. Рэтэйлеры, аптавікі, ліцэнзаваныя аўкцыянэры й звычайныя месьцічы наведваюць рынак, ствараючы ўнікальны эканамічны сынтэз, які ўжо больш як чатыры стагодзьдзі падсілкоўвае горад і ягоныя харчовыя пастаўкі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Hannerz, Ulf|загаловак=The Fish Market at the Center of the World (Review)|выданьне=The Journal of Japanese Studies|том=31|нумар=2|старонкі=428—431|год=2005|DOI=10.1353/jjs.2005.0044}}&lt;/ref&gt;.

Паводле Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясной гаспадаркі й рыбалавецтва, Токіё мела 8 460 гектараў сельскагаспадарчых угодзьдзяў станам на 2003 год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.maff.go.jp/esokuhou/sei200305.pdf|загаловак=Statistics on Cultivated Land Area|дата публікацыі=07.2003|дата доступу=10.2008|копія=https://web.archive.org/web/20080624195936/http://www.maff.go.jp/esokuhou/sei200305.pdf|дата копіі=06.2008}}&lt;/ref&gt;, што ставіла яго на апошняе месца сярод усіх прэфэктураў краіны. Сельскагаспадарчыя надзелі сканцэнтраваныя ў заходняй частцы Токіё. Хуткапсавальныя прадукты, як то гародніна, садавіна, кветкі, зручна дастаўляюцца на рынкі ва ўсходняй частцы прэфэктуры. [[Такійская затока]] некалі была галоўнай крыніцай рыбы, але сёньня большасьць рыбнай прадукцыі трапляе ў Токіё з аддаленых астравоў, як то [[Ідзуосіма]] й [[Хацідзё]]. Сярод марскіх прадуктаў пераважаюць [[скіпджэк-тунец]], [[стаўрыдавыя]] й водарасьці [[норы]].

== Адукацыя ==
Токіё ёсьць асьветніцкім, акадэмічным і культурным цэнтрам Японіі. Ад пачатковага да вышэйшага ўзроўню ў горадзе дзеіць вялікая колькасьць навучальных установаў, дзе навучаюцца шмат вучняў і студэнтаў.

=== Вышэйшая адукацыя ===
[[Файл:Yasuda Auditorium - Tokyo University 3.jpg|значак|зьлева|[[Аўдыторыя Ясіда]] займае цэнтральнае месца ў кампусе [[Такійскі ўнівэрсытэт|Такійскага ўнівэрсытэту]].]]
Токіё ёсьць цэнтрам вышэйшай адукацыі ў краіне й у 2020 годзе ў Токіё працавалі 143 афіцыйна ўпаўнаважаныя ўнівэрсытэты&lt;ref&gt;{{спасылка|загаловак=学校基本調査 令和2年度 高等教育機関《報告書掲載集計》 学校調査 大学・大学院 7 都道府県別 学校数及び学生数 | ファイル | 統計データを探す|спасылка=https://www.e-stat.go.jp/stat-search/files?page=1&amp;layout=datalist&amp;toukei=00400001&amp;tstat=000001011528&amp;cycle=0&amp;tclass1=000001148386&amp;tclass2=000001148387&amp;tclass3=000001148388&amp;tclass4=000001148390&amp;stat_infid=000032040265&amp;tclass5val=0|выдавецтва=e-Stat|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240610200522/https://www.e-stat.go.jp/stat-search/files?page=1&amp;layout=datalist&amp;toukei=00400001&amp;tstat=000001011528&amp;cycle=0&amp;tclass1=000001148386&amp;tclass2=000001148387&amp;tclass3=000001148388&amp;tclass4=000001148390&amp;stat_infid=000032040265&amp;tclass5val=0|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;. У гэты лік уваходзяць найпрэстыжнейшыя й найбольш вылучныя ўнівэрсытэты Японіі, як то [[Такійскі ўнівэрсытэт]], [[Такійскі тэхналягічны інстытут]], [[унівэрсытэт Васэда]], [[унівэрсытэт Кэё]] й [[унівэрсытэт Хітацубасі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings?tab=indicators&amp;countries=jp|загаловак=QS World University Rankings 2024: Top global universities|дата публікацыі=06.2023|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240610204406/https://www.topuniversities.com/world-university-rankings?tab=indicators&amp;countries=jp|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;. Дадаткова [[Такійскі ўнівэрсытэт мастацтваў]] уважаецца ў краіне за вядучую навучальную ўстанову ў галінах жывапісу, скульптуры, рамёстваў і музыкі&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=ABEMA TIMES|загаловак=美大の最高峰&quot;東京藝術大学に満点合格した鬼才 磯村暖が描く&quot;ニュースのアート|спасылка=https://times.abema.tv/articles/-/5794913|выдавецтва=ABEMA TIMES|дата публікацыі=24.10.2019|дата доступу=19.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240619160917/https://times.abema.tv/articles/-/5794913|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;.

[[Унівэрсытэт ААН]], які ёсьць акадэмічным падразьдзяленьнем [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае сваю штаб‑кватэру ў такійскай акрузе [[Сібуя]]. У 2024 годзе паводле рэйтынгу найлепшых гадароў для студэнтаў усталяваў Токіё на другі радок у сьвеце сярод гарадоў для студэнтаў, адразу пасьля [[Лёндан]]у&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/city-rankings|загаловак=QS Best Student Cities Ranking 2024|выдавецтва=Top Universities|дата публікацыі=23.05.2024|дата доступу=31.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240531161306/https://www.topuniversities.com/city-rankings|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. У рэйтынгу адзначалася, што Токіё ідэальны для тых, хто аддае перавагу цалкавітаму пагружэньню ў мясцовую культуру замест жыцьця ў «студэнцкай бурбалцы», падкрэсьліваючы, што, не зважаючы на высокі ўзровень унівэрсытэтаў, прысутнасьць буйных міжнародных кампаніяў з практыкамі й багатую культуру, дзель замежных студэнтаў у Токіё застаецца вельмі нізкай&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/qs-best-student-cities/tokyo|загаловак=Study in Tokyo|выдавецтва=Top Universities|дата публікацыі=31.05.2024|дата доступу=31.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240531161306/https://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/qs-best-student-cities/tokyo|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. У Токіё разьмешчаны толькі адзін міжнацыянальны ўнівэрсытэт, як то [[Такійскі Сталічны ўнівэрсытэт]].

=== Пачатковая й сярэдняя адукацыя ===
Дзіцячыя сады, пачатковыя школы, сярэднія школы кіруюцца гарадзкімі раёнамі ці муніцыпальнымі органамі кіраваньня. У Токіё працуюць больш за 400 сярэдніх школаў, пры гэтым большасьць зь іх ёсьць прыватнымі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/gakkou/2023/gk23qg10000.htm|загаловак=令和5年度学校基本統計（学校基本調査報告）|выдавецтва=www.toukei.metro.tokyo.lg.jp|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240724235126/https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/gakkou/2023/gk23qg10000.htm|дата копіі=07.2024}}&lt;/ref&gt;. Такійскія сярэднія школы кіруюцца Аддзелам народнай адукацыі Сталічнага ўраду й называюцца «сталічнымі сярэднімі школамі». Некаторыя сярэднія школы, часта прэстыжныя нацыянальныя або прыватныя, працуюць поруч зь зьвязанымі пачатковымі школамі, прапаноўваючы шасьцігадовыя адукацыйныя праграмы. Да прыкладаў такіх установаў належаць акадэмія Кайсэі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://kaiseigakuen.jp/english-homepage/|загаловак=The Kaisei Academy Official English Homepage — 開成中学校・高等学校公式サイト|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20231208002021/https://kaiseigakuen.jp/english-homepage/|дата копіі=12.2023}}&lt;/ref&gt; ды шэраг іншых. Зь іх часта выходзяць пасьпяховыя абітурыенты галоўнага ўнівэрсытэту краіны, як то Такійскага ўнівэрсытэту&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://univ-online.com/success/tokyo/u126/|загаловак=東京大学 | 大学合格者 高校別ランキング|выдавецтва=大学通信オンライン|дата публікацыі=07.2023|дата доступу=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240221192645/https://univ-online.com/success/tokyo/u126/|дата копіі=02.2024}}&lt;/ref&gt;.

Заснаваныя яшчэ ў мінулым навучальныя ўстановы, такія як то Гакушуін і Кэё, прапануюць адукацыйныя праграмы ад пачатковай школы ажно да ўнівэрсытэту. Яны паўсталі ў першую чаргу дзеля задавальненьня патрэбаў заможных і ўплывовых сем’яў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар={{lang|ja|濱田}}, {{lang|ja|英毅}}|загаловак= 上流学校」 の大衆化と教養主義 東京女学館館長・澤田源一の学校経営|выданьне=Diss. Gakushuin University|год=2013}}&lt;/ref&gt;. У Токіё таксама існуюць міжнародныя школы, якія прытрымліваюцца нацыянальных праграмаў сваіх краінаў або міжнародных стандартаў замест японскай праграмыю. Гэтак у японскай сталіцы маюцца Такійская брытанская школа, Такійская кітайская школа, Амэрыканская школа ў Японіі й Такійская міжнародная школа.

== Транспарт ==
Токіё, як ядро Вялікага Токіё, ёсьць найбуйнейшым у Японіі ўнутраным і міжнародным вузлом чыгуначнага й наземнага транспарту. Грамадзкі транспарт у месьце перадусім прадстаўлены шырокай сеткай чыгунак і [[мэтрапалітэн|мэтро]], якія вылучаюцца сваё чысьцінёю й эфэктыўнасьцю&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html|загаловак=A Country Study: Japan|выдавецтва=The Library of Congress|дата доступу=10.2007|копія=https://web.archive.org/web/20120211173426/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html|дата копіі=02.2012}}&lt;/ref&gt;. Уся сыстэма абслугоўваецца рознымі апэратарамі, а манарэйкавая чыгунка, аўтобусныя й трамвайныя маршруты выконваюць другасную ролю. У Токіё налічваецца да 62 электрычных чыгуначных лініяў і больш за 900 чыгуначных станцыяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://planetyze.com/en/japan/tokyo/orientation|загаловак=Orientation – Tokyo Travel Guide — Planetyze|выдавецтва=Planetyze|дата доступу=07.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170910041354/https://planetyze.com/en/japan/tokyo/orientation|дата копіі=09.2017}}&lt;/ref&gt;. Пераход [[Сібуйскі дыяганальны пешаходны пераход]] уважаецца за найбольш загружаны пешаходны пераход у сьвеце, які адначасна пераходзяць блізу 3 тысячаў чалавек&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.cnn.co.jp/travel/35141167.html|загаловак=渋谷スクランブル交差点——世界で最もワイルドな交差点にようこそ|выдавец=CNN.co.jp|дата публікацыі=08.2019|копія=https://web.archive.org/web/20200923015639/https://www.cnn.co.jp/travel/35141167.html|дата копіі=09.2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-world-s-busiest-pedestrian-crossing.html|загаловак=The World's Busiest Pedestrian Crossing|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=03.2018|дата доступу=04.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200812012537/https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-world-s-busiest-pedestrian-crossing.html|дата копіі=08.2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Чыгунка ===
[[Файл:500 series Shinkansen train at Tokyo Station.jpg|значак|Высокахуткасны цягнік [[Сінкансэн]] на станцыі ў Токіё.]]
Чыгуначны транспарт ёсьць асноўным відам транспарту ў Токіё&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Chorus, Paul|загаловак=Transit Oriented Development: Making it Happen|выдавецтва=Routledge|старонкі=245–258|isbn=978-1-317-00732-6}}&lt;/ref&gt;, якое мае найбуйнейшую ў сьвеце сетку гарадзкіх чыгунак і ня менш шырокую сетку наземных лініяў. [[JR East]] апэруе найбуйнейшай чыгуначнай сеткай Токіё, улучна з колцавай лініяй Яманотэ, што абыходзіць цэнтральную частку гораду. Кампанія эксплюатуе чыгуначныя лініі па ўсёй тэрыторыі Такійскай аглямэрацыі й у астатняй частцы паўночна-ўсходняга [[Хансю]]. JR East таксама адказвае за лініі хуткаснай чыгункі [[Сінкансэн]], якія злучаюць Токіё з паўночна-ўсходнімі гарадамі Японіі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.jreast.co.jp/multi/en/traininformation/|загаловак=Train &amp; Routes — JR-EAST|выдавецтва=JR-EAST - East Japan Railway Company|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240519182505/https://www.jreast.co.jp/multi/en/traininformation/|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. Гэтак, [[Такайда-сінкансэн]], што спалучае Токіё й [[Осака|Осаку]] праз [[Нагоя|Нагою]] й [[Кіёта]], а таксама сягае далей на больш заходнія гарады, абслугоўваецца кампаніяй [[JR Central]]. Пасьля заканчэньня будаўніцтва [[Цюо-сінкансэн]] будзе першай у гісторыі хуткаснай [[маглеў]]-лініяй далёкага накірунку, якая будзе эксплюатавацца той жа кампаніяй [[JR Central]]. Абедзьве кампаніі JR East і JR Central былі створаныя пасьля прыватызацыі [[Японская нацыянальная чыгунка|Японскай нацыянальнай чыгункі]] ў 1987 годзе. Іншая кампанія [[JR Freight]] не валодае часткамі сеткі, але эксплюатуе грузавыя цягнікі на лініях JR.

[[Файл:JR東日本在来線.jpg|значак|зьлева|Цягнікі на такійскіх лініях.]]
[[Такійскі мэтрапалітэн]] абслугоўваецца двума рознымі структурамі, то бок прыватызаванай кампаніяй [[Токіё-Мэтро]] й дзяржаўным Транспартным бюро Сталічнага ўраду Токіё. Токіё-Мэтро ёсьць прыватнай кампаніяй, хоць японскі ўрад Японіі й Сталічны ўрад Токіё сумесна валодаюць 50% акцыяў праз гісторыю гэтай установы як дзяржаўнай імпэрскай транспартнай адміністрацыі у 1941—2004 гадах&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.mof.go.jp/policy/national_property/list/stocks/uridashi/20241015.html|загаловак=東京地下鉄株式会社株式の売出価格及び国内外の売出株式数を公表します（令和6年10月15日）|выдавецтва=Ministry of Finance (Japan)|дата доступу=09.03.2026|копія=https://web.archive.org/web/20241109231807/https://www.mof.go.jp/policy/national_property/list/stocks/uridashi/20241015.html|дата копіі=11.2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.nikkei.com/article/DGKKZO78016940W4A120C2MM8000/|загаловак=Tokyo Metro is scheduled to go public in 2024; the government is selling 50% of the shares it has|выдавецтва=The Nikkei|дата публікацыі=27.01.2024|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092737/https://www.nikkei.com/article/DGKKZO78016940W4A120C2MM8000/|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. У Токіё калісьці была шырокая трамвайная сетка агульнай даўжынёю ў 213 км. Аднак, падобна да іншых буйных гарадоў сьвету, эпоха аўтамабілізацыі, што ўшчалася ў 1950-х гадах, зрабіла трамваі непрыдатнымі для сумеснага выкарыстаньня з самаходамі відам транспарту. Сёньня захавалася толькі адная лінія — лінія Аракава&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://toyokeizai.net/articles/-/233836|загаловак=昭和の東京を縦横無尽に走った｢都電｣の記憶|выдавецтва=Toyo Keizai Online|дата публікацыі=19.08.2018|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092743/https://toyokeizai.net/articles/-/233836|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;.

=== Дарогі ===
Горад вылучаецца найніжэйшым узроўнем валоданьня аўтамабілямі сярод усіх прэфэктураў Японіі, то бок 0,416 аўтамабіля на гаспадарку пры сярэдненацыянальным паказьніку 1,025. Гэта ёсьць фактам нават не зважаючы на тое, што Токіё ўважаецца за адзін з найбольш заможных рэгіёнаў краіны&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.airia.or.jp/publish/file/r5c6pv0000013e5h-att/kenbetsu2023.pdf|загаловак=The Average Household owns 1.025 cars|выдавец=The Average Household owns 1|копія=https://web.archive.org/web/20240526092738/https://www.airia.or.jp/publish/file/r5c6pv0000013e5h-att/kenbetsu2023.pdf|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. Паводле апытаньня 2021 году, 81% рэспандэнтаў, якія не валодаюць аўтамабілем, былі задаволеныя грамадзкім транспартам і ня бачылі патрэбы мець уласны самаход&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://news.mynavi.jp/article/20211101-2174489/|загаловак=Why is the car ownership rate so low in Tokyo?|выдавецтва=マイナビニュース|дата публікацыі=01.11.2021|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092742/https://news.mynavi.jp/article/20211101-2174489/|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. Аўтобусныя маршруты абслугоўваюць як дзяржаўныя, гэтак і прыватныя арганізацыі.

[[Файл:Shuto expressway harumi jct.jpg|значак|Хуткасная аўтамагістраль [[Сюта]].]]
Усе дарогі стасуюцца да розных катэгорыяў у залежнасьці ад формы ўласнасьці, то бок вылучаюцца прыватныя дарогі, грамадзкія дарогі, мэтрапольныя дарогі й хуткасныя аўтамагістралі. На 1 красавіка 2022 году агульная даўжыня дарог у Токіё складала прыблізна 24741 км, сярод іх 2370 км мела статус мэтрапольных дарог, а іхняя агульная плошча сягала 190,31 км² (у тым ліку 46,30 км² мэтрапольных дарог)&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.kensetsu.metro.tokyo.lg.jp/jigyo/road/|загаловак=Our Roads|выдавецтва=www.kensetsu.metro.tokyo.lg.jp|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240526092743/https://www.kensetsu.metro.tokyo.lg.jp/jigyo/road/|дата копіі=05.2024}}&lt;/ref&gt;. Міжгарадзкія хуткасныя аўтамагістралі ў Токіё й вакол яго кіруюцца кампаніяй [[NEXCO East]], а хуткасныя дарогі, што абслугоўваюць толькі Вялікі Токіё, эксплюатуюцца кампаніяй Metropolitan Expressway Company. Плата за праезд спаганяецца паводле адлегласьці, якую праехаў чалавек. Агульная даўжыня адной з найбольш значнай такійскай хуткаснай дарогі [[Сюта]] складае 337,8 км, а хуткасныя абмежаваньні звычайна ўсталёўваюцца на ўзроўні 80 км/г або 60 км/г, каб зьменшыць шумавое забруджваньне й улічыць адносна зьвілісты характар трасы&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.webcartop.jp/2022/12/1015764/|загаловак=Why do we have to run so slowly on Shuto Expressway?|выдавецтва=WEB CARTOP|дата публікацыі=16.12.2022|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240725001021/https://www.webcartop.jp/2022/12/1015764/|дата копіі=07.2024}}&lt;/ref&gt;.

=== Авіяцыя ===
[[Файл:Tokyo-International-Airport Satellite.jpg|значак|зьлева|Такійскі аэрапорт [[Ханэда]].]]
Абслугоўваньне мацерыковай часткі Токіё ажыцьцяўляецца двума міжнароднымі аэрапортамі, а менавіта аэрапортам [[Ханэда]] ў раёне Ота й міжнародным аэрапортам [[Нарыта]] ў суседняй прэфэктуры Ціба. Ханэда служыць асноўным аэрапортам Токіё ад 1931 году. Аднак у эпоху зьяўленьня рэактыўнай авіяцыі колькасьць рэйсаў экспанэнцыяльна павялічылася, што прымусіла ўрад пабудаваць другі аэрапорт. У 1966 годзе месцам для гэтага другога аэрапорту была выбраная Нарыта, але мясцовыя фэрмэры й левыя актывісты, якія іх падтрымлівалі, рашуча выступілі супраць зьяўленьня лётнішча, змагаючыся з плянамі больш за дзесяць гадоў. Гэта затрымала адкрыцьцё новага аэрапорту ажно да 1978 году. Амаль усе міжнародныя рэйсы былі перанесеныя ў аэрапорт Нарыта пасьля ягонага адкрыцьця, і Ханэда стаў пераважна аэрапортам унутрыяпонскага прызначэньня&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://jbpress.ismedia.jp/articles/-/77169|загаловак=45 years since the opening of Narita Airport and the fading memory of the Sanrizuka struggle — JBpress|выдавецтва=JBpress|дата публікацыі=27.09.2023|дата доступу=29.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240725000941/https://jbpress.ismedia.jp/articles/-/77169|дата копіі=07.2024}}&lt;/ref&gt;.

Сытуацыя зьмянілася, калі ў 2001 годзе было пастаноўлена пашырыць аэрапорт Ханэда й пабудаваць новыя ўзьлётна-пасадачныя палосы. Новая паласа, вядомая як паласа D, была збудаваная часткова як эстакадная канструкцыя на апорных канструкцыях, а не як насыпная дамба, каб не перашкаджаць плыні вады ў затоцы&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.penta-ocean.co.jp/business/project/pj_story/024.html|загаловак=Construction of Haneda’s Runway D|выдавецтва=www.penta-ocean.co.jp|дата доступу=29.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240629030441/https://www.penta-ocean.co.jp/business/project/pj_story/024.html|дата копіі=06.2024}}&lt;/ref&gt;. Ейнае адкрыцьцё ў 2010 годзе азнаменавала вяртаньне міжнародных рэйсаў у Ханэду, якая значна бліжэйшая да цэнтру Токіё. У 2023 годзе Ханэда абслужыла 17,9 млн міжнародных пасажыраў і 60,8 млн унутраных турыстаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.tokyo-airport-bldg.co.jp/result/index.html|загаловак=旅客ターミナル利用実績|日本空港ビルデング株式会社|выдавецтва=Japan Airport Terminal Co., Ltd.|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240301083220/https://www.tokyo-airport-bldg.co.jp/result/index.html|дата копіі=03.2024}}&lt;/ref&gt;, тады як Нарыта прыняла 25,4 млн міжнародных і 7,7 млн унутраных пасажыраў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.naa.jp/jp/airport/unyou.html|загаловак=空港の運用状況 | 成田国際空港株式会社|выдавецтва=www.naa.jp|дата доступу=26.05.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240716003311/https://www.naa.jp/jp/airport/unyou.html|дата копіі=07.2024}}&lt;/ref&gt;. Паводле зьвестак 2023 году, лётнішча Ханэда ўважаецца за пяты найбуйнейшы аэрапорт сьвету паводле пасажыраплыні.

Некаторыя астравы, якія знаходзяцца пад уладаю Токіё, таксама маюць свае малыя рэгіянальныя аэрапорты, як то [[Хацідэдзіма]], [[Міякэдзіма]], [[Ідзуосіма]].

=== Водны транспарт ===
[[Файл:MOL Majesty (ship, 2009) 001.jpg|значак|Буйны кантэйнэравоз у Такійскім порце.]]
Водны транспарт перадусім важны для гораду як асноўны шлях імпартаваньня й экспартаваньня тавараў. Таксама гэты від транспарту зьвязвае Такійскія астравы з мацерыковай часткай. Паводле зьвестак часопіса [[Lloyd’s List]], [[Такійскі порт]] апрацаваў блізу 4,4 мільёнаў кантэйнэраў у 2022 годзе, што паставіла яго на 46-ы радок сьпісу найбольш загружаных портаў сьвету&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://lloydslist.com/LL1145417/46-Tokyo-Japan|загаловак=46 Tokyo (Japan)|выдавецтва=Lloyd’s List|дата публікацыі=17.07.2023|дата доступу=21.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20231210171631/https://lloydslist.com/LL1145417/46-Tokyo-Japan|дата копіі=12.2023}}&lt;/ref&gt;. Вялікі Токіё абслугоўваецца таксама іншымі буйнымі портамі, такімі як порты [[Якагама|Якагамы]] й [[Ціба|Цібы]].

Дзякуючы воднаму транспарту ўсталяваная бадай што адзіная мажлівасьць зьвязаць горад зь некаторымі Такійскімі астравамі, бо яны занадта малыя або нязручныя для пабудовы ўзьлётна-пасадачнай пляцоўкі. Існуюць таксама паромныя маршруты, што зьвязваюць аб’екты ў наземнай частцы Токіё, у тым ліку, каб павязаць паміж сабою турыстычныя славутасьці ў адзін маршрут&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.suijobus.co.jp/en/|загаловак=Rediscover Tokyo from the water — TOKYO CRUISE SHIP|выдавецтва=Tokyo Cruise|дата доступу=21.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240725001031/https://www.suijobus.co.jp/en/|дата копіі=07.2024}}&lt;/ref&gt;. Кампанія Сымфані-Круіз эксплюатуе два вялікія рэстаранныя караблі, якія таксама можна арандаваць як пляцоўкі для прыватных імпрэзаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.symphony-cruise.co.jp/reserve/calendar-english/|загаловак=クルージングのご予約|東京湾クルージングレストランのシンフォニー|выдавецтва=Symphony Cruise|дата доступу=21.06.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240226014038/https://www.symphony-cruise.co.jp/reserve/calendar-english/|дата копіі=02.2024}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
Токіё — адзін з самых уражвальных гарадоў у [[Азія|Азіі]]. У ім унікальным вобразам спалучаюцца традыцыі прошлых часоў з элемэнтамі сучаснай культуры. 

=== Палацы ===
[[Файл:Imperial Palace Tokyo Panorama.jpg|міні|зьлева|600пкс|Імпэратарскі палац]]
[[Імпэратарскі палац]] разьмешчаны ў самым цэнтры горада недалёк ад цэнтральнага [[Такійскі вакзал|Такійскага вакзала]]. Палац зьяўляўся рэзыдэнцыяй сёгунаў у пэрыяд Эда й старая яго назва — [[замак Эда]]. Наведваньне тэрыторыі палаца дазволена толькі 2 разы ў год: 2 студзеня й у дзень нараджэньня імпэратара 23 сьнежня. У любы другі дзень магчыма толькі наведаць [[Усходні парк]] палаца й плошчу палаца, якая знаходзіцца непасрэдна перад галоўным уваходам на тэрыторыю палаца — мастом Нідзюбасі. [[Дварэц Тоґу]] — рэзыдэнцыя [[Крон-прынц]]а й прынцэсы [[Японія|Японіі]] — знаходзіцца ў раёне [[Асакаса]]. Будынак быў пабудаваны ў 1974 годзе. Архітэктурны ансамбль нагадвае [[Бэкінггэмскі палац]] у [[Лёндан]]у, а афармленьне інтэр’еру — [[Вэрсальскі палац|Вэрсальскага палаца]]. На цяперашні час рэзыдэнцыя служыць для прыёму асабліва важных дзяржаўных гасьцей.

=== Храмы ===
* Будыйскі храм Дзадзэдзі разьмешчаны ў парку Сіба, быў пабудаваны ў 1393 годзе па загаду аднаго зь сёгунаў клана Такуґава. На тэрыторыі храма захаронены 6 сёгунаў клана Такуґава.
* Будыйскі храм Асакуса Каннон зьяўляецца візытнай картачкай раёна [[Асакуса]], які ў сваю чаргу славуты сваёй традыцыйнасьцю.
* Сінтаісцкі храм Мэйдзі ў раёне [[Харадзюку]] зьяўляецца самым вядомым храмам у Токіё. Ён быў пабудаваны ў гонар імпэратара Мэйдзі й акружаны паркам Ёёґі. Гэты парк — адзін з самых вялікіх ў Японіі. Яго плошча — 700 000 кв. км.
* Храм Сэнгакудзі раёну [[Сінаґава]] знаёмы ва ўсей Японіі тым, што 14 студзеня 1702 году ў ім зрабілі самагубства 47 самураяў.
* Храм Нарытасан Сінсёдзі ў навакольлях аэрапорта Нарыта зьяўляецца галоўным храмам сэкты [[Сінґон]], якая прапаведвае эзатэрычны буддызм.
* У XIX стагодзьдзі пабудаваны Васкрасенскі сабор [[Японская праваслаўная царква|японскай праваслаўнай царквы]].

=== Музэі ===
У Токіё шмат музэяў. У парку Уэна знаходзіцца чатыры нацыянальныя музэі: [[Такійскі нацыянальны музэй]] (самы вялікі ў Японіі й спэцыялізуецца ў традыцыйным японскім мастацтве), [[Нацыянальны музей заходняга мастацтва|Нацыянальны музэй заходняга мастацтва]], [[Такійскі нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]] (зьмяшчае калекцыі японскага сучаснага мастацтва, а таксама каля 40 000 фільмаў, японскіх і замежных) й [[Нацыянальны музэй навукі]]. Таксама ў Токіё размешчаны Музэй мастацтва Нэдзу ў Ааяме, Музэй Токіё ды Эда ў Сумідзе, а таксама National Diet Library, National Archieves і [[Нацыянальны музэй сучаснага мастацтва]] непадалёк ад Імпэратарскага палаца.

=== Тэатры ===
У Токіё таксама шмат тэатраў, як дзяржаўных, так і прыватных, якія спэцыялізуюцца як ў традыцыйных відах драм ([[но]] й [[кабукі]]), так і ў сучасных.

=== Музыка ===
Акрамя сымфанічных аркестраў і іншых арганізацый, якія прадстаўляць заходнюю клясычную й японскую традыцыйную музыку, у Токіё разьмяшчаецца велічэзная колькасьць музыкальных рок і поп групаў, замежных і айчынных, якія выступаюць у ад малых клубаў да сусьветна вядомых арэн, такія як [[Ніпон Будакан]].

=== Фэстывалі ===
Найбольш вядомыя фэстывалі — Sannō ў Hie Shrine, Sanja ў Asakusa Shrine, і Kanda Festivals. Апонші вызначаецца старанна упрыгожанымі дэманстрацыямі й тысячамі людзьмі. Раз у год у апошнюю суботу ліпеня над [[Суміда|р. Суміда]] праводзяцца фэервэркі.
Харадзюку, раён Сібуі, сусьветна вядомы маладзежнай модай.

=== Кухня, рэстараны ===
Восем рэстаранаў атрымалі максымум з трох зорак ([[Парыж]] мае 10), 25 атрымалі дзьве зоркі, а яшчэ 117 заслужылі адну. З гэтых 8, прызнаных лепшымі рэстаранамі ў Токіё, 3 спэцыялізуюцца ў японскай кухні, 3 — ў францускай кухні, апошнія два — ў [[сусі]], стравах трацыйнай японскай кухні з рысу й морапрадуктаў.

== Асобы ==
* [[Кацусіка Хакусай]] — японскі мастак і гравёр
* [[Іціра Мідзукі]] — японскі анісон-сьпявак, кампазытар, актор
* [[Акутаґава Р'юнаскэ]] — паэт і пісьменьнік
* [[Хідэкі Юкава]] — японскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі

== Глядзіце таксама ==
* [[Такійская тэлевежа]]
* [[Toyota]]
* [[Nissan Motors]]
* [[Honda]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{спасылка|url=http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/|загаловак=Афіцыйны сайт|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20131015131553/http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/}}

{{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Японіі}}
{{Сталіцы Летніх алімпіяд}}

[[Катэгорыя:Токіё| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>om3037h6nkrss52h8txf5ji855qldnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45970</id>
    <revision>
      <id>2699686</id>
      <parentid>2619095</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11329" sha1="pzmhoa8bv4ocvwrgz1nye8tbqc3l25o" xml:space="preserve">{{Абнавіць}}&lt;!--мабыць зьмяніліся перадачы--&gt;
{{Тэлеканал
|назва = «Беларусь 2»
|створаны = {{Дата пачатку|18|10|2003|1}}
|кіраўніцтва =Алена Абразцова&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://news.by/company/rukovodstvo/obraztsova-elena-vladimirovna|загаловак=Образцова Елена Владимировна|мова=ru|дата=6 лютага 2025|выдавец=Белтелерадиокомпания}}&lt;/ref&gt;
}}
'''«Беларусь 2»''' (да 13 лістапада 2011 г. «Лад») — забаўляльна-спартовы [[тэлеканал]], заснаваны [[Белтэлерадыёкампанія]]й 18 кастрычніка 2003 году. Вяшчаньне ажыцьцяўляецца на [[беларуская мова|беларускай]] і [[расейская мова|расейскай]] мовах.

== Лягатып ==
* Ад 18 кастрычніка 2003 году да 14 студзеня 2007 году лягатып уяўляў сабой аранжавую акружыну вакол слова «ЛАД». Знаходзіўся ў правым верхнім куце.
* Ад 15 студзеня 2007 да 13 лістапада 2011 году лягатып уяўляў сабой аранжавы авал з адсечанай часткай са словам «ЛАД».
* Ад 14 лістапада 2011 году да цяперашняга часу лягатып уяўляе сабой чырвоны квадрат зь белай лічбай «2» усярэдзіне. Пад квадратам разьмешчаны зялёны прамавугольнік са словам «Беларусь».

== Цяперашнія перадачы ==
* Тэлебаромэтар (вядоўца — [[Зьміцер Карась]]);{{ref-be}}

=== Сэрыялы ===
* Сьвятлафор;
* Сьледства вядзе Да Вінчы.

== Былыя перадачы тэлеканала «ЛАД» ==
* «[[Лабиринты]]»
* «Великолепная семерка» — рэаліці-шоў
* «[[Вкусно]]» з [[Барыс Бурда|Барысам Бурдом]]
* «[[Врачебная тайна]]»
* «[[Шок-о-ЛАД]]» — моладзевае тэлешоў
* «[[ПРОдвижение+]]» тэлепраект
* Бухта капітанаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://osipovichi-region.by/obrazovanie/Buxta-kapitanau-19/|загаловак=“Бухта капітанаў”|дата публікацыі=10 сакавіка 2010|праект=Асіповіцкі край}}&lt;/ref&gt; (вядоўцы [[Арсень Сядоў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.sb.by/articles/opyt-komandora.html|загаловак=Опыт Командора|мова=ru|дата публікацыі=27 сакавіка 2009|выдавец=СБ. Беларусь сегодня|аўтар=Прупас А.}}&lt;/ref&gt; і [[Ангеліна Марцінкевіч]]);
* Дабравест (вядоўца [[Арцём Махакееў]]);
* Мір вашаму дому (нядзеля; вядоўца айцец [[Павал Сярдзюк]])&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://n-do.by/o-hrame/klir/protoierej-pavel-serdyuk|загаловак=Протоиерей Павел Сердюк|выдавец=Храм Николая Японского г. Минска|мова=ru|дата=6 лютага 2025}}&lt;/ref&gt;;
* Халі-галі&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://belta.by/culture/view/pervoe-belorusskoe-televizionnoe-sketch-shou-hali-gali-startuet-25-dekabrja-na-lade-121295-2010/|загаловак=Первое белорусское телевизионное скетч-шоу &quot;Хали-гали&quot; стартует 25 декабря на &quot;Ладе&quot;|мова=ru|дата публікацыі=13 сьнежня 2010|выдавец=БелТА}}&lt;/ref&gt;;

=== Дзіцячыя перадачы ===
* «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханка]]»
* «[[Внеклассный час]]»
* «[[Своя компания]]»

=== Сэрыялы ===
* «Дурнушка Бетти 2»
* «Налетчики»
* «Полюби меня снова»
* «Универ»
* «Любовь как любовь»
* «[[Інтэрны]]»

== Мінуўшчына ==
24 верасьня 2003 г. ствараны на аснове абласных тэлерадыёкампаніяў тэлеканал назвалі «Лад», ягоным [[дэвіз]]ам абралі «Лад у сям’і — згода ў краіне», галоўным [[прадусар]]ам прызначылі [[Аляксандар Семярнёў|Аляксандра Семярнёва]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Вікторыя Целяшук]].|загаловак=Новы «Лад» жыцьця|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=9&amp;p=46&amp;archiv=24092003|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=24 верасьня 2003|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=24092003 241-242]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. 18 кастрычніка тэлеканал пачаў вяшчаньне ў сталіцы на [[частасьці]] расейскага тэлеканала «[[Культура (тэлеканал)|Культура]]»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вікторыя Целяшук.|загаловак=За здаровы «Лад» тэлебачаньня|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=9&amp;p=27&amp;archiv=22102003|выданьне=Зьвязда|тып=Газэта|год=22 кастрычніка 2003|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=22102003 265 (24949)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;, у абласьцях — на частасьцях абласных тэлерадыёкампаніяў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Кузьняцоў]].|загаловак=Нацыянальны частотны рэсурс павінен выкарыстоўвацца ў інтарэсах беларускіх тэлеканалаў|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=18&amp;p=16&amp;archiv=18102003|выданьне=Зьвязда|тып=Газэта|год=18 кастрычніка 2003|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=18102003 263 (24947)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. Ад пачатку прысьвячаўся сям’і, у абласьцях зьмяшчаў выпускі мясцовых навінаў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Кузьняцоў.|загаловак=Аляксандар Семярнёў: «Я не бачу іншага шляху для таго, каб разьвіваць нацыянальнае тэлебачаньне...»|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=16&amp;p=17&amp;archiv=18102003|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=18 кастрычніка 2003|нумар=263 (24947)|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

На 10 лютага 2004 г. стаўся цалкам расейскамоўным&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Кузьняцоў.|загаловак=Сяргей Булацкі: «Работа большасьці апэратараў кабэльнага тэлебачаньня ўведзеная ў прававое рэчышча»|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=16&amp;p=2&amp;archiv=10022004|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=10 лютага 2004|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=10022004 34 (25047)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. 30 жніўня паводле падпісанай у чэрвені дамовы з {{Артыкул у іншым разьдзеле|Усерасейская дзяржаўная тэлерадыёкампанія|Усерасейскай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніяй|en|All-Russia State Television and Radio Broadcasting Company}} пачаў паказ перадачаў расейскага канала «Культура»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Тацяна Падаляк]].|загаловак=Тураўскія агледзіны: беларуская інфармацыйная прастора мае пэрспэктыўную будучыню|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=18&amp;p=9&amp;archiv=04092004|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=4 верасьня 2004|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=04092004 211 (25224)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

1 ліпеня 2005 г. пачаў [[Лічбавае тэлебачаньне|лічбавае]] вяшчаньне ў Менску&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Жана Катлярова]]|загаловак=У Беларусі да 2010 года восем тэлепраграмаў плянуецца трансьляваць у лічбавым фармаце|спасылка=http://news.belta.by/by/print?id=177878|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=27 верасьня 2007|дата доступу=7 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;. На 18 кастрычніка вяшчаньне тэлеканала ахоплівала прастору пражываньня 85% насельніцтва&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вікторыя Целяшук.|загаловак=Два «Лад»ныя гады|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=18&amp;p=21&amp;archiv=18102005|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=18 кастрычніка 2005|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=18102005 202 (25534)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

На 12 ліпеня 2006 г. пасаду галоўнага прадусара пагадзіўся заняць [[Сяргей Кухто]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вікторыя Целяшук.|загаловак=Свайго «Поля цудаў» у Беларусі не будзе|спасылка=http://old.zviazda.by/second.html?r=9&amp;p=22&amp;archiv=12072006|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=12 ліпеня 2006|нумар=[http://old.zviazda.by/second.html?archiv=12072006 154-155 (25743-25744)]|старонкі=|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе пасаду дырэктара тэлеканала &quot;Беларусь 2&quot; займала тэлевядучая [[Вольга Шлягер]]&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://sportpanorama.by/content/advanced/17012/|загаловак=Выберем лучших|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250222143528/https://news.by/by/televidenie/belarus-2 Сеціўнае вяшчаньне]

[[Катэгорыя:Беларускія тэлеканалы]]
[[Катэгорыя:Тэлеканалы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Тэлеканалы на расейскай мове]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]]</text>
      <sha1>pzmhoa8bv4ocvwrgz1nye8tbqc3l25o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шанхай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46081</id>
    <revision>
      <id>2699720</id>
      <parentid>2692510</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка няісны файл</comment>
      <origin>2699720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81535" sha1="q4rsq085iz62u7upu6u2wdp80j1uv0i" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Шанхай
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Шанхаю
|Назва на мове краіны             = 
|Код мовы назвы краіны            = 
|Краіна                           = Кітай
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 6340.5
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 4
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 23019148
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +8
|Летні час                        = 
|Сьпіс тэлефонных кодаў           = 
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = Shanghai_montage.png
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 31
 |Шырата хвілінаў                 = 12
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 121
 |Даўгата хвілінаў                = 30
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Шанха́й''' ({{мова-zh|上海市}}) — найбуйнейшы горад [[Кітай|Кітаю]] й адзін з самых буйных гарадоў сьвету, разьмешчаны ў дэльце ракі [[Янцзы]]. Адзін з чатырох гарадоў цэнтральнага падначаленьня КНР, важны фінансавы й культурны цэнтар краіны, а таксама найбуйнейшы ў сьвеце марскі порт. Да пачатку XX стагодзьдзя Шанхай пераўтварыўся з маленькага рыбацкага мястэчка ў найважнейшы горад Кітаю й адзін зь вядучых сусьветных фінансавых цэнтраў. Акрамя гэтага горад стаў цэнтрам [[масавая культура|масавай культуры]], інтэлектуальных спрэчак і палітычных інтрыгаў у рэспубліканскім Кітаі. Пасьля перамогі [[Камуністычная партыя Кітаю|КПК]] у [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайне]] ў 1949 годзе ўрад абклаў Шанхай высокімі падаткамі, [[буржуазія]] падвергнулася перасьледам, і ягоные былое багацьце хутка сышло на не.

Пасьля таго як улады ў 1992 годзе санкцыянавалі аднаўленьне [[рынкавая эканоміка|рынкавага]] разьвіцьця эканомікі Шанхаю, ён хутка абыйшоў [[Шэньчжэнь]] і [[Гуанчжоў]], у якіх пачыналіся рынкавыя рэформы ў Кітаі. У пачатку XXI стагодзьдзя Шанхай прэтэндуе на то, каб вярнуць сабе званьне гораду сусьветнага ўзроўню й стаць асноўным эканамічным цэнтрам [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Shanghai walled city, Ming.jpeg|значак|зьлева|Выява старога гораду ў часы панаваньня дынастыі Мін.]]
Падчас панаваньня [[Дынастыя Сун|дынастыі Сун]] Шанхай быў павышаны ў статусе зь вёскі ў гандлёвы горад у 1074 годзе, а ў 1172 годзе ля горада дзеля стабілізацыі берагавой лініі акіяна была пабудавана другая марская сьцяна, якая дапаўняла сыстэму з раней узьведзеных [[дамба]]ў&lt;ref&gt;Danielson, Eric N. (2004). «Shanghai and the Yangzi Delta». — С. 9.&lt;/ref&gt;. Падчас панаваньня [[Дынастыя Юань|дынастыі Юань]] з 1292 году да 1927 году, калі паселішча афіцыйна стала горадам, тэрыторыя Шанхаю была пазначана як цэнтральнае месца прэфэктуры [[Сангджанг]]&lt;ref&gt;Danielson, Eric N. (2004). «Shanghai and the Yangzi Delta». — С. 9, С. 11—12, С. 34.&lt;/ref&gt;.

Дзьве важныя падзеі садзейнічалі разьвіцьцю Шанхаю падчас панаваньня [[Дынастыя Мін|дынастыі Мін]]. Гарадзкая сьцяна была пабудавана ў першы раз у 1554 годзе для абароны гораду ад набегаў [[японцы|японскіх]] піратаў. Яна вымяралася вышынёй 10 мэтраў і была 5 км у акружнасьці&lt;ref name=&quot;Danielson-p10&quot;&gt;Danielson, Eric N. (2004). «Shanghai and the Yangzi Delta» — С. 10.&lt;/ref&gt;. У часы панаваньня [[Ванлі]] Шанхай атрымаў важны псыхалягічны імпульс ад узьвядзеньня ў горадзе [[даасізм|даоскага]] храму [[Чэнхуанмяо]] ў 1602 годзе. Гэтая ўзнагарода, як правіла, рабілася толькі для месцаў са статусам гораду — сталіцаў прэфэктураў, а ня проста павятовым гарадам, якім быў Шанхай. Гэтая падзея, верагодна, адлюстроўвае важнае эканамічнае значэньне гораду, у адрозьненьне ад ягонага нізкага палітычнага статусу&lt;ref name=&quot;Danielson-p10&quot;/&gt;.

[[Файл:Shanghai 1928 Bund Cenotaph.jpeg|значак|зьлева|Набярэжная Вайтань у 1928 годзе.]]
У часы панаваньня [[Дынастыя Цын|дынастыі Цын]], Шанхай стаў адным з найбольш важных марскіх партоў у рэгіёне [[дэльта Янцзы|дэльты Янцзы]], у выніку чаго адбыліся дзьве важныя палітычныя зьмены: па-першае, імпэратар [[Кансі]] ў 1684 годзе адмяніў папярэднія забароны дынастыі Мін, якія дзейнічалі з 1525 году, на выхад суднаў у акіян. Па-другое, у 1732 годзе імпэратар [[Юнчжэн]] перанес мытню ў правінцыю [[Цзянсу]] й ейную сталіцу горад Шанхай, і надаў яму эксклюзіўныя правы на кантроль над зьнешнім гандлем. У выніку гэтых двух важных рашэньняў да 1735 году Шанхай стаў асноўным гандлёвым портам усёй ніжняй вобласьці ракі Янцзы, нягледзячы на ўсё яшчэ нізкі адміністрацыйны ўзровень у палітычнай герархіі&lt;ref&gt;Danielson, Eric N., «Shanghai and the Yangtze Delta», 2004, pp.10–11&lt;/ref&gt;.

Міжнародная ўвага да Шанхаю ўзрасла ў [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]] з-за ягонага эканамічнага й гандлёвага патэнцыялу. У часы [[Першая опіюмная вайна|Першай опіюмнай вайны]] ў 1839—1842 гадох брытанскія войскі часова захапілі горад. Вайна скончылася ў [[1842]] годзе ў выніку падпісаньня [[Нанкінская дамова|Нанкінскай дамовы]], паводле якой Кітай абавязваўся адчыніць для міжнароднага гандлю свае асноўныя порты, у сьпіс якіх увайшоў і Шанхай. Разам з тым з [[Вялікабрытанія|Брытаніяй]] была падпісана яшчэ адна асобная [[Хумэнская дамова]] ў [[1843]] годзе, якая дазволіла брытанцам займацца гандлем на кітайскай зямлі. Праз год пабодная дамова была падпісана й з [[ЗША]], якая атрымала назоў [[Вансяская дамова]]. У выніку Брытанія, [[Францыя]] й Злучаныя Штаты Амэрыкі атрымалі значныя саступкі й па-за сьценамі горада, якім па-ранейшаму кіравалі кітайцы.

У 1855 годзе горад быў захоплены паўстанцамі з [[таварыства малых шабляў]], але быў вернуты пад імпэратарскую ўладу ў лютым 1855 году&lt;ref&gt;Scarne, John. [http://www.archive.org/stream/twelveyearsinchi00scarrich «Twelve years in China»]. Edinburgh: Constable, 1860: 187-209.&lt;/ref&gt;. У 1854 годзе быў створаны Шанхайскі муніцыпальны савет дзеля кіраваньня замежнымі паселішчамі. У пэрыяд з 1860 па 1862 гады [[тайпіны|тайпінскія]] паўстанцы двойчы напалі на Шанхай і зьнішчылі ўсходнія й паўднёвыя прыгарады горада, але ня здолелі захапіць яго самаго&lt;ref&gt;Williams, S. Wells (1904). [http://hdl.handle.net/2027/yale.39002013393773 «The Middle Kingdom: A Survey of the Geography, Government, Literature, Social Life, Arts, and History of the Chinese Empire and its Inhabitants»], Volume 1, Scribner, New York. — С. 107.&lt;/ref&gt;. У 1863 годзе брытанскае паселішча на поўдзень ад ракі [[Суджоў]] і амэрыканскае паселішча на поўначы ўзьядналіся з мэтай фармаваньня Шанхайскага інтэрнацыянальнага паселішча. Францускае паселішча адмовіліся ад Шанхайскага гарадзкога савета й захавала сваю канцэсію на поўдні й паўднёвым захадзе.

[[Файл:Site of the First National Congress of the Communist Party of China.jpg|значак|Месца правядзеньня першага Ўсекітайскага зьезду [[Камуністычная партыя Кітаю|Камуністычнай партыі Кітаю]].]]
Грамадзяне многіх краінаў з усіх кантынэнтаў прыехаў у Шанхай, каб жыць і працаваць на працягу наступных дзесяцігодзьдзяў. Тыя, хто жылі ў горадзе працягу доўгага часу — некалькі пакаленьняў — называлі сябе «шанхайлэндцы». У 1920-х і 1930-х гадох амаль 20 тысячаў [[расейцы|расейцаў]] пераехала сюды, большая частка якіх былі прадстаўнікамі [[белы рух|белага руху]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Расеі|грамадзянскай вайны ў Расеі]]. Расейцы ў Шанхаі на той час складалі другую па велічыні замежную супольнасьць. Да 1932 году Шанхай стаў пятым у сьвеце горадам паводле велічыні й быў домам для 70 тысячаў замежнікаў. У 1930-х гадох 30 тысячаў [[габрэі|габрэйскіх]] уцекачоў з [[Эўропа|Эўропы]] прыбылі ў горад&lt;ref&gt;Ling Woo Liu. [https://web.archive.org/web/20090814051154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html «Shanghai Sanctuary»]. Time.com&lt;/ref&gt;.

[[Кітайска-японская вайна 1894—1895 гадоў|Кітайска-японская вайна]] скончылася падпісаньнем [[сіманасэская дамова|сіманасэскай дамовай]], якая дала магчымасьць Японіі стаць яшчэ адной замежнай дзяржавай у сфэры эканомікі Шанхаю. Японцы пабудавалі завод у горадзе, які неўзабаве былі скапіяваны іншымі замежнымі дзяржавамі. Шанхай быў тады самым важным фінансавым цэнтрам на [[Далёкі Ўсход|Далёкім Усходзе]], у выніку чаго горад атрымаў мянушку «Вялікія Атэны Кітаю»&lt;ref&gt;Gordon Cumming, C. F. (Constance Frederica), [http://www.archive.org/stream/inventorofnumera00gordiala/inventorofnumera00gordiala_djvu.txt «The inventor of the numeral-type for China by the use of which illiterate Chinese both blind and sighted can very quickly be taught to read and write fluently»], London : Downey, 1899, archive.org&lt;/ref&gt;.

Падчас кіраваньня гэтай тэрыторыяй [[Рэспубліка Кітай|Кітайскай рэспублікай]] ў 1911—1949 гадох, палітычны статус Шанхаю, нарэшце, быў павышаны да статусу муніцыпалітэту ад 14 ліпеня 1927 году. Нягледзячы на тое, што тэрыторыі замежных канцэсіяў не былі ўключаны ў сфэру іхняга кантролю, новы кітайскі муніцыпалітэт меў плошчу ў 828,8 км², у тым ліку ў ягоны склад уваходзілі сучасныя раёны Баошан, Янгпу, Жабэй, Нансі й Пудун. 28 студзеня 1932 году японскія войскі высадзіліся ў гораде й захапілі яго, нягледзячы на кітайскі супраціў, які быў скончаны ў траўні таго ж году. У выніку [[Шанхайская бітва|бітвы за Шанхай]] у 1937 годзе кітайскія гарадзкія зоны былі акупаваны японскімі жаўнерамі ў той час, калі міжнародная зона й француская канцэсія заставаліся вольнымі. Аднак і гэтыя тэрыторыі таксама былі акупаваныя 8 сьнежня 1941 году й заставаліся пад кантролем Японіі да ейнай капітуляцыі ў 1945 годзе. Падчас акупацыі назіраліся шматлікія вайсковыя злачынствы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081201080455/http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/16/content_3094613.htm «149 comfort women houses discovered in Shanghai»], Xinhua, 16&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
[[Файл:Yangtze River Delta.gif|значак|зьлева|Дэльта ракі Янцзы.]]
Шанхай разьмешчаны ў дэльце ракі [[Янцзы]] на ўсходнім узьбярэжжы Кітая на прыкладна роўнай адлегласьці ад [[Пэкін]]а й [[Ганконг]]а. Муніцыпалітэт у цэлым складаецца з паўвострава паміж Янцзы й [[Ханчжоў Бэй]], а таксама шэрагу дробных астравоў. Гарадзкі муніцыпалітэт мяжуе на поўначы й захадзе з правінцыямі [[Цзянсу]], на поўдні з правінцыяй [[Чжэцзян]], а на ўсходзе з [[Усходне-Кітайскае мора|Усходне-кітайскім морам]]. Уласна горад дзеліцца напалову ракой [[Хуанпу]], якая зьяўляецца адным з прытокаў Янцзы. Гістарычны цэнтар горада, раён Пусі, разьмешчаны на заходнім беразе Хуанпу, у той час як нядаўна распрацаваны раён Пудонг, які зьмяшчае цэнтральны фінансавы рэгіён, быў пабудаваны на ўсходнім беразе.

Пераважная большасьць гарадзкой плошчы зьяўляецца плоскай па тыпу [[ляндшафт]]а, за выключэньнем некалькіх пагоркаў у паўднёва-заходнім рэгіёне, зь сярэдняй вышынёй 4 мэтры&lt;ref name=&quot;SMG&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20111003033931/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36485.html «Topographic Features»]. Basic Facts. Shanghai Municipal Government.&lt;/ref&gt;. Разьмяшчэньне горада на плоскай алювіяльнай раўніне азначае, што новыя [[хмарачос]]ы павінны быць пабудаваны з глыбокім бэтонным мурам, каб спыніць іхняе апусканьне ў мяккі грунт. Самая высокая кропка знаходзіцца на высьпе [[Дадзінсян]] і мае 103 мэтраў у вышыню&lt;ref name=&quot;SMG&quot;/&gt;. У горадзе месьцяцца шмат рэк, каналаў і азёр, ён, таксама, вядомы сваімі багатымі воднымі рэсурсамі як частка вадазборнага басэйна [[Тайху]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111003033713/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36486.html «Water Resources»]. Basic Facts. Shanghai Municipal Government.&lt;/ref&gt;.

=== Клімат ===
Шанхай мае вільготны [[субтрапічны клімат]], згодна з [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыяй Кёпэна]], і мае чатыры розных сэзонаў. Зімы халодныя й вільготныя, у гэты пэрыяд назіраюцца халодныя паўночна-заходнія вятры з [[Сыбір]]ы, якія могуць стаць чыньнікам паніжэньня [[тэмпэратура|тэмпэратуры]] ніжэй за нуль, аднак у большасьці дзён зімы назіраюцца толькі адзін альбо два [[сьнегапад]]ы. Лета гарачае й вільготнае, у сярэднім каля 8 дзён трымаецца тэмпэратура, вышэйшая за 35&amp;nbsp;°C; у гэты сэзон магчымы выпадковыя ліўні альбо [[навальніца|навальніцы]]. Горад таксама ўспрымальны да [[тайфун]]аў у летні пэрыяд і напачатку восені, ні адзін зь якіх у апошнія гады не прынёс значных стратаў&lt;ref&gt;{{Спасылка |аўтар=Spencer, Richard |дата публікацыі=19 верасьня 2007 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/19/wtyphoon119.xml |загаловак=1.6m flee Shanghai typhoon |выдавец=The Daily Telegraph (UK)|копія=http://web.archive.org/web/20071013183032/http://telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/19/wtyphoon119.xml}}&lt;/ref&gt;. Самы прыемны сэзон ёсьць вясна, хоць яна часьцяком бывае зьменлівай і дажджлівай, і восень, якая, як правіла, зьяўляецца сонечнай і сухой. Горад у сярэднім мае тэмпэратуру 4,2&amp;nbsp;°C у студзені й 27,9&amp;nbsp;°C у ліпені, гадавы паказчык складае 16,1&amp;nbsp;°C. Шанхай атрымоўвае ў сярэднім 1878 гадзінаў сонечнага сьвятла ў год, самая высокая тэмпэратура за ўсю гісторыю складала 40,2&amp;nbsp;°C, а самая нізкая была роўная -12,1&amp;nbsp;°C&lt;ref&gt;[http://www.mherrera.org/temp.htm «Extreme Temperatures Around the World»]. mherrera.org&lt;/ref&gt;.

{{Кліматычная інфармацыя
| Назва_ў_родным_склоне = Шанхаю
| Крыніца = [http://cdc.cma.gov.cn/shuju/index3.jsp?tpcat=SURF&amp;dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&amp;pageid=3 China Meteorological Administration]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;

| Студзень_абс_макс =       | Студзень_макс = 8.1      | Студзень_мін = 1.1  | Студзень_абс_мін = 
| Люты_абс_макс =           | Люты_макс = 9.2          | Люты_мін = 2.2       | Люты_абс_мін = 
| Сакавік_абс_макс =        | Сакавік_макс = 12.8       | Сакавік_мін = 5.6    | Сакавік_абс_мін = 
| Красавік_абс_макс =       | Красавік_макс = 19.1      | Красавік_мін = 10.9   | Красавік_абс_мін = 
| Травень_абс_макс =        | Травень_макс = 24.1       | Травень_мін = 16.1    | Травень_абс_мін = 
| Чэрвень_абс_макс =        | Чэрвень_макс = 27.6       | Чэрвень_мін = 20.8    | Чэрвень_абс_мін = 
| Ліпень_абс_макс =         | Ліпень_макс = 31.8        | Ліпень_мін = 25.0     | Ліпень_абс_мін = 
| Жнівень_абс_макс =        | Жнівень_макс = 31.3       | Жнівень_мін = 24.9    | Жнівень_абс_мін = 
| Верасень_абс_макс =       | Верасень_макс = 27.2      | Верасень_мін = 20.6   | Верасень_абс_мін = 
| Кастрычнік_абс_макс =     | Кастрычнік_макс = 22.6    | Кастрычнік_мін = 15.1 | Кастрычнік_абс_мін = 
| Лістапад_абс_макс =       | Лістапад_макс = 17.0      | Лістапад_мін = 9.0   | Лістапад_абс_мін = 
| Сьнежань_абс_макс =       | Сьнежань_макс = 11.1      | Сьнежань_мін = 3.0   | Сьнежань_абс_мін = 
| Год_абс_макс =            | Год_макс = 20.2           | Год_мін = 12.9        | Год_абс_мін = 

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;

| Студзень_сяр   =      
| Люты_сяр       = 
| Сакавік_сяр    =                
| Красавік_сяр   =       
| Травень_сяр    =        
| Чэрвень_сяр    =       
| Ліпень_сяр     =          
| Жнівень_сяр    =  
| Верасень_сяр   = 
| Кастрычнік_сяр =      
| Лістапад_сяр   =   
| Сьнежань_сяр   = 
| Год_сяр        =  

&lt;!-- тэмпэратура вады --&gt;

| Студзень_вады = 
| Люты_вады = 
| Сакавік_вады = 
| Красавік_вады = 
| Травень_вады = 
| Чэрвень_вады = 
| Ліпень_вады = 
| Жнівень_вады = 
| Верасень_вады = 
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Сьнежань_вады = 
| Год_вада = 

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;

| Студзень_ападкі = 50.6
| Люты_ападкі = 56.8
| Сакавік_ападкі = 98.8
| Красавік_ападкі = 89.3
| Травень_ападкі = 102.3
| Чэрвень_ападкі = 169.6
| Ліпень_ападкі = 156.3
| Жнівень_ападкі = 157.9
| Верасень_ападкі = 137.3
| Кастрычнік_ападкі = 62.5
| Лістапад_ападкі = 46.2
| Сьнежань_ападкі = 31.7
| Год_ападкі = 1164.7

&lt;!-- вільготнасьць --&gt;

| Студзень_вільготнасьць = 75
| Люты_вільготнасьць = 74
| Сакавік_вільготнасьць = 76
| Красавік_вільготнасьць = 76
| Травень_вільготнасьць = 76
| Чэрвень_вільготнасьць = 82
| Ліпень_вільготнасьць = 82
| Жнівень_вільготнасьць = 81
| Верасень_вільготнасьць = 78
| Кастрычнік_вільготнасьць = 75
| Лістапад_вільготнасьць = 74
| Сьнежань_вільготнасьць = 73
| Год_вільготнасьць = 76.8
}}

== Эканоміка ==
[[Файл:Shanghaiviewpic1.jpg|значак|Адзін з раёнаў Шанхаю.]]
Шанхай зьяўляецца камэрцыйным і фінансавым цэнтрам мацерыковага Кітая й займае пятае месца ў сьпісе глябальных фінансавых цэнтраў за 2011 год&lt;ref&gt;[http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2011/03/23/2003498853 «Taipei still in 19th place as financial center: survey»]. The Taipei Times.&lt;/ref&gt;. Гэта быў самы вялікі й квітнеючы горад на [[Далёкі Ўсход|Далёкім Усходзе]] ў [[1930-я|1930-х]] гадох, і ягонае хуткае паўторнае разьвіцьцё пачалося ў 1990-х гадох&lt;ref&gt;Scott Tong (October 2009). [https://web.archive.org/web/20120111125706/http://www.hkjournal.org/PDF/2009_winter/3.pdf «Shanghai: Global financial center? Aspirations and reality, and implications for Hong Kong»]. Hong Kong Journal.&lt;/ref&gt;. Прыкладам гэтага можа служыць раён Пудун, які стаў пілётнай тэрыторыяй інтэграваных эканамічных рэформаў. Да канца 2009 году ў горадзе налічвалася 787 фінансавых інстытутаў, 710 зь якіх былі з замежнымі [[Інвэстыцыя|інвэстыцыямі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111031050409/http://www.hktdc.com/info/mi/a/mpcn/en/1X06BVOR/1/Profiles-Of-China-Provinces-Cities-And-Industrial-Parks/SHANGHAI-MUNICIPALITY.htm «Shanghai Municipality»]. hktdc.com.&lt;/ref&gt;. У 2009 годзе [[Шанхайская фондавая біржа]] займала трэцяе месца сярод біржаў сьвету па аб'ёму гандлю й шосты радок з пункту гледжаньня агульнай [[капіталізацыя|капіталізацыі]] пералічаных кампаніяў. А па аб'ёмах таргоў такіх тавараў як [[каўчук]], [[медзь]] і [[цынк]] Шанхайская біржа ф’ючэрсаў займала першае месца ў сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120118232503/http://english.cntv.cn/english/special/news/20110119/109180.shtml «The rise of Lujiazui Financial City in Shanghai»]. CCTV News – CNTV English.&lt;/ref&gt;.

У апошнія два дзесяцігодзьдзі Шанхай зьяўляецца адным з самых хутка разьвіваючыхся гарадоў сьвету. З 1992 году Шанхай меў двухзначны паказчык росту амаль кожны год, за выключэньнем пэрыяду глябальнага эканамічнага спаду 2008 і 2009 гадоў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111042716/http://www.stats-sh.gov.cn/tjnj/nje11.htm?d1=2011tjnje%2FE0109.htm «Growth rate of major national economic indicators over preceding year (1978~2010)»]. stats-sh.gov.cn&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе агульным аб'ём [[СУП]] Шанхаю ўзрос да 1,687 трыльёнаў [[Кітайскі юань|юаняў]] ($256,3 мільёнаў), а СУП на душу насельніцтва склаў 76 тысячаў юаняў ($ 11540)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120107132312/http://www.shanghaidaily.com/sp/article/2011/201101/20110125/article_462395.htm «Shanghai GDP rises 9.9% last year, beating target»]. Shanghai Daily.&lt;/ref&gt;. Трыма найбуйнейшымі галінамі [[сфэра паслуг|сфэры паслугаў]] у эканоміцы горада ёсьць фінансавыя паслугі, розьнічны гандаль і нерухомасьць. [[Вытворчасьць]] й [[сельская гаспадарка]] склала 39,9 адсотка й 0,7 адсотка ад агульнага аб'ёму адпаведна. Сярэдні гадавы прыбытак жыхароў Шанхаю, на выснове першых трох кварталаў [[2009]] году склаў 21871 юаняў&lt;ref&gt;[http://www.shanghaidaily.com/sp/article/2009/200911/20091102/article_418171.htm «Average income hits 21,871 yuan»]. Shanghai Daily.&lt;/ref&gt;. Разьмешчаны ў самым сэрцы дэльты ракі [[Янцзы]], Шанхай мае ажыўлены порт. Шанхай імкнецца стаць міжнародным цэнтрам [[суднаходства]] ў найбліжэйшай будучыні&lt;ref&gt;[http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-03/26/content_7617756.htm «Shanghai aims at int'l financial and shipping center»]. China Daily.&lt;/ref&gt;.

Шанхай зьяўляецца адным з асноўных прамысловых цэнтраў Кітая, гуляючы адну з галоўных роляў у цяжкай прамысловасьці Кітая. Вялікая колькасьць прамысловых зонаў, у тым ліку [[Шанхайская зона эканамічнага і тэхналягічнага разьвіцьця|Шанхайскай зоны эканамічнага й тэхналягічнага разьвіцьця]] й іншых, зьяўляецца асновай [[другасны сэктар эканомікі|другаснага сэктара эканомікі]] Шанхаю. На цяжкія галіны прыпадае 78% СУП прамысловасьці ў [[2009]] годзе. Найбуйнейшы сталеліцейны завод Кітая [[Baosteel Group]] і суднабудаўнічы завод [[Jiangnan]], адзін з найстарэйшых суднабудаўнікоў Кітая, разьмешчаны ў Шанхаі&lt;ref&gt;[http://www.chinadaily.com.cn/bw/2009-11/30/content_9074353.htm «Shipping industry woes»]. China Daily.&lt;/ref&gt;. Аўтавытворчасьць зьяўляецца яшчэ адной важнай галіной. [[Shanghai Automotive Industry Corporation]] («SAIC») зьяўляецца адным з трох найбуйнейшых аўтамабільных карпарацыяў у Кітаі. Кампанія мае стратэгічнае партнэрства з [[Volkswagen]] і [[General Motors]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110529020940/https://www.saicgroup.com/English/sqjt/gsjs/index.shtml «上海汽车工业（集团）总公司|上汽集团»]. Saicgroup.&lt;/ref&gt;.

== Транспарт ==
У Шанхаі маецца разгалінаваная сыстэма грамадзкага транспарту, якая ўлучае мэтро, лініі гарадзкіх аўтобусаў, паромы й таксі. Ува ўсіх памянёных сыстэмах можна скарыстацца картку грамадзкага транспарту Шанхаю&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190407121818/http://www.sptcc.com/Load_yongkafanwei.html «上海公共交通卡 用卡范围»]. Shanghai Public Transport Card.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Shanghai Metro 09A04.jpg|значак|Цягнік на 9-й лініі [[Шанхайскі мэтрапалітэн|Шанхайскага мэтрапалітэну]].]]
Сыстэма хуткага транспарту гораду, як то [[Шанхайскі мэтрапалітэн]], улучае лініі мэтро й лёгкага мэтро. Яны лучаць між сабою кожны з асноўных раёнаў места, а таксама сягаюць суседніх прадмесьцяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151221104743/http://www.shmetro.com/node49/201512/con114518.htm «上海地铁»]. Shanghai Metro.&lt;/ref&gt;. На 2021 год налічвалася 19 лініяў мэтро, за выключэньнем шанхайскага цягніка [[маглеў]] і [[Цзіньшанская чыгунка|Цзіньшанскай чыгункі]], на якіх месьцяцца 515 станцыаў, а дзейныя лінія агулам сягаюць 803 км, што робіць шанхайскую сетку найдаўжэйшай у сьвеце&lt;ref name=&quot;2023Stat&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20240530163249/https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html «2023年上海市国民经济和社会发展统计公报»]. Shanghai Municipal Bureau of Statistics.&lt;/ref&gt;. 8 сакавіка 2019 году мясцовае мэтро ўсталявала рэкорд штодзённай колькасьці пасажыраў, калі ім скарысталася 13,3 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210219060732/https://mp.weixin.qq.com/s/KOD05sMk2b_fe_qXZb7KpQ «3月8日上海地铁客流创历史新高»]. WeChat.&lt;/ref&gt;. Сярэдні тарыф вагаецца ад 3 да 9 юанаў у залежнасьці ад адлегласьці падарожжа&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190614073835/http://www.meet-in-shanghai.net/travel-city/transportation/metro.php «Metro &amp; Maglev Train»]. The Official Shanghai China Travel Website.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:A maglev train coming out, Pudong International Airport, Shanghai.jpg|значак|зьлева|Цягнік маглеву выпраўляецца з аэрапорту [[Пудун (аэрапорт)|Пудун]].]]
Адкрыты ў 2004 годзе, [[Шанхайскі маглеў]] ёсьць першым і найхутчэйшым камэрцыйным высакахуткасным маглевам у сьвеце з максымальнай хуткасьцю руху 430 км/г&lt;ref&gt;Hunt, Hugh (19.01.2017). [https://web.archive.org/web/20170202005348/http://www.independent.co.uk/student/student-life/technology-gaming/how-we-can-make-super-fast-hyperloop-travel-a-reality-a7529316.html «How we can make super-fast hyperloop travel a reality»]. Independent.&lt;/ref&gt;. Цягнік можа праехаць 30-кілямэтровы адрэзак шляху паміж станцыяй Ланян і міжнародным аэрапортам [[Пудун (аэрапорт)|Пудун]] за 7 хвілінаў 20 сэкундаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190902035358/http://www.gov.cn/2006-04/26/content_266848.htm «上海磁悬浮列车示范运营线通过验收»]. gov.cn.&lt;/ref&gt;, у той час як цягнік мэтрапалітэну робіць гэты шлях за 32 хвіліны&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190902035358/http://sh.xinhuanet.com/2019-04/17/c_137983412.htm «沪地铁2号线19日起末班车时间延后 部分列车直通浦东机场»]. Xinhua News.&lt;/ref&gt;, а аўтам гэтая дарога зойме 30 хвілінаў. Квіток у адзін бок каштуе 50 або 40 юаняў, у залежнасьці ад наяўнасьці авіяквітка або карты грамадзкага транспарту. Кошт білету туды й назад каштуе 80 юаняў, а VIP-білеты каштуюць удвая больш за стандартны тарыф&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190902083521/https://rainieis.tw/maglev-train «上海磁浮列車 Shanghai Maglev Train 票價、時刻表、班距、轉乘資訊分享»]. Rainieis.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:沪A57050D 20.jpg|значак|Шанхайскі тралейбус.]]
Першая трамвайная лінія пачала эксплюатавацца ў 1908 годзе. Калісьці трамваі былі шалёна папулярныя ў Шанхаі на пачатку XX стагодзьдзя. Да 1925 году налічвалася 328 трамваяў і 14 маршрутаў, якія сумесна эксплюатаваліся кітайскімі, францускімі й брытанскімі кампаніямі&lt;ref&gt;Warr, Anne (2007). «Shanghai Architecture». The Watermark Press. — ISBN 978-0-949284-76-1.&lt;/ref&gt;. У 1949 годзе ўсе яны былі нацыяналізаваныя пасьля прыходу да ўлады камуністычнай партыі. З 1960-х гадоў многія трамвайныя лініі былі альбо дэмантаваныя, альбо замененыя на тралейбусныя або аўтобусныя маршруты&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160627182759/http://www.shtong.gov.cn/Newsite/node2/node2245/node64620/node64630/node64705/node64711/userobject1ai58515.html «第三节 公共交通»]. Office of Shanghai Chronicles.&lt;/ref&gt;. Апошняя трамвайная лінія была закрытая ў 1975 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160427214528/http://www.shtong.gov.cn/Newsite/node2/node2245/node4516/node55031/node55112/node55128/userobject1ai42410.html «第三节 轨线»]. Office of Shanghai Chronicles.&lt;/ref&gt;. Шанхай аднавіў трамвайную сетку ў 2010 годзе, пабудаваўшы сучасную сыстэму з гумовымі коламі ў раёне [[Чжанцзян]] ва Ўсходнім Шанхаі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190812081051/http://www.gov.cn/jrzg/2010-01/01/content_1501507.htm «上海首条现代化有轨电车新年正式载客运营»]. Central People's Government of the People’s Republic of China.&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе ў раёне [[Сунцзян]] пачаў працаваць трамвай на сталёвых колах&lt;ref&gt;Barrow, Keith (26.12.2018). [https://web.archive.org/web/20190212011917/https://www.railjournal.com/passenger/light-rail/shanghai-songjiang-tramway-opens/ «Shanghai Songjiang Tramway opens»]. International Railway Journal.&lt;/ref&gt;. Шанхай мае самую шырокую ў сьвеце аўтобусную сетку, а таксама найстарэйшую ў сьвеце бесьперапынна дзейную тралейбусную сыстэму з 1575 лініямі агульнай працягласьцю 8997 км на 2019 год&lt;ref name=&quot;2023Stat&quot;/&gt;. Сыстэма кіруецца некалькімі кампаніямі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191103020721/http://jtw.sh.gov.cn/zsk/20181205/27281.html «公交行业概况»]. Shanghai Municipal Transportation Commission.&lt;/ref&gt;. Праезд у аўтобусе звычайна каштуе 2 юані&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191029034232/http://jtw.sh.gov.cn/gjpj/20180605/7535.html «公交票价»]. Shanghai Municipal Transportation Commission.&lt;/ref&gt;. У Шанхаі таксама ёсьць тры сыстэмы хуткага аўтобуснага транспарту, а менавіта сыстэма аўтобуснага транспарту сярэдняй ёмістасьці Yan’an Road, Fengpu Express і Nantuan Express.

На 2019 год у Шанхаі працавала ў агульнай складанасьці 40 тысяч таксовак&lt;ref name=&quot;2023Stat&quot;/&gt;. Базавы тарыф на таксі складае 14 юані, які ахоплівае першыя 3 км і ўлучае паліўны збор. Кожны дадатковы кілямэтар каштуе 2,7 юані&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191029034234/http://jtw.sh.gov.cn/czqcyj/20180605/10460.html «本市出租汽车运价结构和收费标准»]. Shanghai Municipal Transportation Commission.&lt;/ref&gt;.

=== Дарогі й аўтатрасы ===
[[Файл:Yan'an East Road Interchange, Shanghai, China (Unsplash).jpg|значак|зьлева|Транспартная разьвязка ў Шанхаі.]]
Шанхай уважаецца буйным вузлом сеткі хуткасных дарогаў Кітаю. Многія нацыянальныя хуткасныя магістралі, якія маюць прэфікс G, цягнуцца праз Шанхай або заканчваюцца ў ім, у тым ліку хуткасныя аўтадарогі Пэкін—Шанхай, Шэньян—Хайкоў, Шанхай—Сіянь ды многія іншыя&lt;ref name=&quot;shanghai&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190828085045/http://www.shanghai.gov.cn/nw2/nw2314/nw3766/nw3826/nw23313/u1aw478.html «高速公路网»]. Shanghai.gov.cn.&lt;/ref&gt;. Маюцца таксама мноства гарадзкіх хуткасных дарогаў з прэфіксам S&lt;ref name=&quot;shanghai&quot;/&gt;. На 2019 год у Шанхаі было ў агульнай складанасьці 12 мастоў і 14 тунэляў, якія перасякаюць раку [[Хуанпу]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180718033241/https://www.jfdaily.com/news/detail?id=96784 «黄浦江上第13座大桥开始主塔施工，除了可以&quot;走&quot;，还有哪里与众不同»]. Jiefang Daily.&lt;/ref&gt;. Сетка хуткасных дарог у цэнтры гораду складаецца з надземнай дарогі Поўнач—Поўдзень, надземнай дарогі Яньань і ўнутранай колцавай дарогі. Іншыя колцавыя дарогі ў Шанхаі ўлучаюць Сярэднюю колцавую дарогу, Вонкавую колцавую хуткасную аўтастраду й Шанхайскую колцавую хуткасную аўтастраду.

[[Файл:Shared bikes on Hongqiao Road.jpg|значак|Адная з станцыяў пракатных ровараў.]]
Наяўнасьць роварных дарогаў ёсьць звычайнай зьявай у Шанхаі. Яны аддзяляюць нематарызаваны рух ад аўтамабільнага. Аднак на некаторых галоўных дарогах, у тым ліку на ўсіх хуткасных, рух ровараў і матацыклаў забаронены. У апошнія гады папулярнасьць ровараў аднавілася дзякуючы зьяўленьню вялікай колькасьці сыстэмаў абмену роварамі на грунце распрацоўцы й укараненьню мабільных дадаткаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170806025220/http://www.whatsonweibo.com/ofo-mobike-bluegogo-chinas-messy-bikeshare-market/ «Ofo, Mobike, BlueGogo: China's Messy Bikeshare Market»]. What’s on Weibo.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.citynewsservice.cn/service/%5BHai-Guide%5D-Everything-you-need-to-know-about-those-shared-bikes-qyjar4kb0vmxp63w «Hai Guide. Everything you need to know about those shared bikes»]. City News Service.&lt;/ref&gt;. На сьнежань 2018 году сыстэмы сумеснага выкарыстаньня ровараў мелі ў сярэднім 1,15 мільёнаў карыстальнікаў штодня ў горадзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191117003939/https://www.jfdaily.com/wx/detail.do%3Fid%3D128912 «共享单车最新调查 上海共享单车一年时间缩水一大半，&quot;共享经济&quot;是伪命题吗»]. Jiefang Daily.&lt;/ref&gt;.

У горадзе хутка расьце прыватнае валоданьне аўтамабілямі. Гэтак у 2019 годзе ў горадзе налічвалася блізу 3,4 мільёнаў прыватных самаходаў, што было на 12,5% больш чым у леташнім годзе&lt;ref name=&quot;2023Stat&quot;/&gt;. Стаіць забарона на рух без нумарнога знака на новых прыватных аўтамабілях, а такія знакі прадаюцца на штомесячных аўкцыёнах нумароў. Блізу 9500 нумарных знакаў выстаўляюцца на аўкцыён кожны месяц, а сярэдняя цана ў 2019 годзе сягала 89 тысяч юаняў&lt;ref&gt;[https://www.jfdaily.com/news/detail?id=184394 «10月沪牌拍卖结果出炉：中标率6.1%，最低成交价8.93万元»]. Jiefang Daily.&lt;/ref&gt;. Згодна з распрацаванымі ў чэрвені 2016 году правіламі карыстаньня гарадзкім транспартным сродкам, браць удзел у аўкцыёне могуць толькі жыхары, зарэгістраваныя ў горадзе й тыя, хто рабіў выплаты ў сацыяльны страхавальны фонд або адлічаў падаходны падатак у Шанхаі больш за тры гады запар. Такая палітыка ставіла за мэту абмежаваньне росту аўтамабільнага руху й памяншэньне колькасьці коркаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200807171929/http://www.shanghai.gov.cn/nw2/nw2314/nw32419/nw32422/nw32426/nw32487/u21aw1139737.html «沪牌拍卖规定修订完善调整申请人资格条件 名下已有沪牌额度的不可再参拍»]. Shanghai Municipal Government.&lt;/ref&gt;. Грамадзкі транспарт, роварная інфраструктура й пешаходныя зоны агулам дазваляюць жыць у горадзе без аўтамабіля&lt;ref&gt;Taylor, Mike (17.08.2023). [https://web.archive.org/web/20240505092853/https://news.yahoo.com/china-public-transit-system-continues-093000914.html «China’s public transit system continues to set world records — here’s what the U.S. could learn»]. Yahoo.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240505133019/https://www.maxviewrealty.com/Car_and_Driving.html «Living in Shanghai Guide»]. Maxview realty.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.expatarrivals.com/asia-pacific/china/shanghai/getting-around-shanghai «Getting around in Shanghai»]. Expat Arrivals.&lt;/ref&gt;. Нумарныя знакі для [[электрамабіль|электрамабіляў]] або гібрыдных транспартных сродкаў, якія падлучаюцца да сеткі, цалкам дармовыя&lt;ref&gt;Li, David Daokui (2024). «China’s World View: Demystifying China to Prevent Global Conflict»]. New York, NY: W. W. Norton &amp; Company. — С. 168. — ISBN 978-0393292398.&lt;/ref&gt;.

=== Паветраны й марскі транспарт ===
[[Файл:Shanghai Pudong International Airport Interior.jpg|значак|зьлева|Інтэр’ер тэрміналу міжнароднага аэрапорту [[Пудун (аэрапорт)|Пудун]].]]
Шанхай ёсьць адным з найбуйнейшых вузлоў паветранага транспарту ў Азіі&lt;ref&gt;Chan, KG (15.08.2019). [https://web.archive.org/web/20190821174057/https://www.asiatimes.com/2019/08/article/new-satellite-terminals-to-propel-shanghais-ascent-hold-fri-morn/ «New satellite terminals to propel Shanghai’s ascent»]. Asia Times Online.&lt;/ref&gt;. У горадзе ёсьць два камэрцыйныя аэрапорты, як то шанхайскі міжнародны аэрапорт [[Пудун (аэрапорт)|Пудун]] і шанхайскі міжнародны аэрапорт [[Хунцяо (аэрапорт)|Хунцяо]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101230072918/http://www.shanghaifocus.com/guide/Shanghai/transportation-index.html «Transportation»]. Shanghai Focus.&lt;/ref&gt;. Пудун уважаецца галоўным міжнародным аэрапортам, у той час з Хунцяо выконваюцца перадусім унутраныя рэйсы з абмежаванымі міжнароднымі рэйсамі на кароткія адлегласьці. У 2018 годзе аэрапорт Пудун абслужыў 74,0 мільёны пасажыраў і апрацаваў 3,8 мільёнаў тон грузаў, што робіць яго дзевятым паводле колькасьці пасажыраў і трэцім паводле аб’ёму грузаў аэрапортам у сьвеце&lt;ref name=&quot;aci&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190910062136/https://aci.aero/news/2019/03/13/preliminary-world-airport-traffic-rankings-released/ «Preliminary world airport traffic rankings released»]. Airports Council International.&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе міжнародны аэрапорт Хунцяо абслужыў 43,6 мільёны пасажыраў, што робіць яго 19-м аэрапортам паводле колькасьці пасажыраў&lt;ref name=&quot;aci&quot;/&gt;.

[[Файл:Yangshan-Port-Balanced.jpg|значак|Порт [[Яншань]].]]
З моманту сваёй працы Шанхайскі порт хутка пашырыўся й стаў найбуйнейшым портам Кітаю&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111112053622/http://news.sina.com.cn/c/2006-09-12/164610990261.shtml «上海：一个城市的传奇和梦想»]. Sina News.&lt;/ref&gt;. У 2005 годзе быў пабудаваны новы порт [[Яншань]], які здольны прымаць вялікія кантэйнэравозы. Гэты порт злучаны з мацерыком праз 32-кілямэтровы мост Дунхай. Зважаючы на тое, што порт знаходзіцца ў падпарадкаваньні Шанхайскай міжнароднай партовай групы пры ўрадзе Шанхаю, адміністрацыйна ён належыць акрузе Шэньсі правінцыі [[Чжэцзян]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190610191432/http://www.stats.gov.cn/tjsj/tjbz/tjyqhdmhcxhfdm/2017/33/09/330922.html «2017年统计用区划代码和城乡划分代码：嵊泗县»]. National Bureau of Statistics of China&lt;/ref&gt;. Абышоўшы порт [[Сынгапур]]у ў 2010 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110815030034/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_621944.html «Shanghai overtakes S’pore as world’s busiest port»]. The Straits Times.&lt;/ref&gt;, порт Шанхаю стаў самым загружаным портам у сьвеце паводле кантэйнэрных перавозак. Акрамя грузаў, шанхайскі порт абслугоўвае круізныя лайнэры&lt;ref name=&quot;2023Stat&quot;/&gt;.

Шанхай уважаецца часткай Марскога шаўковага шляху XXI стагодзьдзя, які праходзіць ад кітайскага ўзьбярэжжа на поўдзень ускрайкам [[Індыя|Індыі]] да [[Мамбаса|Мамбасы]], а адтуль у [[Міжземнае мора]], дзе злучаецца з паўночнаітальянскім вузлом у [[Трыест|Трыесьце]] й чыгуначкай з Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропай&lt;ref&gt;Wolf D. Hartmann, Wolfgang Maennig (2017). «Run Wang: Chinas neue Seidenstraße».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jiang, Bao; Li, Jian; Gong, Chunxia (1.06.2018). «Maritime Shipping and Export Trade on „Maritime Silk Road“». The Asian Journal of Shipping and Logistics. 34 (2): 83—90. — [[doi:10.1016/j.ajsl.2018.06.005]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230629064839/https://www.merkur.de/politik/neue-seidenstrasse-china-beteiligte-laender-verlauf-deutschland-kritik-90466338.html «Neue Seidenstraße: Das Mega-Projekt aus China»]. Merkur.&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
Культура Шанхаю сфармавалася шляхам спалучэньня культуры Ўюэ й культуры Хайпай. Уплыў культуры Ўюэ выяўляецца ў мове Шанхаю, якая ўлучае дыялектныя элемэнты [[Цзясін]]а, [[Сучжоў]] і [[Нінбо]], і шанхайскай кухні, на якую паўплывалі кухні [[Цзянсу]] й [[Чжэцзяну]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://archive.shine.cn/feature/art-and-culture/The-key-ingredients-of-Shanghai-culture/shdaily.shtml|загаловак=The key ingredients of Shanghai culture|выдавецтва=Shanghai Daily|дата публікацыі=02.06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20200216112246/https://archive.shine.cn/feature/art-and-culture/The-key-ingredients-of-Shanghai-culture/shdaily.shtml|дата копіі=16.02.2020}}&lt;/ref&gt;. Культура Хайпай узьнікла пасьля таго, як Шанхай расквітнеў у пачатку XX стагодзьдзя, калі ў горадзе зьявіліся замежнікі з [[Эўропа|Эўропы]], Амэрыкі, [[Японія|Японіі]] й [[Індыя|Індыі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.topchinatravel.com/shanghai/shanghai-style-culture.htm|загаловак=Shanghai-style Culture|выдавецтва=Top China Travel|копія=https://web.archive.org/web/20191022084025/https://www.topchinatravel.com/shanghai/shanghai-style-culture.htm|дата копіі=22.10.2019}}&lt;/ref&gt;. Гэтая культура спалучае элемэнты заходніх культураў у спалучэньні зь мясцовай культурай Уюэ, і ейны ўплыў распаўсюджваецца на літаратуру, моду, архітэктуру, музыку й кухню&lt;ref name=&quot;The Culture of Shanghai. Beijing&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.chinaculture.org/gb/en/2006-08/28/content_85051_2.htm|загаловак=The Culture of Shanghai. Beijing|копія=https://web.archive.org/web/20121216011720/http://www.chinaculture.org/gb/en/2006-08/28/content_85051_2.htm|дата копіі=16.12.2012}}&lt;/ref&gt;. Тэрмін Хайпай быў прасунуты пэкінскімі пісьменьнікамі ў 1920 годзе, каб раскрытыкаваць шанхайскіх навукоўцаў за захапленьне капіталізмам і заходняй культурай&lt;ref name=&quot;The Culture of Shanghai. Beijing&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Yu, Jianhua (俞剑华)|месца=Shanghai|выдавецтва=The Commercial Press}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XXI стагодзьдзя Шанхай апынуўся пад уплывам культуры [[кібэрпанк]]у&lt;ref&gt;{{архівавана|спасылка=https://web.archive.org/web/20120114081636/http://www.xyberia.com/|дата=14.01.2012}}&lt;/ref&gt;.

=== Музэі ===
[[Файл:China Art Museum 1.jpg|значак|зьлева|[[Кітайскі мастацкі музэй]].]]
Культурны асяродак у Шанхаі пашырыўся ў 2013 годзе, калі ў горадзе было адкрыта некалькі новых музэяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.smartshanghai.com/articles/arts/3-new-museums-to-look-out-for-in-2018|загаловак=3 New Museums to Look Out for in 2018|копія=https://web.archive.org/web/20180116004339/http://www.smartshanghai.com/articles/arts/3-new-museums-to-look-out-for-in-2018|дата копіі=16.01.2018}}&lt;/ref&gt;. Гэта часткова было павязанае з плянамі разьвіцьця гораду на 2018 год, якія былі скіраваныя на тое, каб зрабіць Шанхай глябальным местам&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://www.straitstimes.com/asia/east-asia/shanghai-releases-blueprint-for-becoming-global-cosmopolis-by-2035|загаловак=Shanghai releases blueprint for becoming global cosmopolis by 2035|выдавец=The Straits Times|дата публікацыі=05.01.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180115191835/http://www.straitstimes.com/asia/east-asia/shanghai-releases-blueprint-for-becoming-global-cosmopolis-by-2035|дата копіі=15.01.2018}}&lt;/ref&gt;. Шанхайскі музэй мае адную з найбуйнейшых калекцыяў кітайскіх артэфактаў у сьвеце, у тым ліку зьмяшчае вялікую калекцыю старажытнакітайскіх бронзавых вырабаў і керамікі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.bbc.com/travel/story/20111214-free-art-in-shanghai|загаловак=Free Art in Shanghai|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=18.12.2011|копія=https://web.archive.org/web/20240907214702/https://www.bbc.com/travel/article/20111214-free-art-in-shanghai|дата копіі=07.09.2024}}&lt;/ref&gt;. [[Кітайскі мастацкі музэй]] уважаецца за адзін з найбуйнейшых музэяў у Азіі, у якім выстаўленая анімаваная копія карціны XII стагодзьдзя ''«Ўздоўж ракі падчас сьвята Цынмін»''&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.travelchinaguide.com/attraction/shanghai/art-museum.htm|загаловак=China Art Museum|выдавецтва=Travel China Guide|копія=https://web.archive.org/web/20210310193907/https://www.travelchinaguide.com/attraction/shanghai/art-museum.htm|дата копіі=10.03.2021}}&lt;/ref&gt;. [[Шанхайскі музэй прыродазнаўства]] й [[Шанхайскі музэй навукі і тэхналёгіяў|Шанхайскі музэй навукі й тэхналёгіяў]] адпаведна зьмяшчаюць калекцыі прыродазнаўства й навукі. Таксама маюцца шмат невялікіх спэцыялізаваных музэяў, разьмешчаных у гістарычных месцах, сярод якіх вылучаецца музэй Сунцзэ&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.sohu.com/a/242613645_205643|загаловак=【文化】小编带你走进上海崧泽遗址博物馆|выдавецтва=绿色青浦|дата публікацыі=22.07.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210310195502/https://www.sohu.com/a/242613645_205643|дата копіі=10.03.2021}}&lt;/ref&gt;, [[Дом-музэй першага зьезда Камуністычнай партыі Кітаю]], сядзіба былога Часовага ўраду Рэспублікі Карэя&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.xinhuanet.com//world/2015-09/04/c_1116460870.htm|загаловак=朴槿惠在沪为&quot;大韩民国临时政府旧址&quot;展馆更新启用剪彩|выдавецтва=Xinhua News|дата публікацыі=22.07.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210310194102/http://www.xinhuanet.com//world/2015-09/04/c_1116460870.htm|дата копіі=10.03.2021}}&lt;/ref&gt;, Шанхайскі музэй габрэйскіх выгнанцаў і [[Шанхайскі музэй пошты]], які месьціцца ў будынку галоўнага паштамту гораду&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.mytravels.asia/shanghai-post-office-museum/|загаловак=The Shanghai Post Office Museum|выдавецтва=www.mytravels.asia|дата публікацыі=23.08.2017|копія=https://web.archive.org/web/20210310194141/https://mytravels.asia/shanghai-post-office-museum/|дата копіі=10.03.2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Кухня ===
[[Файл:Xiao Long Bao at Nanxiang Mantou Dian 1.jpg|значак|[[Сяоланбао]].]]
Кухня Бэньбан палягае на падыходзе прыгатаваньня ежы, які ўзьнік у XVII стагодзьдзі пад уплывам навакольных правінцыяў. У ім робіцца акцэнт на выкарыстаньні [[затаўка|прыправаў]], захоўваючы пры гэтым арыгінальныя смакавыя якасьці сырых інгрэдыентаў. [[Цукар]] ёсьць важным складнікам у кухні, асабліва ў спалучэньні з [[соевая падліва|соевай падлівай]]. Сярод фірмовых страваў гэтай кухні вылучаецца [[сяоланбао]], тушаная сьвіная грудзінка ў чырвонай падліве й [[кітайскі рудавусы краб]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://theculturetrip.com/asia/china/articles/a-brief-intro-to-shanghai-hu-cuisine|загаловак=A Brief Intro to Shanghai &quot;Hu&quot; Cuisine|выдавецтва=theculturetrip.com|дата публікацыі=21.12.2017|копія=https://web.archive.org/web/20190828111530/https://theculturetrip.com/asia/china/articles/a-brief-intro-to-shanghai-hu-cuisine/|дата копіі=28.08.2019}}&lt;/ref&gt;.

Згодна з хайпайскай традыцыяй таксама выкарыстоўваюцца элемэнты францускай, брытанскай, расейскай, нямецкай і італьянскай кухняў, адаптаваныя да мясцовых смакавых перавагаў і мясцовых інгрэдыентаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Pan, Junxiang; Duan, Lian|спасылка=https://books.google.com/books?id=Ocpibm_gSMYC|выдавецтва=中华工商联合出版社|год=2007|isbn=9787801934925}}&lt;/ref&gt;. Стравы хайпайскай кухні ўлучаюць [[боршч]] па-шанхайску, хрумсткія сьвіныя адбіўныя й шанхайская салата, якая паходзіць ад салаты [[аліўе]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_2647089|загаловак=上海故事“吃西菜到红房子”：海派西餐那些事|выдавецтва=The Paper|дата публікацыі=19.11.2018|копія=https://web.archive.org/web/20200218061602/https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_2647089|дата копіі=18.02.2020}}&lt;/ref&gt;. У кухнях Бэньбан і Хайпай выкарыстоўваюцца розныя морапрадукты, у тым ліку прэснаводная рыба, [[крэвэткі]] й [[крабы]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.travelchinaguide.com/cityguides/shanghai/dining/more.htm|загаловак=Shanghai Food|выдавецтва=Travel China Guide|копія=https://web.archive.org/web/20080630165029/https://www.travelchinaguide.com/cityguides/shanghai/dining/more.htm|дата копіі=30.06.2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Выяўленчае мастацтва ===
Школа Сунцзян, у якую ўваходзіла школа Хуацін, заснаваная [[Гу Чжэн’і]]&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=崔庆国|спасылка=https://news.artron.net/20090409/n74083.html|загаловак=松江画派：价格与地位不符|выдавец=鉴宝|дата публікацыі=09.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20190904234817/https://news.artron.net/20090409/n74083.html|дата копіі=04.09.2019}}&lt;/ref&gt;, была невялікай школай жывапісу ў Шанхаі у часы [[Дынастыя Мін|дынастыяў Мін]] і [[Дынастыя Цын|Цын]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.shtong.gov.cn/newsite/node2/node2247/node4596/node79720/node79730/userobject1ai102937.html|загаловак=上海通志&gt;&gt;第三十八卷文化艺术（上）&gt;&gt;第六章美术、书法、摄影&gt;&gt;节|выдавецтва=Office of Shanghai Chronicles|копія=https://web.archive.org/web/20150927072850/http://www.shtong.gov.cn/Newsite/node2/node2247/node4596/node79720/node79730/userobject1ai102937.html|дата копіі=27.09.2015}}&lt;/ref&gt;. Ейным прадстаўніком быў [[Дун Цічан]]. Школа лічылася пашырэннем школы У з [[Сучжоў]], культурным цэнтры рэгіёну Цзяннань на той час&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.mam.gov.mo/MAM_WS/ShowFile.ashx?p=mam2013/pdf_theses/635645338411647.pdf|загаловак=董其昌與松江畫派|выдавецтва=mam.gov.mo|дата публікацыі=05.2005|копія=https://web.archive.org/web/20190904234819/http://www.mam.gov.mo/MAM_WS/ShowFile.ashx?p=mam2013/pdf_theses/635645338411647.pdf|дата копіі=04.09.2019}}&lt;/ref&gt;. Уласна шанхайская школа зьявілася ў XIX стагоддзі, засяроджваючыся на візуальным зьмесьце жывапісу праз выкарыстаньне яскравых колераў і канцэнтруючыся на такіх прадметах у якасьці тэмаў, як то кветкі й птушкі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.sohu.com/a/302172277_741281|загаловак=海上画派的艺术特点及对后世的影响|выдавецтва=sohu.com|дата публікацыі=18.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190905042208/http://www.sohu.com/a/302172277_741281|дата копіі=05.09.2019}}&lt;/ref&gt;. Заходняе мастацтва зьявілася ў Шанхаі ў 1847 годзе, дзякуючы гішпанскаму місіянэру Хаанэсу Фэрэру&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.sohu.com/a/242151956_786067|загаловак=171年前一个西班牙人来到上海，西洋绘画由此传播开来|выдавецтва=sohu.com|дата публікацыі=17.07.2018|копія=https://web.archive.org/web/20190905042207/http://www.sohu.com/a/242151956_786067|дата копіі=05.09.2019}}&lt;/ref&gt;. У часы Кітайскай Рэспублікі ў Шанхаі жылі такія мастакі, як то [[Чжан Дацянь]], [[Лю Хайсу]], [[Сюй Бэйхун]], [[Фэн Цзыкай]] і [[Янь Вэньлян]], што дазволіла гораду стаць мастацкім цэнтрам Кітаю. У месьце шырыліся й квітнелі такія віды мастацтва, як то фатаграфія, разьба па дрэве, скульптура, [[маньхуа]]. Пэрсанаж кітайскіх коміксаў Саньмао быў створаны, каб драматызаваць хаос, выкліканы [[Другая кітайска-японская вайна|Другой кітайска-японскай вайной]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://news.163.com/10/0729/10/6COKP6R8000146BD.html|загаловак=&quot;三毛&quot;最早诞生于1935年7月28日《晨报》副刊|выдавецтва=Jiefang Daily|дата публікацыі=29.07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20170823161639/http://news.163.com/10/0729/10/6COKP6R8000146BD.html|дата копіі=23.08.2017}}&lt;/ref&gt;. Вялікая колькасьць аб’ектаў мастацтва выстаўленая ў Кітайскім мастацкім музэі, які месьціцца ў Шанхаі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.france24.com/en/20121001-china-shanghai-new-museums-open-rival-art-cities-modern-contemporary-culture|загаловак=New museums add colour to Shanghai art landscape|выдавецтва=France 24|дата публікацыі=01.10.2012|копія=https://web.archive.org/web/20190410064836/https://www.france24.com/en/20121001-china-shanghai-new-museums-open-rival-art-cities-modern-contemporary-culture|дата копіі=10.04.2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.pudong.gov.cn/rmt_pdxw/20241017/792399.html|загаловак=赋能国际文化大都市建设，中华艺术宫十载打造&quot;人民美术馆&quot;|выдавецтва=Shanghai Pudong Media Center|дата публікацыі=17.10.2024}}&lt;/ref&gt;.

З 2001 году ў Шанхаі кожны красавік і кастрычнік ладзіцца [[Шанхайскі тыдзень моды]]. Асноўная пляцоўка гэтай імпрэзы знаходзіцца ў парку Фусін, а цырымоніі адкрыцьця й закрыцьця звычайна маюць месца ў Шанхайскім цэнтры моды. Красавіцкая сэсія таксама ёсьць часткай месячнага Шанхайскага міжнароднага фэстывалю моднай культуры&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.shanghaifashionweek.com/?page_id=68293|загаловак=历届回顾 COLLECTION|копія=https://web.archive.org/web/20200213140139/http://www.shanghaifashionweek.com/?page_id=68293|дата копіі=13.02.2020}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
[[Файл:Shanghai F1 Circui 01.jpg|значак|зьлева|Грын-пры Кітаю Формулы-1 у Шанхаі.]]
У Шанхаі існуюць некалькі футбольных камандаў, але найбольш вядомымі ёсьць «[[Шанхай Шэньхуа]]»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://sports.163.com/14/0131/15/9JU8EDUS00051C89.html|загаловак=绿地宣布接手申花 朱骏时代宣告终结|выдавецтва=sports.163.com|дата публікацыі=01.02.2014|дата доступу=02.02.2014|копія=https://web.archive.org/web/20140202220527/http://sports.163.com/14/0131/15/9JU8EDUS00051C89.html|дата копіі=02.02.2014}}&lt;/ref&gt; й «[[Шанхай Порт]]»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://sports.sina.com.cn/china/j/2018-11-07/doc-ihmutuea7981747.shtml|выдавецтва=Sina Sports|дата публікацыі=07.11.2018|дата доступу=12.11.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181111071905/http://sports.sina.com.cn/china/j/2018-11-07/doc-ihmutuea7981747.shtml|дата копіі=11.11.2018}}&lt;/ref&gt;. Баскетбольны клюб «[[Шанхай Шаркс]]» з [[Кітайская баскетбольная асацыяцыя|Кітайскай баскетбольнай асацыяцыі]] вядомы тым, што ў ім быў выхаваны гулец [[Яо Мін]], перад тым як той далучыўся да [[Нацыянальная баскетбольная ліга|Нацыянальнай баскетбольнай лігі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.shanghaisharks.cn/|выдавецтва=Shanghai Sharks|дата доступу=31.07.2020|копія=https://web.archive.org/web/20150504202947/http://www.shanghaisharks.cn/|дата копіі=04.05.2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Passa, Dennis|спасылка=https://news.yahoo.com/chinese-great-yao-ming-retires-basketball-060633532.html|загаловак=Chinese great Yao Ming retires from basketball|выдавец=Yahoo! Sports|копія=https://web.archive.org/web/20111130114954/http://news.yahoo.com/chinese-great-yao-ming-retires-basketball-060633532.html|дата копіі=30.11.2011}}&lt;/ref&gt;. Бэйсбольны клюб «[[Шанхай Голдэн Іглз]]» выступае ў [[Кітайская бэйсбольная ліга|Кітайскай бэйсбольнай лізе]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Will Lingo|спасылка=https://books.google.com/books?id=ik7CkgZIitEC&amp;pg=PA361|загаловак=Baseball America 2007 Almanac: A Comprehensive Review of the 2006 Season|выдавецтва=Simon and Schuster|год=2007|isbn=978-1932391138}}&lt;/ref&gt;. Сярод прафэсійных атлетаў, павязаных з Шанхаем, вылучаюцца бягун зь перашкодамі на 110 мэтраў [[Лю Сян]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/5156040.stm|загаловак=Liu sets new world hurdles record|выдавец=BBC News|дата публікацыі=11.07.2006|копія=https://web.archive.org/web/20160917021332/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/5156040.stm|дата копіі=17.09.2016}}&lt;/ref&gt;, гулец у настольны тэніс [[Ван Ліцінь]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://tabletennista.com/2013/12/wang-liqin-others-also-retire-from-the-nat/|загаловак=Wang Liqin others also retire from the nat|выдавецтва=Table Tennis Master|дата публікацыі=12.2013|дата доступу=21.07.2020|копія=https://web.archive.org/web/20171114145120/http://tabletennista.com/2013/12/wang-liqin-others-also-retire-from-the-nat/|дата копіі=14.11.2017}}&lt;/ref&gt; і бадмінтаністка [[Ван Іхань (бадмінтаністка)|Ван Іхань]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://www.chinanews.com.cn/ty/jdpl/news/2008/09-26/1395184.shtml|выдавец=China News|дата публікацыі=26.09.2008|копія=https://web.archive.org/web/20091205004214/http://www.chinanews.com.cn/ty/jdpl/news/2008/09-26/1395184.shtml|дата копіі=05.12.2009}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Tsonga Potro 2008 Tennis Masters.jpg|значак|Тэнісны матч у Шанхаі.]]
Шанхайскі крыкетны клюб існуе з 1858 году, калі ён упершыню згуляў матч супраць каманды афіцэраў Брытанскага флёту. Мясцовая крыкетная каманда ладзіла розныя міжнародныя матчы паміж 1866 і 1948 гадамі, фактычна выступаючы як нацыянальная [[Мужчынская зборная Кітаю па крыкеце|зборная Кітаю па крыкеце]]. Пасьля заняпаду ў 1949 годзе, і па заснаваньні КНР, клюб быў адноўлены ў 1994 годзе экспатрыятамі, што жылі ў горадзе, і ад таго часу налічвае ў сваім складзе больш за 300 сябраў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://shanghaicricket.com/about-us/|загаловак=About the Shanghai Cricket Club|выдавецтва=Shanghai Cricket Club|дата доступу=23.05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190411205407/http://shanghaicricket.com/about-us/|дата копіі=11.04.2019}}&lt;/ref&gt;.

У Шанхаі штогод арганізуюцца некалькі міжнародных спартовых падзеяў. З 2004 году ён прымае этап чэмпіянату сьвету [[Формула-1|Формулы-1]], вядомы як [[Гран-пры Кітаю]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.china.org.cn/english/2002/Oct/46457.htm|загаловак=Grand Prix Shanghai Set to Go|выдавецтва=China.org.cn|дата публікацыі=22.10.2002|дата доступу=04.10.2010|копія=https://web.archive.org/web/20110513234108/http://www.china.org.cn/english/2002/Oct/46457.htm|дата копіі=13.05.2011}}&lt;/ref&gt;. У горадзе таксама разыгрываецца тэнісны турнір [[Шанхай Мастэрз]], які ўваходзіць у Сусьветны тур майстроў АТП 1000, а таксама тат ладзяцца прэстыжныя [[гольф]]-турніры&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-04/25/content_15132467.htm|загаловак=European Tour, CGA unveil BMW Masters|выдавецтва=China Daily|дата публікацыі=25.04.2012|дата доступу=26.04.2012|копія=https://web.archive.org/web/20120426061851/http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-04/25/content_15132467.htm|дата копіі=26.04.2012}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе ў Шанхаі было зарганізавана 118 спартовых падзеяў, у якіх узялі ўдзел 190 тысячаў чалавек, а агульная колькасьць гледачоў склала 1,29 мільёнаў, што забясьпечыла спажывецкія выдаткі ў памеры 3,713 мільярда юаняў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://sh.news.cn/20240302/df9a5552b08d41b9aaafdd5184e2a216/c.html|загаловак=《2023年上海市体育赛事影响力评估报告》发布-新华网|выдавецтва=sh.news.cn|дата доступу=10.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240710150058/http://sh.news.cn/20240302/df9a5552b08d41b9aaafdd5184e2a216/c.html|дата копіі=10.07.2024}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080502144753/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html Афіцыйны сайт гораду]

[[Катэгорыя:Шанхай| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>q4rsq085iz62u7upu6u2wdp80j1uv0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь на конкурсе песьні Эўрабачаньне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49045</id>
    <revision>
      <id>2699687</id>
      <parentid>2492018</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6171" sha1="6eobb0dj6e0f9cl6naw2ah9uxvktsmh" xml:space="preserve">{{Краіна на Эўрабачаньні
|Назва        = Беларусь
|Сьцяг        = 
|ТБ Канал     = [[Нацыянальная тэлерадыёвяшчальная кампанія|БТРК]]
|Удзелаў      = 13
|Першы выступ = [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]]
|Лепшы вынік  = 6, [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]]
|Горшы вынік  = 22&lt;ref name=&quot;semi&quot;&gt;У паўфінале&lt;/ref&gt;, [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]]
}}
'''[[Беларусь]]''' удзельнічае ў «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне|Эўрабачаньні]]» з [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] году. Найлепшае месца за ўсю гісторыю ўдзелу — шостае. Заняў яго ў [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] годзе [[Дзьмітры Калдун]] зь песьняй «[[Work Your Magic]]». Акрамя яго ў [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] годзе ад Беларусі ў фінал выйшла група [[3+2 (гурт)|3+2]], у [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] — [[Алена Ланская]], у [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] — [[Юры Вашчук|Тэо]].

== Удзельнікі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
! Год
! Выканаўца
! Песьня
! Фінал
! Балы
! Паўфінал
! Балы
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]]
| [[Аляксандра і Канстанцін]]
| ''[[My Galileo]]''
| —
| —
| 19
| 10
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]]
| [[Анжаліка Агурбаш]]
| ''[[Love Me Tonight]]''
| —
| —
| 13
| 67
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]]
| [[Паліна Смолава]]
| ''[[Mum]]''
| —
| —
| 22
| 10
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]]
| [[Дзьмітры Калдун]]
| ''[[Work Your Magic]]''
| 6
| 145
| 4
| 176
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]]
| [[Руслан Аляхно]]
| ''[[Hasta La Vista (песьня Руслана Аляхно)|Hasta La Vista]]''
| —
| —
| 17
| 27
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2009|2009]]
| [[Пятро Ялфімаў]]
| ''[[Eyes That Never Lie]]''
| —
| —
| 13
| 25
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]]
| [[3+2 (гурт)|3+2]]
| ''[[Butterflies (песьня гурту 3+2)|Butterflies]]''
| 24
| 18
| 9
| 59
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2011|2011]]
| [[Анастасія Віньнікава]]
| ''I Love Belarus''&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://www.eurovision.tv/page/history/year/participant-profile/?song=26183|загаловак=About Anastasiya Vinnikova|выдавец=Eurovision Song Contest}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
| —
| —
| 14
| 45
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]]
| [[Litesound]]
| ''[[We Are the Heroes]]''
| —
| —
| 16
| 35
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]]
| [[Алена Ланская]]
| ''Solayoh''
| 16&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1773 Eurovision Song Contest 2013 Grand Final] Eurovision Song Contest&lt;/ref&gt;
| 48
| 7&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/history/year/participant-profile/?song=30143Alyona Lanskaya — Solayoh (Belarus 2013)] Eurovision Song Contest&lt;/ref&gt;
| 64
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]]
| [[Юры Вашчук|Teo]]
| ''Cheesecake''
| 16&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1893 Eurovision Song Contest 2014 Grand Final] Eurovision Song Contest&lt;/ref&gt;
| 43
| 5&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/history/year/participant-profile/?song=32323 Teo — Cheesecake (Belarus 2014)] Eurovision Song Contest&lt;/ref&gt;
| 87
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]]
| [[Uzari]] &amp; [[Маймуна Амаду Мурашка|Maimuna]]
| ''Time''
| —
| —
| 12&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/history/year/participant-profile/?song=32673 Uzari&amp;Maimuna — Time (Belarus 2015)] Eurovision Song Contest&lt;/ref&gt;
| 39
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2016|2016]]
| Ivan
| ''Help You Fly''
| —
| —
| 12
| 84
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2017|2017]]
| [[Naviband]]
| ''[[Гісторыя майго жыцьця]]''
| 17
| 83
| 9
| 110
|-
| [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]]
| [[Alekseev]]
| ''[[Forever]]''
| —
| —
| 16
| 65
|-
|2019
|[[Зінаіда Купрыяновіч]]
|
|24
|31
|10
|122
|-
|2020
|{{артыкул у іншым разьдзеле|VAL (гурт)|VAL|be|VAL (гурт)}}
|«{{артыкул у іншым разьдзеле|Да відна|Да відна|de|Da widna}}»
| colspan=&quot;4&quot; |Конкурс скасаваны&lt;ref&gt;[https://eurovision.tv/story/eurovision-2020-in-rotterdam-is-cancelled Eurovision 2020 in Rotterdam is cancelled]&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|[[Галасы ЗМеста]] &lt;sup&gt;([[:en:Galasy_ZMesta|en]])&lt;/sup&gt;
|''Я научу тебя/Песня про зайца''
| colspan=&quot;4&quot; |Дыскваліфікацыя&lt;ref&gt;https://eurovision.tv/story/ebu-statement-on-belarusian-entry-2021&lt;/ref&gt;
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]
* [https://web.archive.org/web/20080915222625/http://belarus.esckaz.com/ «Эўрабачаньне — Беларусь»]

{{Краіны на Эўрабачаньні}}
{{Беларусь на Эўрабачаньні}}

[[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне]]
[[Катэгорыя:Беларуская музыка|Эўрабачаньне]]</text>
      <sha1>6eobb0dj6e0f9cl6naw2ah9uxvktsmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2007</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49366</id>
    <revision>
      <id>2699688</id>
      <parentid>2464152</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5431" sha1="tpt42hayjqokr0dz6w7s5d5p2rf1hlj" xml:space="preserve">{{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне
|песьня      = «Work Your Magic»
|выява       = [[Файл:Kolduneurovision2007.jpg|250px]]
|краіна      = Беларусь
|год         = 2007
|подпіс      = Дзьмітры Калдун
|дата адбору =
|артыст      = [[Дзьмітры Калдун]]
|мова        = [[ангельская мова|ангельская]]
|кампазытар  = [[Філіп Кіркораў]]
|паэт        = [[Карэн Кавалеран]]
|месца       = 6
|балы        = 145
|месца ў паўфінале = 4
|балаў у паўфінале = 176
}}
Выступ '''Беларусі на [[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|конкурсе песьні «Эўрабачаньне-2007»]]''', які праходзіў у сталіцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]] ў горадзе [[Хэльсынкі]], стала 4-м выступам на «Эўрабачаньні» для [[Беларусь|Беларусі]]. Краіну на конкурсе песьні «Эўрабачаньне-2007» прадставіў [[Дзьмітры Калдун]] зь песьняй «[[Work Your Magic]]».

== Нацыянальны адбор ==
Гала-канцэрт удзельнікаў паўфіналу «Эўрафэсту» — адборачнага туру да «Эўрабачаньня-2007» — адбыўся [[15 сьнежня]] ў Вялікай залі [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палацу Рэспублікі]] ў [[Менск]]у. Ён трансьляваўся ў прамым этэры БТ. Па выніках галасаваньня пасьля выступу сталі вядомыя фіналісты музпраекту. Аднаго шляхам інтэрактыўнага галасаваньня абралі гледачы, дваіх — прафэсійнае журы, узначаленае дырэктарам, мастацкім кіраўніком Нацыянальнага аркестра сымфанічнай і эстраднай музыкі Беларусі, народным артыстам Беларусі, прафэсарам [[Міхаіл Фінбэрг|Міхаілам Фінбэргам]].

===Вынікі фіналу нацыянальнага адбору===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#7CAAD8&quot;
|+ style=&quot;font-size: bigger;&quot; | Фінал [[22 студзеня]] [[2007]]
| '''№''' || '''Выканавец''' || '''Песьня''' 
|-
| 1 || [[Дыяна Гурцкая]] || «How Long»
|-bgcolor=&quot;#A5CAE8&quot;
| '''2''' || '''[[Дзьмітры Калдун]]''' || «'''Work Your Magic'''»
|-
| 3 || The Project || «Super Star»
|-
|}

== Галасаваньні ==
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
!colspan=2|'''Галасы за беларускага выканаўца'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіны'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||Украіна, Расея, Ізраіль
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||Армэнія, Мальта, Малдова
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||Грузія
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||Македонія, Эстонія, Летува, Польшча
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 ||Кіпр
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 ||Грэцыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 ||Босьнія, Вугоршчына, Ісьляндыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 ||Чарнагорыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||Чэхія, Сэрбія, Альбанія
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 ||Баўгарыя, Партугалія, Румынія
|}
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
|-
!colspan=2|'''Галасы беларускіх тэлегледачоў'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіна'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||Расея
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||Украіна
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||Малдова
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||Сэрбія
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 ||Грузія
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 ||Армэнія
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 ||Славенія
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 ||Грэцыя
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||Летува
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 ||Фінляндыя
|}
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [[Белтэлерадыёкампанія]], [https://web.archive.org/web/20090302061053/http://www.tvr.by/bel/eurovision2007.asp Падборка матэрыялу пра Эўрабачаньне-2005]
* https://web.archive.org/web/20080915222625/http://belarus.esckaz.com/
* https://web.archive.org/web/20061216003353/http://www.tvr.by/rus/eurofest.asp
* https://web.archive.org/web/20150623002721/http://www.belarus-tv.by/
* https://web.archive.org/web/20070319231511/http://www.puls.by/action/eurovision2007/

{{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2007}}

[[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2007]]
[[Катэгорыя:Беларусь на конкурсе песьні Эўрабачаньне|2007]]</text>
      <sha1>tpt42hayjqokr0dz6w7s5d5p2rf1hlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі нацыянальны камісарыят</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50473</id>
    <revision>
      <id>2699681</id>
      <parentid>2632087</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14139" sha1="oxpzumaf8h2599vdqv2svgdif3yohyo" xml:space="preserve">'''Беларускі нацыянальны камісарыят''' (''Белнацкам'') — аддзел Народнага камісарыяту па справах нацыянальнасьцяў (Наркамнац) [[Савет народных камісараў|Савету народных камісараў]] [[РСФСР]]. Старшыня [[Аляксандар Чарвякоў|А. Р. Чарвякоў]].

== Утварэньне ==
Беларускі нацыянальны камісарыят быў утвораны дэкрэтам Савету народных камісараў РСФСР [[31 студзеня]] [[1918]] году ў [[Петраград]]зе, пасьля нарады прадстаўнікоў левых беларускіх арганізацыяў — [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|БСДРП]], Петраградзкага аддзяленьня [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]], левых [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў|эсэраў]] і вайсковых арганізацыяў [[Кранштат]]у і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. На той нарадзе і прагучала рашучае патрабаваньне стварыць Беларускі нацыянальны камісарыят пры Наркамнацы РСФСР на ўзор утвораных летувіскага, габрэйскага, мусульманскага, армянскага ды іншых камісарыятаў. За галоўную мэту Белнацкам паставіў сабе стварэньне беларускае савецкае дзяржаўнасьці. Арыентавацца было на каго — [[25 сьнежня]] [[1917]] году адбылося абвяшчэньне [[УССР]]. На момант стварэньня дзейнасьцю Белнацкама кіравалі А. Р. Чарвякоў, В. Скарынка, [[Зьміцер Жылуновіч|З. Ф. Жылуновіч]].

== Культурніцкая дзейнасьць ==
Увосень 1918 году камісарыят складаўся з 6 аддзелаў (агітацыйна-палітычнага, культурна-асьветніцкага, па справах уцекачоў, выдавецкага, аддзела працы, ліквідацыйнага аддзелу) і канцылярыі. Белнацкам меў аддзяленьні ў [[Віцебск]]у, [[Смаленск]]у, Петраградзе, а таксама прадстаўнікоў у [[Ворша|Воршы]], [[Арол (горад)|Арле]], [[Калуга|Калузе]], [[Саратаў|Саратаве]], [[Тамбоў|Тамбове]]&lt;ref name=&quot;razvitie&quot;&gt;[http://evolutio.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=883&amp;Itemid=215 Взаимоотношения БССР и РСФСР в 1919—1921 гг.: противоречивое партнёрство]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Найбольш плённую дзейнасьць Белнацкам распачаў у [[Масква|Маскве]]. Тут, дзякуючы ягоным намаганьням, былі выдадзены 17 кніг, зь іх 10 - на беларускай мове. Белнацкам стварыў у Маскве Беларускае культурна-навуковае таварыства, Беларускі народны ўнівэрсытэт, былі нават адчынены дзьве школкі для беларускіх дзетак… З удзелам працаўнікоў камісарыяту былі створаныя Вышэйшыя курсы па беларусазнаўстве ў Петраградзе. Белнацкам удзельнічаў таксама ў стварэньні Беларускага вольнага эканамічнага таварыства і Таварыства аматараў беларускага народнага мастаціва ў Петраградзе. Вялікае значэньне меў выхад друкаваных органаў Белнацкаму — газэты «[[Дзяньніца]]» (яна стала першай савецкай газэтай на беларускай мове) і часопісу «Чырвоны шлях»&lt;ref name=&quot;razvitie&quot;/&gt;.

== Абвяшчэньне дзяржаўнасьці ==
{{Асноўны артыкул|Утварэньне БССР}}
Нягледзячы на «Дэклярацыю правоў народаў Расеі», урад РСФСР не пайшоў далей пазыцыяў «абласьніцтва» ў вырашэньні нацыянальнага пытаньня. Камісія ВЦВК РСФСР прапанавала на тэрыторыі былой царскай Расеі ліквідаваць нацыянальны падзел і стварыць, акрамя Маскоўскае, ячшэ тры вобласьці (камуны): Заходнюю, Паўночную і Ўральскую. Заходнюю вобласьць было прапанавана стварыць у складзе Смаленскай, Віцебскай, Магілеўскай, Чарнігаўскай, Менскай, Віленскай і Ковенскай губэрняў з абласным цэнтрам у [[Менск]]у.

На такіх пазыцыях стаяла і кіраўніцтва Паўночна-Заходняга абкаму РКП(б), аблвыканкаму і СНК Заходняй вобласьці і фронту. Яны лічылі Беларусь тэрытарыяльнай адзінкай РСФСР. Іх погляды фармаваліся пад уплывам ідэі сусьветнай сацыялістычнай рэвалюцыі, а ў самавызначэньні народаў, утварэньні нацыянальных дзяржаваў, межах бачылі перашкоду на шляху да яе. Яны аргумэнтавалі гэта тым, што беларусы ня ёсьць самастойнай нацыяй, таму прынцып самавызначэньня ім не падыходзіць.

Іншую пазыцыю заняў Белнацкам. Яго кіраўнікі [[Аляксандар Чарвякоў|А. Чарвякоў]], [[Зьміцер Жылуновіч|З. Жылуновіч]] і іншыя лічылі неабходным стварэньне рэспублікі на савецкай аснове, у цеснай сувязі з РСФСР. Гэтую пазыцыю падтрымлівалі беларускія сэкцыі РКП(б), арганізаваныя зь ліку ўцекачоў-беларусаў у Петраградзе, Маскве, Саратаве ды іншых гарадох. Белнацкам разгарнуў шырокую працу па стварэньні нацыянальнай дзяржаўнасьці, разьвіцьцю беларускай культуры, зладзіў у Маскве два зьезды ўцекачоў-беларусаў.

Белнацкам падтрымліваў цесную сувязь з урадам Савецкай Расеі, у тым ліку з Народным камісарыятам замежных справаў (НКЗС) РСФСР. Відавочна з санкцыі расейскага камісарыяту дзеячы Белнацкаму ў красавіку—траўні 1918 году зладзілі на неакупаваных немцамі землях Беларусі сходы, канфэрэнцыі ды мітынгі пад лёзунгамі непрыманьня палітыкі Рады і Ўраду БНР, адданасьці савецкай уладзе ў Расеі і жаданьня знаходзіцца зь ёй у саюзе ці фэдэрацыі. [[17 кастрычніка]] 1918 НКЗС РСФСР прапанаваў Белнацкаму накіраваць сваіх прадстаўнікоў на тэрыторыі, вызваленыя ад нямецкай акупацыі, з мэтай арганізацыі там урадавых устаноў&lt;ref name=&quot;razvitie&quot;/&gt;.

[[27 лістапада]] 1918 адбылося пасяджэньне камітэтаў маскоўскае Беларускае сэкцыі РКП(б), на якім была прынята пастанова ў самыя сьціслыя тэрміны склікаць Усебеларускую канфэрэнцыю сэкцыяў РКП(б) з адным пытаньнем: стварэньне дзяржаўнасьці для Беларусі.

[[21 сьнежня|21]]—[[23 сьнежня]] 1918 году ў Маскве адбылася канфэрэнцыя беларускіх сэкцыяў РКП(б). На ёй было абранае Цэнтральное бюро беларускіх камуністычных сэкцыяў РКП(б), старшынём якога стаў Зьміцер Жылуновіч. Канфэрэнцыя прызнала неабходным стварэньне Часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі. Цэнтральнаму бюро было даручана пасьля прызначанай на канец 1918 VI Паўночна-Заходняй канфэрэнцыі РКП(б) склікаць Усебеларускі зьезд камуністаў і стварыць нацыянальны партыйны цэнтар. 

[[21 сьнежня]] [[1918]] году ў Маскве, у доме № 24 па вул. Шчусева (былы Гранатавы завулак), дзе на той час месьціўся Белнацкам, пачала работу канфэрэнцыя Беларускіх сэкцыяў РКП(б), у якой узялі ўдзел прадстаўнікі шасьці сэкцыяў (Маскоўскае, Менскае, Петраградзкае, Саратаўскае, Тамбоўскае і Невельскае). ЦК РКП(б), улічваючы прапановы ЦБ беларускіх сэкцый і Белнацкаму, [[24 сьнежня]] прыняў рашэньне пра неабходнасьць стварэньня Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. [[27 сьнежня]] адбылася нарада работнікаў Белнацкаму, ЦБ беларускіх сэкцыяў і прадстаўнікоў Паўночна-Заходняга абкаму РКП(б). На ёй былі вырашаныя пытаньні ўтварэньня ўраду Савецкай Беларусі ў складзе 16 чалавек (старшыні і 15 чальцоў), вызначэньні межаў краіны, а таксама было вырашана стварыць Цэнтральнае бюро КП(б) Беларусі на аснове Паўночна-Заходняга абласнога камітэту РКП(б). З. Жылуновічу і А. Чарвякову было даручана падрыхтаваць Маніфэст Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага ўраду.

[[30 сьнежня]] 1918 году ў Смаленску адбылася VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя РКП(б), якая вырашыла перайменаваць сябе ў Першы зьезд Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі (КП(б)Б) і абрала кіроўны орган — Цэнтральнае Бюро КП(б)Б. Канфэрэнцыя прыняла пастанову пра межы Беларусі. У адпаведнасьці зь ёй, у склад рэспублікі ўваходзілі Менская, Магілёўская, Смаленская, Віцебская, Гарадзенская губэрні з часткамі прылеглых да іх тэрыторыяў, населеных пераважна беларусамі. [[1 студзеня]] [[1919]] году быў абнародаваны Маніфэст Часовага Рабоча-Сялянскага Ўраду Савецкай Беларусі пра ўтварэньне Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі Беларусі, пра стварэньне мясцовых нацыянальных органаў самакіраваньня, пра фармаваньне беларускіх вайсковых адзінак&lt;ref&gt;Турук Ф. Белорусское движение.- М., 1921.- С. 125 - 129.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гучалі нават прапановы аб неадкладным стварэньні беларускага ўраду, але больш разважлівыя галовы адхілілі іх, лічачы, што «перасаліць» у такой рызыкоўнай задуме — значыць сапсаваць усю справу. [[7 студзеня]] Часовы рабоча-сялянскі ўрад ССРБ пераехаў у Менск.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [[Генадзь Прыбытка]], [https://web.archive.org/web/20250501232245/http://maskva.net/old/bssr_bel.shtml Абвяшчэньне БССР і Масква]
* [https://web.archive.org/web/20120611134343/http://slovo.ws/urok/historyofbelarus/20/014.html Создание Белорусской Советской Социалистической Республики]{{ref-ru}} 

[[Катэгорыя:Гісторыя БССР]]
[[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]]</text>
      <sha1>oxpzumaf8h2599vdqv2svgdif3yohyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзень Свабоды (Украіна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50832</id>
    <revision>
      <id>2699889</id>
      <parentid>1707549</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1864" sha1="o08k9gpvjmjt1z1jn8b8j37k9yve887" xml:space="preserve">{{Накід}}
{{іншыя значэньні|Свабода (неадназначнасьць)}}
[[Файл:Stamp of Ukraine s635.jpg|thumb|255px| [[2004]] ]]
'''Дзень Свабоды''' ({{мова-uk|День Свободи}}) — дзяржаўнае сьвята ва [[Украіна|Ўкраіне]], якое афіцыйна існавала з 2005 па 2011 рок. Сьвята адзначалася штогадова, [[22 лістапада]], у дзень пачатку [[Памяранцавая рэвалюцыя|Памяранцавай рэвалюцыі]] 2004 року.

[[30 сьнежня]] 2011 Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Януковіч]] указам № 1209/2011 адмяніў Дзень Свабоды, фактычна аб’яднаўшы яго з Днём саборнасьці [[22 студзеня]]. Аб’яднанае сьвята атрымала назву Дзень саборнасьці і Свабоды Ўкраіны &lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/documents/14356.html Указ Президента України № 1209/2011 «Про відзначення в Україні деяких пам'ятних дат та професійних свят»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1619%2F2005 Про День Свободи | від 19.11.2005 № 1619/2005] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.president.gov.ua/documents/3514.html Указ №&amp;nbsp;1619/2005 Прэзыдэнта Украіны «Про День Свободи»]

{{ізаляваны артыкул}}
{{Commonscat|Liberty Day in Ukraine}}

[[Катэгорыя:Сьвяты Ўкраіны]]</text>
      <sha1>o08k9gpvjmjt1z1jn8b8j37k9yve887</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікі тэатар Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51424</id>
    <revision>
      <id>2699841</id>
      <parentid>2684590</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17787" sha1="oi1lpbg3o55esl39do053pyvea1j90v" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
| назва           = Вялікі тэатар Беларусі
| арыгінальная назва = 
| выява           = Theatre opera&amp;ballet, Minsk.JPG
| рамка выявы     = 
| памер выявы     = 300пкс
| альтэрнатыўны тэкст выявы = 
| подпіс выявы    = Будынак тэатру
| мапа            = 
| памер мапы      = 
| альтэрнатыўны тэкст мапы = 
| подпіс мапы     = 
| мапа 2          = 
| абрэвіятура     = 
| дэвіз           = 
| папярэднік      = 
| наступнік       = 
| дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|25|05|1933|1}}
| дата спыненьня існаваньня = 
| тып             = [[Тэатар]]
| юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова
| мэта            = 
| штабкватэра     = 
| месцазнаходжаньне = [[Менск]], пл. Парыскай Камуны, 1
| каардынаты      = {{каардынаты|53.910286|27.561387|выяўленьне=тэкст,загаловак}}
| дзейнічае ў рэгіёнах = 
| сяброўства      = 
| афіцыйныя мовы  = 
| генэральны сакратар = 
| пасада кіраўніка = Генэральны дырэктар
| імя кіраўніка   = Кацярына Дулава
| пасада кіраўніка 2 = Мастацкі кіраўнік тэатра
| імя кіраўніка 2 = [[Валянцін Елізар’еў]]
| пасада кіраўніка 3 = Галоўны хормайстар
| імя кіраўніка 3 = Ніна Ламановіч
| асноўныя асобы  = 
| кіроўны орган   = 
| матчыная кампанія = 
| зьвязаныя кампаніі = 
| бюджэт          = 
| колькасьць супрацоўнікаў = 
| колькасьць валянтэраў = 
| сайт            = [http://bolshoibelarus.by/bel bolshoibelarus.by]
| заўвагі         = 
| колішняя назва  = Дзяржаўны тэатар опэры і балету
}}
'''Нацыяна́льны акадэмі́чны Вялі́кі тэа́тар о́пэры і бале́ту''' — галоўны [[Опэра|опэрны]] і [[балет]]ны тэатар Беларусі.  

== Гісторыя ==
Гісторыя тэатру распачалася ў 1920-я гады на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Першага дзяржаўнага тэатра]] (БДТ-1), які меў у сваім складзе салістаў опэры, харавую і балетную групы і невялікі [[Сымфонія|сымфанічны]] аркэстар. Ужо тады ставіліся музычна-драматычныя спэктаклі, урыўкі з опэраў і балетаў, гучала народная музыка. У 1920-я гады будучыя зоркі беларускага опэрнага і балетнага мастацтва навучаліся ў музычных тэхнікумах [[Менск]]у, [[Віцебск]]а, [[Гомель|Гомелю]], а таксама ў створанай у 1930 годзе Дзяржаўнай студыі опэры і балету, якую ўзначальваў вядомы сьпявак Антон Баначыч. За тры гады ў студыі былі падрыхтаваныя прафэсійныя артысты і пастаўлены опэры «Залаты певень», «Кармэн», «Яўген Анегін», «Царская нявеста»&lt;ref name=&quot;teatr&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://belarusopera.by/by/teatr/istoriya/g-storiya-natsiyanalnaga-akadem-chnaga-vyal-kaga-teatra-operi-baleta-respubl-k-belarus| загаловак = Гісторыя Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь| фармат = | назва праекту = вэб-старонка тэатру| выдавец = | дата = 28 кастрычніка 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Урачыстае адкрыцьцё самастойнага тэатру опэры і балету адбылося на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Першага дзяржаўнага тэатра]] 25 траўня 1933 году спэктаклям «Кармэн»&lt;ref name=&quot;teatr&quot;/&gt;.

У [[СССР|Савецкім Саюзе]] тэатар меў устойлівую рэпутацыю аднаго з самых яскравых і творча жыцьцяздольных опэрных і балетных калектываў. Яго высокі мастацкі ўзровень у розны час вызначалі такія вядомыя дырыжоры, як Анісім Брон, Уладзімер Пірадаў, Леў Любімаў, Тацьцяна Каламійцава, Яраслаў Вашчак, Уладзімер Машэнскі, Генадзь Праватораў, Аляксандар Анісімаў; рэжысэры Алег Маралеў, Дзьмітрый Смоліч, Юры
Ужанцаў, Сямён Штэйн, Вячаслаў Цюпа, Маргарыта Ізворска-Елізар’ева; балетмайстры Леў Крамарэўскі, Канстанцін Мулер, Сямён Дрэчын, Аляксей Андрэеў, Атар Дадышкіліяні, Валянцін Елізар’еў; мастакі Сяргей Мікалаеў, Яўген Чамадураў, Эрнст Гейдэбрэхт, Яўген Ждан, Вячаслаў Вокунеў&lt;ref name=&quot;teatr&quot;/&gt;.

У 1996 годзе ў выніку рэарганізацыі адзіны тэатар падзяліўся на дзьве самастойныя структуры: опэры і балету. У 2009 годзе пасьля завяршэньня капітальнае рэканструкцыі будынку тэатру было прынятае рашэньне зноў аб’яднаць трупы ў адзіны Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету&lt;ref name=&quot;teatr&quot;/&gt;.

== Будынак ==
Будынак, у якім месьціцца тэатар — помнік архітэктуры [[канструктывізм]]у міжваеннага пэрыяду аўтарства [[Георгі Лаўроў|Георгія Лаўрова]] і [[Ёсіф Лянгбард|Ёсіфа Лянгбарда]].

Паводле аднаго з кіраўнікоў рэканструкцыі тэатра 2008 году, на месцы будынка тэатра некалі знаходзіўся манастыр. Пад час рэканструкцыі быў выяўлены стары фундамэнт на вапнавым растворы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Волкова, С.|загаловак=Сердце театра|выданьне=7 дней|год=2008|нумар=47|старонкі=31}}&lt;/ref&gt;.

У [[1934]] годзе&lt;ref name=&quot;dojl&quot;&gt;{{Літаратура/Беларусы: У 8 т.|2к}} С. 320&lt;/ref&gt; (паводле іншых зьвестак у [[1935]]) на Траецкай плошчы заклалі масіўнае збудаваньне ў духу савецкага [[канструктывізм]]у — новы тэатар опэры і балету. У [[1937]] годзе першапачатковы плян быў перапрацаваны ў бок памяншэньня выдаткаў і адпаведна памераў збудаваньня. Будаўніцтва тэатра завяршылася ў [[1938]]&lt;ref name=&quot;dojl&quot;/&gt; годзе (паводле іншых зьвестак — у 1937)&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = М. Ходас. С. Касторскі. | загаловак = Што затрымлівае сканчэньне будаўніцтва. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1937-55.pdf| мова  = | выданьне  =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 27 кастрычніка 1937 | том   = | нумар  = 55 (326) | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;. Вялікі тэатар опэры і балета расчыніў дзьверы для гледачоў 10 сакавіка 1939 году. Аб'ём будынка 163 тыс. куб. мэтраў, кошт яго – 12.410 тыс. руб. У дзень адкрыцьця тэатра адбылася прэмʼера першай беларускай сучаснай опэры «[[Міхась Падгорны (опэра)|Міхась Падгорны]]» – лібрэта [[Пятрусь Броўка|Пятруся Броўкі]], музыка кампазытара [[Яўген Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]]; пастаноўка [[Леў Літвінаў|Льва Ліцьвінава]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Адкрыццё Вялікага тэатра оперы і балета БССР. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1939-13.pdf | мова  = | выданьне  = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 9 сакавіка 1939 | том   = | нумар  = 13 (427) | старонкі  = 1 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Н. Нілаў.| загаловак = «Міхась Падгорны» у дзяржаўным тэатры оперы і балета. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1939-15.pdf | мова  = | выданьне  = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 15 сакавіка 1939 | том   = | нумар  = 15 (429) | старонкі  = 4 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;.

У час нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў тэатар быў пераўтвораны ў [[стайня|стайню]]. Інтэр’еры і ўпрыгожваньні былі разрабаваны і вывезены ў [[Нямеччына|Нямеччыну]]. Пасьля выгнаньня захопнікаў тэатар быў грунтоўна рэканструяваны, у прыватнасьці зьявіліся ярусныя [[балькон]]ы ў глядацкай залі. Пры аднаўленьні інтэр’ераў выкарыстоўваліся эскізы [[Андрэй Бембель|Андрэя Бэмбеля]]. [[Рэканструкцыя]] доўжылася тры гады і скончылася ў 1948 годзе. Навокал тэатру быў разьбіты парк, спраектаваны [[Ёсіф Лянгбард|Ё. Лянгбардам]].

У 1967 годзе адбылася [[рэканструкцыя]] завяршэньня тэатру, у выніку чаго апошні атрымаў нізкі шаломападобны дах. У 1978 годзе адбылася наступная рэканструкцыя. У 2006 годзе будынак менскай опэры ізноў быў зачынены на капітальную рэканструкцыю, якая закончылася ў [[2009]] годзе.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;left&quot;&gt;
Файл:Miensk, Opera. Менск, Опэра (J. Langbard, 1933).jpg|Рысунак аўтара, 1933 г.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (1938).jpg|1938 г.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (1941-43).jpg|1941-43 гг.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (04.1943).jpg|04.1943 гг.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (A. Zabalicki, 1941-44).jpg|1941-44 гг.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (1941) (2).jpg|Аэрафотаздымак 1941 гг.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (1941) (3).jpg|Аэрафотаздымак 1941 гг.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (1939).jpg| 1939 гг.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (10.09.1941).jpg|Аэрафотаздымак (10.09.1941)
Файл:Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (R. Feldmeyer, 1942).jpg|Рысунак R. Feldmeyer, 1942 г.
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (1943).jpg|Тэатр, 1943 г.
Файл:Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара (1943-44).jpg|Менск, Сьвіслач-Траецкая гара, тэатр (1943-44 гг.)
Файл:Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара (1941).jpg|Паліцыйны мост цераз раку Сьвіслач і Опэрны тэатар (1941 г.)
Файл:Miensk, Śvisłač-Trajeckaja hara. Менск, Сьвіслач-Траецкая гара (05.1944).jpg|рака Сьвіслач і Опэрны тэатар (05.1944)
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (1942-43) (2).jpg|Опэра (1942-43)
Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Opera. Менск, Траецкая гара, Опэра (1942-43).jpg|(1942-43)
&lt;/gallery&gt;

== Бібліяграфія ==
* {{Артыкул| аўтар = Бэнэдыкт Норд.| загаловак =Опэра «Кармэн». | спасылка  =https://knihi.com/none/Mastactva_i_revalucyja_pdf.zip.html | мова  = | выданьне  =[[Мастацтва і рэвалюцыя]] | тып =часопіс | год  =1932, ліпень  | том = | нумар  =1 | старонкі  =25—28 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Віталь Вольскі|В. Вольскі]]. | загаловак = На шляхох беларускай опэры.| спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/4afd0de3af90f545a8469dbf7c6c204f.pdf | мова  = | выданьне  =[[Мастацтва і рэвалюцыя]] | тып =часопіс | год  =1932, жнівень  | том   = | нумар  =2 | старонкі  =11—15 }} 
* {{Артыкул| аўтар = [[Георгі Лаўроў|Арх. Лаўроў]]. | загаловак = Да пабудовы Беларускага дзяржаўнага тэатру ў Менску.| спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/4afd0de3af90f545a8469dbf7c6c204f.pdf | мова  = | выданьне  =[[Мастацтва і рэвалюцыя]] | тып =часопіс | год  =1932, жнівень  | том   = | нумар  =2 | старонкі  =23—25 }} 
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = Хроніка. Створан Беларускі дзяржаўны тэатр опэры і балету. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/7c8e5a53cffff9f7d39954029717e42d.pdf | мова  = | выданьне  =[[Мастацтва і рэвалюцыя]] | тып =часопіс | год  = 1933, студзень—люты| том   = | нумар  = 1—2 | старонкі  = 52| issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = Прэм'ера оперы «Травіята». | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.pdf.zip/1941-070.pdf | мова  = | выданьне  =[[Звязда]] | тып = газэта | год  = 23 сакавіка 1941 | том   = | нумар  = 70 (6952)| старонкі  = 3, 4  | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Беларусы: У 8 т.|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|711Г000210}}
* [https://web.archive.org/web/20220521230400/https://bolshoibelarus.by/bel/ Афіцыйная старонка]
* {{спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090126235517/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2787.htm|загаловак=Фота|праект=сайт Менск стары і новы|url=http://www.minsk-old-new.com/minsk-2787.htm}}
* {{спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407124133/http://nn.by/1998/04/13.htm|загаловак=Іосіф Лянгбард. Менская Опэра|выдавец=«НН»|url=http://nn.by/1998/04/13.htm}}

{{Менск}}
{{Беларускія тэатры}}

[[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету| ]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1933 годзе]]</text>
      <sha1>oi1lpbg3o55esl39do053pyvea1j90v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2009</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51600</id>
    <revision>
      <id>2699689</id>
      <parentid>2442835</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24250" sha1="9jwtjqhpk98l6k6tzrumiv0abwbg51n" xml:space="preserve">{{Краіна на конкурсе Эўрабачаньне
|песьня      = «[[Eyes That Never Lie]]»
|выява       = 
|краіна      = Беларусь
|год         = 2009
|подпіс      = 
|дата адбору = ''Паўфінал'': 15 сьнежня&lt;br /&gt;''Фінал'': 19 студзеня
|ТБ канал    = 
|артыст      = [[Пётар Ялфімаў]]
|мова        = [[ангельская мова|ангельская]]
|кампазытар  = 
|паэт        = П. Ялфімаў&lt;br /&gt;В. Прахожы
|месца       = 
|балы        = 
|месца ў паўфінале = 13
|балаў у паўфінале = 25
}}
На конкурсе песьні «[[Конкурс песьні Эўрабачаньне-2009|Эўрабачаньне-2009]]» [[Беларусь]] прадставіў сьпявак [[Пётар Ялфімаў]] зь песьняй «[[Eyes That Never Lie]]».

== Нацыянальны адбор ==
Прыём заявак на конкурс «ЭўраФэст» — беларускі адборачны тур «Эўрабачаньня-2009» — пачаўся 5 кастрычніка і завяршыўся 25 лістапада. На конкурс было пададзена 116 заявак ад выканаўцаў і аўтараў песень (спачатку паведамлялася пра 118 заявак). Большасьць пададзеных заявак — ад выканаўцаў (101). Сярод заявак пераважаюць песьні па-расейску і па-ангельску, ёсьць кампазыцыя на гішпанскай мове. Маецца некалькі песень на беларускай мове, адну зь іх выконвала сьпявачка [[Дакота (сьпявачка)|Дакота]].

Хадзілі нават чуткі аб тым, што прэтэндэнтам ад Беларусі можа стаць [[Барыс Маісееў]], аднак кіраўнік праекту «ЭўраФэст» [[Аляксандар Ціхановіч]] паведаміў, што гэта немагчыма, паколькі ў сьпевака няма беларускага грамадзянства.

=== Ход і правілы адбору ===
Усе выканаўцы, якія падалі заяўкі, мінулі праслухоўваньне ў сяброў журы. Песьню, выкананую салістам або гуртам, на сцэне могуць прадстаўляць ня больш за шэсьць чалавек. Максымальная працягласьць выкананьня — тры хвіліны. Вершы і музыка кампазыцыі не павінны быць камэрцыйна рэалізаваныя, апублікаваныя або публічна выкананыя да 1 кастрычніка 2008 году.

Сярод заявак ад аўтараў песень прафэсійнае журы шляхам праслухоўваньня дэма-вэрсіяў вызначыла лепшыя кампазыцыі. Калі журы не задаволіла конкурсная песьня выканаўца, яму парэкамэндавалі абраць новую з гэтага банка кампазыцыяў.

=== Журы ===
У гэтым годзе зьведаў зьмены склад журы. У яго не ўвайшлі [[Міхаіл Фінбэрг]], які некалькі гадоў быў яго старшынём, і [[Ірына Дарафеева]].

=== Паўфінал ===
У паўфінал конкурсу «ЭўраФэст», які адбыўся 15 сьнежня, выйшлі 15 выканаўцаў. Па выніках іх выступу журы вызначыла пяць удзельнікаў фіналу.

У паўфінал не прайшлі некалькі даволі вядомых выканаўцаў: [[Ганна Шаркунова]], [[Вольга Плотнікава]], [[Аляксандра Гайдук]] і гурт «[[Топлес]]».

Што тычыцца ўдзелу [[Gunesh]] у конкурсным адборы на «Эўрабачаньне» ад дзьвюх краін — [[Беларусь|Беларусі]] і [[Азэрбайджан на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2009|Азэрбайджану]] — адначасова, то, па словах кіраўніка «ЭўраФэсту», гэта ня мае ніякага значэньня. Кожны можа ўдзельнічаць адразу ў некалькіх адборах.

Чарговасьць выступленьняў паўфіналістаў вызначылі лёсаваньнем, якое адбылося 5 сьнежня ў [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]].
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #fffff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a2ceea&quot;
| '''Нумар'''
| '''Выканаўца'''
| '''Песьня'''
| '''Аўтары'''
|- align=&quot;center&quot;
| 1
| [[Аляксей Крэчэт]]
| «Joy and Freedom»
| В. Рузаў&lt;br /&gt;А. Шэнец
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a7dec6&quot;
| 2
| [[Пётар Ялфімаў]]
| «Eyes That Never Lie»
| П. Ялфімаў&lt;br /&gt;В. Прахожы
|- align=&quot;center&quot;
| 3
| Гурт «[[Кола (гурт)|Кола]]»&lt;br /&gt;([[Лідзія Заблоцкая]])
| «Гудок»
| Б. Грыдзін&lt;br /&gt;В. Шаўчэнка
|- align=&quot;center&quot;
| 4
| [[SingeRin]]
| «Don't Think About It»
| К. Дудзіч
|- align=&quot;center&quot;
| 5
| [[Дакота (сьпявачка)|Дакота]]
| «Цябе забываю»
| Дакота&lt;br /&gt;Г. Лабадзенка
|- align=&quot;center&quot;
| 6
| [[The Champions]]
| «Shake, It Europe!»
| Нілс&lt;br /&gt;О. Аракпосім
|- align=&quot;center&quot;
| 7
| [[Alex Patlis Band]]&lt;br /&gt;([[Аляксандар Патліс]])
| «Кто сказал?»
| А. Патліс
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a7dec6&quot;
| 8
| [[Litesound]] і [[Дакота (сьпявачка)|Дакота]]
| «Carry On»
| У. Каракін
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a7dec6&quot;
| 9
| [[Дамяніка (сьпявачка)|Дамяніка]]
| «My Day»
| С. Сухамлін&lt;br /&gt;А. Косьцюгаў
|- align=&quot;center&quot;
| 10
| [[Дзядзька Ваня]]
| «Our Belarussia»
| І. Вабішчэвіч
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a7dec6&quot;
| 11
| [[Ветер в голове]]
| «Or Or And»&lt;br /&gt;(«І — або — і»)
| А. Захарык&lt;br /&gt;Г. Галушка
|- align=&quot;center&quot;
| 12
| [[Ганна Благава]] і [[Юры Вашчук]]
| «Behind»
| Ю. Вашчук&lt;br /&gt;А. Жыліна
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a7dec6&quot;
| 13
| [[Gunesh]]
| «Fantastic Girl»
| Gunesh&lt;br /&gt;М. Хаітбаева
|- align=&quot;center&quot;
| 14
| [[Вікторыя Бялова]]
| «Don't Give Up from Love»
| А. Клімка&lt;br /&gt;В.Бялова
|- align=&quot;center&quot; 
| 15
| [[Venera (сьпявачка)|Venera]]
| «Big Game»
| А. Набееў
|}

=== Фінал ===
Фінал Нацыянальнага тэлевізійнага праекту «ЭўраФэст» адбыўся 19 студзеня ў [[Палац спорту (Менск)|Палацы спорту]] ў [[Менск]]у. Паводле новых правілаў «ЭўраФэсту», у фінале не сябры журы, а тэлегледачы шляхам тэлефоннага галасаваньня абралі афіцыйнага прадстаўніка Рэспублікі Беларусь на Міжнародным конкурсе песьні «Эўрабачаньне-2009». Ім стаў [[Пётар Ялфімаў]], ён набраў 11 475 галасоў. 

Тэлефоннае галасаваньне пачалося адразу пасьля выступу ўсіх прэтэндэнтаў на ўдзел у конкурсе «Эўрабачаньне-2009». Пасьля канкурсантаў на сцэну выйшлі госьці фіналу «ЭўраФэста», якімі, па традыцыі, сталі выканаўцы-ўдзельнікі конкурсу «Эўрабачаньня» розных гадоў з розных краін.

Па правілах конкурсу прэтэндэнты на паездку на «Эўрабачаньне» маглі абраць іншую кампазыцыю для выступу ў фінальным шоў зь песень, дасланых аўтарамі на конкурс і адабраных журы.

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #fffff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#a2ceea&quot;
| '''Нумар'''
| '''Выканаўца'''
| '''Песьня'''
| '''Аўтары'''
| '''Галасы'''
| '''Месца'''
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;silver&quot;
| 1
| [[Gunesh]]
| «Fantastic Girl»
| Gunesh&lt;br /&gt;М. Хаітбаева
| 7949
| 2
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;gold&quot;
| 2
| [[Пётар Ялфімаў]]
| «Eyes That Never Lie»
| П. Ялфімаў&lt;br /&gt;В. Прахожы
| 11 475
| 1
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;orange&quot;
| 3
| [[Litesound]] і [[Дакота (сьпявачка)|Дакота]] 
| «Carry On»
| У. Каракін
| 4385
| 3
|- align=&quot;center&quot; 
| 4
| [[Дамяніка (сьпявачка)|Дамяніка]]
| «This is My Day»
| С. Сухамлін&lt;br /&gt;А. Косьцюгаў
| 1125
| 5
|- align=&quot;center&quot; 
| 5
| [[Ветер в голове]]
| «Шпацыруем»
| 
| 2804
| 4
|}

== Эўрабачаньне ==
Пётар Ялфімаў выступіў у першым паўфінале конкурсу 12 траўня 2009 году. У паўфінале спаборнічалі артысты з 19 краінаў. Па выніках галасаваньня тэлегледачоў, пуцёўку ў фінал атрымалі прадстаўнікі [[Турэччына|Турэччыны]], [[Швэцыя|Швэцыі]], [[Ізраіль|Ізраілю]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Мальта|Мальты]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіны]], [[Румынія|Румыніі]], [[Армэнія|Армэніі]] і [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]]. Прадстаўнік Беларусі ў фінал не патрапіў (13-е месца, 25 ачкоў). П.Ялфімаў атрымаў 6 балаў ад Македоніі (пятае месца), па 4 бала — ад Ізраілю, Фінляндыі і Армэніі (сёмае месца), 2 бала — ад Чарнагорыі (дзявятае месца), па 1 балу — ад Ісьляндыі, Швэцыі, Мальты, Баўгарыі і Чэхіі (дзясятае месца). Таксама не атрымалася патрапіць у фінал прадстаўнікам [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Андора|Андоры]], [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Баўгарыя|Баўгарыі]] і [[Рэспубліка Македонія|Македоніі]]. У няўдачы свайго выступу Ялфімаў абвінаваціў арганізатараў, кіраўніцтва беларускай дэлегацыі, журналістаў Беларускага тэлебачаньня, і выявіў жаданьне сустрэцца з [[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь|прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090520003350/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=26298 Ялфімаў: Мне вельмі шмат што ёсьць расказаць прэзыдэнту] // [[Наша Ніва]], 15 траўня 2009 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/1731223.html Няўдачнік «Эўрабачаньня» Ялфімаў зьбіраецца да Лукашэнкі] // [[Алег Грузьдзіловіч]], [[Радыё Свабода]], 13 траўня 2009 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090525092322/http://news.tut.by/kaleidoscope/137763.html Ялфімаў: Я не прасіў расьсьледаваць фінансавыя пытаньні «Эўрабачаньня»] // [[Кастусь Лашкевіч]], [[TUT.BY]], 21 траўня 2009 г.&lt;/ref&gt;

14 траўня прайшоў другі паўфінал, у якім у ліку іншых канкурсантаў выступіў выхадзец зь Беларусі 23-гадовы [[Аляксандар Рыбак]]. На конкурсе ён прадстаўляў [[Нарвэгія|Нарвэгію]]. Па выніках галасаваньня ён заваяваў права выступіць у фінале, а 17 траўня ўжо ў фінале набраў рэкордныя 387 балаў і заняў першае месца.&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/news?id=2647 NORWAY WINS EUROVISION SONG CONTEST!] // Eurovision.tv, 17 траўня 2009 г.&lt;/ref&gt; Яшчэ да конкурсу Аляксандар сказаў, што калі пераможа, то палова гэтай перамогі будзе прыналежаць Беларусі.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090521172616/http://www.interfax.by/article/43452 Александр Рыбак: «Если выиграю — половина победы принадлежит Беларуси!»]{{ref-ru}} // [[Interfax]], 9 траўня 2009 г.&lt;/ref&gt;

Па выніках усяго конкурсу, П.Ялфімаў заняў 27-е месца сярод 37 паўфіналістаў і 32-е сярод усіх 42 удзельнікаў «Эўрабачаньня-2009».

Камэнтавалі конкурс на тэлеканале [[БТ]] вядучыя [[Аляксандар Ціхановіч]] і [[Дзяніс Кур'ян]]. 

=== Галасаваньне ===
==== У паўфінале ====
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #ffffff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
!colspan=2|'''Галасы за выканаўца зь [[Беларусь|Беларусі]] ў першым паўфінале'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіны'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 || —
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 || —
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 || —
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 || —
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 || [[Рэспубліка Македонія|Македонія]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 || —
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 || [[Ізраіль]], [[Фінляндыя]], [[Армэнія]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 || —
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 || [[Чарнагорыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 || [[Ісьляндыя]], [[Швэцыя]], [[Мальта]], [[Баўгарыя]], [[Чэхія]]
|}
|width=&quot;50%&quot;|
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #ffffff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
|-
!colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў [[Беларусь|Беларусі]] ў першым паўфінале'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіна'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 || [[Ісьляндыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 || [[Армэнія]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 || [[Мальта]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 || [[Швэцыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 || [[Турэччына]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 || [[Босьнія і Герцагавіна]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 || [[Ізраіль]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 || [[Чарнагорыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 || [[Швайцарыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 || [[Румынія]]
|}
|}

==== У фінале ====
Аб’яўляла балы ад Беларусі на «Эўрабачаньні-2009» [[Кацярына Ліцьвінава]] («[[Міс Беларусь]]» 2006 году, прадстаўляла Беларусь на конкурсе «[[Міс Сьвету]]»).

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: #ffffff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;350px&quot;
|-
!colspan=2|'''Галасы тэлегледачоў [[Беларусь|Беларусі]] ў фінале'''
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;60px&quot;| '''Адзнака''' || '''Краіна'''
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 || [[Нарвэгія]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 || [[Азэрбайджан]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 || [[Расея]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 || [[Францыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 || [[Украіна]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 || [[Грэцыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 || [[Эстонія]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 || [[Вялікабрытанія]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 || [[Ісьляндыя]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 || [[Армэнія]]
|}

Пасьля конкурсу сябра беларускага журы Эўрабачаньня Сяргей Маліноўскі паставіў пад сумнеў вынікі галасаваньня. Так, напрыклад, журы паставіла 0 балаў расейскай канкурсантцы [[Анастасія Прыходзька|Анастасіі Прыходзька]], але ў выніку [[Расея]] атрымала ад Беларусі 8 балаў. 

Сяргей Маліноўскі: «Я ўвогуле вельмі сумняваюся, што галасы гледачоў улічваюцца. Можа іх і лічаць, але ў канчатковым выніку іх карэктуюць на тэлебачаньні. І вынікі галасаваньня робяць з пункту гледжаньня паліткарэктнасьці. Каб даць і тым, і гэтым. У прыватнасьці з Расеяй: я вельмі сумняваюся, што Прыходзька ў нас атрымала 8 балаў».&lt;ref&gt;[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], [https://web.archive.org/web/20090522192923/http://news.tut.by/kaleidoscope/137595.html Маліноўскі: Я вельмі сумняваюся, што Прыходзька ў нас атрымала 8 балаў]&lt;/ref&gt;

Таксама стала вядома, што галасы некаторых беларускіх тэлегледачоў маглі быць падкупленыя. У розных аўтапарках [[Менск]]у на гэты час былі замоўленыя 10 аўтобусаў, у якіх беларускія студэнты былі адвезеныя ў бок беларуска-летувіскай мяжы ў кірунку [[Паставы|Паставаў]]. Сьведкі сьцьвярджаюць, што на месцы пасажыры аўтобусаў спачатку прагаласавалі зь беларускіх «сімак» за прадстаўніка [[Азэрбайджан]]у, а потым ім раздалі «сімкі» летувіскія — і яны прагаласавалі яшчэ раз. Кіроўцы аўтобусаў прызналіся, што нічога дзіўнага ў гэтым выезьдзе ня бачаць. Па іх словах, так адбываецца кожнае «Эўрабачаньне». Толькі краіны, за якія галасуюць вандроўцы, кожны год розныя.&lt;ref&gt;[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], [https://web.archive.org/web/20090521105401/http://www.belradio.fm/ru/854/reports/32828/ Азэрбайджан «падкупляў» галасаваньне на «Эўрабачаньні» ў Беларусі і Летуве?]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Скандалы ==
22 траўня 2009 году, падчас працоўнай паездкі ў [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскую вобласьць]], [[прэзыдэнт Беларусі]] [[Аляксандар Лукашэнка]] заявіў, што ён не задаволены вынікамі ўдзелу прадстаўнікоў рэспублікі на конкурсе «Эўрабачаньне» і лічыць неабходным цалкам замяніць каманду, якая займаецца падрыхтоўкай беларускіх удзельнікаў да гэтага конкурсу.&lt;ref&gt;[[interfax.by]], [https://web.archive.org/web/20090525011329/http://news.tut.by/kaleidoscope/137910.html Прэзыдэнт зьменіць падыходы да Эўрабачаньня, а каманду заменіць]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Хутчэй за ўсё праект «[[ЭўраФэст]]» закроюць, а «Эўрабачаньнем» будзе займацца канал [[ОНТ]]. Трансьляваць конкурс будзе [[БТ]], паколькі ён зьяўляецца чальцом Эўрапейскага вяшчальнага зьвязу.&lt;ref&gt;[[interfax.by]], [https://web.archive.org/web/20090525011344/http://news.tut.by/kaleidoscope/137937.html «ЭўраФэст» зачыняюць, а «Эўрабачаньнем» будзе займацца ОНТ?]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 

== Дадатковыя зьвесткі ==
Упершыню за ўсю гісторыю конкурсу беларускія тэлегледачы аддалі 12 балаў не [[Расея|Расеі]], а іншай краіне — [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]. [[Азэрбайджан]]у беларусы паставілі 10 балаў, а Расеі толькі 8. Усяго ж Нарвэгіі аддалі 12 балаў 16 краін: [[Беларусь]], [[Расея]], [[Гішпанія]], [[Нямеччына]], [[Швэцыя]], [[Ісьляндыя]], [[Ізраіль]], [[Латвія]], [[Летува]], [[Украіна]], [[Польшча]], [[Галяндыя]], [[Эстонія]], [[Данія]], [[Славенія]], [[Вугоршчына]].

Афіцыйны лягатып беларускага канкурсанта Эўрабачаньня поўнасьцю супадае з лягатыпам галяндзкага гораду [[Гаага]].&lt;ref&gt;[[Алесь Герасіменка]], [[Generation.bY]], [http://generation.by/news2909.html Пётар Ялфімаў выкарыстоўвае лягатып Гаагі]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Эўрабачаньня]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20081024093915/http://www.tvr.by/bel/eurovision2009.asp Інфармацыя пра конкурс на сайце tvr.by]
* [[БелаПАН]], [https://web.archive.org/web/20160305021534/http://news.tut.by/122846.html На национальный отборочный тур «Евровидения-2009» подано 118 заявок]{{ref-ru}}
* [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], [https://web.archive.org/web/20081203113609/http://news.tut.by/123047.html Дакота засьпявае на адборы да «Эўрабачаньня» па-беларуску]

{{Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2009}}

[[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песьні Эўрабачаньне-2009]]</text>
      <sha1>9jwtjqhpk98l6k6tzrumiv0abwbg51n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55788</id>
    <revision>
      <id>2699939</id>
      <parentid>2692643</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пад уладай Расейскай імпэрыі */</comment>
      <origin>2699939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49210" sha1="hsfi61d80szfrubdv72t3gpdtldab5x" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Вялікі Бор}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Вялікі Бор
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Вялікага Бору
|Лацінка                          = Vialiki Bor
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = Перад 1600 годам 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Сельсавет                        = [[Велікаборскі сельсавет|Вялікаборскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 132
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 658
|Год падліку колькасьці           = 2021
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 247602
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 52
 |Шырата хвілінаў                 = 1
 |Шырата сэкундаў                 = 58.1
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 56
 |Даўгата сэкундаў                = 3
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.5
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}

'''Вялі́кі Бор'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 313&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Вялікі Бор уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Велікаборскі сельсавет|Вялікаборскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|150пкс|Вялікі Бор у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Вялікі Бор у люстрацыі 1683 г.]][[File:Падданыя зь Вялікага Бору ў інвэнтары 1721 г.png|значак|150пкс|Падданыя зь Вялікага Бору ў інвэнтары 1721 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Ці ня самая раньняя згадка пра паселішча датаваная 20 чэрвеня 1600 году, калі пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, [[Хвойнікі]], Вялікі Бор, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Храпкаў]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Вялікі Бор належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з Хвойнікамі, г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага у сьнежні 1621 — студзені 1622 году мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Вялікі Бор пана Мікалая Харлінскага і сёлы Брагінскай воласьці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага.{{Заўвага|Складаньне дакумэнту было завершана ў сяле князёў Жыжэмскіх Маканавічы ўжо Рэчыцкага павету ВКЛ.}} &lt;ref&gt;ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з шасьці дымоў вёскі Вялікі Бор і з двух у той ваколіцы названага маёнтку пана М. Абрагамовіча млыновых колаў выплачвалася адпаведна па 3 і па 6 злотых&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 396 – 397&lt;/ref&gt;.

8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названы і Вялікі Бор&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з 6 дымоў (×6 – каля 36 жыхароў) Вялікага Бору мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з тых жа 6 дымоў вёскі Вялікі Бор кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 6 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 9 дымоў вёскі Вялікі Бор Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор у 2 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488 – 489, 507&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Вялікім Боры было 10 двароў. У рэвізіі 1716 году засьведчана наяўнасьць ужо 22 гаспадарак, адна зь якіх была вызваленая ад асноўных павіннасьцей (słoboda). Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік добраў.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Вялікім Боры налічваўся 21 двор{{Заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» аўтары налічылі ажно «27 сем'яў», памылкова запісаўшы шасці вялікаборцам, якія дадаткова плацілі чынш зь іншага надзелу або агароду, па дзьве гаспадаркі замест адной&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна (далей: Памяць) / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 27&lt;/ref&gt;. Тое паўторана і ў вядомай на lapsus энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі».}}, чыншу выплачвалася 119 злотых, 22 з паловай грошы, даніны мядовай (бельцаў) — 51{{Заўвага|Нічога не сказана пра паншчыну, гвалты і дзякла (акрамя мёду); у інвэнтары 1698 г. такія зьвесткі ёсьць.}}. Прозьвішчы жыхароў: Гардзеенка, Мартыненка, Ярмошанка, Радчык, Сачанка, Міненка, Літвіненка, Харошка (Chworoszko, Chorosczonko), Навуменка&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 127адв., 131адв.-132, 139адв., 141адв.-142&lt;/ref&gt;.

У ходзе асваеньня абшараў паміж Вялікім Борам і Маканавічамі пачасьціліся памежныя канфлікты. 28 лютага 1721 году пан маршалак мазырскі Антоній Аскерка са Слуцку зьвярнуўся зь лістом да князя Мікалая Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, з просьбай, абы падданыя яго вялікаборскія падданым зь вёскі Ізбін (Ізбынь) крыўдаў не чынілі і ў грунты іхныя «nie wdzierali się». У ліпені 1722 году тым жа панам суседам князь М. Шуйскі пакліканы на суд Галоўнага Трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага за насланьне людзей вялікаборскіх на грунты ізбінцаў, дзе яны лес пасеклі, сенажаці пакасілі ды ўчынілі шматлікія гвалты. 26 кастрычніка 1722 году ў Мазырскім гродзе па справе маршалка Аскеркі і харунжыча Шуйскага панам Даніэлем Віслаухам засьведчана апісанае размежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Вялікі Бор і Ізбін&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 34 — 35&lt;/ref&gt;.  
 
У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Вялікі Бор у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|150px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]]

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 10 дымоў вёскі Вялікі Бор былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Вялікі Бор і Рудня Вялікаборская былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|150пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]]

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Вялікім Боры налічваўся 31 двор&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(×6 — прыкладна 186 жыхароў).

У 1754 годзе з 36 двароў (каля 216 жыхароў) вёскі Вялікі Бор Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}} выплачвалася 5 злотых і 18 грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 22 злотых і 12 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;. 30 чэрвеня 1764 году пасэсары Хойніцкіх добраў сужэнства Войцех і Анеля князі Шуйскія, старосты ніжынскія, выступілі ў Оўруцкім гродзе супраць пана кашталяніча наградзкага Багуслава Аскеркі за неаднаразовае насланьне падданых на грунты вёскі Вялікі Бор, учыненне там розных шкодаў і гвалтаў&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 35&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Вялікаборская філія ў візыце 1785 г.png|значак|зьлева|150пкс|Вялікаборская філія ў візыце 1785 г.]]
 
Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Вялікім Боры налічвалася адпаведна 5, 3 і 3 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;.

У візыце Чарнобыльскага дэканату 1785 году засьведчана, што жыхары 40 дымоў Вялікага Бору (за 3 мілі ад Хвойнікаў) заставаліся ў прыходзе Сьвята-Пакроўскай царквы. У самым сяле апісаная «Kaplica czyli Filia» Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, будынак якой асьвечаны хвойніцкім сьвятаром Якубам Чачотам у 1780 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 80зв., 81; на 1789 г. гл. таксама: Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]][[Файл:Вялікі Бор, Дубровіца, Рудзенька на плане Генеральнага межавання 1797 г.jpg|значак|150пкс|Сяло Вялікі Бор, вёскі Дубровіца, Рудзенька на схематычным пляне Рэчыцкага павету. Каля 1800 г.]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вялікі Бор — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001.  C. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, тут было 59 двароў з 230 душамі мужчынскага і 189 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 113-122адв.&lt;/ref&gt;. У мэтрычных запісах Хвойніцкай Пакроўскай царквы за 1795 год сустрэтыя зьвесткі пра хрост дзяцей і асьвячэньне шлюбаў жыхароў Вялікага Бору і Дубровіцы (яшчэ і пра памерлага)&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 352-355адв.&lt;/ref&gt;, з чаго вынікае іх прыналежнасьць, як і раней, да прыходу згаданай царквы. 

У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, «деревня Великой Бор» з паташным заводам названыя сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія перайшлі былі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71, 74&lt;/ref&gt;. Паводле праваслаўнага сьвятара Максіма Ярэміча, велікаборцы заставаліся уніятамі ажно да 1831 году&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости (далей: МЕВ). – Минск, 1870. № 5. С. 116, 120 – 121&lt;/ref&gt;, калі тут была ўладкаваная філія Астраглядавіцкага парафіяльнага касьцёлу. Ад 1796 году ў касьцёльных кнігах пачалі рэгулярна зьяўляцца зьвесткі аб задавальненьні духоўных патрэбаў людзей зь Вялікага Бору і Дубровіцы ксяндзамі братам-прапаведнікам (дамініканам) Бруна Лявіцкім, хвойніцкім капэлянам, і Тэадорам Чабаноўскім. У 1797 годзе таксама неаднаразова згадваліся могілкі пры мясцовай капліцы, а кс. Т. Чабаноўскі падпісваўся, акрамя таго, што астраглядаўскім альбо хвойніцкім вікарыем, і вялікаборскім капэлянам&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 1781. Спр. 27. Спр. 202. А. 176-184адв., 215, 216, 239, 239адв.&lt;/ref&gt;. Паводле якога абраду яны маглі адпраўляць набажэнствы? Б. Лявіцкі — ад пачатку быў рыма-каталіцкім сьвятаром. Але Т. Чабаноўскі яшчэ ў 1785 годзе служыў уніяцкім парохам у Стралічаве. 

[[File:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|зьлева|150пкс|Курган Людвікі альбо фамільны склеп роду Прозараў у Хвойніках.]][[Файл:Фальварак Гудаў на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.png|значак|150пкс|Фальварак Гудаў і сяло Вялікі Бор на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.]]

У шляхецкай рэвізіі 1811 года паведамляецца, што ў Будзе Велікаборскай маёнтку Хвойнікі абознага Прозара эканомам служыў 68-гадовы Юзаф Бакіноўскі, а лоўчым — 39-гадовы Ваўжынец Бакіноўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248&lt;/ref&gt;. У 1828 годзе на могілках у Вялікім Боры знайшла часовы прытулак памерлая ў Берасьці Людвіка Канстанцыя Прозар, праз год перазахаваная мужам Каралем у Хвойніках&lt;ref&gt;Клок Л. Д. Таямніца хойніцкага пергаменту. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі, 1976. № 1. С. 21 – 22&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1844 году Хвойніцкага маёнтку Уладыслава Прозара, Вялікі Бор з 63 дварамі належаў да фальварку Гудаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што на 1850 год тут было 69 двароў, 441 жыхар. Паводле «Списков населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.», 144 асобы мужчынскага і 146 жаночага пола зь ліку жыхароў Вялікага Бору належалі да Астраглядаўскай парафіі Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382&lt;/ref&gt;

Ад пачатку рэформавага пэрыяду сяло — у складзе Хвойніцкай воласьці. У сувязі з антырасейскім паўстаньнем рыма-каталіцкая філія была скасаваная, а жыхары Вялікага Бору, Дубровіцы павернутыя да праваслаўя&lt;ref&gt;Пяткевіч Ч. Рэчыцкае Палессе / Уклад., прадм. У. Васілевіча. Пер. з пол. Л. Салавей і У. Васілевіча. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2004. С. 434 — 435&lt;/ref&gt;{{заўвага|{{пачатак цытаты}}''Аж ось настала воля, а далей мяцеж, дак трохі паждаўшы, наехало ўсялякаго начальства і папоў, да ўзялі дай увесь народ у Дубровіцы, у Ізбіне і ў Вялікім Бару перавярнулі на рускую веру, касьцёл перахрысьцілі на цэркву, а пасьля прычапіліся і да храста{{заўвага|Крыж усталяваны быў {{пачатак цытаты}}«''на раздарожжы, дзе ад рэчыцкаго шляху паваротка чэраз Будзішча ідзе ў Гудоў... Хрэст сабе стаяў, усе, хто толькі ехаў або ішоў, то, як вядзецца паміж хрышчанымі людзьмі, скідаў шапку і хрысьціўся. Людзі прывыклі і радаваліся, бо, бач, недалека завод, а там жа смаляная нячыстая сіла арудуе, дак цяпер, баяўшыся сьвятога храста, меньш робіць капасьці.''{{канец цытаты}}}}. Ета — кажуць — варожы хрэст, панскі, ён несправядлівы хрэст, дак трэба яго зрубаць. — Хто ахвотнік зрубаць хрэст?! — крыкнуў станавы прыстаў, а ўсе маўчаць. Ён другі і трэйці раз гаркнуў так сама, а ўсе, бы начэ вады поўныя раты панабіралі. Тагды прыказаў старшыне прымусіць таго, на каго мае надзею, штоб рубаў, а старшына да мяне кажа: — Ты ж сьмялей за ўсіх, дак бяры сякеру і рубай! — Мяне — ку — трэйчы хрысьцілі: раз хрысьціў ксёндз, другі раз {{падказка|выскуб|біскуп}} {{падказка|мінджаваў|рабіў мірапамазаньне}}, а цяпер (грэх чы два) перахрысьціў поп, дак я безбожнікам не буду. — І ніхто не будзе! — крыкнулі ўсе ў адзін голас._І мы ўсе ашукаліся, бо ось выступіў дубровіцкі Каленік Лабада да ідзе к храсту. Тут мы ўсе так і абамлелі са страху, бо прачулі, што от зараз зробіцца нешто нядобрае — і зрабілася._Небавам хрэст упаў, а Каленік стаіць, раскарачыўшыся, і не варушыцца, да толькі мармыча, як немец. Яго {{падказка|паставіла колам|спаралізавала}}. Бязбожніка забралі на сані, дай завезьлі ў Хвайнікі да лазарэту. Там ён памармытаў зо дзьве нядзелі, з рукамі і нагамі стылымі, як кольле, дай чорту аддаў свой паганы дух._(Апавядаў Кастуль з Вялікага Бору.)''{{канец цытаты}}}}. У 1866 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Вялікім Боры адкрыта народная вучэльня&lt;ref&gt;Памяць. — С. 32&lt;/ref&gt;. У жніўні 1868 году ў мясцовую Раства Багародзіцкую царкву ад імпэратара Аляксандра ІІ была перададзена ікона Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;МЕВ. — Минск, 1870. № 5. С. 116&lt;/ref&gt;. На пачатак 1870 году ў сяле налічвалася 213 мужчынскіх душ сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Вялікаборскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Раства-Багародзіцкай царквы, драўляны будынак якой узьведзены ў 1871 годзе, названыя настаяцель а. Іосіф Гарбацэвіч, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Скараходаў. Да прыходу, акрамя сяла Вялікі Бор, належалі вёскі Ізбін (Ізбынь), Рудзенька і Дубровіца.&lt;ref&gt;МЕВ. — Минск, 1876. № 10. С. 459&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 491-го мужчынскага і 493-х жаночага полу верных&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 44—46&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 58 двароў, 527 жыхароў, конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 года, 162 двары, 795 жыхароў, народная вучэльня, хлебазапасная крама, карчма.

На 1909 год у сяле Вялікі Бор налічвалася 184 двары, 989 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

[[Файл:Вялікі Бор на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Вялікі Бор на мапе гэнштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Вялікі Бор, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под  науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;. 

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Вялікаборскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 61 і 120 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля другога ўзбуйненьня [[БССР]], з 8 сьнежня 1926 году Вялікі Бор — цэнтар сельсавету Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе тут створаны калгас «Чырвоны Бор», працавалі цагельня, кузьня, стальмашня, вятрак. З 20 лютага 1938 году Вялікі Бор у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 

Напярэдадні вайны ў Вялікім Боры налічвалася 420 двароў, 1800 жыхароў&lt;ref&gt;Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 499&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьвеіную вайну]], паводле энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі», у чэрвені 1943 году акупанты зьнішчылі 265 жыхароў, спалілі 262 двары. На франтах загінулі 118 вяскоўцаў.

З 8 студзеня 1954 году Вялікі Бор — у складзе Гомельскай вобласьці. Цэнтар саўгасу «Вялікаборскі». 15 жніўня 1974 году цэнтр сельсавету перанесены ў вёску [[Партызанская (Хвойніцкі раён)|Партызанская]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).&lt;/ref&gt;. 25 лістапада 2008 году цэнтар сельсавету вернуты ў Вялікі Бор&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2011-89/2011_89_9_42931.pdf Решение Хойникского районного Совета депутатов от 25 ноября 2008 г. № 90 О переносе административно-территориального центра Великоборского сельсовета]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

15 лютага 2024 году [[Міністэрства энэргетыкі Беларусі|міністар энэргетыкі Беларусі]] [[Віктар Каранкевіч]] паведаміў, што пасёлак Вялікі Бор стаў першым у Гомельскай вобласьці, які цалкам перавялі на электраацяпленьне&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэлы пасёлак у Гомельскай вобласьці перавялі на ацяпленьне электрычнасьцю|спасылка=https://nashaniva.com/336422|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=15 лютага 2024|дата доступу=15 лютага 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 211 двароў, 1200 жыхароў
* 1959 год — 988 жыхароў (паводле перапісу)
* 1970 год — 1120 жыхароў
* 1996 год — 418 гаспадарак, 1239 жыхароў
* 1999 год — 1149 жыхароў
* 2004 год  — 1052 жыхары
* 2006 год — больш за 1000 жыхароў
* 2010 год — 775 жыхароў
* 2021 год — 274 гаспадаркі, 658 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064229/http://hoiniki.gov.by/ru/velikoborskiy/ Інфармацыя пра насельніцтва Велікаборскага сельскага савету на 25.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;

== Традыцыі ==
У вёсцы захоўваецца абрад «Русальле»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/25424353.html Як праганялі русалку]&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя выхадцы ==
* [[Зьмітро Бяспалы]] — [[беларус]]кі [[пісьменьнік]]
* [[Барыс Іванавіч Сачанка]] — [[беларус]]кі [[пісьменьнік]], перакладнік і выдавец
* Іван Сачанка (1938) — беларускі журналіст, доктар гістарычных навук
* [[Алесь Шлег|Алесь Шлёг]] — беларускі празаік, паэт, публіцыст, кінадраматург, перакладчык
* [[Барыс Пятровіч]] (Сачанка) — беларускі пісьменьнік, празаік

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20160315010915/http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/716 Прагноз надвор’я ў в. Вялікі Бор]

{{Велікаборскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Велікаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>hsfi61d80szfrubdv72t3gpdtldab5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699940</id>
      <parentid>2699939</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пад уладай Расейскай імпэрыі */</comment>
      <origin>2699940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49206" sha1="e60b0tq82seuw2zr27tpeu9kmnz7ptj" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Вялікі Бор}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Вялікі Бор
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Вялікага Бору
|Лацінка                          = Vialiki Bor
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = Перад 1600 годам 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Сельсавет                        = [[Велікаборскі сельсавет|Вялікаборскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 132
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 658
|Год падліку колькасьці           = 2021
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 247602
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 52
 |Шырата хвілінаў                 = 1
 |Шырата сэкундаў                 = 58.1
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 56
 |Даўгата сэкундаў                = 3
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.5
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}

'''Вялі́кі Бор'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 313&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Вялікі Бор уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Велікаборскі сельсавет|Вялікаборскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|150пкс|Вялікі Бор у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Вялікі Бор у люстрацыі 1683 г.]][[File:Падданыя зь Вялікага Бору ў інвэнтары 1721 г.png|значак|150пкс|Падданыя зь Вялікага Бору ў інвэнтары 1721 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Ці ня самая раньняя згадка пра паселішча датаваная 20 чэрвеня 1600 году, калі пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, [[Хвойнікі]], Вялікі Бор, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Храпкаў]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Вялікі Бор належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з Хвойнікамі, г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага у сьнежні 1621 — студзені 1622 году мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Вялікі Бор пана Мікалая Харлінскага і сёлы Брагінскай воласьці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага.{{Заўвага|Складаньне дакумэнту было завершана ў сяле князёў Жыжэмскіх Маканавічы ўжо Рэчыцкага павету ВКЛ.}} &lt;ref&gt;ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з шасьці дымоў вёскі Вялікі Бор і з двух у той ваколіцы названага маёнтку пана М. Абрагамовіча млыновых колаў выплачвалася адпаведна па 3 і па 6 злотых&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 396 – 397&lt;/ref&gt;.

8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названы і Вялікі Бор&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з 6 дымоў (×6 – каля 36 жыхароў) Вялікага Бору мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з тых жа 6 дымоў вёскі Вялікі Бор кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 6 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 9 дымоў вёскі Вялікі Бор Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор у 2 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488 – 489, 507&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Вялікім Боры было 10 двароў. У рэвізіі 1716 году засьведчана наяўнасьць ужо 22 гаспадарак, адна зь якіх была вызваленая ад асноўных павіннасьцей (słoboda). Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік добраў.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Вялікім Боры налічваўся 21 двор{{Заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» аўтары налічылі ажно «27 сем'яў», памылкова запісаўшы шасці вялікаборцам, якія дадаткова плацілі чынш зь іншага надзелу або агароду, па дзьве гаспадаркі замест адной&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна (далей: Памяць) / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 27&lt;/ref&gt;. Тое паўторана і ў вядомай на lapsus энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі».}}, чыншу выплачвалася 119 злотых, 22 з паловай грошы, даніны мядовай (бельцаў) — 51{{Заўвага|Нічога не сказана пра паншчыну, гвалты і дзякла (акрамя мёду); у інвэнтары 1698 г. такія зьвесткі ёсьць.}}. Прозьвішчы жыхароў: Гардзеенка, Мартыненка, Ярмошанка, Радчык, Сачанка, Міненка, Літвіненка, Харошка (Chworoszko, Chorosczonko), Навуменка&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 127адв., 131адв.-132, 139адв., 141адв.-142&lt;/ref&gt;.

У ходзе асваеньня абшараў паміж Вялікім Борам і Маканавічамі пачасьціліся памежныя канфлікты. 28 лютага 1721 году пан маршалак мазырскі Антоній Аскерка са Слуцку зьвярнуўся зь лістом да князя Мікалая Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, з просьбай, абы падданыя яго вялікаборскія падданым зь вёскі Ізбін (Ізбынь) крыўдаў не чынілі і ў грунты іхныя «nie wdzierali się». У ліпені 1722 году тым жа панам суседам князь М. Шуйскі пакліканы на суд Галоўнага Трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага за насланьне людзей вялікаборскіх на грунты ізбінцаў, дзе яны лес пасеклі, сенажаці пакасілі ды ўчынілі шматлікія гвалты. 26 кастрычніка 1722 году ў Мазырскім гродзе па справе маршалка Аскеркі і харунжыча Шуйскага панам Даніэлем Віслаухам засьведчана апісанае размежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Вялікі Бор і Ізбін&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 34 — 35&lt;/ref&gt;.  
 
У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Вялікі Бор у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|150px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]]

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 10 дымоў вёскі Вялікі Бор былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Вялікі Бор і Рудня Вялікаборская былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|150пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]]

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Вялікім Боры налічваўся 31 двор&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(×6 — прыкладна 186 жыхароў).

У 1754 годзе з 36 двароў (каля 216 жыхароў) вёскі Вялікі Бор Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}} выплачвалася 5 злотых і 18 грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 22 злотых і 12 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;. 30 чэрвеня 1764 году пасэсары Хойніцкіх добраў сужэнства Войцех і Анеля князі Шуйскія, старосты ніжынскія, выступілі ў Оўруцкім гродзе супраць пана кашталяніча наградзкага Багуслава Аскеркі за неаднаразовае насланьне падданых на грунты вёскі Вялікі Бор, учыненне там розных шкодаў і гвалтаў&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 35&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Вялікаборская філія ў візыце 1785 г.png|значак|зьлева|150пкс|Вялікаборская філія ў візыце 1785 г.]]
 
Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Вялікім Боры налічвалася адпаведна 5, 3 і 3 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;.

У візыце Чарнобыльскага дэканату 1785 году засьведчана, што жыхары 40 дымоў Вялікага Бору (за 3 мілі ад Хвойнікаў) заставаліся ў прыходзе Сьвята-Пакроўскай царквы. У самым сяле апісаная «Kaplica czyli Filia» Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, будынак якой асьвечаны хвойніцкім сьвятаром Якубам Чачотам у 1780 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 80зв., 81; на 1789 г. гл. таксама: Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]][[Файл:Вялікі Бор, Дубровіца, Рудзенька на плане Генеральнага межавання 1797 г.jpg|значак|150пкс|Сяло Вялікі Бор, вёскі Дубровіца, Рудзенька на схематычным пляне Рэчыцкага павету. Каля 1800 г.]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вялікі Бор — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001.  C. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, тут было 59 двароў з 230 душамі мужчынскага і 189 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 113-122адв.&lt;/ref&gt;. У мэтрычных запісах Хвойніцкай Пакроўскай царквы за 1795 год сустрэтыя зьвесткі пра хрост дзяцей і асьвячэньне шлюбаў жыхароў Вялікага Бору і Дубровіцы (яшчэ і пра памерлага)&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 352-355адв.&lt;/ref&gt;, з чаго вынікае іх прыналежнасьць, як і раней, да прыходу згаданай царквы. 

У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, «деревня Великой Бор» з паташным заводам названыя сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія перайшлі былі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71, 74&lt;/ref&gt;. Паводле праваслаўнага сьвятара Максіма Ярэміча, велікаборцы заставаліся уніятамі ажно да 1831 году&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости (далей: МЕВ). – Минск, 1870. № 5. С. 116, 120 – 121&lt;/ref&gt;, калі тут была ўладкаваная філія Астраглядавіцкага парафіяльнага касьцёлу. Ад 1796 году ў касьцёльных кнігах пачалі рэгулярна зьяўляцца зьвесткі аб задавальненьні духоўных патрэбаў людзей зь Вялікага Бору і Дубровіцы ксяндзамі братам-прапаведнікам (дамініканам) Бруна Лявіцкім, хвойніцкім капэлянам, і Тэадорам Чабаноўскім. У 1797 годзе таксама неаднаразова згадваліся могілкі пры мясцовай капліцы, а кс. Т. Чабаноўскі падпісваўся, акрамя таго, што астраглядаўскім альбо хвойніцкім вікарыем, і вялікаборскім капэлянам&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 1781. Спр. 27. Спр. 202. А. 176-184адв., 215, 216, 239, 239адв.&lt;/ref&gt;. Паводле якога абраду яны маглі адпраўляць набажэнствы? Б. Лявіцкі ад пачатку быў рыма-каталіцкім сьвятаром. Але Т. Чабаноўскі яшчэ ў 1785 годзе служыў уніяцкім парохам у Стралічаве. 

[[File:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|зьлева|150пкс|Курган Людвікі альбо фамільны склеп роду Прозараў у Хвойніках.]][[Файл:Фальварак Гудаў на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.png|значак|150пкс|Фальварак Гудаў і сяло Вялікі Бор на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.]]

У шляхецкай рэвізіі 1811 года паведамляецца, што ў Будзе Велікаборскай маёнтку Хвойнікі абознага Прозара эканомам служыў 68-гадовы Юзаф Бакіноўскі, а лоўчым — 39-гадовы Ваўжынец Бакіноўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248&lt;/ref&gt;. У 1828 годзе на могілках у Вялікім Боры знайшла часовы прытулак памерлая ў Берасьці Людвіка Канстанцыя Прозар, праз год перазахаваная мужам Каралем у Хвойніках&lt;ref&gt;Клок Л. Д. Таямніца хойніцкага пергаменту. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі, 1976. № 1. С. 21 – 22&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1844 году Хвойніцкага маёнтку Уладыслава Прозара, Вялікі Бор з 63 дварамі належаў да фальварку Гудаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што на 1850 год тут было 69 двароў, 441 жыхар. Паводле «Списков населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.», 144 асобы мужчынскага і 146 жаночага пола зь ліку жыхароў Вялікага Бору належалі да Астраглядаўскай парафіі Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382&lt;/ref&gt;

Ад пачатку рэформавага пэрыяду сяло — у складзе Хвойніцкай воласьці. У сувязі з антырасейскім паўстаньнем рыма-каталіцкая філія была скасаваная, а жыхары Вялікага Бору, Дубровіцы павернутыя да праваслаўя&lt;ref&gt;Пяткевіч Ч. Рэчыцкае Палессе / Уклад., прадм. У. Васілевіча. Пер. з пол. Л. Салавей і У. Васілевіча. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2004. С. 434 — 435&lt;/ref&gt;{{заўвага|{{пачатак цытаты}}''Аж ось настала воля, а далей мяцеж, дак трохі паждаўшы, наехало ўсялякаго начальства і папоў, да ўзялі дай увесь народ у Дубровіцы, у Ізбіне і ў Вялікім Бару перавярнулі на рускую веру, касьцёл перахрысьцілі на цэркву, а пасьля прычапіліся і да храста{{заўвага|Крыж усталяваны быў {{пачатак цытаты}}«''на раздарожжы, дзе ад рэчыцкаго шляху паваротка чэраз Будзішча ідзе ў Гудоў... Хрэст сабе стаяў, усе, хто толькі ехаў або ішоў, то, як вядзецца паміж хрышчанымі людзьмі, скідаў шапку і хрысьціўся. Людзі прывыклі і радаваліся, бо, бач, недалека завод, а там жа смаляная нячыстая сіла арудуе, дак цяпер, баяўшыся сьвятога храста, меньш робіць капасьці.''{{канец цытаты}}}}. Ета — кажуць — варожы хрэст, панскі, ён несправядлівы хрэст, дак трэба яго зрубаць. — Хто ахвотнік зрубаць хрэст?! — крыкнуў станавы прыстаў, а ўсе маўчаць. Ён другі і трэйці раз гаркнуў так сама, а ўсе, бы начэ вады поўныя раты панабіралі. Тагды прыказаў старшыне прымусіць таго, на каго мае надзею, штоб рубаў, а старшына да мяне кажа: — Ты ж сьмялей за ўсіх, дак бяры сякеру і рубай! — Мяне — ку — трэйчы хрысьцілі: раз хрысьціў ксёндз, другі раз {{падказка|выскуб|біскуп}} {{падказка|мінджаваў|рабіў мірапамазаньне}}, а цяпер (грэх чы два) перахрысьціў поп, дак я безбожнікам не буду. — І ніхто не будзе! — крыкнулі ўсе ў адзін голас._І мы ўсе ашукаліся, бо ось выступіў дубровіцкі Каленік Лабада да ідзе к храсту. Тут мы ўсе так і абамлелі са страху, бо прачулі, што от зараз зробіцца нешто нядобрае — і зрабілася._Небавам хрэст упаў, а Каленік стаіць, раскарачыўшыся, і не варушыцца, да толькі мармыча, як немец. Яго {{падказка|паставіла колам|спаралізавала}}. Бязбожніка забралі на сані, дай завезьлі ў Хвайнікі да лазарэту. Там ён памармытаў зо дзьве нядзелі, з рукамі і нагамі стылымі, як кольле, дай чорту аддаў свой паганы дух._(Апавядаў Кастуль з Вялікага Бору.)''{{канец цытаты}}}}. У 1866 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Вялікім Боры адкрыта народная вучэльня&lt;ref&gt;Памяць. — С. 32&lt;/ref&gt;. У жніўні 1868 году ў мясцовую Раства Багародзіцкую царкву ад імпэратара Аляксандра ІІ была перададзена ікона Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;МЕВ. — Минск, 1870. № 5. С. 116&lt;/ref&gt;. На пачатак 1870 году ў сяле налічвалася 213 мужчынскіх душ сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Вялікаборскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Раства-Багародзіцкай царквы, драўляны будынак якой узьведзены ў 1871 годзе, названыя настаяцель а. Іосіф Гарбацэвіч, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Скараходаў. Да прыходу, акрамя сяла Вялікі Бор, належалі вёскі Ізбін (Ізбынь), Рудзенька і Дубровіца.&lt;ref&gt;МЕВ. — Минск, 1876. № 10. С. 459&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 491-го мужчынскага і 493-х жаночага полу верных&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 44—46&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 58 двароў, 527 жыхароў, конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 года, 162 двары, 795 жыхароў, народная вучэльня, хлебазапасная крама, карчма.

На 1909 год у сяле Вялікі Бор налічвалася 184 двары, 989 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

[[Файл:Вялікі Бор на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Вялікі Бор на мапе гэнштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Вялікі Бор, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под  науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;. 

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Вялікаборскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 61 і 120 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля другога ўзбуйненьня [[БССР]], з 8 сьнежня 1926 году Вялікі Бор — цэнтар сельсавету Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе тут створаны калгас «Чырвоны Бор», працавалі цагельня, кузьня, стальмашня, вятрак. З 20 лютага 1938 году Вялікі Бор у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 

Напярэдадні вайны ў Вялікім Боры налічвалася 420 двароў, 1800 жыхароў&lt;ref&gt;Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 499&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьвеіную вайну]], паводле энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі», у чэрвені 1943 году акупанты зьнішчылі 265 жыхароў, спалілі 262 двары. На франтах загінулі 118 вяскоўцаў.

З 8 студзеня 1954 году Вялікі Бор — у складзе Гомельскай вобласьці. Цэнтар саўгасу «Вялікаборскі». 15 жніўня 1974 году цэнтр сельсавету перанесены ў вёску [[Партызанская (Хвойніцкі раён)|Партызанская]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).&lt;/ref&gt;. 25 лістапада 2008 году цэнтар сельсавету вернуты ў Вялікі Бор&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2011-89/2011_89_9_42931.pdf Решение Хойникского районного Совета депутатов от 25 ноября 2008 г. № 90 О переносе административно-территориального центра Великоборского сельсовета]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

15 лютага 2024 году [[Міністэрства энэргетыкі Беларусі|міністар энэргетыкі Беларусі]] [[Віктар Каранкевіч]] паведаміў, што пасёлак Вялікі Бор стаў першым у Гомельскай вобласьці, які цалкам перавялі на электраацяпленьне&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэлы пасёлак у Гомельскай вобласьці перавялі на ацяпленьне электрычнасьцю|спасылка=https://nashaniva.com/336422|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=15 лютага 2024|дата доступу=15 лютага 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 211 двароў, 1200 жыхароў
* 1959 год — 988 жыхароў (паводле перапісу)
* 1970 год — 1120 жыхароў
* 1996 год — 418 гаспадарак, 1239 жыхароў
* 1999 год — 1149 жыхароў
* 2004 год  — 1052 жыхары
* 2006 год — больш за 1000 жыхароў
* 2010 год — 775 жыхароў
* 2021 год — 274 гаспадаркі, 658 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064229/http://hoiniki.gov.by/ru/velikoborskiy/ Інфармацыя пра насельніцтва Велікаборскага сельскага савету на 25.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;

== Традыцыі ==
У вёсцы захоўваецца абрад «Русальле»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/25424353.html Як праганялі русалку]&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя выхадцы ==
* [[Зьмітро Бяспалы]] — [[беларус]]кі [[пісьменьнік]]
* [[Барыс Іванавіч Сачанка]] — [[беларус]]кі [[пісьменьнік]], перакладнік і выдавец
* Іван Сачанка (1938) — беларускі журналіст, доктар гістарычных навук
* [[Алесь Шлег|Алесь Шлёг]] — беларускі празаік, паэт, публіцыст, кінадраматург, перакладчык
* [[Барыс Пятровіч]] (Сачанка) — беларускі пісьменьнік, празаік

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20160315010915/http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/716 Прагноз надвор’я ў в. Вялікі Бор]

{{Велікаборскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Велікаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>e60b0tq82seuw2zr27tpeu9kmnz7ptj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699941</id>
      <parentid>2699940</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пад уладай Расейскай імпэрыі */</comment>
      <origin>2699941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49269" sha1="h6r8nc1puvqdjogjxy9w72vyx2ftj51" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Вялікі Бор}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Вялікі Бор
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Вялікага Бору
|Лацінка                          = Vialiki Bor
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = Перад 1600 годам 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Сельсавет                        = [[Велікаборскі сельсавет|Вялікаборскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 132
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 658
|Год падліку колькасьці           = 2021
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 247602
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 52
 |Шырата хвілінаў                 = 1
 |Шырата сэкундаў                 = 58.1
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 56
 |Даўгата сэкундаў                = 3
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.5
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}

'''Вялі́кі Бор'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 313&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Вялікі Бор уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Велікаборскі сельсавет|Вялікаборскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|150пкс|Вялікі Бор у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[File:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Вялікі Бор у люстрацыі 1683 г.]][[File:Падданыя зь Вялікага Бору ў інвэнтары 1721 г.png|значак|150пкс|Падданыя зь Вялікага Бору ў інвэнтары 1721 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Ці ня самая раньняя згадка пра паселішча датаваная 20 чэрвеня 1600 году, калі пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскім ваяводзтве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, [[Хвойнікі]], Вялікі Бор, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Храпкаў]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве&lt;ref&gt;Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 46 — 47&lt;/ref&gt;.  Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Вялікі Бор належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з Хвойнікамі, г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага у сьнежні 1621 — студзені 1622 году мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Вялікі Бор пана Мікалая Харлінскага і сёлы Брагінскай воласьці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага.{{Заўвага|Складаньне дакумэнту было завершана ў сяле князёў Жыжэмскіх Маканавічы ўжо Рэчыцкага павету ВКЛ.}} &lt;ref&gt;ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.&lt;/ref&gt;.

7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. S. 637&lt;/ref&gt;. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з шасьці дымоў вёскі Вялікі Бор і з двух у той ваколіцы названага маёнтку пана М. Абрагамовіча млыновых колаў выплачвалася адпаведна па 3 і па 6 злотых&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 396 – 397&lt;/ref&gt;.

8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{Заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названы і Вялікі Бор&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з 6 дымоў (×6 – каля 36 жыхароў) Вялікага Бору мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з тых жа 6 дымоў вёскі Вялікі Бор кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 6 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 9 дымоў вёскі Вялікі Бор Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; быў і другі пабор у 2 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488 – 489, 507&lt;/ref&gt;. На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасьцейскім харунжым, у кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, у Вялікім Боры было 10 двароў. У рэвізіі 1716 году засьведчана наяўнасьць ужо 22 гаспадарак, адна зь якіх была вызваленая ад асноўных павіннасьцей (słoboda). Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтку.}} Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік добраў.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Вялікім Боры налічваўся 21 двор{{Заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» аўтары налічылі ажно «27 сем'яў», памылкова запісаўшы шасці вялікаборцам, якія дадаткова плацілі чынш зь іншага надзелу або агароду, па дзьве гаспадаркі замест адной&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна (далей: Памяць) / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 27&lt;/ref&gt;. Тое паўторана і ў вядомай на lapsus энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі».}}, чыншу выплачвалася 119 злотых, 22 з паловай грошы, даніны мядовай (бельцаў) — 51{{Заўвага|Нічога не сказана пра паншчыну, гвалты і дзякла (акрамя мёду); у інвэнтары 1698 г. такія зьвесткі ёсьць.}}. Прозьвішчы жыхароў: Гардзеенка, Мартыненка, Ярмошанка, Радчык, Сачанка, Міненка, Літвіненка, Харошка (Chworoszko, Chorosczonko), Навуменка&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 127адв., 131адв.-132, 139адв., 141адв.-142&lt;/ref&gt;.

У ходзе асваеньня абшараў паміж Вялікім Борам і Маканавічамі пачасьціліся памежныя канфлікты. 28 лютага 1721 году пан маршалак мазырскі Антоній Аскерка са Слуцку зьвярнуўся зь лістом да князя Мікалая Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, з просьбай, абы падданыя яго вялікаборскія падданым зь вёскі Ізбін (Ізбынь) крыўдаў не чынілі і ў грунты іхныя «nie wdzierali się». У ліпені 1722 году тым жа панам суседам князь М. Шуйскі пакліканы на суд Галоўнага Трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага за насланьне людзей вялікаборскіх на грунты ізбінцаў, дзе яны лес пасеклі, сенажаці пакасілі ды ўчынілі шматлікія гвалты. 26 кастрычніка 1722 году ў Мазырскім гродзе па справе маршалка Аскеркі і харунжыча Шуйскага панам Даніэлем Віслаухам засьведчана апісанае размежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Вялікі Бор і Ізбін&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 34 — 35&lt;/ref&gt;.  
 
У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што Вялікі Бор у складзе Хвойніцкай воласьці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму&lt;ref&gt;Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|150px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]]

Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 10 дымоў вёскі Вялікі Бор былі прыхаджанамі Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. А. 792, 794&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Вялікі Бор і Рудня Вялікаборская былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|150пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]]

У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату зазначана, што  на 1752 год у Вялікім Боры налічваўся 31 двор&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 304адв.&lt;/ref&gt;(×6 — прыкладна 186 жыхароў).

У 1754 годзе з 36 двароў (каля 216 жыхароў) вёскі Вялікі Бор Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}} выплачвалася 5 злотых і 18 грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 22 злотых і 12 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192&lt;/ref&gt;. 30 чэрвеня 1764 году пасэсары Хойніцкіх добраў сужэнства Войцех і Анеля князі Шуйскія, старосты ніжынскія, выступілі ў Оўруцкім гродзе супраць пана кашталяніча наградзкага Багуслава Аскеркі за неаднаразовае насланьне падданых на грунты вёскі Вялікі Бор, учыненне там розных шкодаў і гвалтаў&lt;ref&gt;AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 35&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Вялікаборская філія ў візыце 1785 г.png|значак|зьлева|150пкс|Вялікаборская філія ў візыце 1785 г.]]
 
Згодна зь перапісамі габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Вялікім Боры налічвалася адпаведна 5, 3 і 3 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;.

У візыце Чарнобыльскага дэканату 1785 году засьведчана, што жыхары 40 дымоў Вялікага Бору (за 3 мілі ад Хвойнікаў) заставаліся ў прыходзе Сьвята-Пакроўскай царквы. У самым сяле апісаная «Kaplica czyli Filia» Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, будынак якой асьвечаны хвойніцкім сьвятаром Якубам Чачотам у 1780 годзе&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 80зв., 81; на 1789 г. гл. таксама: Ф. 233. Спр. 11. А. 73&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

[[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]][[Файл:Вялікі Бор, Дубровіца, Рудзенька на плане Генеральнага межавання 1797 г.jpg|значак|150пкс|Сяло Вялікі Бор, вёскі Дубровіца, Рудзенька на схематычным пляне Рэчыцкага павету. Каля 1800 г.]]

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вялікі Бор — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001.  C. 181–182&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, тут было 59 двароў з 230 душамі мужчынскага і 189 жаночага полу прыгонных сялянаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 113-122адв.&lt;/ref&gt;. У мэтрычных запісах Хвойніцкай Пакроўскай царквы за 1795 год сустрэтыя зьвесткі пра хрост дзяцей і асьвячэньне шлюбаў жыхароў Вялікага Бору і Дубровіцы (яшчэ і пра памерлага)&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 352-355адв.&lt;/ref&gt;, з чаго вынікае іх прыналежнасьць, як і раней, да прыходу згаданай царквы. 

У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, «деревня Великой Бор» з паташным заводам названыя сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія перайшлі былі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71, 74&lt;/ref&gt;. Паводле праваслаўнага сьвятара Максіма Ярэміча, велікаборцы заставаліся уніятамі ажно да 1831 году&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости (далей: МЕВ). – Минск, 1870. № 5. С. 116, 120 – 121&lt;/ref&gt;, калі тут была ўладкаваная філія Астраглядавіцкага парафіяльнага касьцёлу. Ад 1796 году ў касьцёльных кнігах пачалі рэгулярна зьяўляцца зьвесткі аб задавальненьні духоўных патрэбаў людзей зь Вялікага Бору і Дубровіцы ксяндзамі братам-прапаведнікам (дамініканам) Бруна Лявіцкім, хвойніцкім капэлянам, і Тэадорам Чабаноўскім. У 1797 годзе таксама неаднаразова згадваліся могілкі пры мясцовай капліцы, а кс. Т. Чабаноўскі падпісваўся, акрамя таго, што астраглядаўскім альбо хвойніцкім вікарыем, і вялікаборскім капэлянам&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 1781. Спр. 27. Спр. 202. А. 176-184адв., 215, 216, 239, 239адв.&lt;/ref&gt;. Паводле якога абраду яны маглі адпраўляць набажэнствы? Б. Лявіцкі ад пачатку быў рыма-каталіцкім сьвятаром. Але Т. Чабаноўскі яшчэ ў 1785 годзе служыў уніяцкім парохам у Стралічаве&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 81-82адв.&lt;/ref&gt;. 

[[File:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|зьлева|150пкс|Курган Людвікі альбо фамільны склеп роду Прозараў у Хвойніках.]][[Файл:Фальварак Гудаў на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.png|значак|150пкс|Фальварак Гудаў і сяло Вялікі Бор на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.]]

У шляхецкай рэвізіі 1811 года паведамляецца, што ў Будзе Велікаборскай маёнтку Хвойнікі абознага Прозара эканомам служыў 68-гадовы Юзаф Бакіноўскі, а лоўчым — 39-гадовы Ваўжынец Бакіноўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248&lt;/ref&gt;. У 1828 годзе на могілках у Вялікім Боры знайшла часовы прытулак памерлая ў Берасьці Людвіка Канстанцыя Прозар, праз год перазахаваная мужам Каралем у Хвойніках&lt;ref&gt;Клок Л. Д. Таямніца хойніцкага пергаменту. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі, 1976. № 1. С. 21 – 22&lt;/ref&gt;. Згодна з інвэнтаром 1844 году Хвойніцкага маёнтку Уладыслава Прозара, Вялікі Бор з 63 дварамі належаў да фальварку Гудаў&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475&lt;/ref&gt;. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што на 1850 год тут было 69 двароў, 441 жыхар. Паводле «Списков населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.», 144 асобы мужчынскага і 146 жаночага пола зь ліку жыхароў Вялікага Бору належалі да Астраглядаўскай парафіі Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі&lt;ref&gt;Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382&lt;/ref&gt;

Ад пачатку рэформавага пэрыяду сяло — у складзе Хвойніцкай воласьці. У сувязі з антырасейскім паўстаньнем рыма-каталіцкая філія была скасаваная, а жыхары Вялікага Бору, Дубровіцы павернутыя да праваслаўя&lt;ref&gt;Пяткевіч Ч. Рэчыцкае Палессе / Уклад., прадм. У. Васілевіча. Пер. з пол. Л. Салавей і У. Васілевіча. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2004. С. 434 — 435&lt;/ref&gt;{{заўвага|{{пачатак цытаты}}''Аж ось настала воля, а далей мяцеж, дак трохі паждаўшы, наехало ўсялякаго начальства і папоў, да ўзялі дай увесь народ у Дубровіцы, у Ізбіне і ў Вялікім Бару перавярнулі на рускую веру, касьцёл перахрысьцілі на цэркву, а пасьля прычапіліся і да храста{{заўвага|Крыж усталяваны быў {{пачатак цытаты}}«''на раздарожжы, дзе ад рэчыцкаго шляху паваротка чэраз Будзішча ідзе ў Гудоў... Хрэст сабе стаяў, усе, хто толькі ехаў або ішоў, то, як вядзецца паміж хрышчанымі людзьмі, скідаў шапку і хрысьціўся. Людзі прывыклі і радаваліся, бо, бач, недалека завод, а там жа смаляная нячыстая сіла арудуе, дак цяпер, баяўшыся сьвятога храста, меньш робіць капасьці.''{{канец цытаты}}}}. Ета — кажуць — варожы хрэст, панскі, ён несправядлівы хрэст, дак трэба яго зрубаць. — Хто ахвотнік зрубаць хрэст?! — крыкнуў станавы прыстаў, а ўсе маўчаць. Ён другі і трэйці раз гаркнуў так сама, а ўсе, бы начэ вады поўныя раты панабіралі. Тагды прыказаў старшыне прымусіць таго, на каго мае надзею, штоб рубаў, а старшына да мяне кажа: — Ты ж сьмялей за ўсіх, дак бяры сякеру і рубай! — Мяне — ку — трэйчы хрысьцілі: раз хрысьціў ксёндз, другі раз {{падказка|выскуб|біскуп}} {{падказка|мінджаваў|рабіў мірапамазаньне}}, а цяпер (грэх чы два) перахрысьціў поп, дак я безбожнікам не буду. — І ніхто не будзе! — крыкнулі ўсе ў адзін голас._І мы ўсе ашукаліся, бо ось выступіў дубровіцкі Каленік Лабада да ідзе к храсту. Тут мы ўсе так і абамлелі са страху, бо прачулі, што от зараз зробіцца нешто нядобрае — і зрабілася._Небавам хрэст упаў, а Каленік стаіць, раскарачыўшыся, і не варушыцца, да толькі мармыча, як немец. Яго {{падказка|паставіла колам|спаралізавала}}. Бязбожніка забралі на сані, дай завезьлі ў Хвайнікі да лазарэту. Там ён памармытаў зо дзьве нядзелі, з рукамі і нагамі стылымі, як кольле, дай чорту аддаў свой паганы дух._(Апавядаў Кастуль з Вялікага Бору.)''{{канец цытаты}}}}. У 1866 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Вялікім Боры адкрыта народная вучэльня&lt;ref&gt;Памяць. — С. 32&lt;/ref&gt;. У жніўні 1868 году ў мясцовую Раства Багародзіцкую царкву ад імпэратара Аляксандра ІІ была перададзена ікона Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы&lt;ref&gt;МЕВ. — Минск, 1870. № 5. С. 116&lt;/ref&gt;. На пачатак 1870 году ў сяле налічвалася 213 мужчынскіх душ сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Вялікаборскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Раства-Багародзіцкай царквы, драўляны будынак якой узьведзены ў 1871 годзе, названыя настаяцель а. Іосіф Гарбацэвіч, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Скараходаў. Да прыходу, акрамя сяла Вялікі Бор, належалі вёскі Ізбін (Ізбынь), Рудзенька і Дубровіца.&lt;ref&gt;МЕВ. — Минск, 1876. № 10. С. 459&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 491-го мужчынскага і 493-х жаночага полу верных&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 44—46&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 58 двароў, 527 жыхароў, конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1897 года, 162 двары, 795 жыхароў, народная вучэльня, хлебазапасная крама, карчма.

На 1909 год у сяле Вялікі Бор налічвалася 184 двары, 989 жыхароў&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

[[Файл:Вялікі Бор на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Вялікі Бор на мапе гэнштабу РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]]

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Вялікі Бор, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под  науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85&lt;/ref&gt;. 

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Вялікаборскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 61 і 120 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;.

Пасьля другога ўзбуйненьня [[БССР]], з 8 сьнежня 1926 году Вялікі Бор — цэнтар сельсавету Хвойніцкага раёну [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе тут створаны калгас «Чырвоны Бор», працавалі цагельня, кузьня, стальмашня, вятрак. З 20 лютага 1938 году Вялікі Бор у складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 

Напярэдадні вайны ў Вялікім Боры налічвалася 420 двароў, 1800 жыхароў&lt;ref&gt;Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 499&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьвеіную вайну]], паводле энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі», у чэрвені 1943 году акупанты зьнішчылі 265 жыхароў, спалілі 262 двары. На франтах загінулі 118 вяскоўцаў.

З 8 студзеня 1954 году Вялікі Бор — у складзе Гомельскай вобласьці. Цэнтар саўгасу «Вялікаборскі». 15 жніўня 1974 году цэнтр сельсавету перанесены ў вёску [[Партызанская (Хвойніцкі раён)|Партызанская]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).&lt;/ref&gt;. 25 лістапада 2008 году цэнтар сельсавету вернуты ў Вялікі Бор&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2011-89/2011_89_9_42931.pdf Решение Хойникского районного Совета депутатов от 25 ноября 2008 г. № 90 О переносе административно-территориального центра Великоборского сельсовета]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

15 лютага 2024 году [[Міністэрства энэргетыкі Беларусі|міністар энэргетыкі Беларусі]] [[Віктар Каранкевіч]] паведаміў, што пасёлак Вялікі Бор стаў першым у Гомельскай вобласьці, які цалкам перавялі на электраацяпленьне&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэлы пасёлак у Гомельскай вобласьці перавялі на ацяпленьне электрычнасьцю|спасылка=https://nashaniva.com/336422|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=15 лютага 2024|дата доступу=15 лютага 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 211 двароў, 1200 жыхароў
* 1959 год — 988 жыхароў (паводле перапісу)
* 1970 год — 1120 жыхароў
* 1996 год — 418 гаспадарак, 1239 жыхароў
* 1999 год — 1149 жыхароў
* 2004 год  — 1052 жыхары
* 2006 год — больш за 1000 жыхароў
* 2010 год — 775 жыхароў
* 2021 год — 274 гаспадаркі, 658 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064229/http://hoiniki.gov.by/ru/velikoborskiy/ Інфармацыя пра насельніцтва Велікаборскага сельскага савету на 25.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;

== Традыцыі ==
У вёсцы захоўваецца абрад «Русальле»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/25424353.html Як праганялі русалку]&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя выхадцы ==
* [[Зьмітро Бяспалы]] — [[беларус]]кі [[пісьменьнік]]
* [[Барыс Іванавіч Сачанка]] — [[беларус]]кі [[пісьменьнік]], перакладнік і выдавец
* Іван Сачанка (1938) — беларускі журналіст, доктар гістарычных навук
* [[Алесь Шлег|Алесь Шлёг]] — беларускі празаік, паэт, публіцыст, кінадраматург, перакладчык
* [[Барыс Пятровіч]] (Сачанка) — беларускі пісьменьнік, празаік

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20160315010915/http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/716 Прагноз надвор’я ў в. Вялікі Бор]

{{Велікаборскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Велікаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>h6r8nc1puvqdjogjxy9w72vyx2ftj51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беразавец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59587</id>
    <revision>
      <id>2699701</id>
      <parentid>2182106</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="fopsh3x50kwzh2b4bgnmikyy897b1x6" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Беразавец
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Беразаўцу
|Трансьлітараваная назва           = Bierazaviec
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]]
|Раён                              = [[Карэліцкі раён|Карэліцкі]]
|Сельсавет                         = [[Турэцкі сельсавет|Турэцкі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 78
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 231457
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 53
 |Шырата хвілінаў                  = 31
 |Шырата сэкундаў                  = 20
 |Даўгата градусаў                 = 26
 |Даўгата хвілінаў                 = 10
 |Даўгата сэкундаў                 = 2
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Беразаве́ц'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 250&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Беразавец уваходзіць у склад [[Турэцкі сельсавет|Турэцкага сельсавету]].

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 78 чалавек
* 2003 год — 82 чалавекі
* 1999 год — 118 чалавек

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20220525085648/http://gazeta.grodno.net/292/n22.html Скалечаная вёска]

{{Турэцкі сельсавет}}
{{Карэліцкі раён}}

[[Катэгорыя:Турэцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёну]]</text>
      <sha1>fopsh3x50kwzh2b4bgnmikyy897b1x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валеры Задаля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60667</id>
    <revision>
      <id>2699776</id>
      <parentid>2581323</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3833" sha1="fm1dl7o4tef1mbyqv8g8kwqvie1vduj" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Валеры Сьцяпанавіч Задаля
|арыгінал імя      =
|партрэт           =
|апісаньне         =
|род дзейнасьці    =
|дата нараджэньня  = [[15 сакавіка]] [[1953]]
|месца нараджэньня = [[Клецак]], [[БССР]]
|дата сьмерці      = [[11 красавіка]] [[2007]]
|месца сьмерці     = [[Горадня]], [[Беларусь]]
}}
'''Валеры Задаля''' (псэўд. ''Антон Лабовіч''; [[15 сакавіка]] [[1953]], [[Клецак]] — [[11 красавіка]] [[2007]], [[Горадня]]) — беларускі [[журналіст]], грамадзка-палітычны дзеяч.

== Біяграфія ==
Закончыў [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Працаваў карэспандэнтам [[Клецак|Клецкай]] раённай газэты, рэдактарам [[Наваградак|Наваградзкай]] газэты «Новае жыцьцё», намесьнікам старшыні Тэлерадыёкампаніі [[Горадня|Горадні]].

Сябра [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (з [[1997]]), ПЭН-цэнтру.

Пасьля вымушанага звальненьня з Тэлерадыёкампаніі напрыканцы [[1990-я|1990-х]] працаваў у грамадзкім аб’яднаньні «Ратуша», потым (пасьля закрыцьця аб’яднаньня) у гарадзенскім аддзяленьні «[[Таварыства беларускай школы]]». У апошнія гады жыцьця займаўся актыўнай і плённай грамадзкай дзейнасьцю: стварыў «Літаратурную гасьцёўню», выдаваў і рэдагаваў шэраг лякальных спэцыялізаваных газэт, быў адным з сталых выкладнікаў гарадзенскай [[Школа маладога журналіста|Школы маладога журналіста]].

Памёр ад цяжкай хваробы на 55 годзе жыцьця. Пахаваны на [[Аульсаўскія могілкі (Горадня)|Аульсаўскіх могілках]] [[Горадня|Горадні]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.svaboda.org/content/Article/756621.html Вянок памяці: Валер Задаля // Радыё «Свабода» 12.04.2007]
* [https://web.archive.org/web/20210903194955/http://old.t-styl.info/aktualnasci/pamjor-valery-zadalja.html Памёр Валеры Задаля // «Твой стыль» 12.04.2007]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ: Задаля, Валеры}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1953 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клецку]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]]
[[Катэгорыя:Памерлі 11 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Горадні]]</text>
      <sha1>fm1dl7o4tef1mbyqv8g8kwqvie1vduj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуброва (Лельчыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62275</id>
    <revision>
      <id>2699900</id>
      <parentid>2069922</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6410" sha1="p0mfu7k4d3fw8yqyhlyc3xvzip6mq93" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Дуброва}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Дуброва
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Дубровы
|Трансьлітараваная назва           = Dubrova
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 1551
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                              = [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]]
|Сельсавет                         = [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 150
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 720
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                  = 46
 |Шырата сэкундаў                  = 59
 |Даўгата градусаў                 = 28
 |Даўгата хвілінаў                 = 13
 |Даўгата сэкундаў                 = 1
|Пазыцыя подпісу на мапе           = справа
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Дубро́ва'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 216&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 14 км на захад ад раённага цэнтру [[Лельчыцы|Лельчыцаў]], за 75 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск]]. Дуброва ўваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Па пісьмовых крыніцах вядомая з 1551 году як дзяржаўнае сяло ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1793 году — у складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], сяло знаходзілася ў [[Лельчыцкая воласьць|Лельчыцкай воласьці]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]].

У лістападзе 1942 году нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску і загубілі 23 жыхары.

З 23 сьнежня 1959 году цэнтар сельсавету.

== Насельніцтва ==
* XIX стагодзьдзе: 1886 год — 40 двароў, 243 жыхары
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 105 двароў, 670 жыхароў; маёнтак, двор — 12 жыхароў; 1917 год — 141 двор, 895 жыхароў; маёнтак — 76 жыхароў; 1940 год — 210 двароў, 1056 жыхароў; 1971 год — 410 двароў, 1556 жыхароў; 1998 год — 316 двароў, 942 жыхары; 1999 год — 898 жыхароў; 2000 год — 347 двароў, 915 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2010 год — 720 жыхароў

== Інфраструктура ==
Сярэдняя школа, клюб, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўваньня, аддзяленьне сувязі, аўтаматычная тэлефонная станцыя, дзіцячы сад, [[фэльчарска-акушэрскі пункт]], аддзяленьне ААТ «[[Беларусбанк]]», 3 крамы. Цэнтар камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Новая ніва».

== Інфармацыя для турыстаў ==
=== Страчаная спадчына ===
* Міхайлаўская царква

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Памяць/Лельчыцкі раён}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20090523074158/http://www.lelchitsy.info/info/dubrova.htm Дуброва]

{{Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)}}
{{Лельчыцкі раён}}

[[Катэгорыя:Дуброўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>p0mfu7k4d3fw8yqyhlyc3xvzip6mq93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуглы (Лельчыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62415</id>
    <revision>
      <id>2699814</id>
      <parentid>2148100</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5130" sha1="j7qdl6nygwll7enkrzdcmolnt6bo9vj" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Вуглы
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Вуглоў
|Трансьлітараваная назва           = Vuhly
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = XX стагодзьдзе
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                              = [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]]
|Сельсавет                         = [[Буйнавіцкі сельсавет|Буйнавіцкі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 139
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 14
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                  = 48
 |Шырата сэкундаў                  = 20
 |Даўгата градусаў                 = 28
 |Даўгата хвілінаў                 = 40
 |Даўгата сэкундаў                 = 58
|Пазыцыя подпісу на мапе           = зьверху
|Водступ подпісу на мапе           = 2.3
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Вуглы́'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 213&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 14 км на паўднёвы ўсход ад [[Буйнавічы|Буйнавічаў]], за 35 км на ўсход ад раённага цэнтру [[Лельчыцы|Лельчыцаў]]. Вуглы ўваходзяць у склад [[Буйнавіцкі сельсавет|Буйнавіцкага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Вядомы з пачатку XX стагодзьдзя як [[хутар]] [[Буйнавіцкая воласьць|Буйнавіцкай воласьці]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]].

У ліпені 1943 году нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску і загубілі 4 жыхароў.

== Насельніцтва ==
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 7 двароў, 50 жыхароў; 1917 год — 10 двароў, 57 жыхароў; 1923 год — 73 жыхары; 1940 год — 17 двароў, 71 жыхар; 1998 год — 18 двароў, 36 жыхароў; 1999 год — 31 жыхар; 2000 год — 16 двароў, 31 жыхар
* XXI стагодзьдзе: 2010 год — 14 жыхароў

== Інфраструктура ==
Крама. Дзейнічае камунальнае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Сінпольскае».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Памяць/Лельчыцкі раён}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20090523074218/http://www.lelchitsy.info/info/ugly.htm Вуглы]

{{Буйнавіцкі сельсавет}}
{{Лельчыцкі раён}}

[[Катэгорыя:Буйнавіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>j7qdl6nygwll7enkrzdcmolnt6bo9vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Воранаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62496</id>
    <revision>
      <id>2699809</id>
      <parentid>2294910</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5889" sha1="rudnzrih7fkzopqkbuzgqwb27ivdwbb" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Воранаў (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Воранаў
|Статус                            = былая вёска
|Назва ў родным склоне             = Воранава
|Трансьлітараваная назва           = Voranaŭ
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = XX стагодзьдзе
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                              = [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]]
|Сельсавет                         = [[Грабянёўскі сельсавет|Грабянёўскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 152
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 
|Год падліку колькасьці            = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                  = 37
 |Шырата сэкундаў                  = 42
 |Даўгата градусаў                 = 28
 |Даўгата хвілінаў                 = 26
 |Даўгата сэкундаў                 = 7
|Пазыцыя подпісу на мапе           = зьверху
|Водступ подпісу на мапе           = 2.3
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Во́ранаў'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 215&lt;/ref&gt; — былая [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 4 км на поўдзень ад [[Грабяні (Гомельская вобласьць)|Грабянёў]], за 28 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтру [[Лельчыцы|Лельчыцаў]], за 37 км ад чыгуначнай станцыі [[Оўруч]]у. Воранаў уваходзіў у склад [[Грабянёўскі сельсавет|Грабянёўскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Вядома з пачатку XX стагодзьдзя як [[хутар]] [[Лельчыцкая воласьць|Лельчыцкай воласьці]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]].

У ліпені 1943 году нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску і загубілі 17 жыхароў.

Адселена ў сувязі з [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофай на Чарнобыльскай АЭС]]. На 2006 год вёска зьяўлялася нежылой. 30 верасьня 2009 году рашэньнем Лельчыцкага раённага Савету дэпутатаў вёска ліквідаваная&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150924081331/http://www.pravo.by/pdf/2009-296/2009_296_9_27337.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Лельчицкого района». Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 г. № 22-9]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1917 год — 17 двароў, 137 жыхароў
* 1940 год — 54 двары, 191 жыхар

== Інфраструктура ==
Дзейнічала камунальнае сельскагаспадарчае прадпрыемства «[[Грабяні (прадпрыемства)|Грабяні]]».

== Выхадцы ==
Радзіма генэрал-маёра М. М. Некрашэвіча.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Памяць/Лельчыцкі раён}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20090523071957/http://www.lelchitsy.info/info/voronov.htm Воранаў]

{{Грабянёўскі сельсавет}}
{{Лельчыцкі раён}}

[[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Лельчыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>rudnzrih7fkzopqkbuzgqwb27ivdwbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грабяні (Гомельская вобласьць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62505</id>
    <revision>
      <id>2699871</id>
      <parentid>2085115</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5998" sha1="llnpygx8omtmogdl5cokj0zf47q64u6" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Грабяні}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Грабяні
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Грабянёў
|Трансьлітараваная назва           = Hrabiani
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 1881
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                              = [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]]
|Сельсавет                         = [[Грабянёўскі сельсавет|Грабянёўскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 152
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 318
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 51
 |Шырата хвілінаў                  = 40
 |Шырата сэкундаў                  = 0
 |Даўгата градусаў                 = 28
 |Даўгата хвілінаў                 = 24
 |Даўгата сэкундаў                 = 52
|Пазыцыя подпісу на мапе           = зьверху
|Водступ подпісу на мапе           = 2.3
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Грабяні́'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 215&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 21 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтру [[Лельчыцы|Лельчыцаў]], за 9 км на паўднёвы захад ад [[Стадолічы|Стадолічаў]], за 60 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск]]у. Грабяні ўваходзяць у склад і зьяўляюцца цэнтрам [[Грабянёўскі сельсавет|Грабянёўскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Вядомы з 1881 году. З пачатку XX стагодзьдзя як [[хутар]] [[Буйнавіцкая воласьць|Буйнавіцкай воласьці]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]].

З 20 жніўня 1924 году цэнтар сельсавету.

У ліпені 1943 году нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску і загубілі 5 жыхароў.

== Насельніцтва ==
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 19 двароў, 170 жыхароў; 1917 год — 37 двароў, 227 жыхароў (у тым ліку 217 [[беларус]]аў, 10 [[украінцы|украінцаў]]); 1940 год — 71 двор, 309 жыхароў; 1978 год — 139 двароў, 453 жыхары; 1998 год — 135 двароў, 369 жыхароў; 1999 год — 380 жыхароў; 2000 год — 153 двары, 397 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2010 год — 318 жыхароў

== Інфраструктура ==
Рамонтныя майстэрні, лясьніцтва, сярэдняя школа, клюб, бібліятэка, дзіцячы сад, фэльчарска-акушэрскі пункт, аддзяленьне сувязі, аддзяленьне ашчаднага банку «[[Беларусбанк]]», 2 крамы. Цэнтар камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «[[Грабяні (прадпрыемства)|Грабяні]]».

== Інфармацыя для турыстаў ==
* Помнік землякам. У 1968 годзе пастаўлены помнік.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Памяць/Лельчыцкі раён}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20090523074329/http://www.lelchitsy.info/info/grebeni.htm Грабяні]

{{Грабянёўскі сельсавет}}
{{Лельчыцкі раён}}

[[Катэгорыя:Грабянёўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>llnpygx8omtmogdl5cokj0zf47q64u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ветвіца (Лельчыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62673</id>
    <revision>
      <id>2699803</id>
      <parentid>2054646</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5076" sha1="0zva27mbxztyt02rmbiirp6shccvwsy" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Ветвіца}}
{{Мястэчка
|Назва                           = Ветвіца
|Назва ў родным склоне           = Ветвіцы
|Няпэўная назва                  = 
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Першыя згадкі                   = [[20 стагодзьдзе]]
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былыя назвы                     = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Асмаленіцкі сельсавет|Асмаленіцкі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 147
|Колькасьць насельніцтва         = 24
|Год падліку насельніцтва        = 2000
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 16
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2356
|Паштовы індэкс                  = 
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 52
 |Шырата сэкундаў                = 59.5
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 28
 |Даўгата хвілінаў               = 14
 |Даўгата сэкундаў               = 13.4
|Пазыцыя подпісу на мапе         = справа
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Ве́твіца'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], на левым беразе ракі [[Каросьцінка]] (прыток [[Убарць|Убарці]]), за 12 км на паўночны ўсход ад [[Асмаленік]]а, за 19 км на паўночны захад ад раённага цэнтру [[Лельчыцы]]. Ветвіца ўваходзіць у склад [[Асмаленіцкі сельсавет|Асмаленіцкага сельсавету]].

== Гісторыя ==
Паводле перапісу [[1917]] году хутар у [[Лельчыцкая воласьць|Лельчыцкай воласьці]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]]. 

У ліпені [[1943]] году нямецкія захопнікі спалілі вёску і загубілі 4 жыхароў. 

== Насельніцтва ==
* [[1917]] год — 23 двары, 125 жыхароў
* [[1940]] год — 37 двароў, 161 жыхар
* [[1998]] год — 21 двор, 30 жыхароў
* [[2000]] год — 16 двароў, 24 жыхары

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Памяць/Лельчыцкі раён}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20090523074243/http://www.lelchitsy.info/info/vetvitsa.htm Ветвіца]

{{Асмаленіцкі сельсавет}}
{{Лельчыцкі раён}}

[[Катэгорыя:Асмаленіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў XX стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>0zva27mbxztyt02rmbiirp6shccvwsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская чыгунка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64448</id>
    <revision>
      <id>2699677</id>
      <parentid>2670453</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56589" sha1="15g76bbozte0p5lrfh68pca9ml2radn" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|53|55|паўночнае|27|33|44|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва             = «Беларуская чыгунка»
|лягатып           = Belarus-RW-Logo.svg
|выява             = 
|тып               = [[дзяржаўнае аб'яднаньне]]
|лістынг           = 
|дэвіз             = 
|заснаваная        = {{Дата пачатку|13|5|1936|1}}
|заснавальнікі     = 
|уласьнікі         = [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]]
|краіна            = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне     = [[Менск]]
|адрас             = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі раён]], [[Вуліца Леніна (Менск)|вуліца Леніна]], дом 17
|ключавыя постаці  = [[Валер Вярэніч]] (начальнік), [[Аляксандар Харашэвіч]] (1-ы намесьнік), [[Сяргей Навадворскі]] ([[галоўны інжынэр]])
|галіна            = [[сфэра паслугаў]]
|паслугі           = чыгуначныя грузаперавозкі і перавозкі людзей
|абарачэньне       = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак    = 
|лік супрацоўнікаў = 60 000 (2025 год)
|матчына кампанія  = [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]]
|даччыныя кампаніі = «[[Белтрансаўтаматыка]]», «[[Белчыгунзаб]]», «[[Белчыгунпраект]]», «[[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]»
|аўдытар           = 
|сайт              = [https://www.rw.by/be/ rw.by/be]
}}
'''Беларуская чыгунка''' — дзяржаўны апэратар [[чыгунка|чыгуначных лініяў]] у Беларусі, заснаваны ў траўні 1936 году ў [[Гомель|Гомлі]].

Была дзяржаўным аб’яднаньнем у падпарадкаваньні [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]], у склад якога ўваходзілі 84 арганізацыі і 3 прадстаўніцтвы. Начальнік чыгункі прызначаецца [[прэзыдэнт]]ам, ягоныя намесьнікі ды галоўны інжынэр — урадам. З 2024 г. пасаду начальніка займае Валер  Вярэніч. У 2013 г. Беларуская чыгунка ажыцьцявіла 68% грузавых і 38% пасажырскіх перавозак у краіне. Агульная працягласьць галоўных шляхаў БЧ складала больш за 7 тыс. км, электрыфікаваных лініяў — больш за 899 км &lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =| дата публікацыі = 01 студзеня 2013| url = http://www.rw.by/be/corporate/belarusian_railway/technical_characteristics/| загаловак = Тэхнічныя характарыстыкі - Беларуская чыгунка| выдавец = Карпаратыўны сайт БЧ| дата = 7 жніўня 2014}}&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2012 году мела ў валоданьні 1691 пасажырскі [[вагон]] і 28 643 грузавых вагоны. Сярод грузавых вагонаў было 7027 [[Вагон-цыстэрна|цыстэрнаў]] (25%), 6914 [[паўвагон]]ы (23%), 4617 крытых (16%), 2914 плятформы (10%) і 7171 іншых відаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Вольга Бяляўская| дата публікацыі = 10 красавіка 2012| url = http://news.belta.by/by/print?id=679007| загаловак = БЧ плянуе павышаць хуткасьць руху пасажырскіх цягнікоў| назва праекту = Інтэрв'ю| выдавец = [[БелТА]]| дата = 11 красавіка 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Управа ==
[[Файл:MapBCh.png|міні|350пкс|Аддзяленьні Беларускай чыгункі.
{{Легенда|red|Менскае}}
{{Легенда|orange|Баранавіцкае}}
{{Легенда|purple|Берасьцейскае}}
{{Легенда|lightblue|Віцебскае}}
{{Легенда|pink|Гомельскае}}
{{Легенда|lightgreen|Магілёўскае}}]]
На 2021 год Управа Беларускай чыгункі налічвала 29 службаў і аддзелаў:
* 26 службаў — 1) агульнатэхнічную, 2) арганізацыі і плянаваньня капітальнага [[будаўніцтва]], 3) арганізацыі працы і заробкаў, 4) арганізацыйна-кадравай працы, 5) аховы працы і прамысловай [[Бясьпека|бясьпекі]], 6) [[Бухгальтарскі ўлік|бухгальтарскага ўліку]] і мэтадалёгіі, 7) бясьпекі руху цягнікоў, 8) [[вагон]]най гаспадаркі, 9) вонкавых сувязяў, 10) грамадзянскіх [[Збудаваньне|збудаваньняў]], 11) грузавой працы і вонкаваэканамічнай дзейнасьці, 12) [[Інфармацыйныя тэхналёгіі|інфармацыйных тэхналёгіяў]], 13) кантрольна-рэвізійную, 14) кіраваньня дзяржаўнай [[Маёмасьць|маёмасьцю]], [[лякаматыў]]най гаспадаркі, 15) пасажырскую, 16) перавозак, 17) прамысловага забесьпячэньня, 18) справаводзтва і кантролю выкананьня, 19) стандартызацыі, [[Мэтралёгія|мэтралёгіі]], сэртыфікацыі і кіраваньня якасьцю, 20) статыстыкі, 21) сыгналізацыі і [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]], 22) тэхнічнай палітыкі і [[інвэстыцыя]]ў, 23) фінансава-эканамічную, 24) шляху, 25) электрыфікацыі і электразабесьпячэньня, 26) юрыдычную;
* 3 аддзелы — 1) арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасьці, гандлю і грамадзкага харчаваньня 2) ідэалёгіі і сацыяльна-культурнай працы, 3) рэжыму&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Управа|спасылка=https://www.rw.by/be/corporate/structure/management/|выдавец=Беларуская чыгунка|дата публікацыі=2021|дата доступу=19 красавіка 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Падпарадкаваныя ўстановы ==
У склад дзяржаўнага аб’яднаньня ўваходзяць:
* 6 аддзяленьняў — [[Баранавіцкае аддзяленьне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае]] ([[Берасьцейская вобласьць]]), [[Берасьце]]йскае, [[Віцебск]]ае, [[Гомельскае аддзяленьне Беларускае чыгункі|Гомельскае]], [[Магілёў]]скае ды [[Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі|Менскае]];
* прадпрыемствы — «[[Белінтэртранс]]», «[[Белтрансаўтаматыка]]», «[[Белчыгунзаб]]», «[[Белчыгунпраект]]», «[[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]», «[[Гомельчыгунтранс]]», «[[Дарвадаканал]]»;
* [[саўгас]] «[[Рачковічы]]» ([[вёска]] [[Лядна]], [[Слуцкі раён]], [[Менская вобласьць]]);
* Аршанскі ([[Віцебская вобласьць]]), Берасьцейскі ды Гомельскі [[каледж]]ы чыгуначнага [[транспарт]]у;
* разьліковы інфармацыйны цэнтар, [[лекар]]ска-санітарная служба, цэнтральная ды дарожная [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] паліклінікі, дарожная [[аптэка]];
* 7 [[Шляхавая машынная станцыя|шляхавых машынных станцыяў]] — № 71 ([[мястэчка]] [[Пятрышкі]], [[Менскі раён]]), № 78 ([[Ворша]]), досьледная № 115 ([[Баранавічы]]), № 116 ([[пасёлак]] [[Іпуць (пасёлак)|Іпуць]], [[Гомельскі раён]]), № 117 ([[горад]] [[Жлобін]], [[Гомельская вобласьць]]), № 118 (Віцебск), №289 (Берасьце).

== Задачы ==
Паводле Статуту задачамі Беларускай чыгункі ёсьць:
* забесьпячэньне бясьпекі руху [[цягнік]]оў;
* павышэньне якасьці абслугоўваньня [[пасажыр]]аў;
* разьвіцьцё сродкаў чыгункі;
* утрыманьне ў спраўным стане [[Збудаваньне|збудаваньняў]] і прыладаў чыгункі;
* ахова навакольнага асяродзьдзя ад забруджваньня [[чыгунка]]й;
* забесьпячэньне [[Боегатоўнасьць|боегатоўнасьці]] чыгункі.

== Паўнамоцтвы ==
[[Файл:Stadler FLIRT Minsk.jpg|міні|Электрацягнік [[Гарадзкія лініі|Менскіх гарадзкіх лініяў]] [[Stadler FLIRT]] ([[ЭПг|ЭП&lt;sup&gt;г&lt;/sup&gt;]]) на чыгуначным вакзале [[Менскі чыгуначны вакзал|Менск-Пасажырскі]]]]
Сярод паўнамоцтваў Беларускай чыгункі:
* вызначэньне чыгуначных перавозак;
* пералічэньне прыбытку ў [[Каштарыс Рэспублікі Беларусь|дзяржаўны каштарыс]];
* запазычваньне ў [[банк]]аў ды выпуск [[Каштоўная папера|каштоўных папераў]];
* складаньне прапановаў у Міністэрства транспарту і камунікацыяў;
* вызначэньне сваёй будовы, колькасьці ды ўмоваў аплаты працы супрацоўнікаў;
* вядзеньне адзінага разьліку з [[урад]]ам ды выканаўцамі [[паслуга]]ў;
* узгадненьне вонкавагаспадарчай дзейнасьці падпарадкаваных установаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =| дата публікацыі = 15 красавіка 2011| url = http://www.zakon.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=c20900019| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2009 г. № 19| выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 5 студзеня 2012 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тэхнічныя характарыстыкі ==
Эксплюатацыйная даўжыня чыгункі складае 5491,1 км, зь іх электрафікаваных — 1012,3 км (па стане на 1 студзеня 2015 году). Шляхавая гаспадарка Беларускай чыгункі складае каля 12 тыс. км чыгуначных шляхоў, зь якіх 7,2 тыс. км — галоўныя шляхі, 12,5 тыс. — стрэлачныя пераводы, 1902 — масты й шляхаправоды, 1803 — чыгуначныя пераезды.

Сярэднегадавы аб’ём перавозкі пасажыраў складае 90 млн чалавек&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =| дата публікацыі = 01 студзеня 2013| url = http://www.rw.by/be/corporate/belarusian_railway/technical_characteristics/| загаловак = Пуці і пуцявая гаспадарка - Беларуская чыгунка| выдавец = Карпаратыўны сайт БЧ| дата = 7 жніўня 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
[[Файл:HistBCh.gif|міні|350пкс|Будаўніцтва ўчасткаў сучаснай Беларускай чыгункі]]
13 траўня 1936 году ў [[Гомель|Гомлі]] ([[Беларуская ССР]]) стварылі Ўправу «Беларускай чыгункі», якая падпарадкоўвалася [[Народны камісарыят шляхоў зносін СССР|Народнаму камісарыяту шляхоў зносін СССР]] і ахоплівала чыгуначныя лініі на паўднёвым усходзе Беларускай ССР&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб'яднаньне «Беларуская чыгунка»|спасылка=https://fk.archives.gov.by/fond/129581/|выдавец=Фондавы каталёг дзяржаўных архіваў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 1943 году на загад НКШЗ Савецкага Саюзу ў [[Бранск]]у ([[Расейская СФСР]]) ўтварылі апэрацыйную групу на чале з начальнікам «Беларускай чыгункі» [[Ніл Краснабаеў|Нілам Краснабаевым]] (1910—2004). 15 лістапада 1943 году тая група пераехала ва [[Унеча|Ўнечу]] (Бранская вобласьць). 26 лістапада ўправа «Беларускай чыгункі» прыбыла ў Гомель, дзе разьмясьцілася ў [[Навабеліцкі раён (Гомель)|Навабеліцкім раёне]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускія чыгуначнікі ў тыле, на фронце і ў спэцыялізаваных НКШЗ|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/belorusskie-zheleznodorozhniki-v-tylu-na-fronte-i-v-spetsializirovannykh-nkps.php|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

У 1945 годзе ўправа будаўніча-аднаўленчых працаў «Беларускай чыгункі» ўлучала 8 дзялянак і галоўныя рамонтна-мэханічныя майстэрні на гомельскай станцыі [[Іпуць (станцыя)|Іпуць]]. Налічвалася 5744 працаўнікоў. Да пачатку 1945 году аднавілі сартавальную горку ў Гомелі і 10 чыгуначных вакзалаў на станцыях [[Добруш]], Навабеліцкая, [[Закапыцьце (станцыя)|Закапыцьце]] (Добрускі раён), [[Рагачоў]], [[Быхаў]], Камунары, [[Бялынкавічы]] (Касьцюковіцкі раён), [[Крычаў]], [[Чавусы]] і [[Лупалава]] (Магілёў). У Гомельскім чыгуначным вакзале надбудавалі 2-і паверх. У 1950 годзе грузаабарот «Беларускай чыгункі» перавысіў узровень 1940 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Чыгунка Беларусі ў пэрыяд аднаўленьня (1945-1950 гг.)|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/zheleznye-dorogi-belarusi-v-period-vosstanovleniya-1945-1950-gg-.php|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 14 траўня 1953 году «Беларуская чыгунка» аб'ядналася зь «Менскай чыгункай», якую стварылі ў ліпені 1951 году шляхам аб'яднаньня «[[Берасьце-Літоўская чыгунка|Берасьце-Літоўскай магістралі]]» і Менскага аддзяленьня «[[Заходняя чыгунка|Заходняй чыгункі]]» (Смаленск). Пры гэтым управу перанесьлі ў Менск&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 1956 годзе зьвёны шляху з жалезабэтоннымі [[шпала]]мі выклалі на дзялянцы Менск — Маладэчна ўпершыню ў Савецкім Саюзе. У 1957 годзе выклалі першы бесстыкавы шлях&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. На 1958 год «Беларуская чыгунка» налічвала каля 400 чыгуначных станцыяў, зь іх звыш 300 прымалі і адпраўлялі грузы. У 1963 годзе ў сувязі з уводам «[[Нафтан|Наваполацкага нафтаперапрацоўчага заводу]]» Віцебскае аддзяленьне «Беларускай чыгункі» займела грузавую станцыю з сартавальнай горкай і сартавальным паркам, электрычнай цэнтралізацыяй стрэлак і сыгналаў. Пры гэтым узьвялі прамывачна-прапарачную станцыю з пунктам наліву. Цягам 1950—1970-х гадоў на 25—30 прамежкавых станцыях штогод падаўжалі шляхі да 850—1200 м карыснай даўжыні&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гады рэканструкцыі і разьвіцьця чыгуначнага транспарту Беларусі (1950-1970 гг.)|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/gody-rekonstruktsii-i-razvitiya-1950-1970.php/|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 

У 1960-х гадох «Беларуская чыгунка» пачала пры электрыфікацыю на аснове [[Зьменны ток|зьменнага току]]. 7 сьнежня 1963 году адкрылі рух электрацягніка на перагоне Менск — [[Алёхнавічы (Менская вобласьць)|Аляхновічы]] (Маладэчанскі раён) працягласьцю 48 км. 5 сьнежня 1966 году — на перагоне Аляхновічы — [[Маладэчна]] працягласьцю 30 км. 28 сьнежня 1970 году — на перагоне Менскі — [[Пухавічы]] працягласьцю 64 км. 28 лістапада 1971 году — на перагоне Пухавічы — [[Талька (вёска)|Талька]] (Пухавіцкі раён) працягласьцю 20 км. У 1971 годзе на Беларускай магістралі ўсталявалі 1-ю [[ЭВМ]] «[[Менск-32]]». Распараджэньне начальніка «Беларускай чыгункі» лябараторыю электронна-вылічальнай тэхнікі пераўтварылі ў Дарожны вылічальны цэнтар (ДВЦ), першым начальнікам якога стаў В.Е. Сівак. 3 лістапада 1972 году адкрылі рух электрацягніка на перагоне Талька — [[Асіпавічы]] (Магілёўская вобласьць) працягласьцю 24 км. 11 сакавіка 1974 году ўкаранілі [[тэлеграф]]ную сетку сувязі з ЭВМ ДВЦ. 27 сьнежня 1974 году запусьцілі электрацягнік на пераходзе Менск — [[Барысаў]] працягласьцю 78 км. 29 сьнежня 1975 году — на пераходзе Менск — [[Стоўпцы]] працягласьцю 76 км. У 1975 годзе для толькі заснаванага «[[Мазырскі НПЗ|Мазырскага НПЗ]]» узьвялі чыгуначную станцыю [[Барбароў]]. У 1978 годзе ДВЦ «Беларускай чыгункі» перайшоў на «[[Адзіная сыстэма ЭВМ|Адзіную сыстэму ЭВМ]]». 27 сьнежня 1979 году адкрылі рух электрацягніка на перагоне [[Ворша]] — [[Краснае (Красьнінскі раён)|Краснае]] (Смаленская вобласьць) працягласьцю 51. У 1979 годзе Віцебскае аддзяленьне «БЧ» пачало зьбіраць зьвесткі апэрацыйным чынам пра панумарную пагрузку і выгрузку вагонаў на станцыях, што начальнік А.Г. Андрэеў упершыню распаўсюдзіў шырэй&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы Беларускай магістралі (1971-1991 гг.)|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/sovershenstvovanie-raboty-belorusskoy-magistrali-1971-1991-gg-.php|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

18 сьнежня 1981 году запусьцілі электрацягнік на перагоне Ворша — [[Барысаў]] працягласьцю 132 км. У 1981 годзе адкрылі рэгулярныя зносіны ўсіх пасажырскіх электрацягнікоў ад Масквы да Менску. 21 сьнежня 1982 году — на перагоне Стоўпцы — [[Баранавічы]] (Берасьцейская вобласьць) працягласьцю 90 км. 6 лістапада 1983 году — на перагоне Баранавічы — Берасьце працягласьцю 204 км. У 1984 годзе галоўны ход Масква — Берасьце электрыфікавалі зь перабудовай дзялянак «БЧ» пад грузавы рух. Памежныя дзялянкі Берасьці — Дзяржмяжа і Горадня—Дзяржмяжа электрыфікавалі на [[Пастаянны ток|пастаянным току]] ў сувязі са зносінамі на іх польскіх цягнікоў. Даўжыня электрыфікаваных дзялянак «БЧ» дасягнула 875 км, а разгорнутая даўжыня кантактнай сеткі — 2557 км. 21 сьнежня 1984 году Ўказаньнем міністра шляхоў зносін ў Берасьці стварылі ДВЦ экспартна-імпартных перавозак, дзейнасьць якога пашырылі на памежныя пераходы [[Баранавіцкае аддзяленьне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзяленьня «Беларускай чыгункі»]] і на весткавыя ўзаеміны з суседнімі краінамі. У 1985 годзе службу электрыфікацыі і энэргетычнай гаспадаркі пераўтварылі ў службу электразабесьпячэньня, а энэргадзялянкі — у дыстанцыі электразабесьпячэньня. За 1960—1980-я гады на ўсіх аддзяленьнях «БЧ» пабудавалі прадольнае электразабясьпячэньне [[Лінія электраперадачы|лініямі электраперадачы]] (ЛЭП) напругай 10 кілявольтаў. Адначасна пабудавалі [[трансфарматар]]ныя падстанцыі, уклалі сілкавальныя кабэлі і кабэлі тэлекіраваньня. Перабудавалі аўтаблякаваньне на дзялянцы Берасьце — Краснае. У выніку пачало дзейнічаць аддаленае кіраваньне камутавальнымі апаратамі ўсіх прадольных ЛЭП і ЛЭП аўтаблякаваньня. 31 сакавіка 1987 году запусьцілі вылічальны комплекс «Экспрэс-2» для абслугоўваньня пасажырскіх перавозак, які аснасьцілі 2-ма ЭВМ «[[АС-1045]]» і зьвязалі з касай папярэдняга продажу квіткоў да 45 дзён у Менску. «Экспрэс-2» месьціўся на станцыі [[Менск-Сартавальны]]. У 1989 годзе начальнік «БЧ» выдаў Загад аб праграме працаў «Энэргія», паводле якой усе слупы сеткі напругай 400 вольтаў за 4 гады замянілі з драўляных на [[бэтон]]ныя&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

=== 1990-я гады ===
У 1990 годзе больш моцныя і ашчадныя [[цеплавоз]]ы «[[2ТЭ10]]» укаранілі ў грузаперавозках замест састарэлых «[[ТЭЗ]]» і «[[2М62]]». Ашчадныя цеплавозы «[[ТЭП70]]» прыйшлі на замену «[[ТЭП60]]» у перавозках паяжджанаў&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 14 кастрычніка 1991 году [[Савет міністраў Беларусі]] ухваліў Пастанову № 385 «Аб парадку прыняцьця ва [[Уласнасьць|ўласнасьць]] Рэспублікі Беларусь [[прадпрыемства]]ў, аб'яднаньняў, арганізацыяў і ўстановаў саюзнага падпарадкаваньня». Паводле 1-га пункту Пастановы, ведамствам Беларусі сумесна зь [[Дзяржаўны камітэт па маёмасьці Рэспублікі Беларусь|Камітэтам па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьці]] пры Савеце міністраў Беларусі даручалася да 1 студзеня 1992 году прыняць у рэспубліканскую ўласнасьць прадпрыемствы саюзнага падпарадкаваньня. Ведамствы сумесна зь [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным камітэтам Беларусі па статыстыцы і аналізе]] мелі ў 10-дзённы тэрмін скласьці пералікі прадпрыемстваў, графікі разгляду дакумэнтацыі па іх прыняцьці ў рэспубліканскую ўласнасьць і ўзгадніць іх зь [[Міністэрства эканомікі Беларусі|Дзяржэканомплянам Беларусі]] і Камітэтам па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьцю пры Савеце міністраў Беларусі. Згодна з 2-м пунктам прадпрыемствы мелі прымаць у рэспубліканскую ўласнасьць на падставе 2- або 3-баковага акту, які падпісвалі прадстаўнікі прадпрыемства і ўпаўнаважанага рэспубліканскага ведамства і пры патрэбе — прадстаўнік саюзнага органа. У тым акце мелі адлюстраваць паказьнікі [[Вартасьць|вартасьці]] асноўных і [[Абаротныя сродкі|абаротных сродкаў]], грашова-гаспадарчай дзейнасьці, у тым ліку [[Валюта|валютнай]] і матэрыяльна-тэхнічнай забясьпечанасьці, дамоваў [[Арэнда|арэнды]], удзелу ў [[Акцыйнае таварыства|акцыйных таварыствах]] і іншых гаспадарчых утварэньнях. Дзяржэканомпляну, Камітэту па кіраваньня дзяржмаёмасьцю і [[Міністэрства фінансаў Беларусі|Міністэрству фінансаў Беларусі]] даручалася ў 5-дзённы тэрмін зацьвердзіць форму вышэйзгаданага акта. У 3-м пункце прадугледжвалася, што кіраўнік прадпрыемства на падставе падпісанага акта да 15 сьнежня 1991 году меў унесьці зьмяненьне ва ўстаноўчы дакумэнт прадпрыемства і прадставіць яго на ўлік. Паводле Дадатку да Пастановы, Камітэт па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьцю пры Савеце міністраў Беларусі вызначаўся ў якасьці галаўнога ведамства па прыняцьці ў рэспубліканскую ўласнасьць прадпрыемстваў транспарту&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Міхаіл Мясьніковіч]], [[Мікалай Каўко]]|загаловак=Пастанова Савету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 кастрычніка 1991 г. № 385 «Аб парадку прыняцьця ва ўласнасьць Рэспублікі Беларусь прадпрыемстваў, аб'яднаньняў, арганізацыяў і ўстановаў саюзнага падпарадкаваньня»|спасылка=http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org507/sbor21/texw0521.htm|выдавец=Прававая бібліятэка [[Валер Леванеўскі|Валерыя Леванеўскага]]|мова=ru|дата публікацыі=28 сакавіка 2007|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У выніку 14 кастрычніка 1991 году ўправу «Беларускай чыгункі» падпарадкавалі Камітэту па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьцю Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

У 1992 годзе «Беларуская чыгунка» стала паўнапраўным сябрам [[Арганізацыя супрацы чыгунак|Арганізацыі супрацы чыгунак]] (АСЧ; Польшча)&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская чыгунка - самастойная галіна эканомікі Рэспублікі Беларусь (1991-2000 гг.)|спасылка=https://history.rw.by/zheleznye_dorogi/belorusskaja_zheleznaja_doroga_s/|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 16 жніўня 1993 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 553 «Пытаньні Беларускай чыгункі», паводле якой яе начальнік мусіў мець 5 намесьнікаў, у тым ліку аднаго першага, якіх прызначаў Савет міністраў Беларусі. У 1-м пункце Статуту Беларускай чыгунка 1993 году яна вызначалася як [[дзяржаўнае аб'яднаньне]]. Згодна зь 3-м пунктам управа «БЧ» месьцілася ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім раёне]] Менску па [[Вуліца Леніна (Менск)|вуліцы Леніна]], дом 17. Паводле 12-га пункту, начальніка «БЧ» таксама прызначаў Савет міністраў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Міхаіл Мясьніковіч]], [[Аляксандар Аркадзевіч Сакалоўскі|Аляксандар Сакалоўскі]]|загаловак=Пастанова Савету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 жніўня 1993 г. № 553 «Пытаньні Беларускай чыгункі»|спасылка=http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org507/sbor20/texv9102.htm|выдавец=Прававая бібліятэка Валерыя Леванеўскага|мова=ru|дата публікацыі=28 сакавіка 2007|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 31 жніўня 1993 году «БЧ» унесьлі ў [[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў|Адзіны дзяржаўны рэгістар прадпрыемстваў і арганізацыяў]] (АДРПА) пад [[Уліковы нумар плацежніка|уліковым нумарам плацежніка]] 100088574&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўнае аб'яднаньне &quot;Беларуская чыгунка&quot;, рэг.нумар 100088574|спасылка=https://egr.gov.by/egrmobile/information?pan=100088574&amp;language=be|выдавец=[[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў]]|дата публікацыі=13 жніўня 2024|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У 1993 годзе ўпершыню дзялянку Закапыцьце — Добруш абсталявалі аўтаблякаваньнем сыстэмы ЦАБ. У 1994 годзе «БЧ» уступіла ў [[Міжнародны зьвяз чыгунак]] (МЗЧ; Францыя). Таксама ў 1994 годзе [[лякаматыў]]ныя прадпрыемствы «БЧ» укаранілі вылічальную тэхніку&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 23 верасьня 1994 году «Беларуская чыгунка» перайшла ў падпарадкаваньне [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. Яшчэ ў 1994 годзе «[[Рыскі вагонабудаўнічы завод]]» пабудаваў для «БЧ» першы дызэль-цягнік «[[ДРБ1]]». У 1995 годзе кантэйнэрны цягнік «Усходні вецер» пачаў хадзіць па маршруце [[Бэрлін]] — Берасьце — Масква двойчы на тыдзень&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

Да 1996 году на электрыфікаваных дзялянках пачалі замену двухмэталічных струнаў на больш даўгавечныя [[капрон]]авыя. На цягавых падстанцыях [[Аліва|аліўныя]] выключальнікі напругай 27,5 кілявольтаў замянілі на [[вакуўм]]ныя&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 17 красавіка 1996 году «БЧ» падпарадкавалі Кабінэту міністраў Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 27 лістапада 1996 году ўзнагароджана Ганаровай граматай Кабінэту міністраў Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120301015759/http://old.bankzakonov.com/d2008/time74/lav74380.htm Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 27 ноября 1996 г. №757 «О награждении Белорусской железной дороги Почетной грамотой Кабинета Министров Республики Беларусь»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. За 1997—2000 гады празь Берасьце прайшло звыш 500 кантэйнэрных цягнікоў «Усходні вецер». У лютым 1998 году на станцыі Бараначы-Цэнтральныя стварылі першы Цэнтар кіраваньня і транспартнага абслугоўваньня (ЦКТА), куды перадалі афармленьне запісаў са станцыяў [[Баранавічы-Палескія]], [[Грыцавец]] і [[Рэйтанаў]]. У 1998 годзе разам зь «[[Дзяміхаўскі машынабудаўнічы завод|Дзяміхаўскім машынабудаўнічым заводам]]» (Маскоўская вобласьць) пабудавалі 10-вагнны дызэль-цягнік «[[ДДБ1]]». Да 1999 году з дапамогай распрацоўкі Цэнтра апэратыўна-тэхнічнага ўліку ўсе 17 лякаматыўныя дэпо перайшлі на поўную машынную апрацоўку маршрута [[машыніст]]а зь перадачай маршрутных лістоў з кампутара дэпо ў Галоўны вылічальны цэнтар. Таксама выпрабавалі дыспэтчарскую цэнтралізацыю «Нёман». У [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце транспарту]] стварылі лябараторыю бясьпекі і электрамагнітнай сумяшчальнасьці для выпрабаваньня прыладаў аўтаматыкі. 1 верасьня 1999 году кантэйнэрныя цягнікі «Расея-экспрэс» пачалі хадзіць празь Беларусь да Нямеччыны штодня. Празь Берасьце ішлі вугаль, жалезная руда, сталь, збожжа, мінэральныя ўгнаеньні, аўтамабілі і пакетаваныя грузы ў паддонах і грузавых кантэйнэрах у 70 краінаў. На станцыі [[Берасьце-Паўночнае]] працаваў склад рэфрыжэратарных кантэйнэраў з 2-ма кранамі для перагрузкі з 2-х цягнікоў адначасна. У 1990-я гады адчынілі мытныя склады на станцыях Гомель і [[Баранавічы-Цэнтральныя]]. У 1999 годзе Галоўны вылічальны цэнтар «БЧ» і яго падразьдзяленьняў у Берасьці і Гомлі ўлучылі ў дарожную сетку перадачы зьвестак з Польшчай і Расеяй для безупыннага сачэньня за кожным вагонам&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

6 студзеня 1999 году [[прэзыдэнт Беларусі]] А. Лукашэнка падпісаў Закон № 237 «Аб чыгуначным транспарце», паводле 10-га артыкула якога «Беларуская чыгунка» кіравала чыгуначнымі перавозкамі агульнага карыстаньня. Згодна з 14-м артыкулам за кошт яе сродкаў мелі будаваць чыгуначную інфраструктуру, у тым ліку прыпынкі і пасажырскія плятформы, пешаходныя масты і [[Тунэль|тунэлі]]. У 15-м артыкуле згадвалася, што з «БЧ» мелі ўзгадняць [[Будаўніцтва ў Беларусі|будаўніцтва]] чыгуначных шляхоў прыватнага карыстаньня. Паводле 22-га артыкула, «БЧ» і яе ўстановы былі адзінымі мясцовымі чыгуначнымі перавозчыкамі паяжджанаў, грузаў і [[багаж]]у ў Беларусі, а таксама былі адзінымі распараднікамі чыгуначнай інфраструктуры краіны. Згодна з 26-м артыкулам «БЧ» абсьледавала чыгуначны транспарт агульнага карыстаньня на адпаведнасьць патрабаваньням [[Бясьпека|бясьпекі]]. У 30-м артыкуле згадвалася, што ваенізаваная ахова «БЧ» ахоўвала грузы ў дарозе і на чыгуначных станцыях, а таксама пабудовы чыгунанчых установаў агульнага карыстаньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Аляксандар Лукашэнка]]|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 6 студзеня 1999 г. № 237-З «Аб чыгуначным транспарце»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h19900237|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=31 ліпеня 2018|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

=== ХХІ стагодзьдзе ===
На 2000 год на [[жалезабэтон]]ныя шпалы прыпадала 56 % чыгункі (6400 км), а бесстыкавы шлях складаў 32 % агульнай працягласьці (3800 км). Па галоўных шляхах гэтыя паказьнікі складалі 73 і 52 %. У 2000 годзе здалі ў карыстаньне дзялянку [[Мікашэвічы]] — [[Жыткавічы]] з самастойнымі прыладамі сыгналізацыі і сувязі без прахадных сьветлафораў. На дзялянцы Берасьце — Краснае ўкаранілі 2-баковае аўтаблякаваньне для руху цягнікоў у сустрэчным кірунку. Таксама ў 2000 годзе настанцыі [[Магілёў-2]] запусьцілі сродкі аўтаматызацыі горкі на аснове [[мікрапрацэсар]]най сыстэмы «Тракт». У сьнежні 2000 году адчынілі першую чаргу [[Менскі чыгуначны вакзал|Менскага чыгуначнага вакзала]]. На станцыі Горадня пабудавалі пункт экіпіроўкі пасажырскіх вагонаў Палескі парк&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 5 траўня 2006 году «Беларускую чыгунку» вярнулі ў падпарадкаваньне Міністэрству транспарту і камунікацыяў Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 20 верасьня 2006 году Геральдычная рада пры прэзыдэнце Беларусі ўхваліла Пратакол № 5, якім зацьвердзіла [[сьцяг]] «Беларускай чыгункі». 11 кастрычніка 2008 году сьцяг унесьлі ў Дзяржаўны геральдычны рэгістар Беларусі пад № В-577. Сьцяг меў выгляд прастакутнага [[Блакітны колер|блакітнага]] палотнішча 1:2, якое зьверху і зьнізу абрамлялі [[Аранжавы колер|аранжавыя]] палосы. Пасярод сьцяга месьціўся [[таварны знак]] «Беларускай чыгункі» белага адценьня. Дзьве паралельныя белыя лініі аддзялялі аранжавыя палосы ад асноўнага блакітнага адценьня палотнішча. Сьцяг мацавалі на залацістае дрэўка, увенчанае паўкруглым залацістым наканечнікам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская чыгунка|спасылка=https://gs.archives.gov.by/?page_id=12522&amp;lang=be|выдавец=Афіцыйныя геральдычныя сымбалі Беларусі ([[Міністэрства юстыцыі Беларусі]])|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 10 студзеня 2009 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 19 «Аб зацьверджаньні Статуту дзяржаўнага аб'яднаньня &quot;Беларуская чыгунка&quot;», паводле 19-га артыкула якога прэзыдэнт Беларусі прызначаў начальніка «БЧ» на прапанову Савету міністраў. Сам Савет міністраў прызначаў намесьнікаў начальніка і галоўнага інжынэра «БЧ» на прапанову Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пастанова Савету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2009 г. № 19 «Аб зацьверджаньні Статуту дзяржаўнага аб'яднаньня &quot;Беларуская чыгунка&quot;»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=c20900019|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=28 чэрвеня 2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

Графік руху [[цягнік]]оў Беларускай чыгункі на 2014—2015 гады прадугледжваў курсаваньне па Беларусі 523-х параў цягнікоў, у тым ліку 379 (72 %) параў цягнікоў рэгіянальных лініяў эканом-клясы і 22 — бізнэс-клясы, 34 — міжрэгіянальных лініяў эканом-клясы і 5 — бізнэс-клясы, а таксама 83 — міжнародных лініяў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Расолька.|загаловак=Новы расклад: паскарэньне і абноўлены рухомы састаў|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140603/1401742906-novy-rasklad-paskarenne-i-abnouleny-ruhomy-sastau|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=3 чэрвеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/101-27711 101 (27711)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/3cher-4.indd_.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. 25 лютага 2021 году 1-ы намесьнік начальніка «Беларускай чыгункі» Ігар Шылаў падпісаў Загад аб тыпавых тэкстах інфармаваньня пасажыраў на вакзалах, станцыях і прыпынках. Паводле Загаду, кіраўнікі аддзяленьняў чыгункі зь 1 красавіка зацьвердзілі тэксты абвестак, якія пачалі рабіць па-беларуску і ў цягніках міжрэгіянальных лініяў. Пагатоў, на прыпынках і станцыях сталі абвяшчаць інфармацыю толькі па-беларуску&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Андрусь Гаёвы|загаловак=Ад красавіка на ўсіх станцыях Беларускай чыгункі абвесткі для пасажыраў мусяць рабіцца па-беларуску|спасылка=https://palesse.press/news.php?slug=6001|выдавец=Партал «Палеская вясна»|дата публікацыі=9 красавіка 2021|копія=https://euroradio.pl/ad-krasavika-na-usih-stancyyah-belaruskay-chygunki-abvestki-robyacca-pa-belarusku|дата копіі=10 красавіка 2021|дата доступу=19 красавіка 2021}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:2024 Праязны білет Беларускай чыгункі.jpg|значак|280пкс|Праязны білет Беларускай чыгункі па-беларуску (2024 год)]]
У сакавіку 2022 году ўрад Украіны [[арышт]]аваў 5000 [[вагон]]аў Беларускай чыгункі ва ўмовах [[Ваеннае становішча|ваеннага становішча]] ў выніку [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]]. Кожны вагон каштаваў каля 80 000 даляраў, таму агульны кошт арыштаваных вагонаў склаў каля 400 млн даляраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тры зь пяці рудаўправаў у Салігорску спыніліся, «Беларуськалій» упершыню бярэ крэдыты на заробкі|спасылка=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=286713|выдавец=Партал «[[Наша Ніва]]»|дата публікацыі=21 сакавіка 2022|дата доступу=24 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;. 20 кастрычніка 2022 году Беларуская чыгунка паведаміла пра ўкараненьне білетадрукавальных машынаў пры афармленьні праязных дакумэнтаў на цягнікі міжрэгіянальных лініяў і рэгіянальных лініяў бізнэс-клясы з нумараванымі месцамі. Білет сталі друкаваць на [[Тэрмапапера|тэрмапаперы]] з 2-вымерным кодам і асабістым [[шыфр]]ам сродкаў кантролю падатковых органаў (СКПО). Пры гэтым, на жаданьне паяжджаніна ўзьнікла магчымасьць аформіць білет на беларускай мове. Укараненьне новых білетаў пачалі з вакзалаў на станцыях [[Асіпавічы]] і [[Берасьце]], [[Магілёў]] і [[Пінск]], якія мелі ўстойлівы канал сувязі з цэнтралізаванай сыстэмай продажаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская чыгунка ўкараняе новую форму праязных дакумэнтаў на цягнікі, якія курсуюць унутры Рэспублікі|спасылка=https://www.rw.by/be/corporate/press_center/news_of_passengers/2022/10/belaruskaya-chygunka-karanyae-novuyu-formu-prayaznykh-dakumenta-na-tsyagniki-yakiya-kursiruyuts-unut/|выдавец=Беларуская чыгунка|дата публікацыі=20 кастрычніка 2022|копія=https://blr.belta.by/society/view/bilety-na-nekatoryja-pajazdy-u-belarusi-buduts-vygljadats-pa-novamu-120865-2022/|дата копіі=20 кастрычніка 2022|дата доступу=22 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская чыгунка трапіла ў санкцыйныя сьпісы [[Канада|Канады]] (лістапад 2022 году) і [[Украіна|Украіны]] (студзень 2023 году)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230414191349/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/7080/ Державне об'єднання &quot;Білоруська залізниця&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://war-sanctions.gur.gov.ua/ru/sanctions/companies/7080|title=Государственное объединение &quot;Белорусская железная дорога&quot;|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=Головне управління розвідки МО України|выдавец=War &amp; Sanctions|lang=ru|website=war-sanctions.gur.gov.ua}}&lt;/ref&gt;. Канада (лістапад 2022 году), [[Эўрапейскі Зьвяз]] ды [[Швайцарыя]] (чэрвень 2023 году), Украіна (лістапад 2023 году), [[Аўстралія]] (люты 2024 году) ды [[Новая Зэляндыя]] (верасень 2024 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2024/0190/latest/whole.html|title=Russia Sanctions Amendment Regulations (No 4) 2024|work=New Zealand Legislation|language=en}}&lt;/ref&gt;) абвясьцілі аб санкцыях супраць начальніка БЧ Уладзімера Марозава&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230602214755/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/24980/ МОРОЗОВ Володимир Михайлович]&lt;/ref&gt;. На 2025 год «Беларуская чыгунка» налічвала звыш 60 000 супрацоўнікаў. Штодня на станцыях грузілі звыш 200 000 т грузаў і перавізілі звыш 200 000 паяжджанаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сергяенка: БЧ - гэта ня проста работа, гэта жыцьцёвы шлях больш як 400 дынастый|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/sergjaenka-bch-geta-ne-prosta-rabota-geta-zhytstsevy-shljah-bolsh-jak-400-dynastyj-147826-2025/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=1 жніўня 2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Славянскі экспрэс]]
* [[Беластоцкая чыгунка]]
* [[Транспартная міліцыя (Беларусь)|Транспартная міліцыя]]
* [[Транспартная пракуратура (Беларусь)|Транспартная пракуратура]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэс-цэнтар|спасылка=https://www.rw.by/be/corporate/press_center/|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}
** [https://web.archive.org/web/20250618054854/https://pass.rw.by/be/tablo Расклад цягнікоў]: [https://web.archive.org/web/20250618054854/https://pass.rw.by/be/tablo анлайн-таблё]
* [https://web.archive.org/web/20110428170840/http://chygunka.ru/ Вершы пра беларускую чыгунку]

{{БЧ}}

[[Катэгорыя:Беларуская чыгунка| ]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Кабінэту Міністраў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1936 годзе]]</text>
      <sha1>15g76bbozte0p5lrfh68pca9ml2radn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699743</id>
      <parentid>2699677</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ХХІ стагодзьдзе */ [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]]</comment>
      <origin>2699743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56625" sha1="t4ekr061mgdcttwfe0ucpqrnkjxzol6" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|53|55|паўночнае|27|33|44|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва             = «Беларуская чыгунка»
|лягатып           = Belarus-RW-Logo.svg
|выява             = 
|тып               = [[дзяржаўнае аб'яднаньне]]
|лістынг           = 
|дэвіз             = 
|заснаваная        = {{Дата пачатку|13|5|1936|1}}
|заснавальнікі     = 
|уласьнікі         = [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]]
|краіна            = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне     = [[Менск]]
|адрас             = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі раён]], [[Вуліца Леніна (Менск)|вуліца Леніна]], дом 17
|ключавыя постаці  = [[Валер Вярэніч]] (начальнік), [[Аляксандар Харашэвіч]] (1-ы намесьнік), [[Сяргей Навадворскі]] ([[галоўны інжынэр]])
|галіна            = [[сфэра паслугаў]]
|паслугі           = чыгуначныя грузаперавозкі і перавозкі людзей
|абарачэньне       = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак    = 
|лік супрацоўнікаў = 60 000 (2025 год)
|матчына кампанія  = [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]]
|даччыныя кампаніі = «[[Белтрансаўтаматыка]]», «[[Белчыгунзаб]]», «[[Белчыгунпраект]]», «[[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]»
|аўдытар           = 
|сайт              = [https://www.rw.by/be/ rw.by/be]
}}
'''Беларуская чыгунка''' — дзяржаўны апэратар [[чыгунка|чыгуначных лініяў]] у Беларусі, заснаваны ў траўні 1936 году ў [[Гомель|Гомлі]].

Была дзяржаўным аб’яднаньнем у падпарадкаваньні [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]], у склад якога ўваходзілі 84 арганізацыі і 3 прадстаўніцтвы. Начальнік чыгункі прызначаецца [[прэзыдэнт]]ам, ягоныя намесьнікі ды галоўны інжынэр — урадам. З 2024 г. пасаду начальніка займае Валер  Вярэніч. У 2013 г. Беларуская чыгунка ажыцьцявіла 68% грузавых і 38% пасажырскіх перавозак у краіне. Агульная працягласьць галоўных шляхаў БЧ складала больш за 7 тыс. км, электрыфікаваных лініяў — больш за 899 км &lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =| дата публікацыі = 01 студзеня 2013| url = http://www.rw.by/be/corporate/belarusian_railway/technical_characteristics/| загаловак = Тэхнічныя характарыстыкі - Беларуская чыгунка| выдавец = Карпаратыўны сайт БЧ| дата = 7 жніўня 2014}}&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2012 году мела ў валоданьні 1691 пасажырскі [[вагон]] і 28 643 грузавых вагоны. Сярод грузавых вагонаў было 7027 [[Вагон-цыстэрна|цыстэрнаў]] (25%), 6914 [[паўвагон]]ы (23%), 4617 крытых (16%), 2914 плятформы (10%) і 7171 іншых відаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Вольга Бяляўская| дата публікацыі = 10 красавіка 2012| url = http://news.belta.by/by/print?id=679007| загаловак = БЧ плянуе павышаць хуткасьць руху пасажырскіх цягнікоў| назва праекту = Інтэрв'ю| выдавец = [[БелТА]]| дата = 11 красавіка 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Управа ==
[[Файл:MapBCh.png|міні|350пкс|Аддзяленьні Беларускай чыгункі.
{{Легенда|red|Менскае}}
{{Легенда|orange|Баранавіцкае}}
{{Легенда|purple|Берасьцейскае}}
{{Легенда|lightblue|Віцебскае}}
{{Легенда|pink|Гомельскае}}
{{Легенда|lightgreen|Магілёўскае}}]]
На 2021 год Управа Беларускай чыгункі налічвала 29 службаў і аддзелаў:
* 26 службаў — 1) агульнатэхнічную, 2) арганізацыі і плянаваньня капітальнага [[будаўніцтва]], 3) арганізацыі працы і заробкаў, 4) арганізацыйна-кадравай працы, 5) аховы працы і прамысловай [[Бясьпека|бясьпекі]], 6) [[Бухгальтарскі ўлік|бухгальтарскага ўліку]] і мэтадалёгіі, 7) бясьпекі руху цягнікоў, 8) [[вагон]]най гаспадаркі, 9) вонкавых сувязяў, 10) грамадзянскіх [[Збудаваньне|збудаваньняў]], 11) грузавой працы і вонкаваэканамічнай дзейнасьці, 12) [[Інфармацыйныя тэхналёгіі|інфармацыйных тэхналёгіяў]], 13) кантрольна-рэвізійную, 14) кіраваньня дзяржаўнай [[Маёмасьць|маёмасьцю]], [[лякаматыў]]най гаспадаркі, 15) пасажырскую, 16) перавозак, 17) прамысловага забесьпячэньня, 18) справаводзтва і кантролю выкананьня, 19) стандартызацыі, [[Мэтралёгія|мэтралёгіі]], сэртыфікацыі і кіраваньня якасьцю, 20) статыстыкі, 21) сыгналізацыі і [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]], 22) тэхнічнай палітыкі і [[інвэстыцыя]]ў, 23) фінансава-эканамічную, 24) шляху, 25) электрыфікацыі і электразабесьпячэньня, 26) юрыдычную;
* 3 аддзелы — 1) арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасьці, гандлю і грамадзкага харчаваньня 2) ідэалёгіі і сацыяльна-культурнай працы, 3) рэжыму&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Управа|спасылка=https://www.rw.by/be/corporate/structure/management/|выдавец=Беларуская чыгунка|дата публікацыі=2021|дата доступу=19 красавіка 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Падпарадкаваныя ўстановы ==
У склад дзяржаўнага аб’яднаньня ўваходзяць:
* 6 аддзяленьняў — [[Баранавіцкае аддзяленьне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае]] ([[Берасьцейская вобласьць]]), [[Берасьце]]йскае, [[Віцебск]]ае, [[Гомельскае аддзяленьне Беларускае чыгункі|Гомельскае]], [[Магілёў]]скае ды [[Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі|Менскае]];
* прадпрыемствы — «[[Белінтэртранс]]», «[[Белтрансаўтаматыка]]», «[[Белчыгунзаб]]», «[[Белчыгунпраект]]», «[[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]», «[[Гомельчыгунтранс]]», «[[Дарвадаканал]]»;
* [[саўгас]] «[[Рачковічы]]» ([[вёска]] [[Лядна]], [[Слуцкі раён]], [[Менская вобласьць]]);
* Аршанскі ([[Віцебская вобласьць]]), Берасьцейскі ды Гомельскі [[каледж]]ы чыгуначнага [[транспарт]]у;
* разьліковы інфармацыйны цэнтар, [[лекар]]ска-санітарная служба, цэнтральная ды дарожная [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] паліклінікі, дарожная [[аптэка]];
* 7 [[Шляхавая машынная станцыя|шляхавых машынных станцыяў]] — № 71 ([[мястэчка]] [[Пятрышкі]], [[Менскі раён]]), № 78 ([[Ворша]]), досьледная № 115 ([[Баранавічы]]), № 116 ([[пасёлак]] [[Іпуць (пасёлак)|Іпуць]], [[Гомельскі раён]]), № 117 ([[горад]] [[Жлобін]], [[Гомельская вобласьць]]), № 118 (Віцебск), №289 (Берасьце).

== Задачы ==
Паводле Статуту задачамі Беларускай чыгункі ёсьць:
* забесьпячэньне бясьпекі руху [[цягнік]]оў;
* павышэньне якасьці абслугоўваньня [[пасажыр]]аў;
* разьвіцьцё сродкаў чыгункі;
* утрыманьне ў спраўным стане [[Збудаваньне|збудаваньняў]] і прыладаў чыгункі;
* ахова навакольнага асяродзьдзя ад забруджваньня [[чыгунка]]й;
* забесьпячэньне [[Боегатоўнасьць|боегатоўнасьці]] чыгункі.

== Паўнамоцтвы ==
[[Файл:Stadler FLIRT Minsk.jpg|міні|Электрацягнік [[Гарадзкія лініі|Менскіх гарадзкіх лініяў]] [[Stadler FLIRT]] ([[ЭПг|ЭП&lt;sup&gt;г&lt;/sup&gt;]]) на чыгуначным вакзале [[Менскі чыгуначны вакзал|Менск-Пасажырскі]]]]
Сярод паўнамоцтваў Беларускай чыгункі:
* вызначэньне чыгуначных перавозак;
* пералічэньне прыбытку ў [[Каштарыс Рэспублікі Беларусь|дзяржаўны каштарыс]];
* запазычваньне ў [[банк]]аў ды выпуск [[Каштоўная папера|каштоўных папераў]];
* складаньне прапановаў у Міністэрства транспарту і камунікацыяў;
* вызначэньне сваёй будовы, колькасьці ды ўмоваў аплаты працы супрацоўнікаў;
* вядзеньне адзінага разьліку з [[урад]]ам ды выканаўцамі [[паслуга]]ў;
* узгадненьне вонкавагаспадарчай дзейнасьці падпарадкаваных установаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =| дата публікацыі = 15 красавіка 2011| url = http://www.zakon.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=c20900019| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2009 г. № 19| выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 5 студзеня 2012 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тэхнічныя характарыстыкі ==
Эксплюатацыйная даўжыня чыгункі складае 5491,1 км, зь іх электрафікаваных — 1012,3 км (па стане на 1 студзеня 2015 году). Шляхавая гаспадарка Беларускай чыгункі складае каля 12 тыс. км чыгуначных шляхоў, зь якіх 7,2 тыс. км — галоўныя шляхі, 12,5 тыс. — стрэлачныя пераводы, 1902 — масты й шляхаправоды, 1803 — чыгуначныя пераезды.

Сярэднегадавы аб’ём перавозкі пасажыраў складае 90 млн чалавек&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =| дата публікацыі = 01 студзеня 2013| url = http://www.rw.by/be/corporate/belarusian_railway/technical_characteristics/| загаловак = Пуці і пуцявая гаспадарка - Беларуская чыгунка| выдавец = Карпаратыўны сайт БЧ| дата = 7 жніўня 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
[[Файл:HistBCh.gif|міні|350пкс|Будаўніцтва ўчасткаў сучаснай Беларускай чыгункі]]
13 траўня 1936 году ў [[Гомель|Гомлі]] ([[Беларуская ССР]]) стварылі Ўправу «Беларускай чыгункі», якая падпарадкоўвалася [[Народны камісарыят шляхоў зносін СССР|Народнаму камісарыяту шляхоў зносін СССР]] і ахоплівала чыгуначныя лініі на паўднёвым усходзе Беларускай ССР&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб'яднаньне «Беларуская чыгунка»|спасылка=https://fk.archives.gov.by/fond/129581/|выдавец=Фондавы каталёг дзяржаўных архіваў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 1943 году на загад НКШЗ Савецкага Саюзу ў [[Бранск]]у ([[Расейская СФСР]]) ўтварылі апэрацыйную групу на чале з начальнікам «Беларускай чыгункі» [[Ніл Краснабаеў|Нілам Краснабаевым]] (1910—2004). 15 лістапада 1943 году тая група пераехала ва [[Унеча|Ўнечу]] (Бранская вобласьць). 26 лістапада ўправа «Беларускай чыгункі» прыбыла ў Гомель, дзе разьмясьцілася ў [[Навабеліцкі раён (Гомель)|Навабеліцкім раёне]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускія чыгуначнікі ў тыле, на фронце і ў спэцыялізаваных НКШЗ|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/belorusskie-zheleznodorozhniki-v-tylu-na-fronte-i-v-spetsializirovannykh-nkps.php|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

У 1945 годзе ўправа будаўніча-аднаўленчых працаў «Беларускай чыгункі» ўлучала 8 дзялянак і галоўныя рамонтна-мэханічныя майстэрні на гомельскай станцыі [[Іпуць (станцыя)|Іпуць]]. Налічвалася 5744 працаўнікоў. Да пачатку 1945 году аднавілі сартавальную горку ў Гомелі і 10 чыгуначных вакзалаў на станцыях [[Добруш]], Навабеліцкая, [[Закапыцьце (станцыя)|Закапыцьце]] (Добрускі раён), [[Рагачоў]], [[Быхаў]], Камунары, [[Бялынкавічы]] (Касьцюковіцкі раён), [[Крычаў]], [[Чавусы]] і [[Лупалава]] (Магілёў). У Гомельскім чыгуначным вакзале надбудавалі 2-і паверх. У 1950 годзе грузаабарот «Беларускай чыгункі» перавысіў узровень 1940 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Чыгунка Беларусі ў пэрыяд аднаўленьня (1945-1950 гг.)|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/zheleznye-dorogi-belarusi-v-period-vosstanovleniya-1945-1950-gg-.php|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 14 траўня 1953 году «Беларуская чыгунка» аб'ядналася зь «Менскай чыгункай», якую стварылі ў ліпені 1951 году шляхам аб'яднаньня «[[Берасьце-Літоўская чыгунка|Берасьце-Літоўскай магістралі]]» і Менскага аддзяленьня «[[Заходняя чыгунка|Заходняй чыгункі]]» (Смаленск). Пры гэтым управу перанесьлі ў Менск&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 1956 годзе зьвёны шляху з жалезабэтоннымі [[шпала]]мі выклалі на дзялянцы Менск — Маладэчна ўпершыню ў Савецкім Саюзе. У 1957 годзе выклалі першы бесстыкавы шлях&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. На 1958 год «Беларуская чыгунка» налічвала каля 400 чыгуначных станцыяў, зь іх звыш 300 прымалі і адпраўлялі грузы. У 1963 годзе ў сувязі з уводам «[[Нафтан|Наваполацкага нафтаперапрацоўчага заводу]]» Віцебскае аддзяленьне «Беларускай чыгункі» займела грузавую станцыю з сартавальнай горкай і сартавальным паркам, электрычнай цэнтралізацыяй стрэлак і сыгналаў. Пры гэтым узьвялі прамывачна-прапарачную станцыю з пунктам наліву. Цягам 1950—1970-х гадоў на 25—30 прамежкавых станцыях штогод падаўжалі шляхі да 850—1200 м карыснай даўжыні&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гады рэканструкцыі і разьвіцьця чыгуначнага транспарту Беларусі (1950-1970 гг.)|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/gody-rekonstruktsii-i-razvitiya-1950-1970.php/|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 

У 1960-х гадох «Беларуская чыгунка» пачала пры электрыфікацыю на аснове [[Зьменны ток|зьменнага току]]. 7 сьнежня 1963 году адкрылі рух электрацягніка на перагоне Менск — [[Алёхнавічы (Менская вобласьць)|Аляхновічы]] (Маладэчанскі раён) працягласьцю 48 км. 5 сьнежня 1966 году — на перагоне Аляхновічы — [[Маладэчна]] працягласьцю 30 км. 28 сьнежня 1970 году — на перагоне Менскі — [[Пухавічы]] працягласьцю 64 км. 28 лістапада 1971 году — на перагоне Пухавічы — [[Талька (вёска)|Талька]] (Пухавіцкі раён) працягласьцю 20 км. У 1971 годзе на Беларускай магістралі ўсталявалі 1-ю [[ЭВМ]] «[[Менск-32]]». Распараджэньне начальніка «Беларускай чыгункі» лябараторыю электронна-вылічальнай тэхнікі пераўтварылі ў Дарожны вылічальны цэнтар (ДВЦ), першым начальнікам якога стаў В.Е. Сівак. 3 лістапада 1972 году адкрылі рух электрацягніка на перагоне Талька — [[Асіпавічы]] (Магілёўская вобласьць) працягласьцю 24 км. 11 сакавіка 1974 году ўкаранілі [[тэлеграф]]ную сетку сувязі з ЭВМ ДВЦ. 27 сьнежня 1974 году запусьцілі электрацягнік на пераходзе Менск — [[Барысаў]] працягласьцю 78 км. 29 сьнежня 1975 году — на пераходзе Менск — [[Стоўпцы]] працягласьцю 76 км. У 1975 годзе для толькі заснаванага «[[Мазырскі НПЗ|Мазырскага НПЗ]]» узьвялі чыгуначную станцыю [[Барбароў]]. У 1978 годзе ДВЦ «Беларускай чыгункі» перайшоў на «[[Адзіная сыстэма ЭВМ|Адзіную сыстэму ЭВМ]]». 27 сьнежня 1979 году адкрылі рух электрацягніка на перагоне [[Ворша]] — [[Краснае (Красьнінскі раён)|Краснае]] (Смаленская вобласьць) працягласьцю 51. У 1979 годзе Віцебскае аддзяленьне «БЧ» пачало зьбіраць зьвесткі апэрацыйным чынам пра панумарную пагрузку і выгрузку вагонаў на станцыях, што начальнік А.Г. Андрэеў упершыню распаўсюдзіў шырэй&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Удасканаленьне працы Беларускай магістралі (1971-1991 гг.)|спасылка=https://www.rw.by/corporate/history/istoriya-dorogi/sovershenstvovanie-raboty-belorusskoy-magistrali-1971-1991-gg-.php|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

18 сьнежня 1981 году запусьцілі электрацягнік на перагоне Ворша — [[Барысаў]] працягласьцю 132 км. У 1981 годзе адкрылі рэгулярныя зносіны ўсіх пасажырскіх электрацягнікоў ад Масквы да Менску. 21 сьнежня 1982 году — на перагоне Стоўпцы — [[Баранавічы]] (Берасьцейская вобласьць) працягласьцю 90 км. 6 лістапада 1983 году — на перагоне Баранавічы — Берасьце працягласьцю 204 км. У 1984 годзе галоўны ход Масква — Берасьце электрыфікавалі зь перабудовай дзялянак «БЧ» пад грузавы рух. Памежныя дзялянкі Берасьці — Дзяржмяжа і Горадня—Дзяржмяжа электрыфікавалі на [[Пастаянны ток|пастаянным току]] ў сувязі са зносінамі на іх польскіх цягнікоў. Даўжыня электрыфікаваных дзялянак «БЧ» дасягнула 875 км, а разгорнутая даўжыня кантактнай сеткі — 2557 км. 21 сьнежня 1984 году Ўказаньнем міністра шляхоў зносін ў Берасьці стварылі ДВЦ экспартна-імпартных перавозак, дзейнасьць якога пашырылі на памежныя пераходы [[Баранавіцкае аддзяленьне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзяленьня «Беларускай чыгункі»]] і на весткавыя ўзаеміны з суседнімі краінамі. У 1985 годзе службу электрыфікацыі і энэргетычнай гаспадаркі пераўтварылі ў службу электразабесьпячэньня, а энэргадзялянкі — у дыстанцыі электразабесьпячэньня. За 1960—1980-я гады на ўсіх аддзяленьнях «БЧ» пабудавалі прадольнае электразабясьпячэньне [[Лінія электраперадачы|лініямі электраперадачы]] (ЛЭП) напругай 10 кілявольтаў. Адначасна пабудавалі [[трансфарматар]]ныя падстанцыі, уклалі сілкавальныя кабэлі і кабэлі тэлекіраваньня. Перабудавалі аўтаблякаваньне на дзялянцы Берасьце — Краснае. У выніку пачало дзейнічаць аддаленае кіраваньне камутавальнымі апаратамі ўсіх прадольных ЛЭП і ЛЭП аўтаблякаваньня. 31 сакавіка 1987 году запусьцілі вылічальны комплекс «Экспрэс-2» для абслугоўваньня пасажырскіх перавозак, які аснасьцілі 2-ма ЭВМ «[[АС-1045]]» і зьвязалі з касай папярэдняга продажу квіткоў да 45 дзён у Менску. «Экспрэс-2» месьціўся на станцыі [[Менск-Сартавальны]]. У 1989 годзе начальнік «БЧ» выдаў Загад аб праграме працаў «Энэргія», паводле якой усе слупы сеткі напругай 400 вольтаў за 4 гады замянілі з драўляных на [[бэтон]]ныя&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

=== 1990-я гады ===
У 1990 годзе больш моцныя і ашчадныя [[цеплавоз]]ы «[[2ТЭ10]]» укаранілі ў грузаперавозках замест састарэлых «[[ТЭЗ]]» і «[[2М62]]». Ашчадныя цеплавозы «[[ТЭП70]]» прыйшлі на замену «[[ТЭП60]]» у перавозках паяжджанаў&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 14 кастрычніка 1991 году [[Савет міністраў Беларусі]] ухваліў Пастанову № 385 «Аб парадку прыняцьця ва [[Уласнасьць|ўласнасьць]] Рэспублікі Беларусь [[прадпрыемства]]ў, аб'яднаньняў, арганізацыяў і ўстановаў саюзнага падпарадкаваньня». Паводле 1-га пункту Пастановы, ведамствам Беларусі сумесна зь [[Дзяржаўны камітэт па маёмасьці Рэспублікі Беларусь|Камітэтам па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьці]] пры Савеце міністраў Беларусі даручалася да 1 студзеня 1992 году прыняць у рэспубліканскую ўласнасьць прадпрыемствы саюзнага падпарадкаваньня. Ведамствы сумесна зь [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным камітэтам Беларусі па статыстыцы і аналізе]] мелі ў 10-дзённы тэрмін скласьці пералікі прадпрыемстваў, графікі разгляду дакумэнтацыі па іх прыняцьці ў рэспубліканскую ўласнасьць і ўзгадніць іх зь [[Міністэрства эканомікі Беларусі|Дзяржэканомплянам Беларусі]] і Камітэтам па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьцю пры Савеце міністраў Беларусі. Згодна з 2-м пунктам прадпрыемствы мелі прымаць у рэспубліканскую ўласнасьць на падставе 2- або 3-баковага акту, які падпісвалі прадстаўнікі прадпрыемства і ўпаўнаважанага рэспубліканскага ведамства і пры патрэбе — прадстаўнік саюзнага органа. У тым акце мелі адлюстраваць паказьнікі [[Вартасьць|вартасьці]] асноўных і [[Абаротныя сродкі|абаротных сродкаў]], грашова-гаспадарчай дзейнасьці, у тым ліку [[Валюта|валютнай]] і матэрыяльна-тэхнічнай забясьпечанасьці, дамоваў [[Арэнда|арэнды]], удзелу ў [[Акцыйнае таварыства|акцыйных таварыствах]] і іншых гаспадарчых утварэньнях. Дзяржэканомпляну, Камітэту па кіраваньня дзяржмаёмасьцю і [[Міністэрства фінансаў Беларусі|Міністэрству фінансаў Беларусі]] даручалася ў 5-дзённы тэрмін зацьвердзіць форму вышэйзгаданага акта. У 3-м пункце прадугледжвалася, што кіраўнік прадпрыемства на падставе падпісанага акта да 15 сьнежня 1991 году меў унесьці зьмяненьне ва ўстаноўчы дакумэнт прадпрыемства і прадставіць яго на ўлік. Паводле Дадатку да Пастановы, Камітэт па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьцю пры Савеце міністраў Беларусі вызначаўся ў якасьці галаўнога ведамства па прыняцьці ў рэспубліканскую ўласнасьць прадпрыемстваў транспарту&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Міхаіл Мясьніковіч]], [[Мікалай Каўко]]|загаловак=Пастанова Савету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 кастрычніка 1991 г. № 385 «Аб парадку прыняцьця ва ўласнасьць Рэспублікі Беларусь прадпрыемстваў, аб'яднаньняў, арганізацыяў і ўстановаў саюзнага падпарадкаваньня»|спасылка=http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org507/sbor21/texw0521.htm|выдавец=Прававая бібліятэка [[Валер Леванеўскі|Валерыя Леванеўскага]]|мова=ru|дата публікацыі=28 сакавіка 2007|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У выніку 14 кастрычніка 1991 году ўправу «Беларускай чыгункі» падпарадкавалі Камітэту па кіраваньні дзяржаўнай маёмасьцю Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

У 1992 годзе «Беларуская чыгунка» стала паўнапраўным сябрам [[Арганізацыя супрацы чыгунак|Арганізацыі супрацы чыгунак]] (АСЧ; Польшча)&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская чыгунка - самастойная галіна эканомікі Рэспублікі Беларусь (1991-2000 гг.)|спасылка=https://history.rw.by/zheleznye_dorogi/belorusskaja_zheleznaja_doroga_s/|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 16 жніўня 1993 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 553 «Пытаньні Беларускай чыгункі», паводле якой яе начальнік мусіў мець 5 намесьнікаў, у тым ліку аднаго першага, якіх прызначаў Савет міністраў Беларусі. У 1-м пункце Статуту Беларускай чыгунка 1993 году яна вызначалася як [[дзяржаўнае аб'яднаньне]]. Згодна зь 3-м пунктам управа «БЧ» месьцілася ў [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім раёне]] Менску па [[Вуліца Леніна (Менск)|вуліцы Леніна]], дом 17. Паводле 12-га пункту, начальніка «БЧ» таксама прызначаў Савет міністраў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Міхаіл Мясьніковіч]], [[Аляксандар Аркадзевіч Сакалоўскі|Аляксандар Сакалоўскі]]|загаловак=Пастанова Савету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 жніўня 1993 г. № 553 «Пытаньні Беларускай чыгункі»|спасылка=http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org507/sbor20/texv9102.htm|выдавец=Прававая бібліятэка Валерыя Леванеўскага|мова=ru|дата публікацыі=28 сакавіка 2007|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 31 жніўня 1993 году «БЧ» унесьлі ў [[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў|Адзіны дзяржаўны рэгістар прадпрыемстваў і арганізацыяў]] (АДРПА) пад [[Уліковы нумар плацежніка|уліковым нумарам плацежніка]] 100088574&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўнае аб'яднаньне &quot;Беларуская чыгунка&quot;, рэг.нумар 100088574|спасылка=https://egr.gov.by/egrmobile/information?pan=100088574&amp;language=be|выдавец=[[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў]]|дата публікацыі=13 жніўня 2024|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У 1993 годзе ўпершыню дзялянку Закапыцьце — Добруш абсталявалі аўтаблякаваньнем сыстэмы ЦАБ. У 1994 годзе «БЧ» уступіла ў [[Міжнародны зьвяз чыгунак]] (МЗЧ; Францыя). Таксама ў 1994 годзе [[лякаматыў]]ныя прадпрыемствы «БЧ» укаранілі вылічальную тэхніку&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 23 верасьня 1994 году «Беларуская чыгунка» перайшла ў падпарадкаваньне [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. Яшчэ ў 1994 годзе «[[Рыскі вагонабудаўнічы завод]]» пабудаваў для «БЧ» першы дызэль-цягнік «[[ДРБ1]]». У 1995 годзе кантэйнэрны цягнік «Усходні вецер» пачаў хадзіць па маршруце [[Бэрлін]] — Берасьце — Масква двойчы на тыдзень&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

Да 1996 году на электрыфікаваных дзялянках пачалі замену двухмэталічных струнаў на больш даўгавечныя [[капрон]]авыя. На цягавых падстанцыях [[Аліва|аліўныя]] выключальнікі напругай 27,5 кілявольтаў замянілі на [[вакуўм]]ныя&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 17 красавіка 1996 году «БЧ» падпарадкавалі Кабінэту міністраў Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 27 лістапада 1996 году ўзнагароджана Ганаровай граматай Кабінэту міністраў Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120301015759/http://old.bankzakonov.com/d2008/time74/lav74380.htm Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 27 ноября 1996 г. №757 «О награждении Белорусской железной дороги Почетной грамотой Кабинета Министров Республики Беларусь»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. За 1997—2000 гады празь Берасьце прайшло звыш 500 кантэйнэрных цягнікоў «Усходні вецер». У лютым 1998 году на станцыі Бараначы-Цэнтральныя стварылі першы Цэнтар кіраваньня і транспартнага абслугоўваньня (ЦКТА), куды перадалі афармленьне запісаў са станцыяў [[Баранавічы-Палескія]], [[Грыцавец]] і [[Рэйтанаў]]. У 1998 годзе разам зь «[[Дзяміхаўскі машынабудаўнічы завод|Дзяміхаўскім машынабудаўнічым заводам]]» (Маскоўская вобласьць) пабудавалі 10-вагнны дызэль-цягнік «[[ДДБ1]]». Да 1999 году з дапамогай распрацоўкі Цэнтра апэратыўна-тэхнічнага ўліку ўсе 17 лякаматыўныя дэпо перайшлі на поўную машынную апрацоўку маршрута [[машыніст]]а зь перадачай маршрутных лістоў з кампутара дэпо ў Галоўны вылічальны цэнтар. Таксама выпрабавалі дыспэтчарскую цэнтралізацыю «Нёман». У [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце транспарту]] стварылі лябараторыю бясьпекі і электрамагнітнай сумяшчальнасьці для выпрабаваньня прыладаў аўтаматыкі. 1 верасьня 1999 году кантэйнэрныя цягнікі «Расея-экспрэс» пачалі хадзіць празь Беларусь да Нямеччыны штодня. Празь Берасьце ішлі вугаль, жалезная руда, сталь, збожжа, мінэральныя ўгнаеньні, аўтамабілі і пакетаваныя грузы ў паддонах і грузавых кантэйнэрах у 70 краінаў. На станцыі [[Берасьце-Паўночнае]] працаваў склад рэфрыжэратарных кантэйнэраў з 2-ма кранамі для перагрузкі з 2-х цягнікоў адначасна. У 1990-я гады адчынілі мытныя склады на станцыях Гомель і [[Баранавічы-Цэнтральныя]]. У 1999 годзе Галоўны вылічальны цэнтар «БЧ» і яго падразьдзяленьняў у Берасьці і Гомлі ўлучылі ў дарожную сетку перадачы зьвестак з Польшчай і Расеяй для безупыннага сачэньня за кожным вагонам&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

6 студзеня 1999 году [[прэзыдэнт Беларусі]] А. Лукашэнка падпісаў Закон № 237 «Аб чыгуначным транспарце», паводле 10-га артыкула якога «Беларуская чыгунка» кіравала чыгуначнымі перавозкамі агульнага карыстаньня. Згодна з 14-м артыкулам за кошт яе сродкаў мелі будаваць чыгуначную інфраструктуру, у тым ліку прыпынкі і пасажырскія плятформы, пешаходныя масты і [[Тунэль|тунэлі]]. У 15-м артыкуле згадвалася, што з «БЧ» мелі ўзгадняць [[Будаўніцтва ў Беларусі|будаўніцтва]] чыгуначных шляхоў прыватнага карыстаньня. Паводле 22-га артыкула, «БЧ» і яе ўстановы былі адзінымі мясцовымі чыгуначнымі перавозчыкамі паяжджанаў, грузаў і [[багаж]]у ў Беларусі, а таксама былі адзінымі распараднікамі чыгуначнай інфраструктуры краіны. Згодна з 26-м артыкулам «БЧ» абсьледавала чыгуначны транспарт агульнага карыстаньня на адпаведнасьць патрабаваньням [[Бясьпека|бясьпекі]]. У 30-м артыкуле згадвалася, што ваенізаваная ахова «БЧ» ахоўвала грузы ў дарозе і на чыгуначных станцыях, а таксама пабудовы чыгунанчых установаў агульнага карыстаньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Аляксандар Лукашэнка]]|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 6 студзеня 1999 г. № 237-З «Аб чыгуначным транспарце»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h19900237|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=31 ліпеня 2018|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

=== ХХІ стагодзьдзе ===
На 2000 год на [[жалезабэтон]]ныя шпалы прыпадала 56 % чыгункі (6400 км), а бесстыкавы шлях складаў 32 % агульнай працягласьці (3800 км). Па галоўных шляхах гэтыя паказьнікі складалі 73 і 52 %. У 2000 годзе здалі ў карыстаньне дзялянку [[Мікашэвічы]] — [[Жыткавічы]] з самастойнымі прыладамі сыгналізацыі і сувязі без прахадных сьветлафораў. На дзялянцы Берасьце — Краснае ўкаранілі 2-баковае аўтаблякаваньне для руху цягнікоў у сустрэчным кірунку. Таксама ў 2000 годзе настанцыі [[Магілёў-2]] запусьцілі сродкі аўтаматызацыі горкі на аснове [[мікрапрацэсар]]най сыстэмы «Тракт». У сьнежні 2000 году адчынілі першую чаргу [[Менскі чыгуначны вакзал|Менскага чыгуначнага вакзала]]. На станцыі Горадня пабудавалі пункт экіпіроўкі пасажырскіх вагонаў Палескі парк&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 5 траўня 2006 году «Беларускую чыгунку» вярнулі ў падпарадкаваньне Міністэрству транспарту і камунікацыяў Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 20 верасьня 2006 году Геральдычная рада пры прэзыдэнце Беларусі ўхваліла Пратакол № 5, якім зацьвердзіла [[сьцяг]] «Беларускай чыгункі». 11 кастрычніка 2008 году сьцяг унесьлі ў Дзяржаўны геральдычны рэгістар Беларусі пад № В-577. Сьцяг меў выгляд прастакутнага [[Блакітны колер|блакітнага]] палотнішча 1:2, якое зьверху і зьнізу абрамлялі [[Аранжавы колер|аранжавыя]] палосы. Пасярод сьцяга месьціўся [[таварны знак]] «Беларускай чыгункі» белага адценьня. Дзьве паралельныя белыя лініі аддзялялі аранжавыя палосы ад асноўнага блакітнага адценьня палотнішча. Сьцяг мацавалі на залацістае дрэўка, увенчанае паўкруглым залацістым наканечнікам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская чыгунка|спасылка=https://gs.archives.gov.by/?page_id=12522&amp;lang=be|выдавец=Афіцыйныя геральдычныя сымбалі Беларусі ([[Міністэрства юстыцыі Беларусі]])|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 10 студзеня 2009 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 19 «Аб зацьверджаньні Статуту дзяржаўнага аб'яднаньня &quot;Беларуская чыгунка&quot;», паводле 19-га артыкула якога прэзыдэнт Беларусі прызначаў начальніка «БЧ» на прапанову Савету міністраў. Сам Савет міністраў прызначаў намесьнікаў начальніка і галоўнага інжынэра «БЧ» на прапанову Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пастанова Савету міністраў Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2009 г. № 19 «Аб зацьверджаньні Статуту дзяржаўнага аб'яднаньня &quot;Беларуская чыгунка&quot;»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=c20900019|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=28 чэрвеня 2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

Графік руху [[цягнік]]оў Беларускай чыгункі на 2014—2015 гады прадугледжваў курсаваньне па Беларусі 523-х параў цягнікоў, у тым ліку 379 (72 %) параў цягнікоў рэгіянальных лініяў эканом-клясы і 22 — бізнэс-клясы, 34 — міжрэгіянальных лініяў эканом-клясы і 5 — бізнэс-клясы, а таксама 83 — міжнародных лініяў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Расолька.|загаловак=Новы расклад: паскарэньне і абноўлены рухомы састаў|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140603/1401742906-novy-rasklad-paskarenne-i-abnouleny-ruhomy-sastau|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=3 чэрвеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/101-27711 101 (27711)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/3cher-4.indd_.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. 25 лютага 2021 году 1-ы намесьнік начальніка «Беларускай чыгункі» Ігар Шылаў падпісаў Загад аб тыпавых тэкстах інфармаваньня пасажыраў на вакзалах, станцыях і прыпынках. Паводле Загаду, кіраўнікі аддзяленьняў чыгункі зь 1 красавіка зацьвердзілі тэксты абвестак, якія пачалі рабіць па-беларуску і ў цягніках міжрэгіянальных лініяў. Пагатоў, на прыпынках і станцыях сталі абвяшчаць інфармацыю толькі па-беларуску&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Андрусь Гаёвы|загаловак=Ад красавіка на ўсіх станцыях Беларускай чыгункі абвесткі для пасажыраў мусяць рабіцца па-беларуску|спасылка=https://palesse.press/news.php?slug=6001|выдавец=Партал «Палеская вясна»|дата публікацыі=9 красавіка 2021|копія=https://euroradio.pl/ad-krasavika-na-usih-stancyyah-belaruskay-chygunki-abvestki-robyacca-pa-belarusku|дата копіі=10 красавіка 2021|дата доступу=19 красавіка 2021}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:2025 Копысь чыгуначная станцыя (Беларусь).jpg|значак|280пкс|Схема вучастку чыгункі і кошты праезду на чыгуначнай станцыі ў Копысі.]]
У сакавіку 2022 году ўрад Украіны [[арышт]]аваў 5000 [[вагон]]аў Беларускай чыгункі ва ўмовах [[Ваеннае становішча|ваеннага становішча]] ў выніку [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]]. Кожны вагон каштаваў каля 80 000 даляраў, таму агульны кошт арыштаваных вагонаў склаў каля 400 млн даляраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тры зь пяці рудаўправаў у Салігорску спыніліся, «Беларуськалій» упершыню бярэ крэдыты на заробкі|спасылка=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=286713|выдавец=Партал «[[Наша Ніва]]»|дата публікацыі=21 сакавіка 2022|дата доступу=24 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;. 20 кастрычніка 2022 году Беларуская чыгунка паведаміла пра ўкараненьне білетадрукавальных машынаў пры афармленьні праязных дакумэнтаў на цягнікі міжрэгіянальных лініяў і рэгіянальных лініяў бізнэс-клясы з нумараванымі месцамі. Білет сталі друкаваць на [[Тэрмапапера|тэрмапаперы]] з 2-вымерным кодам і асабістым [[шыфр]]ам сродкаў кантролю падатковых органаў (СКПО). Пры гэтым, на жаданьне паяжджаніна ўзьнікла магчымасьць аформіць білет на беларускай мове. Укараненьне новых білетаў пачалі з вакзалаў на станцыях [[Асіпавічы]] і [[Берасьце]], [[Магілёў]] і [[Пінск]], якія мелі ўстойлівы канал сувязі з цэнтралізаванай сыстэмай продажаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская чыгунка ўкараняе новую форму праязных дакумэнтаў на цягнікі, якія курсуюць унутры Рэспублікі|спасылка=https://www.rw.by/be/corporate/press_center/news_of_passengers/2022/10/belaruskaya-chygunka-karanyae-novuyu-formu-prayaznykh-dakumenta-na-tsyagniki-yakiya-kursiruyuts-unut/|выдавец=Беларуская чыгунка|дата публікацыі=20 кастрычніка 2022|копія=https://blr.belta.by/society/view/bilety-na-nekatoryja-pajazdy-u-belarusi-buduts-vygljadats-pa-novamu-120865-2022/|дата копіі=20 кастрычніка 2022|дата доступу=22 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская чыгунка трапіла ў санкцыйныя сьпісы [[Канада|Канады]] (лістапад 2022 году) і [[Украіна|Украіны]] (студзень 2023 году)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230414191349/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/7080/ Державне об'єднання &quot;Білоруська залізниця&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://war-sanctions.gur.gov.ua/ru/sanctions/companies/7080|title=Государственное объединение &quot;Белорусская железная дорога&quot;|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=Головне управління розвідки МО України|выдавец=War &amp; Sanctions|lang=ru|website=war-sanctions.gur.gov.ua}}&lt;/ref&gt;. Канада (лістапад 2022 году), [[Эўрапейскі Зьвяз]] ды [[Швайцарыя]] (чэрвень 2023 году), Украіна (лістапад 2023 году), [[Аўстралія]] (люты 2024 году) ды [[Новая Зэляндыя]] (верасень 2024 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2024/0190/latest/whole.html|title=Russia Sanctions Amendment Regulations (No 4) 2024|work=New Zealand Legislation|language=en}}&lt;/ref&gt;) абвясьцілі аб санкцыях супраць начальніка БЧ Уладзімера Марозава&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230602214755/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/24980/ МОРОЗОВ Володимир Михайлович]&lt;/ref&gt;. На 2025 год «Беларуская чыгунка» налічвала звыш 60 000 супрацоўнікаў. Штодня на станцыях грузілі звыш 200 000 т грузаў і перавізілі звыш 200 000 паяжджанаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сергяенка: БЧ - гэта ня проста работа, гэта жыцьцёвы шлях больш як 400 дынастый|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/sergjaenka-bch-geta-ne-prosta-rabota-geta-zhytstsevy-shljah-bolsh-jak-400-dynastyj-147826-2025/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=1 жніўня 2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Славянскі экспрэс]]
* [[Беластоцкая чыгунка]]
* [[Транспартная міліцыя (Беларусь)|Транспартная міліцыя]]
* [[Транспартная пракуратура (Беларусь)|Транспартная пракуратура]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэс-цэнтар|спасылка=https://www.rw.by/be/corporate/press_center/|выдавец=ДА «Беларуская чыгунка»|дата публікацыі=2025|дата доступу=3 жніўня 2025}}
** [https://web.archive.org/web/20250618054854/https://pass.rw.by/be/tablo Расклад цягнікоў]: [https://web.archive.org/web/20250618054854/https://pass.rw.by/be/tablo анлайн-таблё]
* [https://web.archive.org/web/20110428170840/http://chygunka.ru/ Вершы пра беларускую чыгунку]

{{БЧ}}

[[Катэгорыя:Беларуская чыгунка| ]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Кабінэту Міністраў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1936 годзе]]</text>
      <sha1>t4ekr061mgdcttwfe0ucpqrnkjxzol6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валёнская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64597</id>
    <revision>
      <id>2699780</id>
      <parentid>2532918</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6957" sha1="84hf2do80eglprft1cnqj62j07s4fnj" xml:space="preserve">{{Інфармацыя пра мову
|Назва мовы = Валёнская
|Назва мовы ў арыгінале = Walon
|Краіны ўжываньня = [[Бэльґія|Бэльґіі]], [[Францыя|Францыі]]
|Рэгіён = [[Заходняя Эўропа]]
|Колькасьць карыстальнікаў = 600 тысяч
|Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Раманская група]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Гала-раманская падгрупа]]&lt;br /&gt;
|Афіцыйная мова ў = 
|Рэгулюецца = 
|Код па ISO 639-1 = wa
|Код па ISO 639-2(B) = wln
|Код па ISO 639-2(T) = wln
|Код па SIL = wln
|Выява = Linguistic map of Wallonia.png|міні|справа|285пкс|Лінгвістычная мапа Валёніі
}}

'''Валёнская мо́ва''' — гэта адна з раманскіх моваў, на якой размаўляе частка насельніцтва [[Валёнія|Валёніі]], [[Бэльґія]]. Валёнская мова адносіцца да той жа групы, што і [[француская мова|француская]], аднак яе не разглядаюць у якасьці дыялекту: франкамоўны чалавек зь цяжкасьцю разумее валёнца. Таксама валёнскую мову нельга блытаць з бэльгійскім варыянтам францускае мовы.

== Агульныя зьвесткі ==
Валёнская мова фармавалася ў пэрыяд між VIII ды XII стагодзьдзямі. Мае значны кельцкі і германскі субстрат. На 100 клясічных валёнскіх словаў 90 будзе лацінскага паходжаньня, 9 — германскага, 1 — кельцкага. Аднак сёньняшняя валёнская мова мае шмат запазычаных словаў з францускае мовы.

== Геаграфічнае распаўсюджаньне ==

На валёнскай мове размаўляюць жыхары поўначы [[Францыя|Францыі]] ''botte de Givet'', у дэпартамэнце [[Ардэны (дэпартамент)|Ардэны]] і розных вёсках у дэпартамэнце [[Нор (дэпартамент)|Нор]]. Невялікая колькасьць носьбітаў валёнскае мовы пражывае ў ЗША, ў штаце [[Вісконсін]].
Афіцыйнага статусу гэтая мова ня мае, але ў 1990 року яна была прызнаная мясцовай мовай. У цяперашні час па-валёнску размаўляе каля 600 тысячаў асобаў, хаця на пачатку XX стагодзьдзя ёю карысталася 90 % насельніцтва Валёніі (больш за чатыры мільёны асобаў). Нязначная частка людзей, якія нарадзіліся ў паваенны час, вольна валодае гэтай мовай. Многія толькі ведаюць некаторыя словы і выразы па-валёнску.

Цяпер валёнская амаль цалкам выцесьненая францускай, якая мае статус афіцыйнае мовы Бэльґіі. Валёнская мова знаходзіцца ў сьпісе 500 моваў сьвету, якім пагражае выміраньне ў XXI стагодзьдзі. Тым ня менш, у апошнія рокі ў Валёніі назіраецца [[Адраджэньне мовы|адраджэньне цікавасьці да валёнскае мовы]].

== Дыялекты ==
 
Валёнская мова налічвае некалькі дыялектаў, якія можна суаднесьці з рэгіёнамі Валёніі:
* Цэнтральны дыялект, на якім размаўляюць у Намюры ({{мова-fr|Nameur}}) — сталіцы Валёніі. Гэта адзін з найбольш кансэрватыўных і ідыёсынкратычных дыялектаў.
* Заходні дыялект — дыялект, які найбольш набліжаны да францускае мовы дзякуючы моцнаму ўплыву зь Пікардыі. Распаўсюджаны ў раёне местаў Шарлеруа ({{мова-fr|Charleroi}}) ды Нівэль ({{мова-fr|Nivele}})
* Паўднёвы — распаўсюджаны ў Ардэнскім рэгіёне Бэльґіі.

Нягледзячы на мясцовыя фанэтычныя асаблівасьці, ў Валёніі назіраецца рух за прыняцьце адзінага правапісу — «rfondou walon». Гэтая артаграфія дае магчымасьць розным чытачам па-рознаму вымаўляць словы. Гэты канцэпт быў узяты з [[Брэтонская мова|брэтонскае мовы]] і дазваляе прымірыць сучасныя фанэтычныя нормы з традыцыямі напісаньня словаў.

== Прыклады фразаў ==
{|
|- bgcolor=#FFD800
!Валёнская !! Француская !! Нідэрляндзкая !! Беларуская !! Вымаўленьне (паводле [[міжнародны фанэтычны альфабэт|IPA]])
|-
| Walon || Wallon || Waals || валёнская || {{IPA|walɔ̃}}
|-
| Diè wåde || Adieu || Vaarwel || Пакуль / Бывай || {{IPA|[djɛ woːt] / [djɛ wɔːt]}}
|-
| Bondjoû || Bonjour || Goedendag || Дзень добры / Вітаю || {{IPA|[bɔ̃dʒuː]}}
|-
| A || Salut || Hoi || Прывітаньне || a
|-
| A rvey || Au revoir || Tot ziens || Да пабачэньня || {{IPA|[arvɛj]}}
|-
| Cmint dit-st on || Comment dit-on || Hoe zegt men || Як сказаць / Як кажуць || {{IPA|[kmɛ̃ dɪstɔ̃]}}
|-
| Cmint daloz ? || Comment allez-vous? || Hoe gaat het? || Як маесься? || {{IPA|[kmɛ̃  dalɔ]}}
|-
| Dji n'&amp;nbsp;sais nén || Je ne sais pas || Ik weet het niet || Я ня ведаю || {{IPA|[dʒɪn sɛː nɛ̃ ] / [dʒɪn se nẽ]}}
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Interwiki|wa|валёнскай|}}
* [https://web.archive.org/web/20210612182022/https://croejhete.walon.org/ Валёнская граматыка анляйн]{{ref-fr}}

{{Раманскія мовы}}

[[Катэгорыя:Раманскія мовы]]
[[Катэгорыя:Мовы Бэльгіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Францыі]]</text>
      <sha1>84hf2do80eglprft1cnqj62j07s4fnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гошчава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67202</id>
    <revision>
      <id>2699870</id>
      <parentid>2365317</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="9c4if1attvlh1v1966ydi91u7t5vywh" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Гошчава
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Гошчава
|Трансьлітараваная назва           = Hoščava
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                              = [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|Сельсавет                         = [[Стайкаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)|Стайкаўскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 180
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 710
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 225257
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 52
 |Шырата хвілінаў                  = 41
 |Шырата сэкундаў                  = 23
 |Даўгата градусаў                 = 25
 |Даўгата хвілінаў                 = 12
 |Даўгата сэкундаў                 = 36
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Го́шчава'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 158&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]], за 7 км на захад ад [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]. Гошчава ўваходзіць у склад [[Стайкаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)|Стайкаўскага сельсавету]].

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 710 чалавек
* 1999 год — 899 чалавек

== Інфармацыя для турыстаў ==
=== Помнікі архітэктуры ===
* Царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа. Помнік драўлянага дойлідзтва 1838 году. У 2009 годзе царква была цалкам перабудаваная: у вокны ўставілі шклопакеты, на даху зьявіліся купалы-цыбуліны ў маскоўскім стылі. Больш за тое, адзін купал-цыбуліна ўвогуле паўстаў там, дзе яго не было. Тамбур нарасьцілі з выкарыстаньнем сылікатных блёкаў. А ад порціка з падвойнымі фігурнымі калёнамі не засталося і сьледу. Таксама выкінулі паўцыркульныя вокны з разнымі ліштвамі. Пры гэтым царква занесеная ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090801151847/http://news.tut.by/143643.html Унікальную царкву ў Івацэвіцкім раёне вычварылі эўрарамонтам] // [[Наша Ніва]]&lt;/ref&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* Кляштар дамініканаў

== Асобы ==
* [[Аляксей Майсейчык|Аляксей Антонавіч Майсейчык]] (1936—2002) — кандыдат фiлялягiчных навук, чалец зьвязу пісьменьнікаў БССР, выкладчык — прафэсар катэдры беларускай лiтаратуры, працы па гісторыі беларускай літаратуры, аўтар навучальных дапаможнікаў&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304204512/http://ivacevichi.brest.by/category/nashi_zemlyaki/vuchony_z_hoshchava.html&lt;/ref&gt;. Нарадзіўся ў Гошчаве, пахаваны ў Берасьці. 
* [[Мікалай Ярчак|Мікалай Пятровіч Ярчак]] — доктар хімічных навук, прафэсар. Як адмыслоўца, ён шмат працаваў па запрашэньнях ВНУ Латвіі, Беларусі, Польшчы, Нарвэгіі. Назву роднай вёскі Мікалай Пятровіч Ярчак ушанаваў у сваіх навуковых адкрыцьцях у вобласьці крэмнійарганічнай хіміі. Новыя хімічныя злучэньні атрымалі назву «гошчава-сіланаты»&lt;ref&gt;http://www.findpatent.ru/byauthors/998859/&lt;/ref&gt;. Копіі патэнтаў на гэтыя хімічныя злучэньні ўрачыста перададзены Мікалаем Пятровічам на захоўваньне ў Гошчаўскую сярэднюю школу на дзень яе 150-годзьдзя.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://radzima.org/be/miesca/goshchava.html Гошчава] на [[Radzima.org]]
* [https://web.archive.org/web/20190716112241/https://weather-in.by/by/brestskaja/55 Прагноз надвор’я ў в. Гошчава]

{{Стайкаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)}}
{{Івацэвіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Стайкаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёну]]</text>
      <sha1>9c4if1attvlh1v1966ydi91u7t5vywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зьміцер Кісель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68788</id>
    <revision>
      <id>2699944</id>
      <parentid>2698945</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10373" sha1="pgonjd9ed7j01q16pzeymd8a8grgnuo" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Асоба}}
'''Зьмі́цер Уладзі́меравіч Кісе́ль''' (1963, [[Горадня]] — 30 верасьня 2005, [[Горадня]]) — публіцыст, журналіст, гісторык, грамадзкі дзяяч [[Горадня|Гарадзеншчыны]], сын антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімер Кісель|Ўладзімера Кісяля]].

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства й юнацтва ===
Дзяцінства Зьмітра было даволі цяжкае. Бацька [[Уладзімер Кісель|Ўладзімер Кісель]] разам з маці ў 1960 годзе атрымалі рэабілітацыю за антысавецкую дзейнасьць у 1946—1949 гадах. Сям’я была адная з тых выпадкаў, дзе выхаваньне — Беларусь па-над усім. Уладзімер Кісель, бацька Зьмітра пэдагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху. Скончыў сем клясаў польскай школы, у 1941 годзе — савецкую сямігодку ў Клецку. Падчас нямецкай акупацыі вучыўся ў Нясьвіскай настаўніцкай сэмінарыі, дзе зь сябрамі стварыў арганізацыю «Саюз беларускіх патрыётаў». Зайздросьціць сям’і Зьмітра цяжка, адчуць на сабе цяжар камуністычнага прыгнёту вельмі балюча, але як вынік — сьветлае і ўрачыстае выхаваньне сьвядомага грамадзяніна Беларусі. Відавочна толькі адно, што Зьміцер Кісель да канца сваіх дзён быў удзячлівы сваім бацькам, а гэта сьведчыць пра тое, што ён не шкадаваў за свае голае і галоднае дзяцінства.

=== Адукацыя ===
Скончыў [[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы]], менавіта ў студэнцкі час пасябраваў зь [[Яўген Вапа|Яўгенам Вапам]], [[Міхал Андрасюк|Міхалам Андрасюком]], [[Янка Мордань|Янкам Морданем]] і іншымі прадстаўнікамі беларусаў Беласточчыны. [[Міхал Андрасюк]] ня раз узгадваў, які добры час ён правёў са Зьмітром і што гэта былі за сустрэчы.

=== Дзейнасьць ===
У канцы 80-х гадоў мінулага стагодзьдзя Зьміцер Кісель пачынае актыўную грамадзка-асьветніцкую дзейнасьць. Узначальваў навуковую суполку моладзі імя [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Ідэя выдаваць уласную газэту ў сяброў суполкі нарадзілася перад Калядамі 1988 году. У госьці да іх прыехалі тады [[Янка Мордань]], беларускі дзяяч зь Беласточчыны і Надзея Артымовіч. Пра сваё выданьне размова пайшла пад час сустрэчы ў музэі Багдановіча. Менчукі тады ўжо мелі свае газэты і правінцыялы, вырашылі, што і ім час стварыць сваё выданьне. Сябры спрачаліся вакол назвы газэты: Зьміцер прапаноўваў «Гараднічанка», хтосьці іншы — «Гарадніца», але ў рэшце перамагла прапанова мастака Міхася Баярчука — «Рэанімова». Першы наш нумар выйшаў на пачатку 1989 году. Яго адметнасьцю было тое, што там упершыню ў беларускім друку зьявіліся словы і ноты гімну «[[Магутны Божа]]», перададзеныя гарадзенскім сябрам беластоцкімі беларусамі.

На той нумар сябры суполкі імя Максіма Багдановіча зьбіралі ўласныя грошы. [[Данута Бічэль-Загнетава]] зьвязвалася зь [[Менск]]ам. Беларускія газэты друкаваліся тады ў Летуве, у Летувіскім Доме друку. У адной з камуністычных газэтаў у [[Вільня|Вільні]] працаваў беларускі хлопец, які і дапамагаў. Летувісы бралі з нашых патрыётаў вялізныя грошы, а менавіта 10 капеек за друкаваную старонку.

Нумары на машынцы набірала Данута Янаўна, затым рабілі макет і везьлі ў Вільню, альбо перадавалі празь [[Менск]]. З распаўсюджаньнем праблемаў не было — увесь наклад разьлятаўся за некалькі гадзінаў.

У 1995 годзе на Сьвіслацкіх гарадзкіх могілках была адшукана магіла [[Віктар Каліноўскі|Віктара Каліноўскага]] — ідэоляга беларускага нацыянальнага руху і старэйшага брата [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], які быў кіраўніком збройнага вызвольнага паўстаньня супраць Расейскай імпэрыі. Аднаўленьнем магілы і памятнага крыжа займаўся [[Зьміцер Кісель (малодшы)|Зьміцер Кісель]], а таксама мясцовы грамадзкі актывіст Віктар Трэшчановіч, Юрась Мацко з [[Горадня|Горадні]]. Неўзабаве па прапанове Гарадзенскіх філіяў партыі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|Грамада (БСДГ)]] і грамадзкага аб’яднаньня «[[Фонд імя Льва Сапегі]]», якія былі першымі арганізатарамі масавага ўшанаваньня памяці палеглых змагароў, Дзень памяці паўстанцаў 1863 году пераўтварыўся ў агульнанацыянальны фэст.

=== Журналістыка ===
Акрамя грамадзкай дзейнасьці, свой сьлед Зьміцер Уладзімеравіч пакінуў і ў журналістыцы. З 90-х гадоў працаваў у тыднёвіку беларусаў у [[Беласток]]у «[[Ніва (газэта)|Ніва]]», [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]] і гарадзенскай газэце «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]».

=== Сьмерць ===
Апошнія 3 гады Зьміцер Кісель моцна хварэў, было слабое сэрца, а яшчэ большаю хваробаю стаў алькаголь. За суткі да сьмерці Зьміцер Кісель вярнуўся зь [[Беласток]]у, дзе быў у сяброў. Як стала вядомым, то прыехаўшы дамоў ён прылёг на канапу, дзе і сустрэў вечны сон. Цела Зьмітра Ўладзімеравіча знайшлі празь некалькі сутак, бо той жыў сам.

Памёр ва ўзросьце 43-х гадоў у сваёй кватэры ў [[Горадня|Горадні]] 30 верасьня 2005 году.

== Глядзіце таксама ==
* [[Уладзімер Кісель]]
* [[Зьміцер Кісель (малодшы)]]

== Літаратура ==
* [[Зьміцер Кісель (малодшы)|З. Кісель.]] [https://web.archive.org/web/20090212024729/http://pahonia.org/str/2009-01/1306.htm ТЫ ГЭТА ТЫ, Я ГЭТА Я альбо Памяці Зьмітра КІСЕЛЯ] // «Пагоня», 26.01.2009 г.

== Вонкавыя спасылкі ==
* З. Кісель. [https://web.archive.org/web/20090406151634/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/34/iss_htm.htm Чыноўнікі + дэмакраты = ?] // «Ніва» № 34 (2363), 26 жніўня 2001 г.
* З. Кісель. [https://web.archive.org/web/20090406153327/http://www.niva.iig.pl/issue/2002/01/art_04.htm Паміраць збірайся, а Новы год сустракай] // «Ніва» № 1 (2382), 6 студзеня 2002 г.
* [https://web.archive.org/web/20160305144536/http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=12014 Успамін пра З. Кісяля] на [[Kamunikat.org]]
* [https://web.archive.org/web/20250910103528/http://www.pahonia.promedia.by/str/2006-08/061.htm Газэта «Пагоня» успамін пра З. Кісяля]
* [http://free.corefusion.net/Free/TreciSektar/home.nsf/8801202d2d9da3fcc2256b07007e37a4/13d86cf258a26049c2256b07007ea512?OpenDocument Артыкул пра РНЕ Ў Горадні]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.racyja.com/ Сайт Радыё Рацыі, дзе працаваў Зьміцер Кісель]
* [http://niva.iig.pl/ Сайт тыднёвіка беларусаў у Польшчы «Ніва», дзе працаваў Зьміцер Кісель]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кісель, Зьміцер}}
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]</text>
      <sha1>pgonjd9ed7j01q16pzeymd8a8grgnuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баляслаў Пачопка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69201</id>
    <revision>
      <id>2699652</id>
      <parentid>2647247</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26132" sha1="8p5xri283jho9m2h26jbbzzhdrfgey0" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Баляслаў Пачопка
|лацінка             = Balasłaŭ Pačopka
|арыгінал імя        = Баляслаў Пачобка
|партрэт             = Balaslaw Paczopka.jpg
|памер               = 220пкс
|апісаньне           = Айцец Баляслаў Пачопка ў 1930-я гг.
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкі]] сьвятар, выдавец, настаўнік, мовазнаўца, публіцыст 
|дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|13|10|1884}}
|месца нараджэньня   = засьценак Уляны, [[Віленскі павет (Віленская губэрня)|Віленскі павет]], [[Віленская губэрня]]
|грамадзянства       = [[Расейская імпэрыя|Расея]]&lt;br /&gt;[[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]
|падданства          = 
|дата сьмерці        = {{Памёр|26|12|1940}}
|месца сьмерці       = [[Целяханы]], [[Івацэвіцкі раён]]
|бацька              = Антон Пачобка
|маці                = Ганна з роду Гайдукевіч
|муж                 = 
|жонка               = Марцыяна з роду Пілецкіх
|дзеці               = 
|узнагароды          = 
|сайт                = 
|дадаткова           = 
|commons             = 
}}
'''Баляслаў Пачопка (Пачобка)''' (13 кастрычніка 1884, засьценак Уляны Рукойненскае гміны [[Віленскі павет|Віленскага павету]] — 26 сьнежня 1940, мяст. [[Целяханы]], цяпер [[Івацэвіцкі раён]]) — каталіцкі сьвятар усходняга (бізантыйскага) абраду, настаўнік і рэлігійны публіцыст. Актыўны беларускі дзяяч — сталы аўтар ґазэты «[[Наша Ніва]]», рэдактар-выдавец першае беларускае  каталіцкае ґазэты «[[Беларус (1913)|Biełarus]]» (1913—1915), адзін з пачынальнікаў беларускага школьніцтва.

== Дзіцячыя гады й адукацыя ==
Нарадзіўся ў незаможнай сялянскай каталіцкай сям’і Антона Пачобкі й Ганны з роду Гайдукевічаў, у якіх было пяць дзяцей. Ахрышчаны 21.10.1884 у рыма-каталіцкім касьцёле ў [[Лаварышкі|Лаварышках]] Віленскае дыяцэзіі. З малых гадоў любіў прыслугоўваць міністрантам у касьцёле й марыў стаць сьвятаром. Скончыў 4 клясы расейскае народнае вучэльні ў [[Рукойні|Рукойнях]]. З дапамогаю ксяндза з Лаварышак працягнуў навучаньне ў гімназіі ў Вільне. Пасьля шасьці клясаў гімназіі паступіў у 1905 у [[Віленская каталіцкая духовная сэмінарыя|Віленскую духоўную сэмінарыю]].

У 1905—1907 навучаўся ў Віленскай каталіцкай духоўнай сэмінарыі, для навучаньня матэрыяльную падтрымку яму аказала княжна [[Магдалена Радзівіл]], якая падтрымлівала беларускі рух. У 1907 вымушаны быў перарваць навучаньне ў сэмінарыі. Афіцыйна — з прычыны пагаршэньня стану здароўя, аднак, ня выключана, што сапраўднымі прычынамі былі грамадзка-палітычныя фактары.

З 1907 Баляслаў Пачопка ў [[Пецярбург]]у, дзе ўладкаваўся на працу дробным уладнікам, адначасова па-за працай самастойна працягваў навучаньне. На працягу 2 гадоў браў удзел у беларускіх і польскіх культурна-асьветніцкіх гуртках у Пецярбургу, куды прыносіў свае вершы й песьні, дасылаў невялікія артыкулы ў польскія й беларускія выданьні. Царскія ўлады западозрылі палітычную дзейнасьць у гэтых гуртках і дзейнасьць іх была спынена. Сьледзтва па гэтай справе пацягнула для Б. Пачопкі звальненьне з працы й пазбавіла магчымасьці знайсьці іншую дзяржаўную службу ў сталіцы. Вымушаны вярнуцца на радзіму, дзе працаваў прыватным настаўнікам у маёнтку Швядовічаў Крывейкішкі непадалёку ад старажытнага мястэчка [[Кернава]] на Віленшчыне. У 1911 у дзяржаўнай гімназіі ў Шаўлях здаў экстэрнам экзамэн за курс 8 клясаў гімназіі й атрымаў атэстат.

Ад далейшых студыяў у Віленскай сэмінарыі адмовіўся й 31 студзеня 1912 ажаніўся на 19-гадовай Марцыяне Пілецкай, зь якой меў сем дзяцей.

== Выдавецкая й настаўніцкая дзейнасьць у Вільні ==
[[Файл:Balasłaŭ Pačopka. Баляслаў Пачопка (1913-15).jpg|220пкс|значак|Баляслаў Пачопка, 1913—1915 гг.]]

З 1911 жыў у [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з рэдакцыямі беларускіх выданьняў [[Наша ніва|«Наша ніва»]] і «Biełarus», а таксама працаваў як хатні настаўнік. Спрычыніўся да стварэньня першае беларускае каталіцкае ґазэты [[Беларус (1913)|«Biełarus»]] (выходзіла раз на тыдзень, друкавалася беларускай лацініцай), зь пятага нумару (№ 1, 1914) быў ейным рэдактарам і выдаўцом.

Баляслаў Пачопка — укладальнік і выдавец першага ў XX стагодзьдзі беларускага малітоўніка ''«Boh z nami»'' (1915), аўтар першае беларускае граматыкі (''«Hramatyka biełaruskaj mowy. Apracawaŭ B. Pačobka»'', распрацавана ў 1915; надрукавана ў Вільні, у друкарні «[[Homan]]» у сакавіку 1918). Падрыхтаваў і выдаў шэраг беларускіх рэлігійных кніжак. Пісаў вершы па-беларуску й па-польску, зьбіраў беларускі фальклёр, дасьледаваў гісторыю [[Батлейка|батлейкі]] ў Беларусі.

Допісы ў ґазэты й публіцыстычныя творы падпісваў як уласным прозьвішчам, так і рознымі варыянтамі скарачэньняў уласнага імя й прозьвішча: ''B.P, P-ka Boluk, P-ka B., а. Баляслаў'' і інш.

Працаваў у Вільні ў [[Камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны|Камітэце дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Браў удзел у арґанізацыі беларускага школьніцтва. 13 лістапада 1915, дзякуючы намаганьням Баляслава Пачопкі й [[Алаіза Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]], была ўтворана першая сталая беларуская школа ў Вільні (на вул. Юр’еўскай),&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Макарэвіч]]|загаловак=Беларускаму легальнаму школьніцтву — сто гадоў|спасылка=https://nn.by/?c=ar&amp;i=156090|выдавец=[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]|дата публікацыі=21 верасьня 20154|дата доступу=16 ліпеня 2019}}&lt;/ref&gt; якая дала пачатак масаваму беларускаму школьніцтву. За кароткі час — зь лістапада 1915 па люты 1916 гг. — Баляслаў Пачопка разам з Алаізай Пашкевіч, [[Іван Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Луцкевіч|Антонам]] Луцкевічамі адчынілі ў Вільні шэсьць беларускіх грамадзкіх школаў, да якіх нямецкія акупацыйныя ўлады ня мелі ніякага дачыненьня.&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Ян Максімюк]]|загаловак=Як немцы адлучалі Беларусь ад Расеі і Польшчы|спасылка=https://www.svaboda.org/a/25465079.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=21 ліпеня 2014|дата доступу=16 ліпеня 2019}}&lt;/ref&gt; Гэта былі першыя ў гісторыі беларускія школы. Пасьля [[Рыскі падзел|Рыскага падзелу]] Беларусі ў 1921 годзе дату 13 лістапада сталі сьвяткаваць як Дзень беларускае школы і ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] пад польскай уладай, і ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Вінцук Вячорка]]|загаловак= У няяснай сытуацыі найперш стварай сваю школу, як Цётка і Луцкевічы ў 1915-м|спасылка=https://www.svaboda.org/a/29597914.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=13 лістапада 2018|дата доступу=5 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;.  Зь сьнежня 1915 Баляслаў Пачопка разам з Алаізай Пашкевіч і братамі Луцкевічамі заняўся арґанізацыяй першых вечаровых настаўніцкіх курсаў для падрыхтоўкі беларускіх настаўнікаў і стаў адным з выкладчыкаў на гэтых курсах.

== Праца ў беларускай настаўніцкай сэмінарыі ў Сьвіслачы ==
У кастрычніку 1915 зь Вільні разам зь сям’ёй пераехаў у [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслач]], каб з дазволу нямецкіх акупацыйных уладаў разам зь іншымі дзеячамі стварыць там першую беларускую настаўніцкую сэмінарыю. Быў ейным дырэктарам, хоць фармальна яе кіраўніком быў немец Бэндзеха.

У [[Сьвіслацкая беларуская настаўніцкая сэмінарыя|беларускай настаўніцкай сэмінарыі ў Сьвіслачы]], якая дзеяла ў пэрыяд з 15.10.1916 па 15.11.1918 і за гэты пэрыяд падрыхтавала 144 беларускія настаўнікі, Баляслаў Пачопка выкладаў беларускую мову, лаціну, а таксама вёў заняткі рэлігіі. Падчас працы ў Сьвіслачы пачаў зьбіраць беларускія народныя песьні, якія плянаваў выдаць у зборніку «Беларуская ліра», аднак гэтая праца не была завершаная й сёньня лёс яе невядомы.

Летам 1920, падчас кароткага панаваньня бальшавікоў, вымушаны быў хавацца ад магчымых рэпрэсіяў і жыў на нелегальным становішчы пад страхой аднаго з гаспадарчых будынкаў.

== Настаўніцтва ў польскіх школах ==
Пасьля ліквідацыі польскімі ўладамі беларускае настаўніцкае сэмінарыі ў Сьвіслачы й беларускага школьніцтва ў Заходняй Беларусі працаваў дырэктарам і настаўнікам у школах Ваўкавыскага павету: у в. [[Вільчукі]] (1920—1922), в. [[Масюкі]] (1922—1926). Выкладаў у старэйшых клясах прадметы гуманістычнага цыклю: гісторыю, рэлігію й польскую мову. У 1923 г. для пацьвярджэньня кваліфікацыі настаўніка скончыў пэдагагічныя курсы ў [[Ліда|Лідзе]]. Займаўся рэлігійна-выхаваўчай працай зь дзецьмі, рыхтаваў зь імі розныя імпрэзы зь вершамі й песьнямі, у тым ліку й ягонымі ўласнымі. Некаторыя зь іх былі надрукаваны невялікім зборнічкам, аднак большасьць загінула.

== Сьвятарская дзейнасьць у Бабровічах ==
[[Файл:Babrovičy, Piatnickaja. Бабровічы, Пятніцкая (1930-39).jpg|220px|значак|Бабровіцкая царква. Паштоўка 1930-х гадоў]]

У міжваенны час вырашыў прысьвяціць сябе справе адраджэньня [[уніяцтва|Уніі]] ў Беларусі і прыняў усходні абрад на прапанову ўкраінскага манаха-[[рэдэмптарыст]]а [[Мікалай Чарнецкі|Мікалая Чарнецкага]] (пазьней — біскупа, Апостальскага візытатара каталіцкіх парафіяў славяна-бізантыйскага абраду ў Польшчы, сёньня вызнанага Царквой блаславёным). Дзеля гэтага падаў пісьмовую просьбу ў [[Рым]] і вясною 1921 атрымаў асабісты дазвол ад папы [[Бэнэдыкт XV|Бэнэдыкта XV]]. З 1921 аднавіў свае тэалягічныя студыі — у грэка-каталіцкай сэмінарыі ў [[Львоў|Львове]], дзе 5 гадоў вучыўся завочна. 18 ліпеня 1926 быў высьвячаны на дыякана, а 25 ліпеня — на сьвятара ў [[Архікатэдра сьв. Юра ў Львове|катэдры сьв. Юра ў Львове]]. Сьвятарскія сьвячаньні паводле бізантыйскага абраду яму ўдзяліў Галіцкі мітрапаліт [[Андрэй Шаптыцкі]].

23.08.1926 рыма-каталіцкі [[Сьпіс кіраўнікоў Пінскай дыяцэзіі|біскуп Пінскі]] [[Зыгмунт Лазінскі]] прызначыў яго «выконваючым абавязкі [[вікары]]я Целяханскае парафіі для абслугоўваньня вернікаў усходняга абраду, з рэзыдэнцыяй у [[Бабровічы (Берасьцейская вобласьць)|Бабровічах]]». Бабровіцкая ўніяцкая парафія сьв. Яна Багаслова і сьв. мучаніцы Параскевы, вернікамі якой у 1926—1940 гг. апекаваўся а. Баляслаў Пачопка, складалася зь вёсак вакол [[Бабровіцкае возера|Бабровіцкага возера]]: Бабровічы, [[Вяда]], [[Тупчыцы|Тупічыцы]], Красьніца й прылеглых хутароў. Колькасьць ягоных парафіянаў на 1939 год складала 1067 вернікаў.&lt;ref&gt;Spis kościołów i duchowieństwa diecezji Pińskiej w r. P. 1939. — Pińsk, 1939. Wydawnictwo drukarni diecezjalnej. S. 101—102.&lt;/ref&gt;

Падчас працы ўніяцкім парахам у Бабровічах а. Баляслаў Пачопка, акрамя сьвятарскага служэньня, выкладаў рэлігію дзецям у школе, актыўна займаўся дабрачыннай дзейнасьцю для бедных, браў удзел у Пінскіх унійных канфэрэнцыях, на якіх выступаў з дакладамі, дасылаў артыкулы ў беларускую й польскую прэсу ([[«Da Złučeńnia»]], [[«Przegląd Wileński»]]). Стаў першым біёграфам біскупа Пінскага Зыгмунта Лазінскага (цяпер вядзецца бэатыфікацыйны працэс). У 1938 уласнымі рукамі збудаваў і аздобіў новую драўляную ўніяцкую царкву ў Бабровічах (значную частку грошаў на яе ахвяравала [[Магдалена Радзівіл]]). У душпастырскай дзейнасьці карыстаўся пераважна беларускай мовай.

Баляслаў Пачопка меў шырокую перапіску з рознымі асобамі далёка па-за межамі краіны, падтрымліваў шматгадовую лістоўную сувязь з мэцэнаткай беларускага руху княгіняй Магдаленай Радзівіл, сябраваў зь вядомым славістам прафэсарам [[Уроцлаў|Брэслава (Уроцлава)]] [[Рудольф Абіхт|Рудольфам Абіхтам]], зь якім працаваў у Сьвіслацкай беларускай настаўніцкай сэмінарыі.

== Перасьлед за Саветамі й сьмерць ==
З прыходам Саветаў у 1939 пачаўся маральны й матэрыяльны ціск на сьвятара й ягоную сям’ю, а ў лютым 1940, калі ў Заходняй Беларусі адбылася першая масавая апэрацыя НКВД па дэпартацыі ў [[Сыбір]], у ягонай царкве быў учынены пагром. Празь некалькі тыдняў яго спрабавалі абвінаваціць у крадзяжы збожжа. Гэтыя перажываньні моцна адбіліся на стане здароўя сьвятара, якое ўвесну 1940 моцна пагоршылася, узьніклі паважныя праблемы з сэрцам. Некалькі тыдняў ён правёў у шпіталі ў Целяханах. Увосень сьвятаром заняліся сьледчыя НКВД. У сьнежні 1940 сьвятар другі раз трапіў у шпіталь у Целяханах, а на другі дзень сьвятаў Божага Нараджэньня (26 сьнежня 1940) там памёр.

Пахаваны ён быў на каталіцкіх могілках у [[Целяханы|Целяханах]]. Сям’я сьвятара адразу пасьля ягонага пахаваньня, хаваючыся ад рэпрэсіяў НКВД, зьехала на Віленшчыну, пазьней выехала ў Польшчу, дзе дагэтуль жывуць нашчадкі.

За савецкім часам каталіцкія могілкі ў Целяханах, дзе быў пахаваны а. Баляслаў Пачопка, былі моцна занядбаныя. Месца пахаваньня на амаль цалкам зьнішчаных могілках цудам удалося адшукаць у 2002 годзе, дзякуючы крымскаму беларусу, які паходзіў з гэтых мясьцінаў. У 120-ыя ўгодкі з дня нараджэньня Баляслава Пачопкі, на Дзяды 2004 году, на ягонай магіле быў урачыста адкрыты й асьвячаны помнік з дрэва з выяваю ўваскрослага Хрыста (аўтар помніка мастак [[Мікалай Колас]] з Баранавічаў).

== Творы й працы ==
* Miatawyja listoczki (Apawiadańni). Wilnia, 1914. 31 s.
* Žyćcio papieža Piusa X. Wilnia, 1914. 16 s.
* Pačopka B. Czaławiek na wyszynie swajej hodnaści. Wilnia, 1915. 87 s.
* P-ka B. Boh z nami. Biełaruski modliteŭnik. Wilnia, 1915. 264 s.
* B.P. Światy Jozafat Kuncewicz. Wilnia, 1916. 16 s.
* Pačobka B. Hramatyka biełaruskaj mowy. Wilnia, 1918. 37 s.
* B.P. Wiazanka nowych piosenek religijno-patriotycznych. Wołkowysk, 1923. 8 s.
* {{Артыкул| аўтар =[[Баляслаў Пачопка|Poczopko, B.]]. | загаловак =«Biełarus» (Ze wspomnień redaktora).| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/15379/69040m1925n16.pdf?sequence=88&amp;isAllowed=y | мова  =pl | выданьне  =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год  =11 października 1925 (Rok VIII) | том   = | нумар  =16 | старонкі  =3, 4, 5 }}
* Paczopka B. Jak wučyć nas wieryć i žyć świataja Chrystowaja Paŭsiudnaja Cerkwa? Wilnia, 1932. 16 s.
* Nowenna ku czci św. Józefata i litania do św. Józefata. Wilno, 1936.
* Modlitwa o wsławienie świętobliwego Zygmunta I-go Biskupa Pińskiego i życiorys biskupa Zygmunta Łozińskiego. Wilno, 1938.
* Krótkie nabożeństwo do Chrystusa Króla i Litania do Chrystusa Króla. Wilno, 1939.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар =[[Анатоль Астапенка]]. |частка = |загаловак =100 асобаў Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/100-asobaw-belaruskay-khrystsiyanskay-demakratyi-sevyarynets-paval-ukladalnik#:~:text=%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0%20%E2%80%9C%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%9E%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%85%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%96%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%96%E2%80%9D%2C%20%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D0%B0,%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%2C%20%D1%8F%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%96%20%D1%9E%20%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%20%D1%96%20%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C. |адказны =  |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = |год = 2017|том = |старонкі = 19—22 |старонак = 232  |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* Ігар Бараноўскі. Помнік сьвятару-беларусу (120-ыя ўгодкі з дня нараджэньня а. Баляслава Пачопкі) // Царква. Грэка-каталіцкая газета. № 4 (43), 2004. С. 14—15.
* Piotr Poczopko. Kapłan unicki rodem z Wileńszczyzny. — Jabłonna, 1999. 56 (+12) S.
* Пётр Пачопка. Страчанае Палесьсе (Уніяцкая царква ў Бабровічах) // Царква. Грэка-каталіцкая газета. № 3 (30), 2001, с. 14.
* [https://web.archive.org/web/20241213081647/http://pahonia.org/str/2008-06/178.htm Сяргей Чыгрын. Пра аўтара першай беларускай граматыкі // pahonia.org]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пачопка, Баляслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце (Расейская імпэрыя)]]
[[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары ўсходняга абраду]]
[[Катэгорыя:Беларуская грэка-каталіцкая царква]]
[[Катэгорыя:Рэлігійныя публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Памерлі 26 сьнежня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Целяханах]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Івацэвіцкім раёне]]</text>
      <sha1>8p5xri283jho9m2h26jbbzzhdrfgey0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вэнэцыянская школа жывапісу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69626</id>
    <revision>
      <id>2699830</id>
      <parentid>2623862</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="q0mqhzmzldr4avee8fu37h6e9phmaga" xml:space="preserve">{{Картка зь Вікізьвестак}}
'''Вэнэцыянская школа жывапісу''' — адна з галоўнейшых італьянскіх жывапісных школ. Найбольшае разьвіцьцё атрымала ў [[15 стагодзьдзе|XV]]—[[16 стагодзьдзе|XVI]] стст. Для гэтай школы жывапісу ўласьціва перавага маляўнічых пачаткаў, яркіх калярыстычных рашэньняў, паглыбленае валоданьне пластычна выразнымі магчымасьцямі алейнага жывапісу.

== Прадстаўнікі ==
* [[Антоніё Рота]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160304091603/http://www.renclassic.ru/Ru/34/519/ Венэцыянская школа]{{ref-ru}}

{{Накід:Мастацтва}}
[[Катэгорыя:Школы жывапісу]]
[[Катэгорыя:Вэнэцыя]]
[[Катэгорыя:Мастакі і мастачкі Вэнэцыі]]</text>
      <sha1>q0mqhzmzldr4avee8fu37h6e9phmaga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белнафтахім</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71217</id>
    <revision>
      <id>2699696</id>
      <parentid>2697875</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16636" sha1="e7lkfwb2lg9n7ju5tpigor1u3bigrjb" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва               = Белнафтахім
|лягатып             = 2025 Белнафтахім эмблема.png
|тып                 = [[урад]]авы [[канцэрн]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|17|4|1997|1}}
|заснавальнікі       = 
|разьмяшчэньне       = [[Менск]], [[Праспэкт Дзяржынскага (Менск)|прасп. Дзяржынскага]], д. 73 
|ключавыя фігуры     = Ільля Ікан
|галіна              = [[хімічная прамысловасьць]]
|прадукцыя           = [[нафта]], [[паліва]], [[угнаеньне]], [[валакно]], [[ніць]], [[плястмаса]]
|абарачэньне         = 
|апэрацыйны прыбытак = {{Рост}}4 314 мільярдаў рублёў (студзень—ліпень 2008; 2 015 мільёнаў $)
|чысты прыбытак      = {{Рост}}3 095 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]] (студзень—ліпень 2008&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Натальля Кароткая| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 верасьня 2008| url = http://by.belapan.by/archive/2008/09/21/255211_255228/| загаловак = Прадпрыемствамі «Белнафтахіму» ў студзені—ліпені атрымана чыстага прыбытку ў 3,8 разу больш, чым за аналягічны леташні пэрыяд| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[БелаПАН]]| дата = 18 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;; 1 446 млн [[Амэрыканскі даляр|$]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2008| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2008 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 18 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэдняе за студзень—ліпень 2008 году цаны (2140,88) набыцьця даляра за рублі на валютным рынку}}&lt;/ref&gt;)
|лік супрацоўнікаў   = 120 тысячаў (2007 год)&lt;ref&gt;Юры Ліхтаровіч. [http://www2.polskieradio.pl/zagranica/ua/news/print.aspx?id=52577 Белнафтахім уваходзіць на польскі рынак]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё|Польскае радыё для замежжа]]. 17 траўня 2007. Дата доступу: 17 сакавіка 2011.&lt;/ref&gt;
|матчына кампанія    = 
|даччыныя кампаніі   = «[[Беларуснафта]]», «[[Беларуськалій]]», «[[Белшына]]», «[[Нафтан (завод)|Нафтан]]»
|аўдытар             = 
|сайт                = [http://www.belneftekhim.by www.belneftekhim.by]
}}
'''Белнафтахім''' — [[Рэспубліка Беларусь|беларускі дзяржаўны]] [[канцэрн]] па [[Нафта|нафце]] і [[Хімічная прамысловасьць|хіміі]]. Найбуйнейшы прамысловы комплекс Беларусі, на долю якога прыпадае больш за 30% прамысловай вытворчасьці краіны&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Ганна Кот| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 сакавіка 2011| url = http://news.belta.by/by/print?id=615558| загаловак = «Белнафтахім» зацвердзіў новыя адпускныя цэны на нафтапрадукты| фармат = | назва праекту = Эканоміка| выдавец = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]| дата = 17 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Зь лістападу 2024 году пасаду старшыні займае Ільля Ікан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/lukashenko-zajavil-o-problemah-na-belaruskalii|title=Лукашенко заявил о проблемах на «Беларуськалии»|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|date=2024-11-04|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Канцэрн створаны 17 красавіка 1997 году празь зьліцьцё канцэрна «[[Белнафтапрадукт]]» і Беларускага канцэрна па вытворчасьці хімічнай і нафтахімічнай прадукцыі&lt;ref name=&quot;канцэрн&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 сьнежня 2007| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel5/num7/5d7135.html| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 красавіка 1997 г. № 359 «Аб стварэньні Беларускага дзяржаўнага канцэрна па нафце і хіміі»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Сайт Валерыя Леванеўскага| дата = 17 сакавіка 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Аб’ядноўвае прадпрыемствы і арганізацыі па здабычы, перапрацоўцы і транспартоўцы нафты, забесьпячэньню нафтапрадуктамі, хіміі і нафтахіміі, шэраг навуковых, праектна-канструктарскіх, будаўнічых, рамонтных і пуска-наладачных арганізацыяў, а таксама шырокую тавараправодную сетку на замежных рынках.

Канцэрн вырабляе больш за 500 відаў нафтахімічнай і хімічнай прадукцыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.belneftekhim.by/ru/about |title=О концерне |publisher=Белнафтахім |language=ru |accessdate=2021-09-21}}&lt;/ref&gt;.

== Даччыныя прадпрыемствы ==
У склад канцэрну, акрамя 6-ці [[Вобласьць|абласных]] і 30-ці мясцовых [[Даччынае прадпрыемства|даччыных прадпрыемстваў]] пастаўкі [[нафтапрадукт]]аў, уваходзяць прадпрыемствы ў:
*[[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]: «[[Гарадзенскі інстытут азотнай прамысловасьці]]» («ГІАП»), «[[Гарадзенскі мэханічны завод]]», «[[Горадня Азот]]», «[[Горадня Хімвалакно]]»;
*[[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]: «[[Беларуснафта]]» ([[Гомель]]), «[[Гомельскі хімічны завод]]», «[[Гомельтранснафта Сяброўства]]», «[[Захаднафтагеафізыка]]» (Гомель), «[[Рэчыцанафтамаш]]», «[[Сьветлагорск Хімвалакно]]», «[[Сэйсматэхніка]]» (Гомель), «[[Транснафтадыягностыка]]» (Гомель), «Чырвоны кастрычнік» ([[Рэчыца]]);
*[[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]: «[[Белнафтахімпраект]]» ([[Наваполацак]], [[Полацкі раён]]), «[[Наваполацактранснафта Сяброўства]]», «Наваполацкая рамонтна-будаўніча-мантажная ўправа» («НРБМУ»), «[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» (Наваполацак), «[[Палімір]]» (Наваполацак), «[[Плястпалімер]]» (Наваполацак), «[[Полацак-Шкловалакно]]»;
*[[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]: «[[Белхімаўтаматыка]]» ([[Магілёў]]), «[[Белшына]]» ([[Бабруйск]]), «[[Магілёўхімвалакно]]»;
*[[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]: «[[Барысаўскі завод плястмасавых вырабаў]]», «[[Беларуськалій]]» ([[Салігорск]]);
*[[Менск]]у: «[[Аргнафтахім]]», «[[Крыён]]», «[[Нафтахімпраект]]», «[[Хімрамонт]]»&lt;ref name=&quot;канцэрн&quot;/&gt;.

== Санкцыі ==
У 2007 годзе супраць «Белнафтахіму» былі ўведзеныя санкцыі з боку [[ЗША]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/a/7/28944.pdf |title=Response to Belarus on US Sanctions on Belneftekhim |publisher=United States Mission to the OSCE |дата публікацыі=2007-11-15 |дата=2021-09-21 |language=en }}&lt;/ref&gt;. Амэрыканскім кампаніям было забаронена супрацоўнічаць з канцэрнам, усе актывы «Белнафтахіму» ў ЗША былі замарожаныя. Мэтаю ўключэньня ў санкцыйны [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] быў ціск на [[рэжым Лукашэнкі]]. З 2015 па 2021 год санкцыі супраць «Белнафтахіму» былі прыпыненыя&lt;ref&gt;{{cite web|author=Robin Emmott|title=EU, U.S. temporarily ease some sanctions on Belarus|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-eu-sanctions-idUSKCN0SN0Y820151029|publisher=[[Reuters]]|date=2015-10-29|accessdate=2021-09-21|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;treasury&quot;/&gt;.

Даччыная кампанія «Белнафтахіму» «BNK Ltd.» у чэрвені 2021 году была ўнесена ў санкцый сьпіс [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], паколькі існавала абгрунтаванае падазрэньне, што кампанія кантралюецца [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандарам Лукашэнкам]], які нясе адказнасьць за сур’ёзныя парушэньні [[Правы чалавека ў Беларусі|правоў чалавека ў Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-06-21|title=UK joins US, EU, Canada in fresh sanctions on Belarus|url=https://www.livemint.com/news/world/uk-joins-us-eu-canada-in-fresh-sanctions-on-belarus-11624290821610.html|url-status=live|archiveurl=https://archive.ph/gek8c|archivedate=2021-07-25|accessdate=2021-07-25|work={{артыкул у іншым разьдзеле|Франс Прэс|Франс Прэс|uk|Франс Прес}}|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|mint (газэта)|mint|en|Mint (newspaper)}}|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt;.

9 жніўня 2021 году ў санкцыйны сьпіс ЗША быў уключаны генеральны дырэктар «Белнафтахіму» Андрэй Рыбакоў&lt;ref name=&quot;treasury&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Zerkalo.io|Zerkalo.io|be|Zerkalo.io}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе санкцыі супраць «Белнафтахіму» ўвялі [[Канада]] і [[Украіна]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230415204032/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/445/ Білоруський державний концерн із нафти та хімії, концерн &quot;Білнафтохім&quot;]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2023 году «Белнафтахім» патрапіў пад [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыі]] [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць лукашэнкаўскай Беларусі. Што і хто ў новым пакеце?|url=https://novychas.online/palityka/es-uvjou-novyja-sankcyi-suprac-lukaszenkauskaj-bel|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-08-03|language=be}}&lt;/ref&gt;. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся [[Швайцарыя]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Альбанія]], [[Украіна]], [[Босьнія і Герцагавіна]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]] і [[Нарвэгія]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/08/21/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|date=2023-08-21|work=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100202020608/http://belneftekhim.by/ Афіцыйны сайт]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20200530000328/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=442 Сьветлагорская хімія дарасла да прыватнай]

{{Беларускія АЗС}}

[[Катэгорыя:Беларускія хімічныя кампаніі]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Белнафтахім]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе]]
[[Катэгорыя:Красавік 1997 году]]
[[Катэгорыя:1997 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1997 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]]</text>
      <sha1>e7lkfwb2lg9n7ju5tpigor1u3bigrjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дабрагошча (Жлобінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72971</id>
    <revision>
      <id>2699884</id>
      <parentid>2365378</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4243" sha1="lzmiupl6v8hj40rxuusbh9blylcx2bw" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Дабрагошча}}
{{Мястэчка
|Назва                           = Дабрагошча
|Назва ў родным склоне           = Дабрагошчы
|Няпэўная назва                  = 
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былыя назвы                     = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Жлобінскі раён|Жлобінскі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Дабрагашчанскі сельсавет|Дабрагашчанскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 134
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2334
|Паштовы індэкс                  = 247215
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 52
 |Шырата хвілінаў                = 42
 |Шырата сэкундаў                = 
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 52
 |Даўгата сэкундаў               = 
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьнізу
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Дабраго́шча'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 5 км на паўднёвы ўсход ад чыгуначнай станцыі [[Яшчыцы (станцыя)|Яшчыцы]]. Дабрагошча ўваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Дабрагашчанскі сельсавет|Дабрагашчанскага сельсавету]].

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [https://web.archive.org/web/20191210050709/https://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/759 Прагноз надвор’я ў в. Дабрагошча]

{{Дабрагашчанскі сельсавет}}
{{Жлобінскі раён}}

[[Катэгорыя:Дабрагашчанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну]]</text>
      <sha1>lzmiupl6v8hj40rxuusbh9blylcx2bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юравічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73012</id>
    <revision>
      <id>2699753</id>
      <parentid>2411583</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Славутасьці */</comment>
      <origin>2699753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26110" sha1="s5byzsub1lxqbaa8lsd7v9s1dqfgmhs" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Юравічы (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Юравічы
|Лацінка                          = Juravičy
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Юравічаў
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1552
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 161
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 708
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm&lt;/ref&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = Юравіцкі кляштар езуітаў 10.jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл і калегіюм езуітаў]]
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 56
 |Шырата сэкундаў                 = 49.2
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 31
 |Даўгата сэкундаў                = 47.6
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ю́равічы''' — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Цэнтар [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|сельсавету]] [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2004 год — 743 чалавекі. Знаходзяцца за 31 км на паўднёвы ўсход ад [[Каленкавічы|Каленкавічаў]], за 34 км ад чыгуначнай станцыі Каленкавічы (лінія [[Гомель]] — [[Лунінец]]); на аўтамабільнай дарозе [[Хвойнікі]] — [[Каленкавічы]]. Рачная прыстань.

Юравічы — старажытнае [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] [[Мазырскі павет|гістарычнай Мазыршчыны]], адзін з рэлігійных цэнтраў [[Палесьсе|Палесься]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|комплекс калегіюму езуітаў з касьцёлам Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[барока]], помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя. У касьцёле колісь захоўваўся [[Юравіцкі абраз Маці Божай|цудоўны абраз Маці Божай]], які карыстаўся вялікаю пашанаю ў навакольнага насельніцтва.

== Назва ==
[[Тапонім]] Ю́равічы&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; мае патранамічнае паходжаньне і ўтварыўся ад [[патронім]]у Юровіч, вытворнага ад асабістага імя [[Юры (імя)|Юры]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 416.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Раньнія часы ===
Выяўленыя археолягамі гарадзішча Х—XI стст. (складаецца зь [[Дзядзінец|дзядзінца]] і [[Вакольны горад|вакольнага гораду]]) і [[Курган|курганны могільнік]] — складаўся з 14 насыпаў (на поўдзень ад гарадзішча), стаянка позьняга [[палеаліт]]у (у цэнтры вёскі), эпохі [[мэзаліт]]у (за 1—1,5 км на паўднёвы захад ад цэнтру вёскі) і паселішча эпохі [[нэаліт]]у (1 км на захад ад вёскі) сьведчаць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў глыбокай старажытнасьці.

Паводле легенды тут (прыкладна ў 1170 годзе) існаваў [[Замак|горад]] Міжмосьце, але войны і набегі татараў яго ўшчэнт зруйнавалі. Згодна зь іншымі зьвесткамі, тут існаваў замак Відолічы, які ў 1240 годзе спалілі татары. На думку археоляга [[Алег Ёў|Алега Ёва]], на тэрыторыі Юравічаў знаходзіўся летапісны [[Тураў]] (X—XI стагодзьдзі), які пазьней перанесьлі на яго сучаснае месца&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274817 Старажытны Тураў — гэта вёска Юравічы? Нечаканая версія пра факты са школьнага падручніка], [[Наша Ніва]], 21 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Maci Božaja Juravickaja. Маці Божая Юравіцкая (XX).jpg|міні|200пкс|Абраз Маці Божай Юравіцкай]]

Першы пісьмовы ўпамін пра Юравічы датуецца 1430—1432 гадамі. У 1510 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Стары]] перадаў «на вечнасьць» сяло Багдану Сербіну. Пад 1552 годам Юравічы ўпамінаюцца ў інвэнтары [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] як уладаньне зямяніна Касьцюшковіча, пазьней яны перайшлі ў валоданьне С. Аскеркі. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]].

У 2-й палове XVII ст. у Юравічах зьявіліся прадстаўнікі каталіцкага ордэна езуітаў, зь дзейнасьцю якіх зьвязваюць зьяўленьне цудоўнага абраза Маці Божай і ўзьвядзеньне тут сакральнага комплексу. 8 верасьня 1673 году адбылося асьвячэньне капліцы, у якую ўрачыста ўнесьлі цудоўны абраз. У 1683 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Ян Сабескі]] выдаў прывілей, паводле якога паселішча атрымала статус мястэчка.

Паводле адных зьвестак, мураваны касьцёл у Юравічах пачалі ўзводзіць у 1701 годзе і завяршылі да 1715 году, згодна з другімі — яго заклалі ў 1717 годзе і будавалі амаль 40 гадоў. 27 красавіка 1727 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Моцны]] надаў мястэчку прывілей на штотыднёвыя таргі ў панядзелкі, а таксама 4 кірмашы штогод: першы на сьвятога Юр’я рускага ўвесну, другі — на сьвятога Юр’я ўвосень, трэці — на нараджэньне Панны Марыі сьвята рымскае, а чацьверты — на Пакровы рускія. У 1742 годзе ў Познані выйшла кніга «Крыніца ласкаў духоўных Панны Марыі з гораў Юравіцкіх». У 1756 годзе ў Юравічах адкрылася школа, пераўтвораная ў 1778 годзе ў калегіюм. 5 верасьня 1758 году абраз Божай Маці перанесьлі з драўлянага касьцёла ў мураваны. У 1778 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] наноў павысіў статус на той час сяла да мястэчка.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Юравічы апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкім павеце]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. Па ліквідацыі ордэна езуітаў у 1820 годзе кляштар перайшоў да [[мазыр]]скіх бэрнардынаў. У 1836 годзе ў мястэчку збудавалі драўляную царкву Сьвятой Багародзіцы.

Па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] расейскія ўлады зачынілі Юравіцкі кляштар, аднак у 1841 годзе&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] [http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm Пакуты Юравіцкага касцёла] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.&lt;/ref&gt; будынкі вярнулі каталікам. На 1834 год існавалі аднайменныя мястэчка (51 двор) і сяло (66 двароў), на 1848 год — 115 двароў, на 1866 год — 134. У 1865 годзе з мэтаю [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]] расейскія ўлады адкрылі [[Народная вучэльня|народную вучэльню]] (у 1885 годзе — 45 навучэнцаў), у 1875 годзе — жаночую (у 1885 годзе — 28 навучэнак). Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] ў 1866 годзе яны гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1873—1876 гадох [[Мураўёўкі|у межах палітыкі русіфікацыі]] на сьвятыню надбудавалі 12 [[Купал-цыбуліна|купалоў-цыбулінаў]]. У 1890 годзе ў Юравічах адкрылі лякарню. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, існавалі аднайменныя мястэчка (201 двор, царква, капліца, 2 малітоўныя школы, 40 крамаў, 4 майстэрні апрацоўкі скуры, 2 карчмы), сяло (108 двароў; капліца, 2 народныя вучэльні, паштова-тэлеграфная кантора, аптэка, хлебазапасны магазын, 2 вятракі, конны млын, карчма) і фальварак. У пачатку XX ст. працавалі школа і аптэка, на 1901 год зь мясцовай прыстані адправілі 501 тыс. [[пуд]]оў грузаў (лес, сельскагаспадарчыя прадукты) і разгрузілі 4 тыс. пудоў&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Юравічы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Старая графіка Юравічаў&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1835).jpg|[[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл і калегіюм]], абмеры 1835 г.
Juravičy. Юравічы (XIX).jpg|Касьцёл і калегіюм, XIX ст.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|Касьцёл і калегіюм, 1865 г.
Juravičy. Юравічы (1865).jpg|Касьцёл і калегіюм, абмеры 1865 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Юравічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]], у Мазырскі павет («падраён») Гомельскага раёну&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. 6 сьнежня 1926 году Юравічы вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам раёну (з 8 ліпеня 1931 году ў Рэчыцкім раёне). На 1930 год існавалі вёскі Юравічы-1, Юравічы-2 (разам 2300 двароў) і мястэчка (114 двароў). У 1936 годзе ўтварыўся народны хор, які неўзабаве атрымаў шырокую вядомасьць. 27 верасьня 1938 году статус паселішча панізілі да вёскі.

Паводле вынікаў перапісу 1959 году, у Юравічах існавалі цагельня, швацкая і шавецкая майстэрні, лясьніцтва, тэхнікум, сярэдняя школа, школа-інтэрнат, дзіцячы сад, краязнаўчы музэй, клюб, бібліятэка, лякарня, аптэка, вэтэрынарны ўчастак, пошта, 5 крамаў. У 1958 годзе на загад мясцовага старшыні калгасу касьцёл пачалі разьбіраць на цэглу. У наш час вядзецца аднаўленьне сьвятыні як уласнасьці [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. На 2004 год у вёсцы было 333 гаспадаркі.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1901-14).jpg|Былы [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|калегіюм езуітаў]], да 1915 г.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1926).jpg|[[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл]] па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]], 1926 г.
Juravičy, Jančanka. Юравічы, Янчанка (1926).jpg|Дом Янчанкі, 1926 г.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1936).jpg|Касьцёл і калегіюм, 1936 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
* '''XVI стагодзьдзе''': 1552 год — 23 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1845 год — 528 чал.; 1882 год — 900 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/630 630].&lt;/ref&gt;; 1897 год — 1320 чал. у ''мястэчку Юравічах'' і 600 чал. у ''сяле Юравічах''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 582.&lt;/ref&gt;
* '''XX стагодзьдзе''': 1930 год — 1537 чал. у вёсках ''Юравічах-1'' і ''Юравічах-2'' і 463 чал. у ''мястэчку Юравічах''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 583.&lt;/ref&gt;; 1939 год — 2546 чал.; 1959 год — 1861 чал.
* '''XXI стагодзьдзе''': 2003 год — 751 чал.&lt;ref&gt;Ісаенка У. Юравічы // {{Літаратура/БелЭн|18-1к}} С. 213.&lt;/ref&gt;; 2004 год — 743 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 581.&lt;/ref&gt;

=== Інфраструктура ===
У Юравічах працуюць сярэдняя школа і школа-сад, лякарня, амбуляторыя, аптэка, бібліятэка, дом культуры, пошта.

== Забудова ==
Плян Юравічаў складаецца з доўгай, дугападобнай вуліцы, блізкай да мэрыдыянальнай арыентацыі, якая ў цэнтры перасякаецца амаль прасталінейнай шыротнай вуліцай. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.

== Транспарт ==
Існуе транспартнае злучэньне палявой дарогай з шашой {{Таблічка-by|Р|35}} ([[Гомель]] — [[Лунінец]]), якая праходзіць за 2 км на ўсход ад вёскі.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Славутасьці ===
''Помнікі археалёгіі'': [[Замак|горад]] пэрыяду Сярэднявечча ва ўрочышчы Гарадку, на левабярэжнай тэрасе ракі Прыпяці; стаянкі пэрыяду верхняга [[палеаліт]]у (менавіта тут 26 тыс. гадоў таму на рацэ Прыпяці месьцілася стаянка першабытнага чалавека). Адкрыў стаянкі ў 1929 годзе археоляг [[Юльян Попель]].
* [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў]] (1710—1746; цяпер у валоданьні [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]])

=== Страчаная спадчына ===
* Капліца

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Юравіцкі кляштар езуітаў 11.JPG|Агульны выгляд [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|кляштарнага комплексу]]
Юравіцкі кляштар езуітаў 01.jpg|Касьцёл
Юравіцкі кляштар езуітаў 06.jpg|Касьцёл з боку [[апсыда|апсыды]]
Юравіцкі кляштар езуітаў 17.JPG|Мур і кутняя капліца
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Юравіцкі кляштар езуітаў 07.jpg|Брама
Юравіцкі кляштар езуітаў 03.jpg|Касьцёл і калегіюм
Юравіцкі кляштар езуітаў 04.jpg|Калегіюм
Юравіцкі кляштар езуітаў 15.JPG|Абраз на фасадзе касьцёла
&lt;/gallery&gt;

== Дадатковыя зьвесткі ==
* На Юравіцкім абразе месьцілася срэбная карона, што ўскосна сьведчыць пра малавядомы, але важны момант — магчыма, мясцовы абраз Маці Божай быў каранаваны (агулам у сьвеце налічваецца менш за тры дзясяткі каранаваных абразоў)&lt;ref&gt;Малікаў Я. [https://web.archive.org/web/20160722031054/http://gp.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6763:news6450&amp;Itemid=57 Нябесная заступніца беларускага Палесся], Гомельская праўда, 3 красавіка 2008 г.&lt;/ref&gt;
* Каля Юравічаў знаходзіцца найвышэйшы пункт Каленкавіцкага раёну (167,5 м над узроўнем мора)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|18-1}}
* Гаравы М. Таямніцы старога касцёла // [[Народная Воля]]. № 195—196, 7 сьнежня 2007.
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}
* Гародка Р. [http://media.catholic.by/nv/n24/art2.htm Гісторыя цудадзенай іконы Маці Божай Юравіцкай] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.
* Ісаенка У. Юравічы над Прыпяццю. — {{Менск (Мінск)}}: УП «Арты-Фэкс», 2000. — 65 с.: іл. {{ISBN|985-6119-43-X}}.
* {{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-2}}
* [[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] [http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm Пакуты Юравіцкага касцёла] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|yuravichy}
* [https://web.archive.org/web/20160314135720/http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1067 Прагноз надвор’я ў в. Юравічах]

{{Навігацыйная група
|назоў = Юравічы ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)
|Каленкавіцкі раён
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Мазыршчыны}}

[[Катэгорыя:Юравічы]]</text>
      <sha1>s5byzsub1lxqbaa8lsd7v9s1dqfgmhs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699754</id>
      <parentid>2699753</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Славутасьці */</comment>
      <origin>2699754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26121" sha1="692h4p0z9meirztkangryus4f6rzwej" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Юравічы (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Юравічы
|Лацінка                          = Juravičy
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Юравічаў
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1552
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 161
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 708
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm&lt;/ref&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = Юравіцкі кляштар езуітаў 10.jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл і калегіюм езуітаў]]
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 56
 |Шырата сэкундаў                 = 49.2
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 31
 |Даўгата сэкундаў                = 47.6
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ю́равічы''' — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Цэнтар [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|сельсавету]] [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2004 год — 743 чалавекі. Знаходзяцца за 31 км на паўднёвы ўсход ад [[Каленкавічы|Каленкавічаў]], за 34 км ад чыгуначнай станцыі Каленкавічы (лінія [[Гомель]] — [[Лунінец]]); на аўтамабільнай дарозе [[Хвойнікі]] — [[Каленкавічы]]. Рачная прыстань.

Юравічы — старажытнае [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] [[Мазырскі павет|гістарычнай Мазыршчыны]], адзін з рэлігійных цэнтраў [[Палесьсе|Палесься]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|комплекс калегіюму езуітаў з касьцёлам Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[барока]], помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя. У касьцёле колісь захоўваўся [[Юравіцкі абраз Маці Божай|цудоўны абраз Маці Божай]], які карыстаўся вялікаю пашанаю ў навакольнага насельніцтва.

== Назва ==
[[Тапонім]] Ю́равічы&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; мае патранамічнае паходжаньне і ўтварыўся ад [[патронім]]у Юровіч, вытворнага ад асабістага імя [[Юры (імя)|Юры]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 416.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Раньнія часы ===
Выяўленыя археолягамі гарадзішча Х—XI стст. (складаецца зь [[Дзядзінец|дзядзінца]] і [[Вакольны горад|вакольнага гораду]]) і [[Курган|курганны могільнік]] — складаўся з 14 насыпаў (на поўдзень ад гарадзішча), стаянка позьняга [[палеаліт]]у (у цэнтры вёскі), эпохі [[мэзаліт]]у (за 1—1,5 км на паўднёвы захад ад цэнтру вёскі) і паселішча эпохі [[нэаліт]]у (1 км на захад ад вёскі) сьведчаць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў глыбокай старажытнасьці.

Паводле легенды тут (прыкладна ў 1170 годзе) існаваў [[Замак|горад]] Міжмосьце, але войны і набегі татараў яго ўшчэнт зруйнавалі. Згодна зь іншымі зьвесткамі, тут існаваў замак Відолічы, які ў 1240 годзе спалілі татары. На думку археоляга [[Алег Ёў|Алега Ёва]], на тэрыторыі Юравічаў знаходзіўся летапісны [[Тураў]] (X—XI стагодзьдзі), які пазьней перанесьлі на яго сучаснае месца&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274817 Старажытны Тураў — гэта вёска Юравічы? Нечаканая версія пра факты са школьнага падручніка], [[Наша Ніва]], 21 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Maci Božaja Juravickaja. Маці Божая Юравіцкая (XX).jpg|міні|200пкс|Абраз Маці Божай Юравіцкай]]

Першы пісьмовы ўпамін пра Юравічы датуецца 1430—1432 гадамі. У 1510 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Стары]] перадаў «на вечнасьць» сяло Багдану Сербіну. Пад 1552 годам Юравічы ўпамінаюцца ў інвэнтары [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] як уладаньне зямяніна Касьцюшковіча, пазьней яны перайшлі ў валоданьне С. Аскеркі. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]].

У 2-й палове XVII ст. у Юравічах зьявіліся прадстаўнікі каталіцкага ордэна езуітаў, зь дзейнасьцю якіх зьвязваюць зьяўленьне цудоўнага абраза Маці Божай і ўзьвядзеньне тут сакральнага комплексу. 8 верасьня 1673 году адбылося асьвячэньне капліцы, у якую ўрачыста ўнесьлі цудоўны абраз. У 1683 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Ян Сабескі]] выдаў прывілей, паводле якога паселішча атрымала статус мястэчка.

Паводле адных зьвестак, мураваны касьцёл у Юравічах пачалі ўзводзіць у 1701 годзе і завяршылі да 1715 году, згодна з другімі — яго заклалі ў 1717 годзе і будавалі амаль 40 гадоў. 27 красавіка 1727 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Моцны]] надаў мястэчку прывілей на штотыднёвыя таргі ў панядзелкі, а таксама 4 кірмашы штогод: першы на сьвятога Юр’я рускага ўвесну, другі — на сьвятога Юр’я ўвосень, трэці — на нараджэньне Панны Марыі сьвята рымскае, а чацьверты — на Пакровы рускія. У 1742 годзе ў Познані выйшла кніга «Крыніца ласкаў духоўных Панны Марыі з гораў Юравіцкіх». У 1756 годзе ў Юравічах адкрылася школа, пераўтвораная ў 1778 годзе ў калегіюм. 5 верасьня 1758 году абраз Божай Маці перанесьлі з драўлянага касьцёла ў мураваны. У 1778 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] наноў павысіў статус на той час сяла да мястэчка.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Юравічы апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкім павеце]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. Па ліквідацыі ордэна езуітаў у 1820 годзе кляштар перайшоў да [[мазыр]]скіх бэрнардынаў. У 1836 годзе ў мястэчку збудавалі драўляную царкву Сьвятой Багародзіцы.

Па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] расейскія ўлады зачынілі Юравіцкі кляштар, аднак у 1841 годзе&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] [http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm Пакуты Юравіцкага касцёла] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.&lt;/ref&gt; будынкі вярнулі каталікам. На 1834 год існавалі аднайменныя мястэчка (51 двор) і сяло (66 двароў), на 1848 год — 115 двароў, на 1866 год — 134. У 1865 годзе з мэтаю [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]] расейскія ўлады адкрылі [[Народная вучэльня|народную вучэльню]] (у 1885 годзе — 45 навучэнцаў), у 1875 годзе — жаночую (у 1885 годзе — 28 навучэнак). Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] ў 1866 годзе яны гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1873—1876 гадох [[Мураўёўкі|у межах палітыкі русіфікацыі]] на сьвятыню надбудавалі 12 [[Купал-цыбуліна|купалоў-цыбулінаў]]. У 1890 годзе ў Юравічах адкрылі лякарню. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, існавалі аднайменныя мястэчка (201 двор, царква, капліца, 2 малітоўныя школы, 40 крамаў, 4 майстэрні апрацоўкі скуры, 2 карчмы), сяло (108 двароў; капліца, 2 народныя вучэльні, паштова-тэлеграфная кантора, аптэка, хлебазапасны магазын, 2 вятракі, конны млын, карчма) і фальварак. У пачатку XX ст. працавалі школа і аптэка, на 1901 год зь мясцовай прыстані адправілі 501 тыс. [[пуд]]оў грузаў (лес, сельскагаспадарчыя прадукты) і разгрузілі 4 тыс. пудоў&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Юравічы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Старая графіка Юравічаў&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1835).jpg|[[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл і калегіюм]], абмеры 1835 г.
Juravičy. Юравічы (XIX).jpg|Касьцёл і калегіюм, XIX ст.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|Касьцёл і калегіюм, 1865 г.
Juravičy. Юравічы (1865).jpg|Касьцёл і калегіюм, абмеры 1865 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Юравічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]], у Мазырскі павет («падраён») Гомельскага раёну&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. 6 сьнежня 1926 году Юравічы вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам раёну (з 8 ліпеня 1931 году ў Рэчыцкім раёне). На 1930 год існавалі вёскі Юравічы-1, Юравічы-2 (разам 2300 двароў) і мястэчка (114 двароў). У 1936 годзе ўтварыўся народны хор, які неўзабаве атрымаў шырокую вядомасьць. 27 верасьня 1938 году статус паселішча панізілі да вёскі.

Паводле вынікаў перапісу 1959 году, у Юравічах існавалі цагельня, швацкая і шавецкая майстэрні, лясьніцтва, тэхнікум, сярэдняя школа, школа-інтэрнат, дзіцячы сад, краязнаўчы музэй, клюб, бібліятэка, лякарня, аптэка, вэтэрынарны ўчастак, пошта, 5 крамаў. У 1958 годзе на загад мясцовага старшыні калгасу касьцёл пачалі разьбіраць на цэглу. У наш час вядзецца аднаўленьне сьвятыні як уласнасьці [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. На 2004 год у вёсцы было 333 гаспадаркі.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1901-14).jpg|Былы [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|калегіюм езуітаў]], да 1915 г.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1926).jpg|[[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл]] па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]], 1926 г.
Juravičy, Jančanka. Юравічы, Янчанка (1926).jpg|Дом Янчанкі, 1926 г.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1936).jpg|Касьцёл і калегіюм, 1936 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
* '''XVI стагодзьдзе''': 1552 год — 23 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1845 год — 528 чал.; 1882 год — 900 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/630 630].&lt;/ref&gt;; 1897 год — 1320 чал. у ''мястэчку Юравічах'' і 600 чал. у ''сяле Юравічах''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 582.&lt;/ref&gt;
* '''XX стагодзьдзе''': 1930 год — 1537 чал. у вёсках ''Юравічах-1'' і ''Юравічах-2'' і 463 чал. у ''мястэчку Юравічах''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 583.&lt;/ref&gt;; 1939 год — 2546 чал.; 1959 год — 1861 чал.
* '''XXI стагодзьдзе''': 2003 год — 751 чал.&lt;ref&gt;Ісаенка У. Юравічы // {{Літаратура/БелЭн|18-1к}} С. 213.&lt;/ref&gt;; 2004 год — 743 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 581.&lt;/ref&gt;

=== Інфраструктура ===
У Юравічах працуюць сярэдняя школа і школа-сад, лякарня, амбуляторыя, аптэка, бібліятэка, дом культуры, пошта.

== Забудова ==
Плян Юравічаў складаецца з доўгай, дугападобнай вуліцы, блізкай да мэрыдыянальнай арыентацыі, якая ў цэнтры перасякаецца амаль прасталінейнай шыротнай вуліцай. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.

== Транспарт ==
Існуе транспартнае злучэньне палявой дарогай з шашой {{Таблічка-by|Р|35}} ([[Гомель]] — [[Лунінец]]), якая праходзіць за 2 км на ўсход ад вёскі.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Адметныя мясьціны ===
''Помнікі археалёгіі'': [[Замак|горад]] пэрыяду Сярэднявечча ва ўрочышчы Гарадку, на левабярэжнай тэрасе ракі Прыпяці; стаянкі пэрыяду верхняга [[палеаліт]]у (менавіта тут 26 тыс. гадоў таму на рацэ Прыпяці месьцілася стаянка першабытнага чалавека). Адкрыў стаянкі ў 1929 годзе археоляг [[Юльян Попель]].
* [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў]] (1710—1746; цяпер у валоданьні [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]])

=== Страчаная спадчына ===
* Капліца

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Юравіцкі кляштар езуітаў 11.JPG|Агульны выгляд [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|кляштарнага комплексу]]
Юравіцкі кляштар езуітаў 01.jpg|Касьцёл
Юравіцкі кляштар езуітаў 06.jpg|Касьцёл з боку [[апсыда|апсыды]]
Юравіцкі кляштар езуітаў 17.JPG|Мур і кутняя капліца
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Юравіцкі кляштар езуітаў 07.jpg|Брама
Юравіцкі кляштар езуітаў 03.jpg|Касьцёл і калегіюм
Юравіцкі кляштар езуітаў 04.jpg|Калегіюм
Юравіцкі кляштар езуітаў 15.JPG|Абраз на фасадзе касьцёла
&lt;/gallery&gt;

== Дадатковыя зьвесткі ==
* На Юравіцкім абразе месьцілася срэбная карона, што ўскосна сьведчыць пра малавядомы, але важны момант — магчыма, мясцовы абраз Маці Божай быў каранаваны (агулам у сьвеце налічваецца менш за тры дзясяткі каранаваных абразоў)&lt;ref&gt;Малікаў Я. [https://web.archive.org/web/20160722031054/http://gp.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6763:news6450&amp;Itemid=57 Нябесная заступніца беларускага Палесся], Гомельская праўда, 3 красавіка 2008 г.&lt;/ref&gt;
* Каля Юравічаў знаходзіцца найвышэйшы пункт Каленкавіцкага раёну (167,5 м над узроўнем мора)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|18-1}}
* Гаравы М. Таямніцы старога касцёла // [[Народная Воля]]. № 195—196, 7 сьнежня 2007.
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}
* Гародка Р. [http://media.catholic.by/nv/n24/art2.htm Гісторыя цудадзенай іконы Маці Божай Юравіцкай] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.
* Ісаенка У. Юравічы над Прыпяццю. — {{Менск (Мінск)}}: УП «Арты-Фэкс», 2000. — 65 с.: іл. {{ISBN|985-6119-43-X}}.
* {{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-2}}
* [[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] [http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm Пакуты Юравіцкага касцёла] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|yuravichy}
* [https://web.archive.org/web/20160314135720/http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1067 Прагноз надвор’я ў в. Юравічах]

{{Навігацыйная група
|назоў = Юравічы ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)
|Каленкавіцкі раён
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Мазыршчыны}}

[[Катэгорыя:Юравічы]]</text>
      <sha1>692h4p0z9meirztkangryus4f6rzwej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699756</id>
      <parentid>2699754</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адметныя мясьціны */</comment>
      <origin>2699756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26139" sha1="aflca7qli2k2t8ybtz0nyc30vxkxdr9" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Юравічы (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Юравічы
|Лацінка                          = Juravičy
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Юравічаў
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 1552
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 161
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 708
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm&lt;/ref&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = Юравіцкі кляштар езуітаў 10.jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл і калегіюм езуітаў]]
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 56
 |Шырата сэкундаў                 = 49.2
 |Даўгата градусаў                = 29
 |Даўгата хвілінаў                = 31
 |Даўгата сэкундаў                = 47.6
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ю́равічы''' — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Цэнтар [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|сельсавету]] [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2004 год — 743 чалавекі. Знаходзяцца за 31 км на паўднёвы ўсход ад [[Каленкавічы|Каленкавічаў]], за 34 км ад чыгуначнай станцыі Каленкавічы (лінія [[Гомель]] — [[Лунінец]]); на аўтамабільнай дарозе [[Хвойнікі]] — [[Каленкавічы]]. Рачная прыстань.

Юравічы — старажытнае [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] [[Мазырскі павет|гістарычнай Мазыршчыны]], адзін з рэлігійных цэнтраў [[Палесьсе|Палесься]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|комплекс калегіюму езуітаў з касьцёлам Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[барока]], помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя. У касьцёле колісь захоўваўся [[Юравіцкі абраз Маці Божай|цудоўны абраз Маці Божай]], які карыстаўся вялікаю пашанаю ў навакольнага насельніцтва.

== Назва ==
[[Тапонім]] Ю́равічы&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; мае патранамічнае паходжаньне і ўтварыўся ад [[патронім]]у Юровіч, вытворнага ад асабістага імя [[Юры (імя)|Юры]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 416.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Раньнія часы ===
Выяўленыя археолягамі гарадзішча Х—XI стст. (складаецца зь [[Дзядзінец|дзядзінца]] і [[Вакольны горад|вакольнага гораду]]) і [[Курган|курганны могільнік]] — складаўся з 14 насыпаў (на поўдзень ад гарадзішча), стаянка позьняга [[палеаліт]]у (у цэнтры вёскі), эпохі [[мэзаліт]]у (за 1—1,5 км на паўднёвы захад ад цэнтру вёскі) і паселішча эпохі [[нэаліт]]у (1 км на захад ад вёскі) сьведчаць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў глыбокай старажытнасьці.

Паводле легенды тут (прыкладна ў 1170 годзе) існаваў [[Замак|горад]] Міжмосьце, але войны і набегі татараў яго ўшчэнт зруйнавалі. Згодна зь іншымі зьвесткамі, тут існаваў замак Відолічы, які ў 1240 годзе спалілі татары. На думку археоляга [[Алег Ёў|Алега Ёва]], на тэрыторыі Юравічаў знаходзіўся летапісны [[Тураў]] (X—XI стагодзьдзі), які пазьней перанесьлі на яго сучаснае месца&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274817 Старажытны Тураў — гэта вёска Юравічы? Нечаканая версія пра факты са школьнага падручніка], [[Наша Ніва]], 21 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Maci Božaja Juravickaja. Маці Божая Юравіцкая (XX).jpg|міні|200пкс|Абраз Маці Божай Юравіцкай]]

Першы пісьмовы ўпамін пра Юравічы датуецца 1430—1432 гадамі. У 1510 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Стары]] перадаў «на вечнасьць» сяло Багдану Сербіну. Пад 1552 годам Юравічы ўпамінаюцца ў інвэнтары [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] як уладаньне зямяніна Касьцюшковіча, пазьней яны перайшлі ў валоданьне С. Аскеркі. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]].

У 2-й палове XVII ст. у Юравічах зьявіліся прадстаўнікі каталіцкага ордэна езуітаў, зь дзейнасьцю якіх зьвязваюць зьяўленьне цудоўнага абраза Маці Божай і ўзьвядзеньне тут сакральнага комплексу. 8 верасьня 1673 году адбылося асьвячэньне капліцы, у якую ўрачыста ўнесьлі цудоўны абраз. У 1683 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Ян Сабескі]] выдаў прывілей, паводле якога паселішча атрымала статус мястэчка.

Паводле адных зьвестак, мураваны касьцёл у Юравічах пачалі ўзводзіць у 1701 годзе і завяршылі да 1715 году, згодна з другімі — яго заклалі ў 1717 годзе і будавалі амаль 40 гадоў. 27 красавіка 1727 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Моцны]] надаў мястэчку прывілей на штотыднёвыя таргі ў панядзелкі, а таксама 4 кірмашы штогод: першы на сьвятога Юр’я рускага ўвесну, другі — на сьвятога Юр’я ўвосень, трэці — на нараджэньне Панны Марыі сьвята рымскае, а чацьверты — на Пакровы рускія. У 1742 годзе ў Познані выйшла кніга «Крыніца ласкаў духоўных Панны Марыі з гораў Юравіцкіх». У 1756 годзе ў Юравічах адкрылася школа, пераўтвораная ў 1778 годзе ў калегіюм. 5 верасьня 1758 году абраз Божай Маці перанесьлі з драўлянага касьцёла ў мураваны. У 1778 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] наноў павысіў статус на той час сяла да мястэчка.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Юравічы апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкім павеце]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. Па ліквідацыі ордэна езуітаў у 1820 годзе кляштар перайшоў да [[мазыр]]скіх бэрнардынаў. У 1836 годзе ў мястэчку збудавалі драўляную царкву Сьвятой Багародзіцы.

Па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] расейскія ўлады зачынілі Юравіцкі кляштар, аднак у 1841 годзе&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] [http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm Пакуты Юравіцкага касцёла] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.&lt;/ref&gt; будынкі вярнулі каталікам. На 1834 год існавалі аднайменныя мястэчка (51 двор) і сяло (66 двароў), на 1848 год — 115 двароў, на 1866 год — 134. У 1865 годзе з мэтаю [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]] расейскія ўлады адкрылі [[Народная вучэльня|народную вучэльню]] (у 1885 годзе — 45 навучэнцаў), у 1875 годзе — жаночую (у 1885 годзе — 28 навучэнак). Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] ў 1866 годзе яны гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1873—1876 гадох [[Мураўёўкі|у межах палітыкі русіфікацыі]] на сьвятыню надбудавалі 12 [[Купал-цыбуліна|купалоў-цыбулінаў]]. У 1890 годзе ў Юравічах адкрылі лякарню. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, існавалі аднайменныя мястэчка (201 двор, царква, капліца, 2 малітоўныя школы, 40 крамаў, 4 майстэрні апрацоўкі скуры, 2 карчмы), сяло (108 двароў; капліца, 2 народныя вучэльні, паштова-тэлеграфная кантора, аптэка, хлебазапасны магазын, 2 вятракі, конны млын, карчма) і фальварак. У пачатку XX ст. працавалі школа і аптэка, на 1901 год зь мясцовай прыстані адправілі 501 тыс. [[пуд]]оў грузаў (лес, сельскагаспадарчыя прадукты) і разгрузілі 4 тыс. пудоў&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Юравічы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Старая графіка Юравічаў&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1835).jpg|[[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл і калегіюм]], абмеры 1835 г.
Juravičy. Юравічы (XIX).jpg|Касьцёл і калегіюм, XIX ст.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|Касьцёл і калегіюм, 1865 г.
Juravičy. Юравічы (1865).jpg|Касьцёл і калегіюм, абмеры 1865 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Юравічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]], у Мазырскі павет («падраён») Гомельскага раёну&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}&lt;/ref&gt;, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. 6 сьнежня 1926 году Юравічы вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам раёну (з 8 ліпеня 1931 году ў Рэчыцкім раёне). На 1930 год існавалі вёскі Юравічы-1, Юравічы-2 (разам 2300 двароў) і мястэчка (114 двароў). У 1936 годзе ўтварыўся народны хор, які неўзабаве атрымаў шырокую вядомасьць. 27 верасьня 1938 году статус паселішча панізілі да вёскі.

Паводле вынікаў перапісу 1959 году, у Юравічах існавалі цагельня, швацкая і шавецкая майстэрні, лясьніцтва, тэхнікум, сярэдняя школа, школа-інтэрнат, дзіцячы сад, краязнаўчы музэй, клюб, бібліятэка, лякарня, аптэка, вэтэрынарны ўчастак, пошта, 5 крамаў. У 1958 годзе на загад мясцовага старшыні калгасу касьцёл пачалі разьбіраць на цэглу. У наш час вядзецца аднаўленьне сьвятыні як уласнасьці [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. На 2004 год у вёсцы было 333 гаспадаркі.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1901-14).jpg|Былы [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|калегіюм езуітаў]], да 1915 г.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1926).jpg|[[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл]] па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]], 1926 г.
Juravičy, Jančanka. Юравічы, Янчанка (1926).jpg|Дом Янчанкі, 1926 г.
Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (1936).jpg|Касьцёл і калегіюм, 1936 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
* '''XVI стагодзьдзе''': 1552 год — 23 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1845 год — 528 чал.; 1882 год — 900 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/630 630].&lt;/ref&gt;; 1897 год — 1320 чал. у ''мястэчку Юравічах'' і 600 чал. у ''сяле Юравічах''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 582.&lt;/ref&gt;
* '''XX стагодзьдзе''': 1930 год — 1537 чал. у вёсках ''Юравічах-1'' і ''Юравічах-2'' і 463 чал. у ''мястэчку Юравічах''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 583.&lt;/ref&gt;; 1939 год — 2546 чал.; 1959 год — 1861 чал.
* '''XXI стагодзьдзе''': 2003 год — 751 чал.&lt;ref&gt;Ісаенка У. Юравічы // {{Літаратура/БелЭн|18-1к}} С. 213.&lt;/ref&gt;; 2004 год — 743 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} С. 581.&lt;/ref&gt;

=== Інфраструктура ===
У Юравічах працуюць сярэдняя школа і школа-сад, лякарня, амбуляторыя, аптэка, бібліятэка, дом культуры, пошта.

== Забудова ==
Плян Юравічаў складаецца з доўгай, дугападобнай вуліцы, блізкай да мэрыдыянальнай арыентацыі, якая ў цэнтры перасякаецца амаль прасталінейнай шыротнай вуліцай. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.

== Транспарт ==
Існуе транспартнае злучэньне палявой дарогай з шашой {{Таблічка-by|Р|35}} ([[Гомель]] — [[Лунінец]]), якая праходзіць за 2 км на ўсход ад вёскі.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Адметныя мясьціны, сьвятыня ===
''Помнікі археалёгіі'': [[Замак|горад]] пэрыяду Сярэднявечча ва ўрочышчы Гарадку, на левабярэжнай тэрасе ракі Прыпяці; стаянкі пэрыяду верхняга [[палеаліт]]у (менавіта тут 26 тыс. гадоў таму на рацэ Прыпяці месьцілася стаянка першабытнага чалавека). Адкрыў стаянкі ў 1929 годзе археоляг [[Юльян Попель]].
* [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў]] (1710—1746; цяпер у валоданьні [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]])

=== Страчаная спадчына ===
* Капліца

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Юравіцкі кляштар езуітаў 11.JPG|Агульны выгляд [[Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і калегіюм езуітаў (Юравічы)|кляштарнага комплексу]]
Юравіцкі кляштар езуітаў 01.jpg|Касьцёл
Юравіцкі кляштар езуітаў 06.jpg|Касьцёл з боку [[апсыда|апсыды]]
Юравіцкі кляштар езуітаў 17.JPG|Мур і кутняя капліца
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Юравіцкі кляштар езуітаў 07.jpg|Брама
Юравіцкі кляштар езуітаў 03.jpg|Касьцёл і калегіюм
Юравіцкі кляштар езуітаў 04.jpg|Калегіюм
Юравіцкі кляштар езуітаў 15.JPG|Абраз на фасадзе касьцёла
&lt;/gallery&gt;

== Дадатковыя зьвесткі ==
* На Юравіцкім абразе месьцілася срэбная карона, што ўскосна сьведчыць пра малавядомы, але важны момант — магчыма, мясцовы абраз Маці Божай быў каранаваны (агулам у сьвеце налічваецца менш за тры дзясяткі каранаваных абразоў)&lt;ref&gt;Малікаў Я. [https://web.archive.org/web/20160722031054/http://gp.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6763:news6450&amp;Itemid=57 Нябесная заступніца беларускага Палесся], Гомельская праўда, 3 красавіка 2008 г.&lt;/ref&gt;
* Каля Юравічаў знаходзіцца найвышэйшы пункт Каленкавіцкага раёну (167,5 м над узроўнем мора)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|18-1}}
* Гаравы М. Таямніцы старога касцёла // [[Народная Воля]]. № 195—196, 7 сьнежня 2007.
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}
* Гародка Р. [http://media.catholic.by/nv/n24/art2.htm Гісторыя цудадзенай іконы Маці Божай Юравіцкай] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.
* Ісаенка У. Юравічы над Прыпяццю. — {{Менск (Мінск)}}: УП «Арты-Фэкс», 2000. — 65 с.: іл. {{ISBN|985-6119-43-X}}.
* {{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-2}}
* [[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] [http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm Пакуты Юравіцкага касцёла] // [[Наша Вера]]. № 2 (24), 2003.
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|yuravichy}
* [https://web.archive.org/web/20160314135720/http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1067 Прагноз надвор’я ў в. Юравічах]

{{Навігацыйная група
|назоў = Юравічы ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)
|Каленкавіцкі раён
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Мазыршчыны}}

[[Катэгорыя:Юравічы]]</text>
      <sha1>aflca7qli2k2t8ybtz0nyc30vxkxdr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стралічаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73123</id>
    <revision>
      <id>2699668</id>
      <parentid>2699236</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */</comment>
      <origin>2699668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41680" sha1="q95yim2milzkkjggcnuf3rplw7479q6" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Стралічаў
|Назва ў родным склоне           = Стралічава
|Лацінка                         = Straličaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1581 годам
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 114
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 247617
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 50
 |Шырата сэкундаў                = 7.6
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 58
 |Даўгата сэкундаў               = 38.1
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Стралі́чаў'''&lt;ref name=&quot;даведнік&quot;&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/СННП/Гомельская вобласьць}} С. 163&lt;/ref&gt; (з 1939 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 351&lt;/ref&gt; — ''Стралі́чава'') — вёска ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 2 км на ўсход ад шашы {{Таблічка-by|Р|35}}. Стралічаў уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[Файл:Астраглядавічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Слабада Стралічаў у рэестры 1581 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Вёска ці не ўпершыню згадана ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] на 1581 год як слабада Стралічаў{{Заўвага|На Гэнэральнай мапе «Беларускія землі ў XVI ст.» Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі Стралічаў не паказаны, у адрозьненьне ад Камарына, які на той час не згаданы ні ў адной пісьмовай крыніцы.}} [[Астрагляды|Астраглядаўскага маёнтку]] пана [[Падкаморы|падкаморага]] кіеўскага [[Шчасны Харлінскі|Шчаснага Харлінскага]]. Зь яе чатырох дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з аднаго [[агароднікі|агародніка]] — 6 грошаў падатку&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883зв.; Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 37&lt;/ref&gt;. Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Стралічаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]]; пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

[[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Ястрабец» зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|170пкс|Стралічаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|170px|Стралічаў у люстрацыі 1683 г.]]

30 сакавіка 1590 году пан Ш. Харлінскі выступіў з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] супраць дзеяньняў старосты чаркаскага князя Аляксандра Вішнявецкага і губэрнатара яго [[Брагін|Брагінскага маёнтку]] Кірыяна Вайніловіча, за насланьне падданых брагінскіх на сёлы Стралічаў і [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, зьбіцьцё і калечаньне людзей, забраньне коней і быдла, пашкоджаньне камораў, учыненьне розных гвалтаў&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 8&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка 1614 году ў тым жа судзе складзены дэкрэт па справе пана Мікалая Харлінскага да князя Адама Вішнявецкага за тое, што яго людзі падданых стралічаўскіх на дарозе dobrowolney схапілі, да Брагіна адвялі, зьвязьнілі, а коней і рэчы затрымалі&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 15&lt;/ref&gt;. 12  чэрвеня 1618 году Мікалай Харлінскі праз суд запатрабаваў ад брата Юрыя Харлінскага вяртаньня яго падданых зь вёскі Стралічаў, зьбеглых да Бышава. Месяцам раней М. Харлінскі дамагаўся вяртаньня зьбеглых стралічаўцаў ад пана Мікалая Францкевіча Радзімінскага, уладальніка вёскі Масаны. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родзічаў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Стралічаў, [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 248, 282, 637&lt;/ref&gt;.

У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] падатку, у 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з васьмі [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]] (×6 — каля 48 жыхароў) сяла Стралічава  мусіў плаціць па тры злотыя&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з кожнага з 54 дымоў (×6 – прыкладна 324 жыхары) Стралічава мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 54 дымоў сяла Стралічава застаўнага ўладальніка пана Васіля Сіліча выбіралася 54 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў сяла Стралічава Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 5 злотых; быў і другі пабор у 5 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734, 750зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488, 507&lt;/ref&gt;. У судовых актах, датаваных 22 днём лютага — 20 жніўня 1686 году і 20 сьнежня 1688 году маюцца зьвесткі пра тое, як пан Дамінік Абуховіч наслаў сваіх людзей і казакоў на вёскі Стралічаў,  Руднае і Навасёлкі пана пісара берасьцейскага [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Шуйскага]]; яны ж сялян тамтэйшых зьбілі, скалечылі, а быдла рознае да яго маёнтку Тульгавічы забралі. За рабункі і гвалт адказчык пан Д. Абуховіч мусіў заплаціць пацярпеламу пану К. Шуйскаму 18 900 польскіх злотых, чаго, аднак, не зрабіў. Быў асуджаны на вечную [[баніцыю]], што і актыкавана ў Мазырскім гродзкім судзе&lt;ref&gt;AGAD. АРiJ. S. 43, 44&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]]

На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у Стралічаве было 18 двароў, гаспадар аднаго зь якіх памёр. Паводле рэвізыі 1716 году, налічвалася ўжо 38 гаспадарак, тры зь іх былі вызваленыя ад  асноўных павіннасьцяў (słoboda), таму выплачвалі хіба ачковае — грашовую даніну за валоданьне пасекай. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад пасэсара Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Стралічаве было 37 гаспадарак, якія, акрамя [[дзякла]], плацілі чыншу 162 злотыя, ачковага 30 злотых, 22 з паловай грошы, паншчыну адпрацоўвалі ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі. На той час у Стралічаве існаваў і фальварак, а сярод местачковых габрэяў названы Лейба Стралічаўскі. Прозьвішчы жыхароў — Баран, Курыленка, Сідарок, Фурс, Кісель, Міхедзенка, Дзянісенка, {{падказка|Бондар, Бандарэнка|Прыклад эвалюцыі аднаго прозвішча}}, Сцепаненка, Тарасюк (Тарасенка), {{падказка|Драздэнка (Drozdonko)|Магчыма, так запісана прозьвішча Дрожжа}}, Стукачык, Мінчук, Гоман, Ігнаценка (Ігнатко), Мякен(ь)кі (Мяккі),  Пінчук, Чэркас, Турчын, Табачны, Корзун&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122, 123адв.-124, 130адв., 139адв., 141-141адв.&lt;/ref&gt;.

У 1748 годзе Стралічаў названы ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.&lt;/ref&gt;.  На 1754 год у Стралічаве налічвалася 57 двароў (прыкладна 342 жыхары), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 8 злотых, 26 грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 35 злотых і 14 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 193; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.&lt;/ref&gt;.

Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у сяле Стралічаў жылі адпаведна 10, 4 і 6 чалавек (głowy), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай Каліеўшчыны 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў.

[[File:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]]

20 жніўня 1776 году апекуны Людвікі Шуйскай, {{падказка|пасэсары|Пасэсар — часовы ўладальнік}} добраў Хвойнікі і Астраглядавічы князі Шуйскія, старосты ніжынскія, абвінавачвалі ў Оўруцкім гродзкім судзе пяцігорскага палкоўніка Міхала Ракіцкага, дзедзічнага ўладальніка Брагінскага маёнтку, і  пасэсара вёскі Мокіш пана Міклашэвіча, у тым, што сяляне мокішскія пакасілі стралічаўскія сенажаці, вялікія шкоды ўчыніўшы&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 80&lt;/ref&gt;.

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 9-м днём красавіка 1785 году вядома, што ў сяле Стралічаў паноў Караля і Людвікі Прозараў, ваяводзічаў ''наваградзкіх'' (?){{заўвага|На самай справе бацька Караля Юзаф Прозар — ваявода віцебскі.}}, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Міхаіла арханёла. Яе гісторыя распачалася 30 сьнежня 1775 году. Парохію складалі верныя з 74 двароў у Стралічаве, 34 у Навасёлках, 18 у Рудным. Душ да споведзі здатных налічвалася 521, а няздатных — 230. Узначальваў грамаду сьвятар Феадор Чабаноўскі. Яшчэ сказана, што тут «szkołka... budować się zaczęła»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 81-82адв.&lt;/ref&gt;.
 
12 верасьня 1785 году ў Оўруцкім гродзе зьявілася скарга, пададзеная сужэнствам Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі на пана Аслоўскага, які па-хуліганску наехаў на сяло, людзей напалохаў ды разагнаў па палях&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 32-33&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Стралічаў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.&lt;/ref&gt;. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, Стралічаў названы сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, эканомам у фальварку Стралічаў служыў па кантракту шляхціч Габрыэль, сын Яна, Дамброўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 181. А. 260&lt;/ref&gt;. Сяло мела 81 двор з 330 душамі мужчынскага і 304 жаночага полу прыгонных сялянаў. Яшчэ тут жылі вольныя людзі, «''именуемые бояре или земяне.., платящие чинш''», Васілеўскія{{Заўвага|Прысутны пры хросьце ў 1814 г. Іосіфа Гашкевіча Аляксандар Васілеўскі ўважаў сябе за шляхціча.}}, якіх усяго — 8 мужчын і 10 жанчын&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 155-168адв.&lt;/ref&gt;.  

[[Файл:Стралічаў, Губарэвічы, Навасёлкі, Дворышча, Руднае на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.png|значак|зьлева|170px|Фальварак і сяло Стралічаў на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

З 1808 году прыходзкім сьвятаром Міхайлаўскай царквы ў Стралічаве{{Заўвага|Да расейскага праваслаўя павернутая ў 1795 г.}} пачаў служыць Антоні Іванаў Гашкевіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 334-335&lt;/ref&gt;, бацька будучага знакамітага дыплямата і мовазнаўца Ёсіпа. На 1811 год у гэтым сяле пані Людвікі Прозар налічваўся 81 двор з 240 душамі прыгонных «мужеска пола»{{Заўвага|Гэта як быццам на 90 душ меней, чым у 1795 годзе, пры нязьменнай колькасьці двароў...}}&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 1033-1042&lt;/ref&gt;. 28 лютага 1812 году фальварак Стралічаў разам зь сялом і ўсімі ўгодзьдзямі аддадзены ў трохгадовую арэнду за плату ў 2550 рублёў серабром штогод сужэнству Францішку і Людвіцы Капэрніцкім&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8-9&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 1833 году стралічаўскі сьвятар Антоні Гашкевіч і панамар Пётр Леановіч зьвярнуліся зь «нижайшим прошением» да япіскапа Менскага і Гарадзенскага Яўгенія, «припадая к стопам... Преосвященства», абы прызначыў ім жалаваньне. Хлебная ссыпка бо на іх утрыманьне не паступала, з-за беднасьці прыхаджанаў ўсе царкоўныя трэбы выконваліся без усялякага ўзнагароджаньня, царкоўная зямля без угнаеньняў, якіх ніяк не здабыць, зусім не радзіла. А ў іх жа сем'і; у сьвятара сыны яшчэ і вучыліся&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 9827. А. 2-2адв.&lt;/ref&gt;. Па сьмерці ад чахоткі ў жніўні 1836 году А. Гашкевіча&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 707адв.&lt;/ref&gt; прыход прыняў сьвятар Якаў Мікалаеў Змаровіч, ажаніўшыся з дачкой нябожчыка Ганнай&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 539. А. 710адв.&lt;/ref&gt;. Інвэнтар Хвойніцкага маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Стралічаў пану Ўладыславу Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 4, 18-27&lt;/ref&gt;. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што  480 жыхароў Стралічава абодвух полаў былі прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696&lt;/ref&gt;.    

У парэформавы пэрыяд Стралічаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў сяле было 224 гаспадакі сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Стралічаўскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69.&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы названыя настаяцель а. Раман Гласко, в. а. штатнага псаломшчыка Хведар Мігай і звышштатны Іван Загароўскі, просьфірня Еўфрасіньня Бабарыкіна. Да прыходу, акрамя Стралічава, належалі Губарэвічы, Руднае і Навасёлкі&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 457&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 1015 душ мужчынскага і 1120 жаночага полу верных. Настаяцелем з 1 студзеня 1877 году, пасьля спачыну зяця Р. Гласко{{Заўвага|Паведамленьне іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}, ізноў стаў а. Якаў Змаровіч&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 130—131&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 66 двароў, 537 жыхароў, вятрак і конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России.  — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;.    
   
Увесну 1905 году ў жыхароў Стралічава «возникли недоразумения» ў дачыненьнях з адміністрацыяй маёнтку ганаровага грамадзяніна М. П. Аўраамава з прычыны таго, што сяляне пачалі свавольна выпасаць жывёлу на зямлі памешчыка, уважаючы яе сваёй. 23 траўня, на загад менскага губэрнатара, сюды прыбыла 13-я рота 316 пяхотнага Вышневалоцкага палка. 25 траўня ўсе спробы арыштаваць зачыншчыкаў зь ліку 300 бунтаўнікоў (амаль уся вёска), як і каманда жаўнерам «на изготовку» нібы для пачатку страляніны, скончыліся безвынікова. У наступныя дні, пасьля пагадненьня бакоў аб карыстаньні пашамі, хваляваньні супакоіліся&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 46—47&lt;/ref&gt;. На 1909 год у сяле Стралічаў 162 двары, 1036 жыхароў, у аднайменным хутары 4 двары, 41 жыхар&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 195&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Стралічаў у складзе Хвойніцкай воласьці, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Губарэвічы і Стралічаў на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Стралічаў і Губарэвічы на мапе 1924-26 гг.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Хойніцкая воласьць увайшла ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучаная да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Стралічаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) налічвалася адпаведна 65 і 125 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;. Арганізаваны саўгас «Стралічава».

З 8 сьнежня 1926 году вёска – цэнтар Стралічаўскага сельсавету Хвойніцкага раёну Рэчыцкай, ад 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай акругі, з 20 лютага 1938 Палескай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у Мазыры. У 1930 годзе створаны калгас «Пралетарый», працавалі вінакурня, вятрак, дзьве кузьні, цагельня, стальмашня, шорная майстэрня. У Вялікую Айчынную вайну дзейнічала патрыятычнае падпольле (кіраўнік У. І. Табачны). 200 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Стралічаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1850 год — 70 двароў, 290 жыхароў.
* 1885 год — 537 жыхароў.
* 1897 год — 139 двароў, 848 жыхароў (згодна зь перапісам).
* 1930 год — 175 дваров, 1072 жыхара.
* 1959 год — 1828 жыхароў (паводле перапісу).
* 2001 год — 349 двароў, 979 жыхароў.
* 2009 год — 818 жыхароў.
* 2021 год — 261 гаспадарка, 749 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211113210015/http://hoiniki.gov.by/ru/strelich/ Численность проживающих на территории Стреличевского сельсовета на 01.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленьне сувязі

== Памятныя мясьціны ==
* Малітоўны дом евангельскіх хрысьціян баптыстаў
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

== Асобы ==
[[Файл:Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча.jpg|значак|Запіс аб нараджэньні-хросьце Ёсіпа Гашкевіча ў мэтрычнай кнізе Сьвята-Міхайлаўскай царквы.]]
* [[Ёсіп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, вучоны-мовазнавец, дасьледчык Японіі і Кітая, натураліст, арыенталіст.
* [[Уладзімер Зінкевіч]] (1951) —  беларускі мастак, пэдагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004), прафэсар (2005), сябра Беларускага саюза мастакоў (1982).

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1008 Прагноз надвор’я ў в. Стралічава]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Стралічаўскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]</text>
      <sha1>q95yim2milzkkjggcnuf3rplw7479q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699671</id>
      <parentid>2699668</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41851" sha1="m4xbnmeblbvhi464v3yudd5yamg9ihm" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Стралічаў
|Назва ў родным склоне           = Стралічава
|Лацінка                         = Straličaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1581 годам
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 114
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 247617
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 50
 |Шырата сэкундаў                = 7.6
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 58
 |Даўгата сэкундаў               = 38.1
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Стралі́чаў'''&lt;ref name=&quot;даведнік&quot;&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/СННП/Гомельская вобласьць}} С. 163&lt;/ref&gt; (з 1939 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 351&lt;/ref&gt; — ''Стралі́чава'') — вёска ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 2 км на ўсход ад шашы {{Таблічка-by|Р|35}}. Стралічаў уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[Файл:Астраглядавічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Слабада Стралічаў у рэестры 1581 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Вёска ці не ўпершыню згадана ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] на 1581 год як слабада Стралічаў{{Заўвага|На Гэнэральнай мапе «Беларускія землі ў XVI ст.» Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі Стралічаў не паказаны, у адрозьненьне ад Камарына, які на той час не згаданы ні ў адной пісьмовай крыніцы.}} [[Астрагляды|Астраглядаўскага маёнтку]] пана [[Падкаморы|падкаморага]] кіеўскага [[Шчасны Харлінскі|Шчаснага Харлінскага]]. Зь яе чатырох дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з аднаго [[агароднікі|агародніка]] — 6 грошаў падатку&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883зв.; Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 37&lt;/ref&gt;. Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Стралічаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]]; пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

[[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Ястрабец» зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|170пкс|Стралічаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|170px|Стралічаў у люстрацыі 1683 г.]]

30 сакавіка 1590 году пан Ш. Харлінскі выступіў з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] супраць дзеяньняў старосты чаркаскага князя Аляксандра Вішнявецкага і губэрнатара яго [[Брагін|Брагінскага маёнтку]] Кірыяна Вайніловіча, за насланьне падданых брагінскіх на сёлы Стралічаў і [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, зьбіцьцё і калечаньне людзей, забраньне коней і быдла, пашкоджаньне камораў, учыненьне розных гвалтаў&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 8&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка 1614 году ў тым жа судзе складзены дэкрэт па справе пана Мікалая Харлінскага да князя Адама Вішнявецкага за тое, што яго людзі падданых стралічаўскіх на дарозе dobrowolney схапілі, да Брагіна адвялі, зьвязьнілі, а коней і рэчы затрымалі&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 15&lt;/ref&gt;. 12  чэрвеня 1618 году Мікалай Харлінскі праз суд запатрабаваў ад брата Юрыя Харлінскага вяртаньня яго падданых зь вёскі Стралічаў, зьбеглых да Бышава. Месяцам раней М. Харлінскі дамагаўся вяртаньня зьбеглых стралічаўцаў ад пана Мікалая Францкевіча Радзімінскага, уладальніка вёскі Масаны. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родзічаў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Стралічаў, [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 248, 282, 637&lt;/ref&gt;.

У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] падатку, у 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з васьмі [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]] (×6 — каля 48 жыхароў) сяла Стралічава  мусіў плаціць па тры злотыя&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з кожнага з 54 дымоў (×6 – прыкладна 324 жыхары) Стралічава мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 54 дымоў сяла Стралічава застаўнага ўладальніка пана Васіля Сіліча выбіралася 54 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў сяла Стралічава Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 5 злотых; быў і другі пабор у 5 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734, 750зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488, 507&lt;/ref&gt;. У судовых актах, датаваных 22 днём лютага — 20 жніўня 1686 году і 20 сьнежня 1688 году маюцца зьвесткі пра тое, як пан Дамінік Абуховіч наслаў сваіх людзей і казакоў на вёскі Стралічаў,  Руднае і Навасёлкі пана пісара берасьцейскага [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Шуйскага]]; яны ж сялян тамтэйшых зьбілі, скалечылі, а быдла рознае да яго маёнтку Тульгавічы забралі. За рабункі і гвалт адказчык пан Д. Абуховіч мусіў заплаціць пацярпеламу пану К. Шуйскаму 18 900 польскіх злотых, чаго, аднак, не зрабіў. Быў асуджаны на вечную [[баніцыю]], што і актыкавана ў Мазырскім гродзкім судзе&lt;ref&gt;AGAD. АРiJ. S. 43, 44&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]]

На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у Стралічаве было 18 двароў, гаспадар аднаго зь якіх памёр. Паводле рэвізыі 1716 году, налічвалася ўжо 38 гаспадарак, тры зь іх былі вызваленыя ад  асноўных павіннасьцяў (słoboda), таму выплачвалі хіба ачковае — грашовую даніну за валоданьне пасекай. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад пасэсара Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Стралічаве было 37 гаспадарак, якія, акрамя [[дзякла]], плацілі чыншу 162 злотыя, ачковага 30 злотых, 22 з паловай грошы, паншчыну адпрацоўвалі ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі. На той час у Стралічаве існаваў і фальварак, а сярод местачковых габрэяў названы Лейба Стралічаўскі. Прозьвішчы жыхароў — Баран, Курыленка, Сідарок, Фурс, Кісель, Міхедзенка, Дзянісенка, {{падказка|Бондар, Бандарэнка|Прыклад эвалюцыі аднаго прозвішча}}, Сцепаненка, Тарасюк (Тарасенка), {{падказка|Драздэнка (Drozdonko)|Магчыма, так запісана прозьвішча Дрожжа}}, Стукачык, Мінчук, Гоман, Ігнаценка (Ігнатко), Мякен(ь)кі (Мяккі),  Пінчук, Чэркас, Турчын, Табачны, Корзун&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122, 123адв.-124, 130адв., 139адв., 141-141адв.&lt;/ref&gt;.

У 1748 годзе Стралічаў названы ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.&lt;/ref&gt;.  На 1754 год у Стралічаве налічвалася 57 двароў (прыкладна 342 жыхары), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 8 злотых, 26 грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 35 злотых і 14 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 193; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.&lt;/ref&gt;.

Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у сяле Стралічаў жылі адпаведна 10, 4 і 6 чалавек (głowy), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай Каліеўшчыны 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў.

[[File:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]]

20 жніўня 1776 году апекуны Людвікі Шуйскай, {{падказка|пасэсары|Пасэсар — часовы ўладальнік}} добраў Хвойнікі і Астраглядавічы князі Шуйскія, старосты ніжынскія, абвінавачвалі ў Оўруцкім гродзкім судзе пяцігорскага палкоўніка Міхала Ракіцкага, дзедзічнага ўладальніка Брагінскага маёнтку, і  пасэсара вёскі Мокіш пана Міклашэвіча, у тым, што сяляне мокішскія пакасілі стралічаўскія сенажаці, вялікія шкоды ўчыніўшы&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 80&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Царква сьв. Міхаіла ў візыце 1785 г.png|значак|зьлева|170px|Царква сьв. Міхаіла ў візыце 1785 г.]]

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 9-м днём красавіка 1785 году вядома, што ў сяле Стралічаў паноў Караля і Людвікі Прозараў, ваяводзічаў ''наваградзкіх'' (?){{заўвага|На самай справе бацька Караля Юзаф Прозар — ваявода віцебскі.}}, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Міхаіла арханёла. Яе гісторыя распачалася 30 сьнежня 1775 году. Парохію складалі верныя з 74 двароў у Стралічаве, 34 у Навасёлках, 18 у Рудным. Душ да споведзі здатных налічвалася 521, а няздатных — 230. Узначальваў грамаду сьвятар Феадор Чабаноўскі. Яшчэ сказана, што тут «szkołka... budować się zaczęła»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 81-82адв.&lt;/ref&gt;.
 
12 верасьня 1785 году ў Оўруцкім гродзе зьявілася скарга, пададзеная сужэнствам Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі на пана Аслоўскага, які па-хуліганску наехаў на сяло, людзей напалохаў ды разагнаў па палях&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 32-33&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Стралічаў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.&lt;/ref&gt;. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, Стралічаў названы сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, эканомам у фальварку Стралічаў служыў па кантракту шляхціч Габрыэль, сын Яна, Дамброўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 181. А. 260&lt;/ref&gt;. Сяло мела 81 двор з 330 душамі мужчынскага і 304 жаночага полу прыгонных сялянаў. Яшчэ тут жылі вольныя людзі, «''именуемые бояре или земяне.., платящие чинш''», Васілеўскія{{Заўвага|Прысутны пры хросьце ў 1814 г. Іосіфа Гашкевіча Аляксандар Васілеўскі ўважаў сябе за шляхціча.}}, якіх усяго — 8 мужчын і 10 жанчын&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 155-168адв.&lt;/ref&gt;.  

[[Файл:Стралічаў, Губарэвічы, Навасёлкі, Дворышча, Руднае на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.png|значак|зьлева|170px|Фальварак і сяло Стралічаў на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

З 1808 году прыходзкім сьвятаром Міхайлаўскай царквы ў Стралічаве{{Заўвага|Да расейскага праваслаўя павернутая ў 1795 г.}} пачаў служыць Антоні Іванаў Гашкевіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 334-335&lt;/ref&gt;, бацька будучага знакамітага дыплямата і мовазнаўца Ёсіпа. На 1811 год у гэтым сяле пані Людвікі Прозар налічваўся 81 двор з 240 душамі прыгонных «мужеска пола»{{Заўвага|Гэта як быццам на 90 душ меней, чым у 1795 годзе, пры нязьменнай колькасьці двароў...}}&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 1033-1042&lt;/ref&gt;. 28 лютага 1812 году фальварак Стралічаў разам зь сялом і ўсімі ўгодзьдзямі аддадзены ў трохгадовую арэнду за плату ў 2550 рублёў серабром штогод сужэнству Францішку і Людвіцы Капэрніцкім&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8-9&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 1833 году стралічаўскі сьвятар Антоні Гашкевіч і панамар Пётр Леановіч зьвярнуліся зь «нижайшим прошением» да япіскапа Менскага і Гарадзенскага Яўгенія, «припадая к стопам... Преосвященства», абы прызначыў ім жалаваньне. Хлебная ссыпка бо на іх утрыманьне не паступала, з-за беднасьці прыхаджанаў ўсе царкоўныя трэбы выконваліся без усялякага ўзнагароджаньня, царкоўная зямля без угнаеньняў, якіх ніяк не здабыць, зусім не радзіла. А ў іх жа сем'і; у сьвятара сыны яшчэ і вучыліся&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 9827. А. 2-2адв.&lt;/ref&gt;. Па сьмерці ад чахоткі ў жніўні 1836 году А. Гашкевіча&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 707адв.&lt;/ref&gt; прыход прыняў сьвятар Якаў Мікалаеў Змаровіч, ажаніўшыся з дачкой нябожчыка Ганнай&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 539. А. 710адв.&lt;/ref&gt;. Інвэнтар Хвойніцкага маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Стралічаў пану Ўладыславу Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 4, 18-27&lt;/ref&gt;. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што  480 жыхароў Стралічава абодвух полаў былі прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696&lt;/ref&gt;.    

У парэформавы пэрыяд Стралічаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў сяле было 224 гаспадакі сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Стралічаўскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69.&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы названыя настаяцель а. Раман Гласко, в. а. штатнага псаломшчыка Хведар Мігай і звышштатны Іван Загароўскі, просьфірня Еўфрасіньня Бабарыкіна. Да прыходу, акрамя Стралічава, належалі Губарэвічы, Руднае і Навасёлкі&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 457&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 1015 душ мужчынскага і 1120 жаночага полу верных. Настаяцелем з 1 студзеня 1877 году, пасьля спачыну зяця Р. Гласко{{Заўвага|Паведамленьне іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}, ізноў стаў а. Якаў Змаровіч&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 130—131&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 66 двароў, 537 жыхароў, вятрак і конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России.  — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;.    
   
Увесну 1905 году ў жыхароў Стралічава «возникли недоразумения» ў дачыненьнях з адміністрацыяй маёнтку ганаровага грамадзяніна М. П. Аўраамава з прычыны таго, што сяляне пачалі свавольна выпасаць жывёлу на зямлі памешчыка, уважаючы яе сваёй. 23 траўня, на загад менскага губэрнатара, сюды прыбыла 13-я рота 316 пяхотнага Вышневалоцкага палка. 25 траўня ўсе спробы арыштаваць зачыншчыкаў зь ліку 300 бунтаўнікоў (амаль уся вёска), як і каманда жаўнерам «на изготовку» нібы для пачатку страляніны, скончыліся безвынікова. У наступныя дні, пасьля пагадненьня бакоў аб карыстаньні пашамі, хваляваньні супакоіліся&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 46—47&lt;/ref&gt;. На 1909 год у сяле Стралічаў 162 двары, 1036 жыхароў, у аднайменным хутары 4 двары, 41 жыхар&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 195&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Стралічаў у складзе Хвойніцкай воласьці, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Губарэвічы і Стралічаў на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Стралічаў і Губарэвічы на мапе 1924-26 гг.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Хойніцкая воласьць увайшла ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучаная да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Стралічаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) налічвалася адпаведна 65 і 125 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;. Арганізаваны саўгас «Стралічава».

З 8 сьнежня 1926 году вёска – цэнтар Стралічаўскага сельсавету Хвойніцкага раёну Рэчыцкай, ад 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай акругі, з 20 лютага 1938 Палескай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у Мазыры. У 1930 годзе створаны калгас «Пралетарый», працавалі вінакурня, вятрак, дзьве кузьні, цагельня, стальмашня, шорная майстэрня. У Вялікую Айчынную вайну дзейнічала патрыятычнае падпольле (кіраўнік У. І. Табачны). 200 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Стралічаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1850 год — 70 двароў, 290 жыхароў.
* 1885 год — 537 жыхароў.
* 1897 год — 139 двароў, 848 жыхароў (згодна зь перапісам).
* 1930 год — 175 дваров, 1072 жыхара.
* 1959 год — 1828 жыхароў (паводле перапісу).
* 2001 год — 349 двароў, 979 жыхароў.
* 2009 год — 818 жыхароў.
* 2021 год — 261 гаспадарка, 749 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211113210015/http://hoiniki.gov.by/ru/strelich/ Численность проживающих на территории Стреличевского сельсовета на 01.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленьне сувязі

== Памятныя мясьціны ==
* Малітоўны дом евангельскіх хрысьціян баптыстаў
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

== Асобы ==
[[Файл:Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча.jpg|значак|Запіс аб нараджэньні-хросьце Ёсіпа Гашкевіча ў мэтрычнай кнізе Сьвята-Міхайлаўскай царквы.]]
* [[Ёсіп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, вучоны-мовазнавец, дасьледчык Японіі і Кітая, натураліст, арыенталіст.
* [[Уладзімер Зінкевіч]] (1951) —  беларускі мастак, пэдагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004), прафэсар (2005), сябра Беларускага саюза мастакоў (1982).

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1008 Прагноз надвор’я ў в. Стралічава]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Стралічаўскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]</text>
      <sha1>m4xbnmeblbvhi464v3yudd5yamg9ihm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699672</id>
      <parentid>2699671</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */</comment>
      <origin>2699672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41838" sha1="59kdcvfbed7mugyie9gl8j0c8876xbg" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Стралічаў
|Назва ў родным склоне           = Стралічава
|Лацінка                         = Straličaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1581 годам
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 114
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 247617
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 50
 |Шырата сэкундаў                = 7.6
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 58
 |Даўгата сэкундаў               = 38.1
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Стралі́чаў'''&lt;ref name=&quot;даведнік&quot;&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/СННП/Гомельская вобласьць}} С. 163&lt;/ref&gt; (з 1939 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 351&lt;/ref&gt; — ''Стралі́чава'') — вёска ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 2 км на ўсход ад шашы {{Таблічка-by|Р|35}}. Стралічаў уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[Файл:Астраглядавічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Слабада Стралічаў у рэестры 1581 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Вёска ці не ўпершыню згадана ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] на 1581 год як слабада Стралічаў{{Заўвага|На Гэнэральнай мапе «Беларускія землі ў XVI ст.» Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі Стралічаў не паказаны, у адрозьненьне ад Камарына, які на той час не згаданы ні ў адной пісьмовай крыніцы.}} [[Астрагляды|Астраглядаўскага маёнтку]] пана [[Падкаморы|падкаморага]] кіеўскага [[Шчасны Харлінскі|Шчаснага Харлінскага]]. Зь яе чатырох дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з аднаго [[агароднікі|агародніка]] — 6 грошаў падатку&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883зв.; Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 37&lt;/ref&gt;. Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Стралічаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]]; пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

[[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Ястрабец» зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|170пкс|Стралічаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|170px|Стралічаў у люстрацыі 1683 г.]]

30 сакавіка 1590 году пан Ш. Харлінскі выступіў з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] супраць дзеяньняў старосты чаркаскага князя Аляксандра Вішнявецкага і губэрнатара яго [[Брагін|Брагінскага маёнтку]] Кірыяна Вайніловіча, за насланьне падданых брагінскіх на сёлы Стралічаў і [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, зьбіцьцё і калечаньне людзей, забраньне коней і быдла, пашкоджаньне камораў, учыненьне розных гвалтаў&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 8&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка 1614 году ў тым жа судзе складзены дэкрэт па справе пана Мікалая Харлінскага да князя Адама Вішнявецкага за тое, што яго людзі падданых стралічаўскіх на дарозе dobrowolney схапілі, да Брагіна адвялі, зьвязьнілі, а коней і рэчы затрымалі&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 15&lt;/ref&gt;. 12  чэрвеня 1618 году Мікалай Харлінскі праз суд запатрабаваў ад брата Юрыя Харлінскага вяртаньня яго падданых зь вёскі Стралічаў, зьбеглых да Бышава. Месяцам раней М. Харлінскі дамагаўся вяртаньня зьбеглых стралічаўцаў ад пана Мікалая Францкевіча Радзімінскага, уладальніка вёскі Масаны. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родзічаў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Стралічаў, [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 248, 282, 637&lt;/ref&gt;.

У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] падатку, у 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з васьмі [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]] (×6 — каля 48 жыхароў) сяла Стралічава  мусіў плаціць па тры злотыя&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з кожнага з 54 дымоў (×6 – прыкладна 324 жыхары) Стралічава мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 54 дымоў сяла Стралічава застаўнага ўладальніка пана Васіля Сіліча выбіралася 54 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў сяла Стралічава Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 5 злотых; быў і другі пабор у 5 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734, 750зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488, 507&lt;/ref&gt;. У судовых актах, датаваных 22 днём лютага — 20 жніўня 1686 году і 20 сьнежня 1688 году маюцца зьвесткі пра тое, як пан Дамінік Абуховіч наслаў сваіх людзей і казакоў на вёскі Стралічаў,  Руднае і Навасёлкі пана пісара берасьцейскага [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Шуйскага]]; яны ж сялян тамтэйшых зьбілі, скалечылі, а быдла рознае да яго маёнтку Тульгавічы забралі. За рабункі і гвалт адказчык пан Д. Абуховіч мусіў заплаціць пацярпеламу пану К. Шуйскаму 18 900 польскіх злотых, чаго, аднак, не зрабіў. Быў асуджаны на вечную [[баніцыю]], што і актыкавана ў Мазырскім гродзкім судзе&lt;ref&gt;AGAD. АРiJ. S. 43, 44&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]]

На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у Стралічаве было 18 двароў, гаспадар аднаго зь якіх памёр. Паводле рэвізыі 1716 году, налічвалася ўжо 38 гаспадарак, тры зь іх былі вызваленыя ад  асноўных павіннасьцяў (słoboda), таму выплачвалі хіба ачковае — грашовую даніну за валоданьне пасекай. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад пасэсара Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Стралічаве было 37 гаспадарак, якія, акрамя [[дзякла]], плацілі чыншу 162 злотыя, ачковага 30 злотых, 22 з паловай грошы, паншчыну адпрацоўвалі ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі. На той час у Стралічаве існаваў і фальварак, а сярод местачковых габрэяў названы Лейба Стралічаўскі. Прозьвішчы жыхароў — Баран, Курыленка, Сідарок, Фурс, Кісель, Міхедзенка, Дзянісенка, {{падказка|Бондар, Бандарэнка|Прыклад эвалюцыі аднаго прозвішча}}, Сцепаненка, Тарасюк (Тарасенка), {{падказка|Драздэнка (Drozdonko)|Магчыма, так запісана прозьвішча Дрожжа}}, Стукачык, Мінчук, Гоман, Ігнаценка (Ігнатко), Мякен(ь)кі (Мяккі),  Пінчук, Чэркас, Турчын, Табачны, Корзун&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122, 123адв.-124, 130адв., 139адв., 141-141адв.&lt;/ref&gt;.

У 1748 годзе Стралічаў названы ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.&lt;/ref&gt;.  На 1754 год у Стралічаве налічвалася 57 двароў (прыкладна 342 жыхары), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 8 злотых, 26 грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 35 злотых і 14 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 193; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.&lt;/ref&gt;.

Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у сяле Стралічаў жылі адпаведна 10, 4 і 6 чалавек (głowy), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай Каліеўшчыны 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў.

[[File:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]]

20 жніўня 1776 году апекуны Людвікі Шуйскай, {{падказка|пасэсары|Пасэсар — часовы ўладальнік}} добраў Хвойнікі і Астраглядавічы князі Шуйскія, старосты ніжынскія, абвінавачвалі ў Оўруцкім гродзкім судзе пяцігорскага палкоўніка Міхала Ракіцкага, дзедзічнага ўладальніка Брагінскага маёнтку, і  пасэсара вёскі Мокіш пана Міклашэвіча, у тым, што сяляне мокішскія пакасілі стралічаўскія сенажаці, вялікія шкоды ўчыніўшы&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 80&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Царква сьв. Міхаіла ў візыце 1785 г.png|значак|170px|Царква сьв. Міхаіла ў візыце 1785 г.]]

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 9-м днём красавіка 1785 году вядома, што ў сяле Стралічаў паноў Караля і Людвікі Прозараў, ваяводзічаў ''наваградзкіх'' (?){{заўвага|На самай справе бацька Караля Юзаф Прозар — ваявода віцебскі.}}, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Міхаіла арханёла. Яе гісторыя распачалася 30 сьнежня 1775 году. Парохію складалі верныя з 74 двароў у Стралічаве, 34 у Навасёлках, 18 у Рудным. Душ да споведзі здатных налічвалася 521, а няздатных — 230. Узначальваў грамаду сьвятар Феадор Чабаноўскі. Яшчэ сказана, што тут «szkołka... budować się zaczęła»&lt;ref&gt;ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2477. А. 81-82адв.&lt;/ref&gt;.
 
12 верасьня 1785 году ў Оўруцкім гродзе зьявілася скарга, пададзеная сужэнствам Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі на пана Аслоўскага, які па-хуліганску наехаў на сяло, людзей напалохаў ды разагнаў па палях&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 32-33&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Стралічаў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.&lt;/ref&gt;. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, Стралічаў названы сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, эканомам у фальварку Стралічаў служыў па кантракту шляхціч Габрыэль, сын Яна, Дамброўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 181. А. 260&lt;/ref&gt;. Сяло мела 81 двор з 330 душамі мужчынскага і 304 жаночага полу прыгонных сялянаў. Яшчэ тут жылі вольныя людзі, «''именуемые бояре или земяне.., платящие чинш''», Васілеўскія{{Заўвага|Прысутны пры хросьце ў 1814 г. Іосіфа Гашкевіча Аляксандар Васілеўскі ўважаў сябе за шляхціча.}}, якіх усяго — 8 мужчын і 10 жанчын&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 155-168адв.&lt;/ref&gt;.  

[[Файл:Стралічаў, Губарэвічы, Навасёлкі, Дворышча, Руднае на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.png|значак|зьлева|170px|Фальварак і сяло Стралічаў на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

З 1808 году прыходзкім сьвятаром Міхайлаўскай царквы ў Стралічаве{{Заўвага|Да расейскага праваслаўя павернутая ў 1795 г.}} пачаў служыць Антоні Іванаў Гашкевіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 334-335&lt;/ref&gt;, бацька будучага знакамітага дыплямата і мовазнаўца Ёсіпа. На 1811 год у гэтым сяле пані Людвікі Прозар налічваўся 81 двор з 240 душамі прыгонных «мужеска пола»{{Заўвага|Гэта як быццам на 90 душ меней, чым у 1795 годзе, пры нязьменнай колькасьці двароў...}}&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 1033-1042&lt;/ref&gt;. 28 лютага 1812 году фальварак Стралічаў разам зь сялом і ўсімі ўгодзьдзямі аддадзены ў трохгадовую арэнду за плату ў 2550 рублёў серабром штогод сужэнству Францішку і Людвіцы Капэрніцкім&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8-9&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 1833 году стралічаўскі сьвятар Антоні Гашкевіч і панамар Пётр Леановіч зьвярнуліся зь «нижайшим прошением» да япіскапа Менскага і Гарадзенскага Яўгенія, «припадая к стопам... Преосвященства», абы прызначыў ім жалаваньне. Хлебная ссыпка бо на іх утрыманьне не паступала, з-за беднасьці прыхаджанаў ўсе царкоўныя трэбы выконваліся без усялякага ўзнагароджаньня, царкоўная зямля без угнаеньняў, якіх ніяк не здабыць, зусім не радзіла. А ў іх жа сем'і; у сьвятара сыны яшчэ і вучыліся&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 9827. А. 2-2адв.&lt;/ref&gt;. Па сьмерці ад чахоткі ў жніўні 1836 году А. Гашкевіча&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 707адв.&lt;/ref&gt; прыход прыняў сьвятар Якаў Мікалаеў Змаровіч, ажаніўшыся з дачкой нябожчыка Ганнай&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 539. А. 710адв.&lt;/ref&gt;. Інвэнтар Хвойніцкага маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Стралічаў пану Ўладыславу Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 4, 18-27&lt;/ref&gt;. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што  480 жыхароў Стралічава абодвух полаў былі прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696&lt;/ref&gt;.    

У парэформавы пэрыяд Стралічаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў сяле было 224 гаспадакі сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Стралічаўскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69.&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы названыя настаяцель а. Раман Гласко, в. а. штатнага псаломшчыка Хведар Мігай і звышштатны Іван Загароўскі, просьфірня Еўфрасіньня Бабарыкіна. Да прыходу, акрамя Стралічава, належалі Губарэвічы, Руднае і Навасёлкі&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 457&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 1015 душ мужчынскага і 1120 жаночага полу верных. Настаяцелем з 1 студзеня 1877 году, пасьля спачыну зяця Р. Гласко{{Заўвага|Паведамленьне іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}, ізноў стаў а. Якаў Змаровіч&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 130—131&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 66 двароў, 537 жыхароў, вятрак і конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России.  — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;.    
   
Увесну 1905 году ў жыхароў Стралічава «возникли недоразумения» ў дачыненьнях з адміністрацыяй маёнтку ганаровага грамадзяніна М. П. Аўраамава з прычыны таго, што сяляне пачалі свавольна выпасаць жывёлу на зямлі памешчыка, уважаючы яе сваёй. 23 траўня, на загад менскага губэрнатара, сюды прыбыла 13-я рота 316 пяхотнага Вышневалоцкага палка. 25 траўня ўсе спробы арыштаваць зачыншчыкаў зь ліку 300 бунтаўнікоў (амаль уся вёска), як і каманда жаўнерам «на изготовку» нібы для пачатку страляніны, скончыліся безвынікова. У наступныя дні, пасьля пагадненьня бакоў аб карыстаньні пашамі, хваляваньні супакоіліся&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 46—47&lt;/ref&gt;. На 1909 год у сяле Стралічаў 162 двары, 1036 жыхароў, у аднайменным хутары 4 двары, 41 жыхар&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 195&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Стралічаў у складзе Хвойніцкай воласьці, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Губарэвічы і Стралічаў на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Стралічаў і Губарэвічы на мапе 1924-26 гг.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Хойніцкая воласьць увайшла ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучаная да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Стралічаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) налічвалася адпаведна 65 і 125 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;. Арганізаваны саўгас «Стралічава».

З 8 сьнежня 1926 году вёска – цэнтар Стралічаўскага сельсавету Хвойніцкага раёну Рэчыцкай, ад 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай акругі, з 20 лютага 1938 Палескай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у Мазыры. У 1930 годзе створаны калгас «Пралетарый», працавалі вінакурня, вятрак, дзьве кузьні, цагельня, стальмашня, шорная майстэрня. У Вялікую Айчынную вайну дзейнічала патрыятычнае падпольле (кіраўнік У. І. Табачны). 200 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Стралічаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1850 год — 70 двароў, 290 жыхароў.
* 1885 год — 537 жыхароў.
* 1897 год — 139 двароў, 848 жыхароў (згодна зь перапісам).
* 1930 год — 175 дваров, 1072 жыхара.
* 1959 год — 1828 жыхароў (паводле перапісу).
* 2001 год — 349 двароў, 979 жыхароў.
* 2009 год — 818 жыхароў.
* 2021 год — 261 гаспадарка, 749 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211113210015/http://hoiniki.gov.by/ru/strelich/ Численность проживающих на территории Стреличевского сельсовета на 01.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленьне сувязі

== Памятныя мясьціны ==
* Малітоўны дом евангельскіх хрысьціян баптыстаў
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

== Асобы ==
[[Файл:Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча.jpg|значак|Запіс аб нараджэньні-хросьце Ёсіпа Гашкевіча ў мэтрычнай кнізе Сьвята-Міхайлаўскай царквы.]]
* [[Ёсіп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, вучоны-мовазнавец, дасьледчык Японіі і Кітая, натураліст, арыенталіст.
* [[Уладзімер Зінкевіч]] (1951) —  беларускі мастак, пэдагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004), прафэсар (2005), сябра Беларускага саюза мастакоў (1982).

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1008 Прагноз надвор’я ў в. Стралічава]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Стралічаўскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]</text>
      <sha1>59kdcvfbed7mugyie9gl8j0c8876xbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699675</id>
      <parentid>2699672</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41957" sha1="df8og9nbj79qn3nm4t6n4j2uhzmxs3h" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                           = Стралічаў
|Назва ў родным склоне           = Стралічава
|Лацінка                         = Straličaŭ
|Арыгінальная назва              = 
|Краіны                          = Беларусі
|Герб                            = 
|Сьцяг                           = 
|Гімн                            = 
|Дата заснаваньня                = Перад 1581 годам
|Першыя згадкі                   = 
|Горад з                         = 
|Магдэбурскае права              = 
|Былая назва                     = 
|Мясцовая назва                  = 
|Адміністрацыйная адзінка        = Вобласьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі  = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Адміністрацыйная адзінка2       = Раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]]
|Адміністрацыйная адзінка3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = 
|Сельсавет                       = [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскі]]
|Пасялковы савет                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Імя кіраўніка                   = 
|Плошча                          = 
|Вышыня                          = 114
|Колькасьць насельніцтва         = 
|Год падліку насельніцтва        = 
|Шчыльнасьць насельніцтва        = 
|Этнічны склад насельніцтва      =
|Год падліку этнічнага складу насельніцтва =
|Колькасьць двароў               = 
|Часавы пас                      = 
|Летні час                       = 
|Тэлефонны код                   = +375 2346
|Паштовы індэкс                  = 247617
|Аўтамабільны код                = 3
|Выява                           = 
|Апісаньне выявы                 = 
|Шырата паўшар'е                 = паўночнае
 |Шырата градусаў                = 51
 |Шырата хвілінаў                = 50
 |Шырата сэкундаў                = 7.6
|Даўгата паўшар'е                = усходняе
 |Даўгата градусаў               = 29
 |Даўгата хвілінаў               = 58
 |Даўгата сэкундаў               = 38.1
|Пазыцыя подпісу на мапе         = зьлева
|Водступ подпісу на мапе         = 
|Commons                         = 
|Сайт                            = 
|Колер                           = {{Колер|Беларусь}}
}}
'''Стралі́чаў'''&lt;ref name=&quot;даведнік&quot;&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 317&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/СННП/Гомельская вобласьць}} С. 163&lt;/ref&gt; (з 1939 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/АТУ БССР|1}} С. 351&lt;/ref&gt; — ''Стралі́чава'') — вёска ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], за 2 км на ўсход ад шашы {{Таблічка-by|Р|35}}. Стралічаў уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавету]].

[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]][[Файл:Астраглядавічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Слабада Стралічаў у рэестры 1581 г.]]

== Гісторыя ==

=== Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай ===

Вёска ці не ўпершыню згадана ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] на 1581 год як слабада Стралічаў{{Заўвага|На Гэнэральнай мапе «Беларускія землі ў XVI ст.» Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі Стралічаў не паказаны, у адрозьненьне ад Камарына, які на той час не згаданы ні ў адной пісьмовай крыніцы.}} [[Астрагляды|Астраглядаўскага маёнтку]] пана [[Падкаморы|падкаморага]] кіеўскага [[Шчасны Харлінскі|Шчаснага Харлінскага]]. Зь яе чатырох дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з аднаго [[агароднікі|агародніка]] — 6 грошаў падатку&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883зв.; Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 37&lt;/ref&gt;. Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Стралічаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]]; пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў&lt;ref&gt;Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18&lt;/ref&gt;.

[[File:Jastrzębiec herb.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Ястрабец» зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў рэестры 1634 г.]][[Файл:Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Маёнтак М. Абрамовіча ў 1640 г.]][[Файл:Анатацыя акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.png|значак|170пкс|Стралічаў у анатацыі да акту продажу добраў М. Абрамовіча ў 1646 г.]][[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|170px|Стралічаў у люстрацыі 1683 г.]]

30 сакавіка 1590 году пан Ш. Харлінскі выступіў з пратэстам у Кіеўскім [[Гродзкі суд|гродзкім судзе]] супраць дзеяньняў старосты чаркаскага князя Аляксандра Вішнявецкага і губэрнатара яго [[Брагін|Брагінскага маёнтку]] Кірыяна Вайніловіча, за насланьне падданых брагінскіх на сёлы Стралічаў і [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, зьбіцьцё і калечаньне людзей, забраньне коней і быдла, пашкоджаньне камораў, учыненьне розных гвалтаў&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 8&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка 1614 году ў тым жа судзе складзены дэкрэт па справе пана Мікалая Харлінскага да князя Адама Вішнявецкага за тое, што яго людзі падданых стралічаўскіх на дарозе dobrowolney схапілі, да Брагіна адвялі, зьвязьнілі, а коней і рэчы затрымалі&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 15&lt;/ref&gt;. 12  чэрвеня 1618 году Мікалай Харлінскі праз суд запатрабаваў ад брата Юрыя Харлінскага вяртаньня яго падданых зь вёскі Стралічаў, зьбеглых да Бышава. Месяцам раней М. Харлінскі дамагаўся вяртаньня зьбеглых стралічаўцаў ад пана Мікалая Францкевіча Радзімінскага, уладальніка вёскі Масаны. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родзічаў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Стралічаў, [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)&lt;ref&gt;ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 248, 282, 637&lt;/ref&gt;.

У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 56&lt;/ref&gt;, жанатага зь яе дачкой Евай. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] падатку, у 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з васьмі [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]] (×6 — каля 48 жыхароў) сяла Стралічава  мусіў плаціць па тры злотыя&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397&lt;/ref&gt;.

Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч з кожнага з 54 дымоў (×6 – прыкладна 324 жыхары) Стралічава мусіў выплачваць па 15 грошаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 11. Опис 1. Справа 9. А. 928; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112&lt;/ref&gt;. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 54 дымоў сяла Стралічава застаўнага ўладальніка пана Васіля Сіліча выбіралася 54 злотых&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр 9. А. 875зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195&lt;/ref&gt;.

24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс «вечнага продажу» пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў (і Стралічава) кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году. Але канчаткова гэтая справа была ўлагоджаная ажно 17 красавіка 1646 году, прытым названая сума ў 200 000 злотых&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67-68; Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 4104. № 2881&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі і Стралічавам таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.&lt;/ref&gt;.

Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў сяла Стралічава Хвойніцкай воласьці князя Шуйскага выплачвалася 5 злотых; быў і другі пабор у 5 зл.&lt;ref&gt;ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734, 750зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488, 507&lt;/ref&gt;. У судовых актах, датаваных 22 днём лютага — 20 жніўня 1686 году і 20 сьнежня 1688 году маюцца зьвесткі пра тое, як пан Дамінік Абуховіч наслаў сваіх людзей і казакоў на вёскі Стралічаў,  Руднае і Навасёлкі пана пісара берасьцейскага [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Шуйскага]]; яны ж сялян тамтэйшых зьбілі, скалечылі, а быдла рознае да яго маёнтку Тульгавічы забралі. За рабункі і гвалт адказчык пан Д. Абуховіч мусіў заплаціць пацярпеламу пану К. Шуйскаму 18 900 польскіх злотых, чаго, аднак, не зрабіў. Быў асуджаны на вечную [[баніцыю]], што і актыкавана ў Мазырскім гродзкім судзе&lt;ref&gt;AGAD. АРiJ. S. 43, 44&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]]

На 1698 год, як тое вынікае з інвэнтара маёнтку Хвойнікі, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у Стралічаве было 18 двароў, гаспадар аднаго зь якіх памёр. Паводле рэвізыі 1716 году, налічвалася ўжо 38 гаспадарак, тры зь іх былі вызваленыя ад  асноўных павіннасьцяў (słoboda), таму выплачвалі хіба ачковае — грашовую даніну за валоданьне пасекай. Згодна з інвэнтаром 1721 году, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад пасэсара Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму, у Стралічаве было 37 гаспадарак, якія, акрамя [[дзякла]], плацілі чыншу 162 злотыя, ачковага 30 злотых, 22 з паловай грошы, паншчыну адпрацоўвалі ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі. На той час у Стралічаве існаваў і фальварак, а сярод местачковых габрэяў названы Лейба Стралічаўскі. Прозьвішчы жыхароў — Баран, Курыленка, Сідарок, Фурс, Кісель, Міхедзенка, Дзянісенка, {{падказка|Бондар, Бандарэнка|Прыклад эвалюцыі аднаго прозвішча}}, Сцепаненка, Тарасюк (Тарасенка), {{падказка|Драздэнка (Drozdonko)|Магчыма, так запісана прозьвішча Дрожжа}}, Стукачык, Мінчук, Гоман, Ігнаценка (Ігнатко), Мякен(ь)кі (Мяккі),  Пінчук, Чэркас, Турчын, Табачны, Корзун&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122, 123адв.-124, 130адв., 139адв., 141-141адв.&lt;/ref&gt;.

У 1748 годзе Стралічаў названы ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі&lt;ref&gt;Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.&lt;/ref&gt;.  На 1754 год у Стралічаве налічвалася 57 двароў (прыкладна 342 жыхары), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 8 злотых, 26 грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 35 злотых і 14 грошаў&lt;ref&gt;Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 193; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.&lt;/ref&gt;.

Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у сяле Стралічаў жылі адпаведна 10, 4 і 6 чалавек (głowy), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710&lt;/ref&gt;. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай Каліеўшчыны 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў.

[[File:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]]

20 жніўня 1776 году апекуны Людвікі Шуйскай, {{падказка|пасэсары|Пасэсар — часовы ўладальнік}} добраў Хвойнікі і Астраглядавічы князі Шуйскія, старосты ніжынскія, абвінавачвалі ў Оўруцкім гродзкім судзе пяцігорскага палкоўніка Міхала Ракіцкага, дзедзічнага ўладальніка Брагінскага маёнтку, і  пасэсара вёскі Мокіш пана Міклашэвіча, у тым, што сяляне мокішскія пакасілі стралічаўскія сенажаці, вялікія шкоды ўчыніўшы&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 80&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Царква сьв. Міхаіла ў візыце 1785 г.png|значак|170px|Царква сьв. Міхаіла ў візыце 1785 г.]]

Зь візыты Чарнобыльскага ўніяцкага дэканату, пазначанай 9-м днём красавіка 1785 году вядома, што ў сяле Стралічаў паноў Караля і Людвікі Прозараў, ваяводзічаў ''наваградзкіх'' (?){{заўвага|На самай справе бацька Караля Юзаф Прозар — ваявода віцебскі.}}, дзеяла парахіяльная царква пад тытулам сьвятога Міхаіла арханёла. Яе гісторыя распачалася 30 сьнежня 1775 году. Парохію складалі верныя з 74 двароў у Стралічаве, 34 у Навасёлках, 18 у Рудным. Душ да споведзі здатных налічвалася 521, а няздатных — 230. Узначальваў грамаду сьвятар Феадор Чабаноўскі. Яшчэ сказана, што тут «szkołka... budować się zaczęła»&lt;ref&gt;Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 1. Спр. 2477. А. 81-82адв.&lt;/ref&gt;.
 
12 верасьня 1785 году ў Оўруцкім гродзе зьявілася скарга, пададзеная сужэнствам Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі на пана Аслоўскага, які па-хуліганску наехаў на сяло, людзей напалохаў ды разагнаў па палях&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. S. 32-33&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Стралічаў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.&lt;/ref&gt;. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, Стралічаў названы сярод паселішчаў у складзе Хвойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай&lt;ref&gt;Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71&lt;/ref&gt;. Паводле рэвізіі 1795 году, эканомам у фальварку Стралічаў служыў па кантракту шляхціч Габрыэль, сын Яна, Дамброўскі&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 181. А. 260&lt;/ref&gt;. Сяло мела 81 двор з 330 душамі мужчынскага і 304 жаночага полу прыгонных сялянаў. Яшчэ тут жылі вольныя людзі, «''именуемые бояре или земяне.., платящие чинш''», Васілеўскія{{Заўвага|Прысутны пры хросьце ў 1814 г. Іосіфа Гашкевіча Аляксандар Васілеўскі ўважаў сябе за шляхціча.}}, якіх усяго — 8 мужчын і 10 жанчын&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 155-168адв.&lt;/ref&gt;.  

[[Файл:Стралічаў, Губарэвічы, Навасёлкі, Дворышча, Руднае на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.png|значак|зьлева|170px|Фальварак і сяло Стралічаў на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]]

З 1808 году прыходзкім сьвятаром Міхайлаўскай царквы ў Стралічаве{{Заўвага|Да расейскага праваслаўя павернутая ў 1795 г.}} пачаў служыць Антоні Іванаў Гашкевіч&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 334-335&lt;/ref&gt;, бацька будучага знакамітага дыплямата і мовазнаўца Ёсіпа. На 1811 год у гэтым сяле пані Людвікі Прозар налічваўся 81 двор з 240 душамі прыгонных «мужеска пола»{{Заўвага|Гэта як быццам на 90 душ меней, чым у 1795 годзе, пры нязьменнай колькасьці двароў...}}&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 1033-1042&lt;/ref&gt;. 28 лютага 1812 году фальварак Стралічаў разам зь сялом і ўсімі ўгодзьдзямі аддадзены ў трохгадовую арэнду за плату ў 2550 рублёў серабром штогод сужэнству Францішку і Людвіцы Капэрніцкім&lt;ref&gt;AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8-9&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 1833 году стралічаўскі сьвятар Антоні Гашкевіч і панамар Пётр Леановіч зьвярнуліся зь «нижайшим прошением» да япіскапа Менскага і Гарадзенскага Яўгенія, «припадая к стопам... Преосвященства», абы прызначыў ім жалаваньне. Хлебная ссыпка бо на іх утрыманьне не паступала, з-за беднасьці прыхаджанаў ўсе царкоўныя трэбы выконваліся без усялякага ўзнагароджаньня, царкоўная зямля без угнаеньняў, якіх ніяк не здабыць, зусім не радзіла. А ў іх жа сем'і; у сьвятара сыны яшчэ і вучыліся&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 9827. А. 2-2адв.&lt;/ref&gt;. Па сьмерці ад чахоткі ў жніўні 1836 году А. Гашкевіча&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 707адв.&lt;/ref&gt; прыход прыняў сьвятар Якаў Мікалаеў Змаровіч, ажаніўшыся з дачкой нябожчыка Ганнай&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 539. А. 710адв.&lt;/ref&gt;. Інвэнтар Хвойніцкага маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць фальварку і сяла Стралічаў пану Ўладыславу Прозару&lt;ref&gt;НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 4, 18-27&lt;/ref&gt;. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што  480 жыхароў Стралічава абодвух полаў былі прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696&lt;/ref&gt;.    

У парэформавы пэрыяд Стралічаў адміністрацыйна належаў да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў сяле было 224 гаспадакі сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Стралічаўскага сельскага таварыства&lt;ref&gt;Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69.&lt;/ref&gt;. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы названыя настаяцель а. Раман Гласко, в. а. штатнага псаломшчыка Хведар Мігай і звышштатны Іван Загароўскі, просьфірня Еўфрасіньня Бабарыкіна. Да прыходу, акрамя Стралічава, належалі Губарэвічы, Руднае і Навасёлкі&lt;ref&gt;Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 457&lt;/ref&gt;. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 1015 душ мужчынскага і 1120 жаночага полу верных. Настаяцелем з 1 студзеня 1877 году, пасьля спачыну зяця Р. Гласко{{Заўвага|Паведамленьне іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}, ізноў стаў а. Якаў Змаровіч&lt;ref&gt;Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 130—131&lt;/ref&gt;. У 1886 годзе ў сяле 66 двароў, 537 жыхароў, вятрак і конны млын&lt;ref&gt;Волости и важнейшие селения Европейской России.  — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113&lt;/ref&gt;.    
   
Увесну 1905 году ў жыхароў Стралічава «возникли недоразумения» ў дачыненьнях з адміністрацыяй маёнтку ганаровага грамадзяніна М. П. Аўраамава з прычыны таго, што сяляне пачалі свавольна выпасаць жывёлу на зямлі памешчыка, уважаючы яе сваёй. 23 траўня, на загад менскага губэрнатара, сюды прыбыла 13-я рота 316 пяхотнага Вышневалоцкага палка. 25 траўня ўсе спробы арыштаваць зачыншчыкаў зь ліку 300 бунтаўнікоў (амаль уся вёска), як і каманда жаўнерам «на изготовку» нібы для пачатку страляніны, скончыліся безвынікова. У наступныя дні, пасьля пагадненьня бакоў аб карыстаньні пашамі, хваляваньні супакоіліся&lt;ref&gt;Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раёна / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 46—47&lt;/ref&gt;. На 1909 год у сяле Стралічаў 162 двары, 1036 жыхароў, у аднайменным хутары 4 двары, 41 жыхар&lt;ref&gt;Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 195&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Стралічаў у складзе Хвойніцкай воласьці, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917 – 1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. – Минск: Современная школа, 2011. С. 92 – 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918 – 1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Губарэвічы і Стралічаў на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Стралічаў і Губарэвічы на мапе 1924-26 гг.]]

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Хойніцкая воласьць увайшла ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучаная да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Стралічаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) налічвалася адпаведна 65 і 125 вучняў&lt;ref&gt;Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19&lt;/ref&gt;. Арганізаваны саўгас «Стралічава».

З 8 сьнежня 1926 году вёска – цэнтар Стралічаўскага сельсавету Хвойніцкага раёну Рэчыцкай, ад 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай акругі, з 20 лютага 1938 Палескай вобласці [[БССР]] з цэнтрам у Мазыры. У 1930 годзе створаны калгас «Пралетарый», працавалі вінакурня, вятрак, дзьве кузьні, цагельня, стальмашня, шорная майстэрня. У Вялікую Айчынную вайну дзейнічала патрыятычнае падпольле (кіраўнік У. І. Табачны). 200 вяскоўцаў загінулі на франтах.

Пасьля скасаваньня Палескай вобласьці 8 студзеня 1954 году Хвойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. Тады ў Стралічаве існавала сямігадовая школа&lt;ref&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1850 год — 70 двароў, 290 жыхароў.
* 1885 год — 537 жыхароў.
* 1897 год — 139 двароў, 848 жыхароў (згодна зь перапісам).
* 1930 год — 175 дваров, 1072 жыхара.
* 1959 год — 1828 жыхароў (паводле перапісу).
* 2001 год — 349 двароў, 979 жыхароў.
* 2009 год — 818 жыхароў.
* 2021 год — 261 гаспадарка, 749 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211113210015/http://hoiniki.gov.by/ru/strelich/ Численность проживающих на территории Стреличевского сельсовета на 01.01.2021 г.]&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленьне сувязі

== Памятныя мясьціны ==
* Малітоўны дом евангельскіх хрысьціян баптыстаў
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

== Асобы ==
[[Файл:Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча.jpg|значак|Запіс аб нараджэньні-хросьце Ёсіпа Гашкевіча ў мэтрычнай кнізе Сьвята-Міхайлаўскай царквы.]]
* [[Ёсіп Гашкевіч]] (1814—1875) — дыплямат, вучоны-мовазнавец, дасьледчык Японіі і Кітая, натураліст, арыенталіст.
* [[Уладзімер Зінкевіч]] (1951) —  беларускі мастак, пэдагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004), прафэсар (2005), сябра Беларускага саюза мастакоў (1982).

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}

== Вонкавыя спасылкі == 
* [http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/1008 Прагноз надвор’я ў в. Стралічава]{{Недаступная спасылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Стралічаўскі сельсавет}}
{{Хвойніцкі раён}}

[[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]]</text>
      <sha1>df8og9nbj79qn3nm4t6n4j2uhzmxs3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэторыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77934</id>
    <revision>
      <id>2699945</id>
      <parentid>2659623</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Pretoria?oldid=1384444377</comment>
      <origin>2699945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7771" sha1="rfrj45l5slvhg7xxdvsds55rc3o0l81" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е = паўднёвае
 |Шырата градусаў = 25
 |Шырата хвілінаў = 44
 |Шырата сэкундаў = 46
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 28
 |Даўгата хвілінаў = 11
 |Даўгата сэкундаў = 17
}}
'''Прэто́рыя''' ({{мова-en|Pretoria}}) — горад у [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], адна з трох сталіц краіны, у якой знаходзіцца [[выканаўчая ўлада]], [[дэ-факта]] зьяўляецца нацыянальнай сталіцай. Насельніцтва складае 2 345 908 чалавек (2007).

Як адміністрацыйная сталіца краіны, Прэторыя ёсьць местам, дзе месьцяцца сядзібы ўсіх нацыянальных дзяржаўных міністэрстваў, ведамстваў і агенцыяў. Горад таксама ўважаецца за адзін з найважнейшых дыпляматычных цэнтраў сьвету. У Прэторыі знаходзяцца 134 замежныя амбасады і камісіі, што робіць яе местам з другой паводле велічыні колькасьцю дыпляматычных прадстаўніцтваў у сьвеце. Паводле гэтага паказьніка Прэторыя саступае толькі [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.up.ac.za/postgraduate-studies/international-matters|загаловак=International Matters – University of Pretoria|выдавецтва=www.up.ac.za|дата публікацыі=09.09.2023|дата доступу=06.01.2026}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Прэторыя была заснаваная ў 1855 годзе [[Мартынус Вэсэль Прэторыюс|Мартынусам Вэсэлем Прэторыюсам]], адным з правадыроў воортрэкераў. Ён назваў новы горад у гонар свайго бацькі, [[Андрыс Прэторыюс|Андрыса Прэторыюса]], і абраў месца на беразе ракі [[Апіес]], каб закласьці новую сталіцы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка (Трансвааль)|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. Старэйшы Прэторыюс быў нацыянальным героем воортрэкераў пасьля сваёй перамогі над плямёнымі [[дынгаан]] і [[зулусы|зулусамі]] ў [[бітва на Крывавай рацэ|бітве на Крывавай рацэ]] ў 1838 годзе. Ён таксама быў адным з удзельнікаў перамоваў аб складаньні [[канвэнцыя ракі Санд|канвэнцыі ракі Санд]], якая была складзеная ў 1852 годзе. Паводле замірэньня [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасьць Трансваалю. 1 траўня 1860 году Прэторыя афіцыйна стала сталіцай Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі.

Заснаваньне Прэторыі ў якасьці сталіцы дзяржавы часта разглядаецца як сымбалічны завяршальны этап [[Вялікі трэк|Вялікага трэку]], то бок маштабнага перасяленчага руху бураў углыб паўднёвай Афрыкі ад берагоў.

=== Бурскія войны ===
Падчас [[Першая бурская вайна|Першай бурскай вайны]] Прэторыя знаходзілася ў аблозе рэспубліканскіх войскаў ад сьнежня 1880 году да сакавіка 1881 году. Мірная дамова, якая завяршыла вайну, была падпісаная ў Прэторыі 3 жніўня 1881 году і атрымала назву [[Прэтарыйская канвэнцыя]].

[[Файл:Nagmaal op Kerkplein.jpg|значак|зьлева|Прэторыя канца XIX стагодзьдзя.]]
[[Другая бурская вайна]] прывяла да ліквідацыі Трансваальскай Рэспублікі і ўсталяваньня брытанскага панаваньня над усёй Паўднёвай Афрыкай. 5 чэрвеня 1900 году горад капітуляваў перад брытанскімі войскамі, якіх ачольваў [[Фрэдэрык Робэртс]]. Канчаткова канфлікт быў скончаны складаньнем [[Вэрээнігінгаўскі дагавор|Вэрээнігінгаўскага міру]] 31 траўня 1902 году ў [[Мэлроўз-гаўс]]е ў Прэторыі.

Незадоўга да пачатку Другой бурскай вайны дзеля абароны гораду былі пабудаваныя форты Прэторыі. Хоць частка гэтых умацаваньняў сёньня ляжыць у руінах, некалькі зь іх былі захаваныя і абвешчаныя нацыянальнымі помнікамі.

=== Часы Паўднёва-Афрыканскага Зьвязу ===
Бурскія рэспублікі, сярод якіх была ня толькі Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка, але і [[Калёнія Аранжавай ракі]], былі аб’яднаныя ў 1910 годзе разам з [[Капская калёнія|Капскай калёніяй]] і калёніяй [[Наталь (калёнія)|Наталь]] у новую дзяржаву, якая атрымала назву Паўднёва-Афрыканскі Зьвяз. Пасьля гэтага Прэторыя стала адміністрацыйнай сталіцай усёй краіны, у той час як [[Кейптаўн]] выконваў функцыі заканадаўчай сталіцы, а [[Блюмфантэйн]] стаў уважацца за судовую сталіцу краіны.

У час паміж 1910 і 1994 гадамі места таксама было сталіцай правінцыі Трансвааль. Яшчэ раней, стаўшы сталіцай Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, Прэторыя замяніла ў гэтай ролі [[Почэфструм]]. 14 кастрычніка 1931 году Прэторыя афіцыйна набыла статус гораду. Калі ў 1961 годзе краіна была абвешчаная рэспублікай, а Прэторыя захавала свой статус адміністрацыйнай сталіцы дзяржавы&lt;ref&gt;Roman Adrian Cybriwsky (2013). «Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture». ABC-CLIO, USA. — С. 54.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.tshwane.gov.za/ Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Гарады Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі]]</text>
      <sha1>rfrj45l5slvhg7xxdvsds55rc3o0l81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699946</id>
      <parentid>2699945</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вонкавыя спасылкі */ [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7804" sha1="krigxd5n7z21v6a4hn4ehmjo6gjyozs" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е = паўднёвае
 |Шырата градусаў = 25
 |Шырата хвілінаў = 44
 |Шырата сэкундаў = 46
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 28
 |Даўгата хвілінаў = 11
 |Даўгата сэкундаў = 17
}}
'''Прэто́рыя''' ({{мова-en|Pretoria}}) — горад у [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], адна з трох сталіц краіны, у якой знаходзіцца [[выканаўчая ўлада]], [[дэ-факта]] зьяўляецца нацыянальнай сталіцай. Насельніцтва складае 2 345 908 чалавек (2007).

Як адміністрацыйная сталіца краіны, Прэторыя ёсьць местам, дзе месьцяцца сядзібы ўсіх нацыянальных дзяржаўных міністэрстваў, ведамстваў і агенцыяў. Горад таксама ўважаецца за адзін з найважнейшых дыпляматычных цэнтраў сьвету. У Прэторыі знаходзяцца 134 замежныя амбасады і камісіі, што робіць яе местам з другой паводле велічыні колькасьцю дыпляматычных прадстаўніцтваў у сьвеце. Паводле гэтага паказьніка Прэторыя саступае толькі [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.up.ac.za/postgraduate-studies/international-matters|загаловак=International Matters – University of Pretoria|выдавецтва=www.up.ac.za|дата публікацыі=09.09.2023|дата доступу=06.01.2026}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Прэторыя была заснаваная ў 1855 годзе [[Мартынус Вэсэль Прэторыюс|Мартынусам Вэсэлем Прэторыюсам]], адным з правадыроў воортрэкераў. Ён назваў новы горад у гонар свайго бацькі, [[Андрыс Прэторыюс|Андрыса Прэторыюса]], і абраў месца на беразе ракі [[Апіес]], каб закласьці новую сталіцы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка (Трансвааль)|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. Старэйшы Прэторыюс быў нацыянальным героем воортрэкераў пасьля сваёй перамогі над плямёнымі [[дынгаан]] і [[зулусы|зулусамі]] ў [[бітва на Крывавай рацэ|бітве на Крывавай рацэ]] ў 1838 годзе. Ён таксама быў адным з удзельнікаў перамоваў аб складаньні [[канвэнцыя ракі Санд|канвэнцыі ракі Санд]], якая была складзеная ў 1852 годзе. Паводле замірэньня [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасьць Трансваалю. 1 траўня 1860 году Прэторыя афіцыйна стала сталіцай Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі.

Заснаваньне Прэторыі ў якасьці сталіцы дзяржавы часта разглядаецца як сымбалічны завяршальны этап [[Вялікі трэк|Вялікага трэку]], то бок маштабнага перасяленчага руху бураў углыб паўднёвай Афрыкі ад берагоў.

=== Бурскія войны ===
Падчас [[Першая бурская вайна|Першай бурскай вайны]] Прэторыя знаходзілася ў аблозе рэспубліканскіх войскаў ад сьнежня 1880 году да сакавіка 1881 году. Мірная дамова, якая завяршыла вайну, была падпісаная ў Прэторыі 3 жніўня 1881 году і атрымала назву [[Прэтарыйская канвэнцыя]].

[[Файл:Nagmaal op Kerkplein.jpg|значак|зьлева|Прэторыя канца XIX стагодзьдзя.]]
[[Другая бурская вайна]] прывяла да ліквідацыі Трансваальскай Рэспублікі і ўсталяваньня брытанскага панаваньня над усёй Паўднёвай Афрыкай. 5 чэрвеня 1900 году горад капітуляваў перад брытанскімі войскамі, якіх ачольваў [[Фрэдэрык Робэртс]]. Канчаткова канфлікт быў скончаны складаньнем [[Вэрээнігінгаўскі дагавор|Вэрээнігінгаўскага міру]] 31 траўня 1902 году ў [[Мэлроўз-гаўс]]е ў Прэторыі.

Незадоўга да пачатку Другой бурскай вайны дзеля абароны гораду былі пабудаваныя форты Прэторыі. Хоць частка гэтых умацаваньняў сёньня ляжыць у руінах, некалькі зь іх былі захаваныя і абвешчаныя нацыянальнымі помнікамі.

=== Часы Паўднёва-Афрыканскага Зьвязу ===
Бурскія рэспублікі, сярод якіх была ня толькі Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка, але і [[Калёнія Аранжавай ракі]], былі аб’яднаныя ў 1910 годзе разам з [[Капская калёнія|Капскай калёніяй]] і калёніяй [[Наталь (калёнія)|Наталь]] у новую дзяржаву, якая атрымала назву Паўднёва-Афрыканскі Зьвяз. Пасьля гэтага Прэторыя стала адміністрацыйнай сталіцай усёй краіны, у той час як [[Кейптаўн]] выконваў функцыі заканадаўчай сталіцы, а [[Блюмфантэйн]] стаў уважацца за судовую сталіцу краіны.

У час паміж 1910 і 1994 гадамі места таксама было сталіцай правінцыі Трансвааль. Яшчэ раней, стаўшы сталіцай Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, Прэторыя замяніла ў гэтай ролі [[Почэфструм]]. 14 кастрычніка 1931 году Прэторыя афіцыйна набыла статус гораду. Калі ў 1961 годзе краіна была абвешчаная рэспублікай, а Прэторыя захавала свой статус адміністрацыйнай сталіцы дзяржавы&lt;ref&gt;Roman Adrian Cybriwsky (2013). «Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture». ABC-CLIO, USA. — С. 54.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.tshwane.gov.za/ Афіцыйны сайт].

{{Сталіцы Афрыкі}}

[[Катэгорыя:Гарады Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі]]</text>
      <sha1>krigxd5n7z21v6a4hn4ehmjo6gjyozs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дударства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78556</id>
    <revision>
      <id>2699902</id>
      <parentid>2691525</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30670" sha1="b52tne0iyhoo4ovuiakm8maupd0l9xj" xml:space="preserve">[[Файл:Dudar.jpg|значак|Беларускі дудар з дудой]]
'''Дуда́рства (дуда́рская трады́цыя)''' — сукупнасьць абрадаў, традыцыяў, дудароў і [[дуда]]ў на [[Беларусь|Беларусі]]. Калі ў мінулым дударства было звычайным і ўваходзіла ў традыцыйную культуру Беларусі (а таксама сумежных земляў), і ў жывым выглядзе праіснавала да пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Сёньня, дзякуючы намаганьням зацікаўленых людзей, этнографаў, а таксама гісторыкаў і неабыякавай моладзі, дударскі рух (дударская традыцыя) адраджаецца і разьвіваецца.

== Першааснова ==
{{Асноўны артыкул|Беларуская дуда}}
Першаасновай дударскай традыцыі на Беларусі зьяўляецца аўтэнтычны музычны інструмэнт беларусаў — [[Беларуская дуда|дуда]]. Увогуле ж (у дударскай традыцыі), дуда не зусім музычны інструмэнт, такі як, напрыклад, цымбалы, ці скрыпка, бо яна настолькі шчыльна ўпісана ў рытуальную й абрадавую практыку дахрысьціянскіх часоў, завязана на беларускім каляндары, на каляндарных сьвятах і сьвятах жыцьця (народзіны, вясельле, пахаваньні)- дуда ўзьнікла ў самыя старажытныя часы і зьяўляецца ў пэўным сэнсе ''рэінкарнацыяй'' ахвярнай жывёлы—казы альбо казла, якую прыносілі ў ахвяру на [[Каляды (сьвята)|Каляды]]&lt;ref name=&quot;Kryuja&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, 2008.&lt;/ref&gt;.

== Этнаграфічныя сьведчаньні ==
У XIX стагодзьдзі дзякуючы рамантычным тэндэнцыям у сьвядомасьці тагачаснага грамадзтва і ўзьнікненьню цікавасьці да народнай культуры, пакінула найбольш поўную карціну тагачаснай дударскай традыцыі на нашых землях. Адным зь першых тут трэба адзначыць Яна Баршчэўскага зь яго знакамітым творам «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданьнях]]», зьмест якога прасякнуты сюжэтамі й апавяданьнямі аб дударах (разам з тым, больш пазнавальную інфармацыю аб канструкцыі дуды і яе выглядзе знаходзіцца ў малюнках да твораў Баршчэўскага, зробленых ягоным сябрам ды земляком Р. Жукоўскім). &lt;ref name=&quot;DRUVIS&quot;&gt;[[Тодар Кашкурэвіч]]. Літоўская дуда (Інструмэнт-міт) // [[DRUVIS]], №2 — [[Менск]]: Рэдакцыя DRUVIS, 2008. С. 101—111&lt;/ref&gt;

Пяру М. Нікафароўскага і Е. Раманава належыць найбольш поўнае й дакладнае апісаньне дудаў і дударскай традыцыі на Беларусі. Працы гэных аўтараў зьмяшчаюць апісаньне тэхналёгіі вырабу дудаў, канструкцыйных асаблівасьцяў інструмэнтаў, інфармацыю аб гукарадзе дудаў, а таксама факты, якія характарызуюць дударскі рэпэртуар, удзел дудароў у абрадавай практыцы й абразкі з жыцьця, што апісваюць стаўленьне да дудароў і йхняй музыкі з боку вясковага люду.&lt;ref name=&quot;DRUVIS&quot;/&gt;

=== Аўтэнтычныя дудары ===

* [[Адам Шульга]]&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20201109041949/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=14175&amp;mode=print&lt;/ref&gt; — дудар з трупы Ігната Буйніцкага з Празарок (Глыбоччына). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст.
* [[Пётар Бурэц|Пётр Бурэц]] — дудар з вёскі [http://vitvesti.by/kultura/shestce-dudaro-u-glybok-m.html Асінаўка].
* Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёну. У 1931 годзе, у 95-гадовым веку, Гаўрыла Слаўчык быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіўсам і Зінаідай Эваль (Ленінград)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=14100&amp;mode=print&lt;/ref&gt;.
* Квецька Сьцесь
* Хведар Стэсь&lt;ref name=&quot;GP&quot;&gt;[http://community.livejournal.com/dudarstva/3364.html#cutid1 Вяртаньне забытага сымбаля (размова з З. Сасноўскім)] // [[Гомельская праўда]], №126-127, 14.08.08&lt;/ref&gt;
* Мікола Навіцкі&lt;ref name=&quot;GP&quot;/&gt;
* Сьцяпан Шахавец&lt;ref name=&quot;GP&quot;/&gt;

== Захаваныя дуды ==

=== Лепельская дуда з вёскі Верабкі ===
Лепельская дуда [[1877]] году захоўваецца ў [[Лепельскі краязнаўчы музэй|Лепельскім краязнаўчым музэі]].

Унікальнасьць лепельскай дуды — эстэтычнае аздабленьне (рагаўні, жалейка і бурдоны).
[[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|значак|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі]]
Лепельская дуда канструкцыйна мае — ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы й 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''.

=== Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі ===
[[Глыбоцкая дуда]] з вёскі Верацеі (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі. Унікальнасць глыбоцкай дуды ў тым, што яна найстарэйшая з захаваных беларускіх дуд, а мех дуды пашыты са скуры барсука, поўсьцю навонкі.

== Дударства 100 гадоў таму ==
На пачатку XX ст. [[Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне упершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар Адам Шульга прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбурзе. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструмэнтаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сынонімам беларускай даўніны і народнасьці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 году (3 сьнежня, № 49) чытаем, што пасьля заканчэньня сымфанічнага канцэрта кампазытара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»&lt;ref&gt;https://www.svaboda.org/a/27937897.html&lt;/ref&gt;. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты беларускаму музею. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаваньне і развіцьцё традыцыі беларускай дуды.

Да сярэдзіны 20 стагодзьдзя беларуская дуда была самым распаўсюджаным інструмэнтам і актыўна выкарыстоўвалася ў беларускай народнай музыцы, падчас танцавальных вечарын, на кірмашах і розных сьвятах.&lt;ref name=&quot;GP&quot; /&gt;

У 30-х гадах у савецкіх рэспубліках для кожнага народа вызначаўся самы традыцыйны інструмэнт. У Беларусі ім стала дуда. Беларускія дудары прадстаўлялі сваю культуру на ўсесаюзных конкурсах.&lt;ref name=&quot;GP&quot;/&gt;

У 1925 годзе беларускіх дудароў па прапанове наркама культуры Луначарскага накіравалі на мастацкую выставу ў Парыж. Выступленьне ансамбля беларускіх дудароў абудзіла за мяжой цікавасьць да беларускага інструмэнтальнага мастацтва — кансэрваторыя італьянскага горада Пізары нават зьвярнулася ў [[Інбелкульт]] з просьбай даслаць для мясцовага музэю старадаўнія беларускія інструмэнты.&lt;ref name=&quot;GP&quot;/&gt;

На міжнароднай музычнай выставе, якая праходзіла ў 1927 годзе ў Франкфурце-на-Майне, дэманстравалася й калекцыя беларускіх інструмэнтаў, сярод якіх была дуда. Дапоўніла калекцыю карціна ''Дудар''.&lt;ref name=&quot;GP&quot;/&gt;

Беларускія дуды трапілі ў музэй музычнай культуры імя М. Глінкі, у сховішчы і этнаграфічныя ўстановы Вільні, Масквы і Пецярбурга.

== Адраджэньне традыцыі ==
'''1990''' — закладзены пачатак дударскіх вечарынаў майстрамі Алесем Ласём і Тодарам Кашкурэвічам выступілі разам у Вільні на фэстывалі ''Skamble kankles''. Неўзабаве да гэтых дудароў далучыўся майстар Алесь Жура. А. Лось, Т. Кашкурэвіч і А. Жура пачалі зьбірацца й граць разам.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ Афіцыйная старонка Дударскага Фэсту на Беларусі]&lt;/ref&gt;

'''1991''' — Ігар Міхно авалодаў наборам беларускіх, латыскіх і летувіскіх танцаў і распачаў традыцыю танцавальных вечарынаў пад дуду, якія адбываліся ў розных местах Беларусі (Менску, Гародні, Гомлі й інш.). Традыцыйныя беларускія дуды сталі актыўна пашырацца.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

'''1992''' — правядзеньне ў Менску першага фэстывалю дуды. Паводле распрацаванай канцэпцыі ''Дударскі фэст'' мусіў аб’ядноўваць традыцыі дудаў рэгіёна Балтыйскага мора, куды геаграфічна й гістарычна ўваходзіць і Беларусь. Таму фэст атрымаў назву ''Дударскага балтыцкага фэсту''.
''Дударскі балтыцкі фэст 1992'' улучыў шэраг імпрэзаў — канцэрты, сустрэчы, танцавальныя вечарыны, канфэрэнцыю й рэканструкцыю беларускіх абрадаў.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

'''1993''' — быў праведзены ''Дударскі балтыцкі фэст 1993''. Канцэрты й мерапрыемствы фэсту выклікалі цікавасьць шырокага кола этнографаў, фальклярыстаў, гісторыкаў і шматлікіх аматараў. У фэсьце ўдзельнічалі дудары Беларусі, Летувы, Латвіі й Шатляндыі. Ініцыятарамі й арганізатарамі дударскіх фэстаў 1992—1993 гг. былі ''Цэнтар этнакасмалёгіі Крыўя'', фірма ''Ваўкалака'' й Фонд разьвіцьця традыцыйнай этнічнай культуры.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

'''1999-2000''' — Тодар Кашкурэвіч разам з Алесем Ласём зладзілі тры экспэдыцыі з мэтай відэа-фіксацыі сьлядоў дуды на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Былі запісаны ўспаміны людзей, ў сьвядомасьці якіх захаваўся вобраз гэтага інструмэнта. Такога ўнікальнага матэрыялу было запісана на 18 гадзінаў, што дастаткова для стварэньня ў будучым якаснай дакумэнтальнай кінастужкі.&lt;ref name=&quot;Kryuja&quot;/&gt;

'''2002-2003''' — адбыліся 2 дударскіх фэстывалі ў Заслаўі ''Заслаўскі Дуднік''. Дударскі фэстываль адбываўся ў межах фэстывалю сярэднявечнай традыцыі й культуры ''Заслаўскі Набат''. У будынку Заслаўскай школы мастацтваў адбыліся 2 канфэрэнцыі на тэму традыцыйнасьці й манэры граньня на беларускіх дудах з дакладам А. Лася й У. Пузыні, а на адкрытым канцэртным пляцы прайшлі паказальныя выступленьні ў 2-х намінацыях:
* дуда сола
* дуда ў капэлі.
Гралі дудары зь Беларусі: У. Пузыня, А. Жура, З. Сасноўскі, В. Калацэй, У. Бербераў і інш. Арганізатар фэсту ''Заслаўскі Дуднік'' — Васіль Грынь.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

'''2003-2006''' — фэстывалі не праводзіліся, але дударскі рух на Беларусі пашыраўся і мацнеў. Вырасла новае пакаленьне музыкаў і майстроў. Адкрылі свае майстэрні па вырабу дудаў Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Алесь Сурба. Беларускія дуды ахапілі амаль усе стылі музыкі — ад фольк-джаза да цяжкага року. Быў заснаваны ''[[Дударскі клюб]]'' і ''Дударскае братэрства сьв. Васіля''.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

'''2006''' — кіраўнік гурту [[Стары Ольса]] Зьміцер Сасноўскі вырашыў адрадзіць штогадовасьць ''Дударскага фэста'' і стаў яго [[прадусар]]ам.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

'''2007''' — адбыўся штогадовы ''Дударскі Фэст 2007'', у якім прынялі ўдзел:&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;
* беларускія гурты — [[Стары Ольса]], [[Келіх кола]], [[Litvintroll]], [[Testamentum terrae]], [[Ceilidh Ceol]], [[Ліцьвінскі хмель]], [[Яварына]], [[СтараЛітва]], [[Капэла Кастуся Трамбіцкага]], [[Ліцьвіны]], [[Джамбібум]], [[Ветах (гурт)|Ветах]], [[Galiarda]], [[Рада]], дуэт Дз. Сухі і Н. Валынец
* польскія гурты — ''Dudziarze Wielkopolscy'' і ''Kapela kozlarska Benia Kaspra z Przyprostyni''
* беларускія дудары — Ю. Панкевіч, Алесь Сурба і А. Касьцян
* замежныя дудары — Ютака Бан (Булгарыя) і Стас Зубцоў (Расея)
Ладзіліся адмысловыя канцэрты (канцэртная заля ''Менск'', клюб ''Стэп'') й канфэрэнцыі (на хутары старэйшага майстра-дудара Беларусі А. Лася навуковая канфэрэнцыя «Традыцыя й захаваньне дударскай музыкі на Беларусі». У канфэрэнцыі ўдзельнічалі 23 беларускія дудары, 5 беларускіх майстроў, 10 замежных гасьцей і журналісты).

'''2008''' — адбыўся штогадовы ''Дударскі Фэст 2008'', у якім прынялі ўдзел:&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;
* беларускія гурты — Стары Ольса, Келіх кола, Litvintroll, Testamentum terrae, Ceilidh Ceol, Ліцьвінскі хмель, Яварына, [[ESSA]], [[Кашлаты Вох]], [[Рарог]],
* польскія гурты — [[Mozaik]]
* украінскія гурты — [[Neolitic Age]]
* латвійскія гурты — [[Abra]]
* беларускія дудары — Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, Дзяніс Сухі, Алесь Сурба, Павел Макоўскі
* баўгарскія дудары — Ютака Бан
* летувіскія дудары — Вітаўтас Лінкявічус
* эстонскія дудары — Ліанэ Барбо
* латвійскія дудары — Эдуардс Клінтс
* новазеляндскія дудары — Андрэй Мароз
* танцавальная падтрымка: гурт [[Гістрыён]] і тэатр ''Яварына''.

Ладзіліся адмысловыя канцэрты (канцэртная заля ''Менск'', клюб ''Рэактар'') й канфэрэнцыі (на хутары старэйшага майстра-дудара Беларусі А. Лася)

'''2009''' — адбыўся штогадовы ''Дударскі Фэст 2009'', у якім прынялі ўдзел:&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;
* беларускія гурты — Стары Ольса, Testamentum terrae, [[Расалія]], Ceilidh Ceol, Келіх кола, Litvintroll, {{артыкул у іншым разьдзеле|Esprit|Esprit|be|Esprit}}, [[Кашлаты Вох]], [[Сахор]], [[Galiarda]], [[Крэва]]
* дацкія гурты — Рунэ ''GNY''
* беларускія дудары — Тодар Кашкурэвіч, Дзяніс Сухі й інш.
* танцавальная падтрымка: гурт ''Гістрыён''

Ладзіліся адмысловыя канцэрты (Музэйны комплекс [[Дудуткі]], клюб ''Рэактар'') й канфэрэнцыі (на хутары старэйшага майстра-дудара Беларусі А. Лася ''Захаваньне дударскай традыцыі на Беларусі'').

== Сучасны стан ==
Сёньня ў Беларусі аўтэнтычных дудароў не засталося. Апошнія музыкі памерлі 30-40 гадоў таму. Ад былой велічнай традыцыі застаўся толькі адзіны нотны запіс дудовага найгрыша. І гэта для тых, хто займаецца рэканструкцыяй традыцыі зьяўляецца сапраўднай трагедыяй.&lt;ref name=&quot;Kryuja&quot;/&gt;

Аднак дзякуй намаганьням этнографаў, музыкаў, навукоўцаў, моладзі — дударская традыцыя паступова набывае моц і рушыцца наперад.

Дударскі рух у Беларусі разьвіваецца ў трох кірунках:&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;
* дударскі фэст,
* дударскі цэх
* дударскі клюб.

З канца 1980-х гадоў у Беларусі пашыраецца рух па вяртаньні беларускай дуды — ладзяцца міжнародныя дударскія фэсты, майстар-клясы для моладзі й дзяцей, міжнародныя канфэрэнцыі «Традыцыя й захаваньне дударскай музыкі на Беларусі», дуду пачалі вывучаць ў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце культуры і мастацтваў]], расьце колькасьць майстроў і музыкаў, якія прысьвячаюць сваю дзейнасьць гэтаму інструмэнту.&lt;ref name=&quot;dudar&quot;/&gt;

З 2017 года ў Глыбокім адбываецца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «Дударскі Рэй&lt;ref&gt;https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=187478{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;». Дагэтуль прайшлі чатыры фэсты, тры ў традыцыйнай форме і адзін у фармаце анлайн. У фэсце прымалі ўдзел вядомыя беларускія дудары і майстры, а таксама госці з Польшчы, Славакіі, Чэхіі, Шатландыі, Партугаліі, Белгіі, Латвіі, Харватыі і Македоніі.

{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
=== Музычныя гурты ===
* [[Aqua Profunda]]
* Ceilidh Ceol
* [[Cornu Copia]]
* [[Dzivasil]]
* [[ESSA]]
* [[Galiarda]]
* [[Litvintroll]]
* [[Osimira]]
* [[RR]]
* [[Terra Vagantica]]
* [[Testamentum Terrae]]
* [[Tylos Labanoro]]
* [[Ветах (гурт)|Ветах]]
* [[Зьніч]]
* [[Кашлаты Вох]]
* [[Келіх Кола]]
* [[Кудмень]]
* [[Ліцьвінскі хмель]]
* [[Молат (гурт)|Молат]]
* [[Рада]]
* [[Рарог]]
* [[Расалія]]
* [[СтараЛітва]]
* [[Стары Ольса]]
* [[Яварына]]
{{слупок-2}} 
=== Майстры ===
* [[Алесь Жура]]
* [[Валер Зінкевіч]]
* [[Тодар Кашкурэвіч]]
* [[Віктар Кульпін]]
* [[Алесь Лось]]
* [[Цімафей Палунін]]
* [[Юрась Панкевіч]]
* [[Уладзімер Пузыня]]
* [[Мар'ян Скрамблевіч]]
* [[Аляксандар Сурба]]
* [[Дзяніс Сухі]]
* [[Сяргей Чубрык]]
{{слупок-канец}}

== Дударства й творчасьць ==
[[Файл:Беларускі дудар.jpg|значак|&quot;Беларускі дудар&quot;. Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]]
Беларускай дудзе прысьвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменьнікі, разьбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстаньня вобразу дудара зьяўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. 
* мастак [[Міхась Філіповіч]] — ''Дудар. Алей''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Каталёг (Трэцяе) Усебеларускае мастацкае выстаўкі ў Менску — 1929. |арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Міхаіл Грамыка]], [[Уладзімер Кудрэвіч]], [[Мікалай Красінскі]], [[Мікола Шчакаціхін]], [[Міхась Станюта]], [[Алексантэры Ахола-Вало|А. Вало]], [[Мікалай Касьпяровіч]], А. Маркоўскі; мастак: Янка Кашкель|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =ФЗВ|год =1929 |том = |старонкі =16 (№ 258) |старонак = 32|сэрыя = |isbn = |наклад =500 }}&lt;/ref&gt;.
* паэт Аляксандар Дайлідовіч — псэўданім [[Алесь Дудар]].
* зборнік [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]] — ''Дудар беларускі''.

== Кнігі прысвечаныя дударскай традыцыі ў Беларусі ==
У Глыбоцкай цэнтральнай бібліятэцы створаная сталая экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная&lt;ref&gt;http://cbs.okglub.by/dudarski-rej/1550-duda-na-staronkakh-knig-navinki-knizhnaj-vystavy-duda-maya-ty-spe-naya{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;», прысвечаная беларускай дудзе. У калекцыю ўваходзяць кнігі, альбомы і мастацкія творы прысвечаныя тэме беларускай дуды і іншым дударскім традыцыям Еўропы. Калекцыя і экспазіцыя запачаткаваня ў 2017 годзе. Адкрыццё адбылося падчас першага фэсту дударскіх рэгіёнаў «Дударскі рэй».

Пералік кніг і іншых выданняў, якія даследуюць традыцыю беларускай дуды:

Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі «Дудар і музыка», 1892, Расія.

Альманах [https://web.archive.org/web/20200819232824/http://kamunikat.org/dudar.html Dudar]

Аляксандр Сурба «Беларуская дуда ў кантэксце ўсходнееўрапейскай традыцыі: тыпалогія, канструкцыйныя і дэкаратыўныя асаблівасці», 2019, Мінск.

== Глядзіце таксама ==
* [[Дуда]]
* [[Дударскі клюб]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* [http://community.livejournal.com/dudarstva Беларуская дударская суполка/«Усё пра дуды й дудароў тутэйшых»]
* [https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ Дударскі фэст]
* [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»]
* [http://www.youtube.com/watch?v=gGE_1_F4LNs Алесь Лось — «Хутар Дудара»]
{{слупок-2}}
* {{Спасылка | аўтар = Беларускія дудары Дзяніс Шматко й Пятро Марчанка. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 13 сакавіка 2024 | url = https://www.youtube.com/watch?v=XiJika7-S20| копія = | дата копіі = | загаловак = «Музыка Ўнэт з Марынай Савіцкай» | фармат = | назва праекту =  | выдавец = [[Радыё Ўнэт]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
* [https://web.archive.org/web/20100303114534/http://kryuja.org/publikacyji/temy/dudarstva.html Артыкулы пра дударства на KRYŬJA.org]
* [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды й дудары на YouTube]
* [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча]
{{слупок-канец}}

[[Катэгорыя:Музыка]]
[[Катэгорыя:Дуда]]
[[Катэгорыя:Традыцыйная культура]]</text>
      <sha1>b52tne0iyhoo4ovuiakm8maupd0l9xj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вітаўт Тумаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80215</id>
    <revision>
      <id>2699850</id>
      <parentid>2672132</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13664" sha1="ku2jt1c6yjtoolthypqcoldfl5imrsm" xml:space="preserve">{{Асоба
|лацінка = Vitaŭt Tumaš
}}
'''Ві́таўт Ту́маш''' (пс. ''Сымон Брага''; 20 сьнежня 1910, в. [[Сьвяцілавічы (Гарадзенская вобласьць)|Сьпягліца]], [[Вялейскі павет (Расейская імпэрыя)|Вялейскі павет]] — 27 красавіка 1998&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/777003.html Імёны Свабоды: Вітаўт Тумаш] // Радыё Свабода, 21.12.2006&lt;/ref&gt;, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — беларускі грамадзкі дзяяч, лекар, скарыназнаўца.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 20 сьнежня 1910 году ў вёсцы [[Сьвяцілавічы (Гарадзенская вобласьць)|Сьпягліцы]] [[Вялейскі павет (Расейская імпэрыя)|Вялейскага павету]] ў беларускай каталіцкай сям’і. У часе [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] сям’я была ў бежанцах на землях [[Летува|Летувы]]. Тамака Вітаўт і пайшоў у школу, што дазволіла яму добра ведаць [[летувіская мова|летувіскую мову]].

На пачатку 1920-х гадоў навучащся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], па яе сканчэньні паступіў ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]] на мэдычны факультэт.

Рэдагаваў беларускія выданьні. Празь яго рукі прайшлі ўсе заходнебеларускія паэтычныя зборнікі [[Максім Танк|Максіма Танка]]. «''Танк мае здольнасьці, а я — веды''», — казаў Тумаш. Ён жа адрэдагаваў і першую, праскую, кнігу «Ад родных ніў» (1942 год) [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], якая, віншуючы Вітаўта з 60-годзьдзем, пісала: «''Першыя вершы — мае жураўлі Дзякуюць Вам за апеку. Дзякуй за тое, што другам былі, Што заўсёды былі чалавекам''»&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

Напярэдадні 1939 году па заканчэньні ВНУ разам з доктарам [[Мікола Шчорс|Міколам Шчорсам]], быў на Валыні на практыцы. З пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], ня хочучы патрапіць да Саветаў на ровары зьехаў на Захад.

Затрымаўся на Заходняй Беласточчыне, пасьля ў [[Лодзь|Лодзі]]. У 1940—1941 гадох стаяў на чале лодзьскага аддзелу [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]]. Наяжджаў у [[Бэрлін]]. Супрацаваў з шмат якімі беларускімі арганізацыямі, друкаваўся. Рэдагаваў беларускую газэту «[[Раніца (Бэрлін)|Раніца]]» — асяродак беларускіх патрыётаў у Нямеччыне. Пасьля пачатку вайны між [[Нямеччына]]й і [[СССР]], вярнуўся на Беларусь. Пад пагрозаю арышту вымушаны зь ліпеня да лістапада 1941 году працаваць [[Менскія бурмістры|бурмістрам Менску]]. Вызначыўся на гэтай пасадзе тым, што, апрача разбудовы нацыянальнага жыцьця, рашучымі дзеяньнямі спыніў пашырэньне эпідэміі па Менску.

З 1943 году — рэдактар бэрлінскай газэты «[[Раніца (Бэрлін)|Раніца]]». Пасьля вайны працаваў недалёка ад Беларускага лягеру [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэту]]. Браў удзел у большасьці культурна-палітычных мерапрыемстваў лягеру і арганізацыі беларускае эміграцыі.

21 чэрвеня 1948 году абраны [[Урад БНР|Прэм’ер-міністрам БНР]] у выгнаньні&lt;ref name=rada1947&gt;Рада БНР (1947—1970): Падзеі, дакументы, асобы. / Н. Гардзіенка, Л. Юрэвіч. — Мінск: Кнігазбор, 2013 — с. 403&lt;/ref&gt;, але ў жніўні 1948 г. паведаміў аб сваёй адмове ад пасады&lt;ref&gt;Рада БНР (1947—1970): Падзеі, дакументы, асобы. / Н. Гардзіенка, Л. Юрэвіч. — Мінск: Кнігазбор, 2013 — с. 109&lt;/ref&gt;.

Зьехаў у ЗША. Тамака заснаваў [[Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва (выдавецтва)|Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва]] (БІНіМ) і зрабіўся ягоным старшынём. Адзін з выдатных дасьледчыкаў і заснавальнікаў [[скарыназанаўства]]&lt;ref&gt;[[Генадзь Сагановіч]]. [https://web.archive.org/web/20080705155022/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/binim/25/04.htm Вітаўт Тумаш як гісторык] // Запісы БІНіМ №25-2001&lt;/ref&gt;.

На базе БІНіМ выдаваў часопісы «[[Запісы БІНіМу]]» й «[[Конадні]]».

Раптоўна памёр 27 красавіка 1998 году ад крывазьваньня ў мозаг. Пахаваны на [[Беларускія могілкі ў Іст-Брансўіку|беларускіх могілках у Іст-Брансўіку]] ў [[Нью-Джэрзі]] ([[ЗША]]).

== Навуковая дзейнасьць ==
Зьвяртаў увагу на вялікае сымбалічнае значэньне [[Вільня|Вільні]] для [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]]: «
''пісаць гісторыю беларускага народу ды без гісторыі нацыянальна-духовага цэнтру краю, сталічнае Вільні, гэта такая ж недарэчнасьць, як калі б нехта пробаваў пісаць гісторыю старажытнае Грэцыі ды без гісторыі [[Атэны|Атэнаў]]''»&lt;ref name=&quot;Kascian-2009&quot;&gt;Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.&lt;/ref&gt;.

Зьвяртаў увагу на [[Летувізацыя|палітыку летувізацыі]] за часамі [[Расейская акупацыя Беларусі|савецкай акупацыі Беларусі]]: «''вось пры гэткім культурна-мэханічным трактаваньні партыйнай гістарыяграфіяй гісторыі беларускага народу савецкім гісторыкам даводзіцца цяпер пісаць, што не ў Беларусі, але [[Жамойць|Жамойці]]-[[Летува|Летуве]], бо ж у Вільні, беларускія кнігі друкаваў доктар [[Францішак Скарына|Скарына]], а па ім слаўны [[Пётра Мсьціславец]], знакамітая Друкарня Дому [[Мамонічы|Мамонічаў]] ды іншыя беларускія друкары, што ў Жамойці-Летуве складаўся ды выдаваўся [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскі Статут]]…''»&lt;ref name=&quot;Kascian-2009&quot;/&gt;.

== Працы ==
* {{Артыкул| аўтар  = Vitautas Tumaš.| загаловак  = Lenrijos gudų literatūros apžvalga. ({{Мова-be|Агляд беларускае літаратуры ў Польшчы}})| спасылка  = https://proxy.europeana.eu/media/2021803/C1B0004645304_1938_Nr_1/79e9cbd942dfe500e3cc2cdf6065a602?disposition=inline&amp;recordApiUrl=https%3A%2F%2Fapi.europeana.eu%2Frecord | мова = lt| аўтар выданьня = redaktorius ir leidėjas Zigmas Prantkelevičius. Pagalbininkai: Prantkelevičius, Zigmas (1912-1967);  Karosas, Jonas (1912-1975). | выданьне  = Piūvis ({{Мова-be|Разрэз}})| тып =dailės ir literatūros vienrartinis leidinys ({{Мова-be|мастацтва і літаратуры аднаразовае выданьне}}) | месца  =[[Вільня|Vilnius]]| выдавецтва  = «Patria» | год = 1938| том  = | старонкі   = 1—5 | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* Балцкі элемэнт пры паўстанні сучаснага беларускага народу, 1950.
* Да справы беларускай паўдзённай этнаграфічнай мяжы, 1954.
* [https://web.archive.org/web/20090925052920/http://knihi.com/mova/dyplamat.html Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову] // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва, No. 12, 1974 г.; Часопіс «Спадчына», No. 2, 1997.
* Гістарычная канцэпцыя Вацлава Ластоўскага ў працах сучасных гісторыкаў, 1974.
* {{Артыкул| аўтар = Р. Максімовіч. | загаловак = Рэцэнзія: Мікола Гусоўскі. Песня пра зубра. Пераклаў з лацінскай мовы Язэп Семяжон. Мінск, Выдав. «Мастацкая літаратура», 1973, 96 б. | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-15| мова = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ]]| тып = | месца = [[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | год = 1977 | том = 15| старонкі = 103—109| isbn = | issn = }}
* {{Артыкул| аўтар = Р. Максімовіч. | загаловак = Рэцэньзія: Mikalojus Husovianas. Giesmė apie stumbrą. Iš lotynų kalbos vertė Benediktas Kazlauskas. Vilnius, «Vaga», 1977, 108 p. | спасылка = https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-16 | аўтар выданьня = | выданьне = [[Запісы БІНіМ]]| тып = | месца = [[Нью-Ёрк|New York]]| выдавецтва = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | год = 1978 | том = 16| старонкі = 137—139| isbn = | issn = }}
* Пяць стагодзьдзяў Скарыніяны. ХVІ—ХХ, 1989.
* [https://web.archive.org/web/20160304140141/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3689 Выбраныя працы], 2002, Бібліятэка часопіса Беларускі Гістарычны Агляд. {{ISBN|978-5272-09-2}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* [http://slounik.org/120492.html Тумаш Вітаўт] // {{Літаратура/Беларуская кніга пад нямецкім кантролем}}
* [http://slounik.org/32101.html Тумаш Вітаўт] // {{Літаратура/Беларускі нацыяналізм. Даведнік}}
* [http://slounik.org/120442.html Тумаш Вітаўт] // [[Лявон Юрэвіч]]. Літаратурны рух на эміграцыі. — Менск: БГА, 2002.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20081210143732/http://westki.info/artykuly/6518/v%D1%96taut-tumas Вітаўт Тумаш на Весткі.інфо]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тумаш, Вітаўт}}
[[Катэгорыя:Беларускія лекары]]
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры БНР]]
[[Катэгорыя:Менскія бурмістры (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай]]</text>
      <sha1>ku2jt1c6yjtoolthypqcoldfl5imrsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данецк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80881</id>
    <revision>
      <id>2699717</id>
      <parentid>2604415</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сучасная архітэктура */ файл выдалены</comment>
      <origin>2699717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12655" sha1="3mg9lhchm2rnda7am41hoaczykgsvas" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Украіна
|Назва                             = Данецк
|Статус                            = горад
|Назва ў родным склоне             = Данецку
|Арыгінальная назва                = Донецьк
|Герб                              = Большой_герб_Донецка.png
|Сьцяг                             = Flag of Donetsk.svg
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 1779
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Данецкая вобласьць|Данецкая]]
|Аўтаномная рэспубліка             = 
|Раён                              = Данецкая меская рада
|Сельсавет                         = 
|Мэр                               = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 570.7
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 927201
|Год падліку колькасьці            = 2017
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = &lt;ref name=&quot;donstat&quot;&gt;Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України» на 1 січня 2017 року [http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2017/zb/06/zb_chnn_0117pdf.zip zip] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{падзеньне}}
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі    = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Паштовыя індэксы                  = 83000—83490
|Тэлефонныя коды                   = +380-622, 623
|КОАТУУ                            = 
|Аўтамабільны нумарны знак         = 
|Выява                             = Donetsk montage (2015).png
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 48
 |Шырата хвілінаў                  = 0
 |Шырата сэкундаў                  = 32
 |Даўгата градусаў                 = 37
 |Даўгата хвілінаў                 = 48
 |Даўгата сэкундаў                 = 15
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Сайт                              = [http://mer.dn.ua/ Афіцыйны сайт мескага галавы]
|Лацінка=Danieck}}
'''Дане́цк''' ({{мова-uk|Донецьк}}; да [[1924]] і ў [[1941]]—[[1943]] [[год|роках]] — ''Юзаўка'', у [[1923]] року — ''Троцк''&lt;ref&gt;Геннадий Рыбченков. [https://web.archive.org/web/20160306131613/http://uc.kr.ua/fresh/4050/ Наши имена чужих городов] // «Украина-Центр» № 47 2008&lt;/ref&gt;, у [[1923]]—[[1941]] і [[1943]]—[[1961]] роках — ''Сталіна''&lt;ref&gt;Український радянський енциклопедичний словник. — 2-е видання. — Т. 1. — К., 1986.&lt;/ref&gt;) — [[горад|места]] на паўднёвым усходзе [[Украіна|Ўкраіны]], на рацэ [[Кальміўс]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Данецкая вобласьць|Данецкай вобласьці]]. Плошча 570,7 км². Насельніцтва 927,2 тыс. чал. ([[2017]]). Знаходзіцца за 600 км на паўднёвы ўсход ад [[Кіеў|Кіева]]. Вузел чыгунак і аўтамабільных дарог, аэрапорт.

Данецк — разьвіты мэгаполіс, вялікі прамысловы і фінансавы цэнтар усходу Ўкраіны, г. зв. «шахтарская» сталіца.

== Агульныя зьвесткі ==
* Даўжыня з поўначы на поўдзень — 28 км;
* Даўжыня з усходу на захад — 55 км;
* Колькасьць раёнаў — 9;
* Колькасьць пляцаў — 21;
* Колькасьць вуліцаў, бульвараў, праспэктаў — 2200;
* Агульная даўжыня вуліцаў — 2500 км;
* Вадасховішчы — Кальміўскае вадасховішча (60 га), Данецкае мора (206 га);
* Рэкі — 5: [[Кальміўс]]; [[Асмолаўка (Данецк)|Асмолаўка]] (13 км); [[Чарапашкіна]] (23 км); [[Скамарошка]]; [[Бахмутка]].
* Колькасьць [[тэрыкон]]аў — 125.

== Этымалёгія назвы ==
Места арымала сваю назву ад рэчкі [[Северскі Данец]], што цячэ на поўначы Данецкай вобласьці.

== Гісторыя ==
[[Файл:Yuzovka 4.jpg|міні|200пкс|Краявід Юзаўкі, [[1912]]]]
* [[1779]]: заснаваньне сяла Аляксандраўка на месцы сучаснага Данецку&lt;ref&gt;Феодосий Макаревский: Материалы для историко-статистического описания Екатеринославской Епархии: Церкви и приходы прошедшего XVIII столетия. — Екатеринослав: типография Я. М. Чаусского, 1880.&lt;/ref&gt;.
* [[1869]]: [[валійцы|валіец]] Джон Юз распачаў будову мэталюргічнага заводу з працоўным селішчам ([[пасад]]ам) Юзаўка або Юзава&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/120023/Юзово Юзово] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;; гэтая дата лічыцца афіцыйным заснаваньнем Данецку.
* [[1872]]: станцыя Канстантынаўскай чыгункі.
* [[1917]]: атрымаў статус места.
* [[1932]]: цэнтар вобласьці.
* [[1970]]: [[ЮНЭСКО]] прызнала Данецк найлепшым прамысловым местам у сьвеце.
* [[1978]]—[[2006]]: насельніцтва места перавышала 1 млн чалавек.

== Насельніцтва ==
Рэальная колькасьць насельніцтва гораду значна адрозьніваецца ад насельніцтва ў межах ня толькі праз аглямэратыўнасьць, але і празь няўзгодненасьць адміністрацыйных межаў паміж Данецкам і [[Макееўка]]й. Гэтак, вялікія мікрараёны Данскі і Ўсходні апынуліся за рысай гораду, і юрыдычна не адносяцца да тэрыторыі места. Рэальнае насельніцтва гораду (без аглямэрацыі) складае каля 1,2 млн жыхароў.

* [[1926]] — 174 тыс. чал.
* [[1939]] — 474 тыс. чал.
* [[1959]] — 708 тыс. чал.
* [[1971]] — 891 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/85463/Донецк Донецк] // {{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}&lt;/ref&gt;
* [[1991]] — 1160,7 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/122558 Донецк] // {{Літаратура/Вялікі энцыкляпэдычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
* [[2001]] — 1033,4 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/estimated/donetsk/ Про кількість та склад населення Донецької області за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;

Нацыянальны склад ([[2001]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 Всеукраїнський перепис населення 2001 року]&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! Нацыянальнасьць
! Колькасьць
! Агул. вага (%)
|-
| 1
| [[Расейцы]]
| 493 392
| 48,15
|-
| 2
| [[Украінцы]]
| 478 041
| 46,65
|-
| 3
| [[Беларусы]]
| 11 769
| 1,15
|-
| 4
| [[Грэкі]]
| 10 180
| 0,99
|-
| 5
| [[Габрэі]]
| 5087
| 0,50
|-
| 6
| [[Татары]]
| 4987
| 0,50
|-
| 7
| [[Армяне]]
| 4050
| 0,40
|-
| 8
| [[Азэрбайджанцы]]
| 2098
| 0,20
|-
| 9
| [[Грузіны]]
| 2073
| 0,20
|-
|
| Іншыя
| 13&amp;nbsp;001
| 1,27
|-
!
! Разам
! 1&amp;nbsp;024&amp;nbsp;678
! 100,00
|}

== Эканоміка ==
Эканоміку места складаюць 200 прамысловых прадпрыемстваў з аб’ёмам вытворчасьці больш за 5 млрд грн. і звыш 20000 прадпрыемстваў малога і сярэдняга бізнэсу, на якіх працуюць каля 180 тысячаў чалавек.

Прадпрыемствы па здабычы каменнага вуглю, чорнай і каляровай мэталюргіі, машынабудаваньня (вытворчасьць горнага, мэталюргічнага і іншага абсталяваньня, лядоўняў, кабэля, ровараў і інш.), хімічнай (заводы: хімічных рэактываў, плястмасаў і інш.) і коксахімічнай, харчовай, лёгкай (у тым ліку баваўнянай) прамысловасьці.

== Галерэя ==
=== Культавыя збудаваньні ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150&gt;
Файл:DonetskCathedral.jpg|Катэдральны сабор
Файл:Donetsk kommunar4.jpg|Праваслаўная царква
Файл:Donetsk greko-katolicheskiy hram.jpg|Грэка-каталіцкая царква
Файл:Donetsk hram georgia pobedonosca.jpg|Царква Сьв. Георгія
Файл:Donetsk kostel.jpg|Каталіцкі касьцёл
Файл:Donetsk svyato voskresenskiy hram.jpg|Царква Ўваскрасеньня Гасподняга
Файл:Свято-Покровский храм (03).jpg|Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Сучасная архітэктура ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150&gt;
Файл:Green Plaza 04.jpg|Green Plaza
Файл:PlanetariumDonetsk.jpg|Данецкі плянэтар
Файл:Kalmius. Donets'k, Ukraine.JPG|Мост праз [[Кальміўс]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Месты-сябры ==
* {{Сьцяг Ангельшчыны}} [[Шэфілд]], [[Вялікабрытанія]]
* {{Сьцяг Нямеччыны}} [[Бохум]], [[Нямеччына]]
* {{Сьцяг Бэльгіі}} [[Шарлеруа]], [[Бэльгія]]
* {{Сьцяг Італіі}} [[Таранта]], [[Італія]]
* {{Сьцяг ЗША}} [[Дэтройт]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]
* {{Сьцяг Расеі}} [[Масква]], [[Расея]]
* {{Сьцяг Летувы}} [[Вільня]], [[Летува]]
* {{Сьцяг Расеі}} [[Растоў-на-Доне]], [[Расея]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120102133309/http://mer.dn.ua/ Афіцыйны сайт мескага галавы]

{{Данецкая вобласьць}}

[[Катэгорыя:Данецк| ]]</text>
      <sha1>3mg9lhchm2rnda7am41hoaczykgsvas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валеры Пазднякоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81436</id>
    <revision>
      <id>2699777</id>
      <parentid>2358608</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2350" sha1="3uhskqckft76vx1ukhf2u03lr4zy9rd" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Валеры Сямёнавіч Пазднякоў''' (нар. [[6 лютага]] [[1963]], [[места]] [[Вялейка]]) — беларускі археоляг, гісторык. Кандыдат гістарычных навук ([[1991]]).

== Біяграфія ==

Скончыў [[БДУ]] (1985). Навучаўся ў асьпірантуре Інстытуту гісторыі АН БССР (1985—1988), працаваў тамака малодшым навуковым супрацоўнікам (1988—1993), навуковым супрацоўнікам (1993—1994). З 1994 у выдавецтве «[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]», навуковы рэдактар, з 1997 вядучы навуковы рэдактар.

Праводзіў археалягічныя раскопкі фэўдальнага [[Клецак|Клецку]] (1986—1990), абсьледаваньні помнікаў Клецкага (1986, 1991) і Нясьвіскага (1991—1992) раёнаў, абсьледаваньні і нагляд за землянымі работамі ў [[Пінск]]у (1992—1993). Удзельнічаў у раскопках [[Менск]]у, [[Віцебск]]у, [[Тураў|Турава]], [[Наваградак|Наваградку]] і інш.

== Навуковая дзейнасьць ==

Сфэра навуковых інтарэсаў — гісторыя матэрыяльнай культуры фэўдальнай Беларусі, праблемы этнічнай гісторыі, генэалёгіі, гістарычнай геаграфіі.
* «Клецк X—XVIII стст. (Гісторыя матэрыяльнай культуры беларускага феадальнага горада)», кандыдацкая дысертацыя (1991).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20090412044434/http://vilejka.org/ Вялейскі гісторык] на [https://web.archive.org/web/20090412044434/http://vilejka.org/ Vilejka.org]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Пазднякоў, Валеры}}

[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія археолягі]]</text>
      <sha1>3uhskqckft76vx1ukhf2u03lr4zy9rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэлтык Глазга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81535</id>
    <revision>
      <id>2699721</id>
      <parentid>2692396</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне</comment>
      <origin>2699721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36744" sha1="c7nd4aah72yficjmibt66hjkyfukkmg" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва          = Сэлтык
|Лягатып        = Celtic FC.svg
|Горад          = [[Глазга]], [[Шатляндыя]]
|Стадыён        = [[Сэлтык Парк]]
|Умяшчальнасьць = 60 355
|Чэмпіянат      = {{Папярэдні футбольны сэзон Шатляндыі|СэлтыкГлаз-Ліга}}
|Сэзон          = {{Папярэдні футбольны сэзон Шатляндыі|СэлтыкГлаз-Сэзон}}
|Месца          = {{Папярэдні футбольны сэзон Шатляндыі|СэлтыкГлаз}}
|Прыналежнасьць = Шатляндзкія

  &lt;!-- Форма/Хатнія колеры --&gt;
|узор левай рукі1  = _celtic2627h
|узор футболкі1    = _celtic2627h
|узор правай рукі1 = _celtic2627h
|узор шортаў1      = _celtic2627h
|узор шкарпэтак1   = 
|левая рука1       = FFFFFF
|футболка1         = FFFFFF
|правая рука1      = FFFFFF
|шорты1            = FFFFFF
|шкарпэткі1        = FFFFFF
  &lt;!-- Форма/Выязныя колеры --&gt;
|узор левай рукі2  = _celtic2627a
|узор футболкі2    = _celtic2627a
|узор правай рукі2 = _celtic2627a
|узор шортаў2      = _arg26A
|узор шкарпэтак2   = _celtic2627al
|левая рука2       = 114b40
|футболка2         = 114b40
|правая рука2      = 114b40
|шорты2            = 000000
|шкарпэткі2        = 000000
  &lt;!-- Форма/Трэція колеры --&gt;
}}
«'''Сэ́лтык'''» ({{мова-en|The Celtic Football Club}}) ― [[Шатляндыя|шатляндзкі]] [[футбольны клюб]], які месьціца ў [[Глазга]], у раёне Паркгэд. Прадстаўляе [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе|шатляндзкую Прэм’ер-лігу]]. Быў заснаваны ў 1887 годзе, але свой першы матч клюб правёў толькі ў 1888 годзе. «Сэлтык» станавіўся чэмпіёнам Шатляндыі 56 разоў, і 43-ы разы перамагаў у [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубку Шатляндыі]]. Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «[[Сэлтык Парк]]», які зьяўляецца самым вялікім па ўмяшчальнасьці футбольным стадыёнам Шатляндыі. Арэна месьціць 60 832 гледачы. Разам са сваімі галоўнымі супернікамі «[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]» складаюць так званую [[Старая Фірма|Старую Фірму]], якая зьяўляецца адным з самых вядомых спартовых супрацьстаяньняў у сьвеце. Традыцыйна гуляюць у паласатых зялёна-белых кашулях разам зь белымі шортамі й гетрамі.

У 1967 годзе клюб стаў першым [[Вялікабрытанія|брытанскім]] і адзіным шатляндзкім клюбам, якія перамагалі ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0045/print.shtml Сэлтык перамог у Лізе чэмпіёнаў у 1967 годзе. BBC Scotland]&lt;/ref&gt;. У тым сэзоне клюб перамагаў ва ўсіх спаборніцтвах, у якіх прымаў удзел: чэмпіянат Шатляндыі, Кубак Шатляндыі, [[Кубак футбольнай лігі Шатляндыі|Кубак шатляндзкай лігі]], Ліга чэмпіёнаў і Кубак Глазга. Праз тры сэзоны ў 1970 годзе клюб зноўку трапіў у фінал Лігі чэмпіёнаў, але на гэты раз атрымаў паразу зь лікам 1:2 на карысьць [[Нідэрлянды|галяндзкага]] «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорду]]».

У 2003 годзе клюб дайшоў да фіналу [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]], але быў перайграны «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]» зь лікам 2:3. На гэтую гульню з Глазга ў [[Сэвільля|Сэвільлю]], дзе праходзіў фінал, зьехаліся каля 80 000 аматараў шатляндзкага клюбу, але ня ўсе змаглі патрапіць на гульню&lt;ref&gt;[http://observer.guardian.co.uk/gallery/0,8561,972767,00.htm Сэлтык у Сэвільлі. Агляд Guardian] {{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2008 году клюб налічваў 9 мільёнаў аматараў па ўсім сьвеце, адзін мільён зь якіх знаходзяцца ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180705032922/http://www.scotsman.com/business/media-and-leisure/celtic-to-launch-credit-card-for-us-fans-1-1291697 Сэлтык запускае крэдытныя карткі для амэрыканскіх заўзятараў]. Scotland on Sunday. 11 April 2008.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Клюб быў заснаваны пры царкве Сьвятой Марыі ў [[Глазга]] ў раёне Кэлтану ірляндзкім сьвятаром [[брат Ўолфрыд|братам Ўолфрыдам]] 6 лістапада ў 1887 годзе. Першапачаткова клюб стварыўся як сродак для збору грошаў для арганізацыі дабрачыннай дзейнасьці, каб дапамагчы дзецям зь бедных сямей. У вялікай ступені брат Ўолфрыд быў шмат у чым натхнёны прыкладам клюбу «[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]» з [[Эдынбург]]у, які быў сфармаваны з імігрантаў ірляндзкага паходжаньня 13 гадоў таму. Сярод першых гульцоў клюбу сямёра былі з «Гібэрніяну». Назва клюбу была прапанавана братам Ўолфрыдам, каб адлюстраваць ірляндзкае й шатляндзкае паходжаньне клюбу.

[[Файл:Celtic fc 1889.jpg|значак|зьлева|Каманда 1889 году.]]
28 траўня 1888 году клюб правёў сваю першую гульню супраць каманды «[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]» і перамог зь лікам 5:2. Падчас станаўленьня футбалісты «Сэлтыку» гулялі ў белых кашулях зь зялёным каўняром, чорных шортах, шкарпэтках смарагдава-зялёнага колеру&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.historicalkits.co.uk/Scottish_Football_League/Celtic/Celtic.htm|загаловак=Celtic – Kit History|выдавецтва=Historical Football Kits|дата доступу=20.06.2019|копія=https://web.archive.org/web/20110812014900/http://www.historicalkits.co.uk/Scottish_Football_League/Celtic/Celtic.htm|дата копіі=12.08.2011}}&lt;/ref&gt; й з выявай чырвонага кельцкага крыжу на грудзёх. У 1889 годзе «Сэлтык» дасягнуў фіналу [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубка Шатляндыі]] ў сваім першым сэзоне ўдзелу ў турніры, але зазнаў паразу ў вырашальнай сустрэчы{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|19}}. У 1892 годзе «Сэлтык» ізноў дасягнуў фіналу й гэтым разам перамог клюб «[[Кўінз Парк Глазга|Кўінз Парк]]» зь лікам 5:1, здабыўшы свой першы трафэй&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Cuddihy, Paul; Friel, David|спасылка=https://books.google.com/books?id=2hsjAwAAQBAJ&amp;q=celtic+1892+first+major+honour&amp;pg=PT64|загаловак=The Century Bhoys: The Official History of Celtic’s Greatest Goalscorers|выдавецтва=Black and White Publishing|isbn=978-1845022976}}&lt;/ref&gt;. Некалькі месяцаў пазьней клюб пераехаў на новы стадыён, [[Сэлтык Парк]], і ў наступным сэзоне ўпершыню стаў пераможцам шатляндзкага футбольнага першынства&lt;ref name=&quot;CFCBriefHistory&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.celticfc.net/pages/history|загаловак=Brief History|выдавецтва=Celtic FC|дата доступу=11.05.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160510143304/http://www.celticfc.net/pages/history|дата копіі=10.05.2016}}&lt;/ref&gt;. У 1895 годзе каманда ўсталявала рэкорд лігі паводле найбуйнейшай хатняй перамогі, выгуляўшы «[[Дандзі (футбольны клюб)|Дандзі]]» зь лікам 11:0&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.statto.com/football/stats/scotland/premiership/records|загаловак=Scottish Premier League : Records|выдавецтва=Statto|дата доступу=19.11.2011|копія=https://web.archive.org/web/20130922043355/http://www.statto.com/football/stats/scotland/premiership/records|дата копіі=22.09.2013}}&lt;/ref&gt;. У 1897 годзе клюб стаў прыватнай абмежаванай кампаніяй{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|29}}, а [[Ўілі Мэйлі]] быў прызначаны першым сакратаром-мэнэджарам{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell &amp; Woods|53—54}}. У 1903 годзе клюб перайшоў на ўжываньне традыцыйнай формы: перапялясыя бела-зялёныя кашулі.

[[Файл:BrotherWalfrid(AndrewKerins).jpg|значак|Заснавальнік «Сэлтыку» брат Ўолфрыд.]]
У 1905—1910 гадах «Сэлтык» шэсьць разоў запар перамагаў у шатляндзкім чэмпіянаце&lt;ref name=&quot;CFCBriefHistory&quot;/&gt;{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell &amp; Woods|78–79}}. Таксама каманда сьвяткавала перамогу ў Кубку Шатляндыі ў 1907 і 1908 гадах, таму ў гэтыя гады ў першы раз у гісторыі адбылося тое, што шатляндзкі клюб зрабіў дубль&lt;ref name=&quot;CFCBriefHistory&quot;/&gt;{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell &amp; Woods|73}}. Падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] «Сэлтык» чатыры разы запар перамагаў у лігзе, маючы на адрэзку ад лістапада 1915 па красавік 1917 году 62 матчы без паразаў&lt;ref name=&quot;CFCBriefHistory&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Brown, Alan|спасылка=https://www.rsssf.org/miscellaneous/unb-celtic-62.html|загаловак=Celtic FC’s series of 62 matches unbeaten in Division One|выдавецтва=The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|дата доступу=26.05.2012|копія=https://web.archive.org/web/20130314065317/http://rsssf.com/miscellaneous/unb-celtic-62.html|дата копіі=14.03.2013}}&lt;/ref&gt;. У сярэдзіне 1920-х гадоў у складзе зьявіўся [[Джымі Макгроры]], які пазьней стаў адным з найбольш выніковых бамбардзіраў у гісторыі брытанскага футболу. За шаснаццаць гадоў кар’еры футбаліст пацэліў 550 галоў у 547 матчах&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.world-football-legends.co.uk/index.php/sco/27-mcgrory-jimmy|загаловак=Jimmy McGrory (1904–1982)|выдавецтва=World Football Legends|дата доступу=05.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20150929172633/http://www.world-football-legends.co.uk/index.php/sco/27-mcgrory-jimmy|дата копіі=29.09.2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1319928.html|загаловак=McGrory stands tall among game’s giants|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.10.2010|дата доступу=05.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20101023092144/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1319928.html|дата копіі=23.10.2010}}&lt;/ref&gt;. У студзені 1940 году было абвешчана пра адстаўку Ўілі Мэйлі. Яму быў 71 год, і ён служыў клюбу ў розных ролях амаль 52 гады ад гульца да сакратара-мэнэджара{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell &amp; Woods|164–165}}&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://img4.imageshack.us/img4/7264/9o2e.jpg|загаловак=Willie Maley|выдавецтва=The Celtic Graves Society|дата доступу=17.09.2013|копія=https://web.archive.org/web/20151016115742/http://img4.imageshack.us/img4/7264/9o2e.jpg|дата копіі=16.10.2015}}&lt;/ref&gt;. Новым кіраўніком каманды ў лютым 1940 году быў прызначаны [[Джымі Макстэй]]{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|79}}. Ён займаў гэтую пасаду больш за пяць гадоў, але праз [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] афіцыйныя лігавыя спаборніцтвы ня ладзіліся. Турніры футбольнай лігі й кубка былі прыпыненыя, а замест іх былі створаныя рэгіянальныя лігі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://scottish-football-historical-archive.co.uk/the-war-years-2.htm|загаловак=Southern Football League 1940–1946|выдавецтва=Scottish Football Historical Archive|дата доступу=06.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20160528205905/http://www.scottish-football-historical-archive.co.uk/the-war-years-2.htm|дата копіі=28.05.2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.scotsman.com/sport/football/celtic/rangers-dominated-wartime-football-should-their-titles-be-recognised-record-books-2504693?amp|загаловак=Rangers dominated wartime football but should their titles be recognised in the record books?|копія=https://web.archive.org/web/20201101015604/https://www.scotsman.com/sport/football/celtic/rangers-dominated-wartime-football-should-their-titles-be-recognised-record-books-2504693?amp|дата копіі=01.11.2020}}&lt;/ref&gt;. «Сэлтык» ня меў асаблівых вынікаў у ваенныя гады, але стаў пераможцам турніру Перамогі ў Эўропе ў траўні 1945 году. Ён складаўся з адзінага матчу, які быў згуляны ў гонар Дня Перамогі ў Эўропе&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/quiz/2009/sep/17/celtic|загаловак=Football quiz: Celtic in Europe|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=18.09.2009|копія=https://web.archive.org/web/20140306053829/http://www.theguardian.com/football/quiz/2009/sep/17/celtic|дата копіі=06.03.2014}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:William Maley (1868-1958) Secretary Celtic Football Club.png|значак|зьлева|Ўільям Мэйлі 42 гады працаваў у клюбе, у тым ліку ў якасьці сакратара й кіраўніка каманды.]]
Былы гулец і капітан Джымі Макгроры стаў кіраўніком каманды ў 1945 годзе{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|82}}. За ягоным часам «Сэлтык» перамог «[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]», «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» і «[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]», здабыўшы Кубак каранацыі, зладжаны ў траўні 1953 году ў гонар каранацыі [[Лізавета II|Лізаветы II]]{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|104—105}}. Ён таксама прывёў клюб да дублю ў лізе й кубку ў 1954 годзе{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|105}}. 19 кастрычніка 1957 году «Сэлтык» перамог «Рэйнджарз» у фінале Кубка лігі на [[Гэмпдэн Парк]]у ў Глазга, захаваўшы трафэй, які ўпершыню клюб здабыў у папярэднім годзе. Лік фінальнага матчу 7:1 застаецца найбуйнейшым у кубкавым фінале ў брытанскай гісторыі&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.scotsman.com/sport/football/teams/celtic/post-war-hat-tricks-in-competitive-old-firm-games-1-4227476|загаловак=Post-war hat-tricks in competitive Old Firm games|выдавец=The Scotsman|дата публікацыі=11.09.2016|копія=https://web.archive.org/web/20180829072142/https://www.scotsman.com/sport/football/teams/celtic/post-war-hat-tricks-in-competitive-old-firm-games-1-4227476|дата копіі=29.08.2018}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|111—113}}. Аднак наступныя гады былі цяжкімі, то бок клюб больш ня браў трафэяў пад кіраўніцтвам Макгроры{{Зноска|CampbellWoods|1987|Campbell &amp; Woods|207}}. Былы капітан каманды [[Джок Стэйн]] замяніў Макгроры ў 1965 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Jacobs, Raymond|спасылка=https://news.google.com/newspapers?id=4GJAAAAAIBAJ&amp;pg=1782%2C39375|загаловак=Mr Stein to become Celtic manager – New post for McGrory|выдавецтва=The Glasgow Herald|дата публікацыі=01.02.1965|дата доступу=27.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20210215093435/https://news.google.com/newspapers?id=4GJAAAAAIBAJ&amp;pg=1782%2C39375|дата копіі=15.02.2021}}&lt;/ref&gt;. Зь ім «Сэлтык» атрымаў Кубак Шатляндыі ўжо ў першыя месяцы працы адмыслоўца, а ў наступным сэзоне ён прывёў клюб да чэмпіянскага тытулу&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Archie|прозьвішча=MacPherson|загаловак=Jock Stein: The Definitive Biography|выдавецтва=Highdown|isbn=978-1-905156-37-5}}&lt;/ref&gt;. 1967 год стаўся для каманды выбітным. Клюб выйграў усе турніры, у якіх браў удзел, як то ў айчынным чэмпіянаце, Кубку Шатляндыі, Кубку лігі, Кубку Глазга й [[Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў]]{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|134}}&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://image.wikifoundry.com/image/1/AlI2v8uzdNzMWiAJCrOPTA118142|загаловак=Celtic fight in final|выдавец=The Times|дата публікацыі=31.10.1966|копія=https://web.archive.org/web/20181003015905/http://image.wikifoundry.com/image/1/AlI2v8uzdNzMWiAJCrOPTA118142|дата копіі=03.10.2018}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам «Сэлтык» стаўся першым клюбам, які зрабіў эўрапейскі трыпл&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0251-0e99b1ba85da-ec8053dc0a29-1000--who-has-won-a-treble-including-domestic-league-and-cup-title/|загаловак=Who has won a treble, including domestic league and cup titles, plus the European Cup or UEFA Champions League?|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=10.06.2023|дата доступу=14.06.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Jensen, Neil Fredrik|спасылка=https://gameofthepeople.com/2022/06/01/celtic-1967-the-only-quadruple-winners/|загаловак=Celtic 1967 – the only quadruple winners|выдавецтва=Game of the People|дата публікацыі=01.06.2022|дата доступу=14.06.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230615212449/https://gameofthepeople.com/2022/06/01/celtic-1967-the-only-quadruple-winners/|дата копіі=15.06.2023}}&lt;/ref&gt;. Пад кіраўніцтвам Стэйна 25 траўня 1967 году клюб перамог італьянскі «[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]» зь лікам 2:1 у [[Лісабон]]е, стаўшы першай брытанскай камандай&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0045/print.shtml|загаловак=A Sporting Nation&amp;nbsp;– Celtic win European Cup 1967|выдавецтва=BBC Scotland|дата доступу=28.01.2016|копія=https://web.archive.org/web/20220909142859/https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0045/print.shtml|дата копіі=09.09.2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2003/05/20/celtic_history/|загаловак=Celtic immersed in history before UEFA Cup final|выданьне=Sports Illustrated|год=20.05.2003|копія=https://web.archive.org/web/20120111162522/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2003/05/20/celtic_history/|дата копіі=11.01.2012}}&lt;/ref&gt;, а таксама першай камандай па-за межамі Гішпаніі, Партугаліі й Італіі, якая ўзяла галоўны эўрапейскі клюбны трафэй. «Сэлтык» застаецца адзінай шатляндзкай камандай, якая дасягнула фіналу. У наступным сэзоне шатляндцы саступілі аргентынскаму «[[Расінг Авэльянэда|Расінгу]]» ў [[Міжкантынэнтальны кубак ФІФА|Міжкантынэнтальным кубку]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://news.google.com/newspapers?id=eH5AAAAAIBAJ&amp;pg=2223%2C905818|загаловак=Referee and both sides blamed for &quot;war&quot;|выдавец=The Glasgow Herald|дата публікацыі=06.11.1967|копія=https://web.archive.org/web/20220909142900/https://news.google.com/newspapers?id=eH5AAAAAIBAJ&amp;pg=2223%2C905818|дата копіі=09.09.2022}}&lt;/ref&gt;.

«Сэлтык» зноў дасягнуў фіналу Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў у 1970 годзе, але зазнаў у ім паразу ад нідэрляндзкага «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорду]]» зь лікам 2:1&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.europeancuphistory.com/euro70.html|загаловак=Season 1969–70|выдавецтва=European Cup History|дата доступу=06.10.2013|копія=https://web.archive.org/web/20180818204130/http://www.europeancuphistory.com/euro70.html|дата копіі=18.08.2018}}&lt;/ref&gt;. Клюб працягваў дамінаваць у шатляндзкім футболе ў пачатку 1970-х, а чэмпіёнскі тытул 1974 году стаў дзявятым запар. Дзякуючы гэтаму «Сэлтык» паўтарыў сусьветны рэкорд у колькасьці запар здабытых айчынных тытулаў, дасягнуўшы вынікаў вугорскага [[МТК Будапэшт|МТК]] і баўгарскага [[ЦСКА Сафія|ЦСКА]]&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Reynolds, Jim|спасылка=https://news.google.com/newspapers?id=r45AAAAAIBAJ&amp;pg=5173%2C6224604|загаловак=Dalglish goal gives Celtic world record|выдавец=The Glasgow Herald|копія=https://web.archive.org/web/20220909141708/https://news.google.com/newspapers?id=r45AAAAAIBAJ&amp;pg=5173%2C6224604|дата копіі=09.09.2022}}&lt;/ref&gt;. У 1980-х гадах «Сэлтык» дасягнуў новых посьпехаў у айчыннай лізе, а ў сваім стагадовым сезоне 1987—1988 гадоў «Сэлтык» выйграў чэмпіянат і ўзяў Кубак Шатляндыі{{Зноска|Wilson|1988|Wilson|189}}. У пачатку 1990-х гадоў клюб перажыў заняпад, кульмінацыяй якога стала паведамленьне 1993 году аб тым, што клюб мае пратэрмінаваную запазычанасьць перад [[Банк Шатляндыі|Банкам Шатляндыі]] ў 5 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.heraldscotland.com/sport/spl/aberdeen/new-celtic-team-takes-over-three-directors-ousted-as-17-8m-rescue-package-pledged-the-new-team-takes-over-with-a-promise-1.717089|загаловак=New Celtic team takes over. Three directors ousted as £17.8m rescue package pledged. The new team takes over with a promise|выдавецтва=Herald Scotland|дата публікацыі=05.03.1994|дата доступу=06.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130605072458/http://www.heraldscotland.com/sport/spl/aberdeen/new-celtic-team-takes-over-three-directors-ousted-as-17-8m-rescue-package-pledged-the-new-team-takes-over-with-a-promise-1.717089|дата копіі=05.06.2013}}&lt;/ref&gt;. Аднак бізнэсовец [[Фэргюс Макан]] узяў кантроль над клюбам і адхіліў сямейныя дынастыі, якія кіравалі «Сэлтыкам» ад часу ягонага заснаваньня. Паводле паведамленьняў СМІ, Макан выратаваў клюб літаральна за некалькі хвілінаў да таго, як ён мусіў быць абвешчаны банкрутам&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Forsyth, Roddy|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/celtic/6469284/Celtic-chairman-John-Reid-pledges-to-keep-the-clubs-finances-under-control.html|загаловак=Celtic chairman John Reid pledges to keep the club's finances under control|выдавец=The Telegraph|дата публікацыі=30.10.2009|копія=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/celtic/6469284/Celtic-chairman-John-Reid-pledges-to-keep-the-clubs-finances-under-control.html|дата копіі=10.01.2022}}&lt;/ref&gt;. Макан пераўтварыў клюб у публічную абмежаваную кампанію й ажыцьцявіў поўную рэканструкцыю Сэлтык Парку. У 1998 годзе каманда перарвала рэкордную сэрыю чэмпіёнстваў «Рэйнджарз» у 9 тытулаў запар&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/90174.stm|загаловак=Celtic get by with a little help from their Scandinavians|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=09.05.1998|копія=https://web.archive.org/web/20080513025154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/90174.stm|дата копіі=13.05.2008}}&lt;/ref&gt;.

== Прэса Сэлтыку ==
У 1965 годзе «Сэлтык» пачаў друкаваць газэту ''The Celtic View'', якая зьяўляецца найстарэйшым клюбнай футбольным пэрыядычным выданьнем&lt;ref&gt;[http://www.celticfc.net/media/celticView.aspx Celtic View]&lt;/ref&gt;.

У 2004 годзе клюб запусьціў уласны лічбавы [[тэлеканал]] ''Celtic TV'', які быў даступны ў Вялікабрытаніі праз тэлеканал ''Setanta Sports'' па спадарожнікавай і кабэльнай плятформе. Але ў сувязі з расфармаваньнем ''Setanta Sports'' у Вялікабрытаніі ў чэрвені 2009 году тэлеканал ''Celtic TV'' больш не вяшчае.

З 2002 году працуе інтэрнэт-тэлеканал клюбу ''Channel67'' (вядомы раней як ''Celtic Replay'').

== Старая фірма й сэктанства ==
«Сэлтык» мае гістарычную сувязь з ірляндзкім і шатляндзкім народамі, якія зьяўляюцца па большай частцы [[Каталіцтва|каталікамі]]. Традыцыйна пыхільнікамі іншага клюбу з Глазга «Рэйнджарз» зьяўляюцца прадстаўнікі пратэстанцкага веравызнаньня й прыхільнікі Брытанскай уніі — шатлянцы й прадстаўнікі [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыі]]. Як вынік такога разьмеркаваньня й напружанай палітычнай сытуацыі ў Паўночнай Ірляныі, напруга ў адносінах паміж абодвума клюбамі ўзмацнілася.

Але ў апошні час як «Сэлтык», так і «Рэйнджарз» робяць захады ў барацьбе з сэктанствам, працуючы разам з парлямэнтам Шатляндыі, царкоўнымі групамі й грамадзянскімі арганізацыямі.

== Дасягненьні ==
* '''[[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе|Чэмпіён Шатляндыі]]''': 56
** 1893, 1894, 1896, 1898, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910,
** 1914, 1915, 1916, 1917, 1919, 1922, 1926, 1936, 1938, 1954,
** 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977,
** 1979, 1981, 1982, 1986, 1988, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006,
** 2007, 2008, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019
** [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2019—2020 гадоў|2020]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2021—2022 гадоў|2022]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2022—2023 гадоў|2023]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2023—2024 гадоў|2024]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2024—2025 гадоў|2025]], [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе 2025—2026 гадоў|2026]]

* '''Уладальнікі [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубка Шатляндыі]]''': 43
** 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923,
** 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969,
** 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995,
** 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020,
** 2023, 2024, 2026

* '''Уладальнікі [[Кубак футбольнай лігі Шатляндыі|Кубка шатляндзкай лігі]]''': 22
** 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998,
** 2000, 2001, 2006, 2009, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022,
** 2023, 2025

* '''Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]''': 1
** 1967

== Склад ==
: ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году''
{{Склад}}
{{Гулец1|1|Q100533279|Бр|}}
{{Гулец1|2|Q81878309|Аб|}}
{{Гулец1|3|Q26255809|Аб|}}
{{Гулец1|5|Q102277109|Аб|}}
{{Гулец1|6|Q24007335|Аб|}}
{{Гулец1|7|Q26255495|Нап|}}
{{Гулец1|8|Q60677561|ПА|}}
{{Гулец1|9|Q61864381|Нап|}}
{{Гулец1|11|Q136308930|Нап|}}
{{Гулец1|12|Q132129020|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]}}
{{Гулец1|13|Q113127167|Нап|}}
{{Гулец1|14|Q61746772|ПА|}}
{{Гулец1|17|Q96337717|Нап|}}
{{Гулец1|18|Q97129886|ПА|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Парма (футбольны клюб)|Парма]]}}
{{Гулец1|19|Q135230954|Нап|}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец1|20|Q21620981|Аб|}}
{{Гулец1|21|Q194149|ПА|}}
{{Гулец1|22|Q110590119|ПА|}}
{{Гулец1|23|Q58303188|Нап|}}
{{Гулец1|26|Q327227|Бр|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз|Ўулвз]]}}
{{Гулец1|29|Q114907868|Нап|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]}}
{{Гулец1|31|Q56087095|Бр|}}
{{Гулец1|35|Q135537974|ПА|}}
{{Гулец1|42|Q16056060|ПА|капітан}}
{{Гулец1|47|Q107571007|Аб|}}
{{Гулец1|49|Q630350|Нап|}}
{{Гулец1|51|Q135982912|Аб|}}
{{Гулец1|56|Q24073962|Аб|}}
{{Гулец1|63|Q19888012|Аб|}}
{{Канец складу}}

== Індывідуальныя клюбныя рэкорды ==
{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!bgcolor=green|Месца
!bgcolor=green|Імя й прозьвішча
!bgcolor=green|Пэрыяд кар’еры
!bgcolor=green|Колькасьць&lt;br /&gt;галоў
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|1||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Джымі Макгроры]]||1922—1937||550
|-bgcolor=#eeeeee
|style=&quot;text-align:left;&quot;|2||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Бобі Ленакс]]||1961—1978, 1979—1980||273
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|3||{{Сьцяг Швэцыі}} [[Гэнрык Лярсан]]||1997—2004||242
|-bgcolor=#eeeeee
|style=&quot;text-align:left;&quot;|4||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Стыві Чалмэрз]]||1958—1971||231
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|5||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Джымі Кўін]]||1990—1917||217
|}
|width=&quot;0&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!bgcolor=green|Месца
!bgcolor=green|Імя й прозьвішча
!bgcolor=green|Пэрыяд кар’еры
!bgcolor=green|Колькасьць&lt;br /&gt;матчаў
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|1||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Білі Макнэйл]]||1957—1975||790
|-bgcolor=#eeeeee
|style=&quot;text-align:left;&quot;|2||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Пол Макстэй]]||1981—1997||678
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|3||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Рой Эйткен]]||1976—1990||669
|-bgcolor=#eeeeee
|style=&quot;text-align:left;&quot;|4||{{Сьцяг Шатляндыі}} [[Дэні Макгрэйн]]||1970—1987||661
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|5||{{Сьцяг Ірляндыі}} [[Пэкі Бонэр]]||1978—1995||642
|}
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Campbell, Tom; Woods, Pat|загаловак=The Glory &amp; The Dream|выдавецтва=Grafton Books|год=1987|isbn=0-586-20005-3|ref=CampbellWoods}}
* {{кніга|імя=Brian|прозьвішча=Wilson|загаловак=Celtic – A Century With Honour|выдавецтва=Willow Books|год=1988|isbn=0-00-218230-0|ref=Wilson}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.celticfc.net/ Афіцыйны сайт]

{{Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе}}
{{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЭФА}}

[[Катэгорыя:Сэлтык Глазга| ]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1887 годзе]]
[[Катэгорыя:Глазга]]</text>
      <sha1>c7nd4aah72yficjmibt66hjkyfukkmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалейка (зборнік)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82165</id>
    <revision>
      <id>2699936</id>
      <parentid>2365439</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8616" sha1="klqdcjenua63kp54acz47rb1x0moze0" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
|Назва               = «Жалейка»
|Назва-арыгінал      = 
|Выява               = The_Little_Flute_by_Yanka_Kupala.jpg
|Памер               = 
|Подпіс выявы        = Вокладка зборніка «Жалейка» 
|Жанр                = верш, паэма
|Аўтар               = [[Янка Купала]]
|Мова арыгіналу      = беларуская
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 1908
|Асобнае выданьне    = 
|Выдавецтва          = 
|Пераклад            = 
|Электронная вэрсія  = http://rv-blr.com/litaratura/view/2663
|ВікіКрыніца-тэкст   =s:Жалейка (1908) 
}}
«'''Жалейка'''» — першы зборнік [[Янка Купала|Янкі Купалы]], выдадзены ў пачатку 1908 году ў [[Санкт-Пецярбург]]у выдавецкай суполкай «[[Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ]]» тыражом 4300 асобнікаў, дзе былі надрукаваныя 95 лірычных вершаў 1905—1907 гг. і паэма «Адплата каханьня». 

У зборніку ўпершыню публікуецца праграмны верш паэта «А хто там ідзе?», які заняў асаблівае месца ў творчасьці Купалы, на доўгі час стаў неафіцыйным беларускім гімнам і зьяўляецца перакладзеным на 82 мовы сьвету&lt;ref name=&quot;arch&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=865692 Янка Купала: асоба і творчасць] // [https://web.archive.org/web/20110819003949/http://archives.gov.by/index.php Архивы Беларуси]&lt;/ref&gt;. Зборнік двойчы канфіскоўваўся царскімі ўладамі&lt;ref name=&quot;arch&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;rodn2008&quot;&gt;[[Ірына Багдановіч]]. «Жалейка» Янкі Купалы як прадвесьце маладой Беларусі // Роднае слова. 2008. № 3. С. 3—6&lt;/ref&gt;. Публікацыя «Жалейкі» адыграла надзвычайную ролю ў станаўленьні беларускай літаратуры і творчага крэда яе аўтара&lt;ref name = &quot;rodn2008&quot;/&gt;. Літаратурны крытык Леў Клейнбарт адзначыў, што «Жалейка» выражала нацыянальны ўздым тагачаснага грамадзтва&lt;ref&gt;Клейнборт, Л.М. Янка Купала // ЛМЯНК. — Фонд У. — Воп. Vp-1. — Адз. зах. 78. — 265 арк.&lt;/ref&gt;.

== Крытычныя водгукі ==
Зборнік быў з энтузыязмам успрыняты беларускім культурным асяродкам&lt;ref name = &quot;rodn2008&quot;/&gt;. У сваім 17-м нумары газэта «[[Наша Ніва]]» адгукнулася на выхад кнігі рэцэнзіяй Владака з Казіміраўкі ([[Уладзімер Самойла|Уладзімера Самойлы]]), які акрэсьліў своечасовасьць і значэньне гэтага зборніка тагачаснай Беларусі:
{{Пачатак цытаты}}
Творы Янука Купалы дагэтуль друкавала толькі «Наша Ніва», але цяпер песьні яго выйшлі ў сьвет у асобнай кніжцэ, каторую малады песьняр наш назваў «Жалейкай». Песьні Купалы — гэта люстра, ў каторым сьвеціцца душа беларуса, яго жыцьце, яго родны край; гэта праўдзівы, непадроблены голас, што выходзіць з самай глыбі народнай душы, гэта — «крык, што жыве Беларусь!»&lt;ref&gt;[[Уладзімер Самойла|Владак з Казіміроукі]]. «Жалейка», песьні Янука Купалы // [[Наша Ніва]], №17, 15 жніўня 1908&lt;/ref&gt;
{{Канец цытаты|[[Уладзімер Самойла|Владак з Казіміроукі]]. ''«Жалейка», песьні Янука Купалы''}}

Тагачасны аналітык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]] у сваім літаратуразнаўчым артыкуле «Глыбы і слаі» быў больш стрыманым у ацэнках раньняй купалаўскай паэзіі:
{{Пачатак цытаты}}
Як і ў 1909 гаду, найбольш увагі зьвяртае на сябе ''Я. Купала''; зьвяртае не толькі велічынёй сваёй здольнасьці, але гібкасьцю яе, здатнасьцю да ўсестароньняга разьвіцьця &lt;...&gt; Каб даць паняццье аб усёй моцы жыцьцёвых сокаў яго таленту, мы на мінуту вернемся аж да першых крокаў яго пісьменьніцкай працы.&lt;/br&gt;
Пачаў ён з шурпатых вершаў, амаль не зусім зьліваўшыхся з тагачасным слоем беларускай паэзіі; напісаныя пад Бурачка, залішне расьцягненыя, слаба апрацаваныя з боку формы і мовы, яны ўвесь час перапявалі некалькі адных і тых жа тэм&lt;ref&gt;[[Максім Багдановіч]]. Глыбы і слаі // Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 186&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты|[[Максім Багдановіч]]. ''Глыбы і слаі''}}

== Янук Купала ==
Першапачаткова, псэўданімам Івана Луцэвіча, пад якім павінен быў выйсьці яго першы зборнік, мусіў быць «Янук Купала», але рэдактар зборніка [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] падчас публікацыі памылкова напісаў яго як «Янка Купала». З таго часу Іван Дамінікавіч Луцэвіч пачаў карыстацца псэўданімам менавіта ў такой форме&lt;ref name=&quot;arch&quot;/&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла#Супраца зь Янкам Купалам|Супрацоўніцтва Браніслава Эпімах-Шыпілы зь Янкам Купалай]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Жалейка» / Аўтар — [[Алег Лойка|А.Лойка]]. — C. 214—215.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200806164249/http://rv-blr.com/ Янка Купала. «Жалейка»] на сайце [https://web.archive.org/web/20200806164249/http://rv-blr.com/ Родныя Вобразы]
* [http://archives.gov.by/index.php?id=961521 Зборнік вершаў «Жалейка»] на сайце [https://web.archive.org/web/20110819003949/http://archives.gov.by/index.php Архівы Беларусі]
* [http://dspace.nbuv.gov.ua:8080/dspace/bitstream/handle/123456789/30959/22-Vabishchevich.pdf?sequence=1 Апазыцыя «сваё-чужое» ў раньняй лірыцы Янкі Купалы: нацыятворчы аспэкт / Аўтар Тацьцяна Вабішчэвіч. — Літературознавчі обріï. Випуск 16. — С.106—111.]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:Паэтычныя зборнікі Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1908 годзе]]</text>
      <sha1>klqdcjenua63kp54acz47rb1x0moze0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы</title>
    <ns>4</ns>
    <id>83713</id>
    <revision>
      <id>2699713</id>
      <parentid>2655252</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Пісьменьнікі, драматургі і паэты */ выпраўленьне спасылак</comment>
      <origin>2699713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41071" sha1="klgxt3vhgeyab5d1j6pul80ssvjy25e" xml:space="preserve">{{Скарачэньне|ВП:ІСТОТ|ВП:ІА|ВП:1000}}
'''Істотныя артыкулы''' — сьпіс найбольш істотных артыкулаў, сутнасьць якіх мусіць быць раскрытая ў найлепшай ступені (ідэальна — да ўзроўню абраных артыкулаў). Артыкулы разьдзеленыя па найбольш агульных галінах сьвету і дзейнасьці чалавека. Гэтыя артыкулы мусяць прысутнічаць ва ўсіх моўных разьдзелах [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]. Артыкулы пазначаюцца таксама адмысловымі цэтлікамі: [[ВП:Абраныя артыкулы|абраныя артыкулы]] ({{Іконка|АА}}), [[ВП:Добрыя артыкулы|добрыя артыкулы]] ({{Іконка|ДА}}), звычайныя артыкулы (больш за 10кб тэксту, прэамбула зь некалькімі разьдзеламі і крыніцамі, {{Іконка|АРТЫКУЛ}}), пачатковыя артыкулы ({{Іконка|ПАЧАТАК}}) і накіды ({{Іконка|НАКІД}}).

Гэта актуальная вэрсія істотных артыкулаў. Арыгінал сьпісу знаходзіцца ў [[:meta:List of articles every Wikipedia should have]]. Агулам сьпіс складаецца з 1000 артыкулаў. Калі ласка, не дадавайце і не выдаляйце нічога з гэтага сьпісу. Усе прапановы па ўдасканаленьні сьпісу накіроўвайце ў гутаркі на [[:meta:Talk:List of articles every Wikipedia should have]].

'''Тлустым шрыфтам''' вылучаныя артыкулы, якія маюць найбольшы прыярытэт для напісаньня. Прапануецца пачаць зь іх пашырэньня. Рэальны і пералічаны памер артыкулу можна паглядзець на старонцы [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру|Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру]].

Таксама даступныя папярэднія вэрсіі сьпісу істотных артыкулаў: [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Вэрсія 1.0|вэрсія 1.0]] (ад 14 жніўня 2006 году), [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Вэрсія 1.1|вэрсія 1.1]] (ад 15 лістапада 2008 году), [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Вэрсія 1.2|вэрсія 1.2]] (ад 3 лютага 2010 году), вэрсія 1.3 (24 чэрвеня 2012 году), вэрсія 1.4 (1 чэрвеня 2014 году).

{{Зьмены істотных артыкулаў}}
{{Зьмест справа}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Сэкцыя!!Колькасьць
|-
|Біяграфіі||204
|-
|Філязофія і псыхалёгія||18
|-
|Рэлігія||25
|-
|Грамадзкія навукі||70
|-
|Мова і літаратура||46
|-
|Навука||299
|-
|Тэхналёгія||70
|-
|Мастацтва і адпачынак||76
|-
|Гісторыя||46
|-
|Геаграфія||146
|-
|'''Агулам''' || '''1000'''
|}

== Біяграфіі ==

=== Акторы, танцоры і мадэлі ===
# [[Сара Бэрнар]]
# [[Марлен Дытрых]]
# [[Мэрылін Манро]]
# [[Чарлі Чаплін]]

=== Мастакі і архітэктары ===
# [[Дыега Вэляскес]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Вінцэнт ван Гог]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Франсіска Гоя]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Сальвадор Далі]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Альбрэхт Дурэр]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Фрыда Калё]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Лё Карбюзье]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Леанарда да Вінчы]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Анры Матыс]] {{Іконка|НАКІД}}
# '''[[Мікелянджэлё]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Паблё Пікаса]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Фрэнк Лойд Райт]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Рафаэль]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Пітэр Паўль Рубэнс]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Рэмбрант]]''' {{Іконка|ДА}}
# [[Сынан]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Эндзі Ўоргал]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Кацусіка Хакусай]] {{Іконка|ПАЧАТАК}}

=== Пісьменьнікі, драматургі і паэты ===
# [[Абу Нувас]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Авідыюс]]
# [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]]
# [[Джордж Байран]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхэ Люіс Борхэс]]
# [[Вэргіліюс]]
# '''[[Гамэр]]'''
# [[Габрыель Гарсія Маркес]]
# [[Гафіз]]
# '''[[Ёган Вольфганг фон Гётэ]]'''
# '''[[Дантэ Аліг’еры]]'''
# [[Фёдар Дастаеўскі]]
# [[Джэймз Джойс]]
# [[Чарлз Дыкенз]]
# [[Калідаса]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Лі Бо]]
# [[Мальер]]
# [[Нагіб Магфуз]]
# [[Джэйн Остын]]
# [[Марсэль Пруст]]
# [[Аляксандар Пушкін]]
# [[Сафокл]]
# '''[[Мігель Сэрвантэс]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# [[Рабіндранат Тагор]]
# '''[[Леў Талстой]]'''
# [[Марк Твэн]]
# [[Джэфры Чосэр]]
# [[Антон Чэхаў]]
# '''[[Ўільям Шэксьпір]]'''
# '''[[Віктор Юго]]''' {{Іконка|НАКІД}}

=== Кампазытары і музыкі ===
# [[Луіс Армстранг]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Ёган Сэбастыян Бах]]'''
# [[The Beatles]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Яганэс Брамс]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Людвіг ван Бэтговэн]]'''
# '''[[Рыхард Вагнэр]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Антоніё Вівальдзі]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Джузэпэ Вэрдзі]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Ёзэф Гайдн]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Антанін Леапольд Дворжак]]
# [[Майкл Джэксан]]
# [[Ум Кульсум]]
# [[Густаў Малер]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Вольфганг Амадэй Моцарт]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]]
# [[Джакама Пучыні]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Ігар Стравінскі]]'''{{Іконка|НАКІД}}
# [[Пётар Чайкоўскі]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Фрыдэрык Шапэн]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Франц Шубэрт]]

=== Дасьледнікі і падарожнікі ===
# [[Руаль Амундсэн]]{{Іконка|НАКІД}}
# [[Ніл Армстранг]]
# '''[[Юры Гагарын]]'''
# [[Вашку да Гама]]
# [[Ібн Батута]]
# '''[[Хрыстафор Калюмб]]'''{{Іконка|НАКІД}}
# [[Эрнан Картэс]]
# [[Жак Карт’е]]
# [[Джэймз Кук]]
# '''[[Фэрнан Магелан]]'''
# [[Марка Полё]]
# [[Чжэн Хэ]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}

=== Кінарэжысэры і сцэнарысты ===
# [[Інгмар Бэргман]]
# [[Альфрэд Гічкок]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Ўолт Дыснэй]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Стэнлі Кубрык]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Акіра Курасава]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Сат’яджыт Рай]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Фэдэрыка Фэліні]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Сяргей Эйзэнштэйн]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}

=== Вынаходнікі, навукоўцы і матэматыкі ===
# [[Авіцэна]]
# '''[[Альбэрт Айнштайн]]'''
# '''[[Архімэд]]'''
# [[Брагмагупта]]
# [[Тым Бэрнэрз-Лі]]
# [[Гален]]
# '''[[Галілео Галілей]]''' {{Іконка|Накід}}
# [[Карл Фрыдрых Гаўс]]
# [[Давід Гільбэрт]]
# '''[[Ёган Гутэнбэрг]]'''
# '''[[Чарлз Дарвін]]''' {{Іконка|Накід}}
# [[Джэймз Прэскат Джоўль]]
# '''[[Мікалай Капэрнік]]'''
# [[Ёган Кеплер]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Карл Лінэй]]
# [[Готфрыд Ляйбніц]]
# [[Джэймз Кларк Максўэл]]
# [[Дзьмітры Мендзялееў]] {{іконка|НАКІД}}
# '''[[Ісак Ньютан]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Леанард Ойлер]]
# '''[[Люі Пастэр]]'''
# [[Макс Плянк]]
# [[Эрнэст Рэзэрфорд]]
# [[Марыя Складоўская-Кюры]]
# [[Нікола Тэсла]] {{Іконка|ДА}}
# [[Алан Т’юрынг]]
# '''[[Джэймз Ўат]]'''
# [[Майкл Фарадэй]]
# '''[[Гэнры Форд]]'''
# [[Энрыка Фэрмі]]
# [[Аль-Харэзьмі]]
# [[Эрвін Шрэдынгер]]
# '''[[Томас Эдысан]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# '''[[Эўклід]]'''

=== Філёзафы і сацыяльныя навукоўцы ===
# '''[[Арыстотэль]]'''
# [[Сымона дэ Бавуар]]
# [[Вальтэр]]
# [[Людвіг Вітгенштайн]]
# [[Макс Вэбэр]]
# [[Мартын Гайдэгер]]
# [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]]
# '''[[Рэнэ Дэкарт]]'''
# [[Ібн Хальдун]]
# '''[[Імануіл Кант]]'''
# '''[[Канфуцый]]'''
# [[Джон Мэйнард Кейнз]]
# '''[[Лао-Цзы]]'''
# '''[[Джон Лок]]'''
# [[Нікалё Мак’явэльлі]]
# '''[[Карл Маркс]]'''
# '''[[Фрыдрых Ніцшэ]]'''
# '''[[Плятон]]'''
# [[Жан-Жак Русо]]
# [[Сакрат]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Адам Сьміт]]
# '''[[Зыгмунд Фройд]]'''
# [[Чанак’я]]
# [[Чжу Сі]]

=== Палітычныя лідэры ===
# [[Акбар Вялікі]]
# '''[[Аляксандар Македонскі]]'''
# [[Мустафа Кемаль Ататурк]]
# '''[[Актавіян Аўгуст]]'''
# [[Ашока]]
# [[Сымон Балівар]]
# '''[[Напалеон I Банапарт]]'''
# [[Ота фон Бісмарк]]
# '''[[Джордж Вашынгтон]]'''
# [[Магатма Гандзі]]
# [[Чэ Гевара]]
# '''[[Адольф Гітлер]]'''
# [[Шарль дэ Голь]]
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Канстантын I Вялікі]]
# [[Карл Вялікі]]
# [[Мартын Лютэр Кінг]]
# [[Кір II]]
# '''[[Уладзімер Ленін]]'''
# [[Лізавета I]]
# [[Абрагам Лінкальн]]
# [[Людовік XIV]]
# [[Роза Люксэмбург]]
# [[Нэльсан Мандэла]]
# [[Мао Дзэ-дун]]
# [[Кўамэ Нкрума]]
# [[Джавагарлал Нэру]]
# [[Пётар I]]
# [[Франклін Дэлана Рузвэлт]]
# [[Саладын]]
# [[Ёсіф Сталін]]
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсэн]]
# [[Тымур]]
# [[Умар ібн аль-Хатаб]]
# '''[[Цынь Шыхуандзі]]'''
# [[Гай Юліюс Цэзар]]
# '''[[Чынгісхан]]'''
# [[Ўінстан Чэрчыль]]

=== Рэлігійныя фігуры і багасловы ===
# [[Абрам]]
# [[Тамаш Аквінскі]]
# [[Аўгустын]]
# '''[[Гаўтама Буда]]'''
# [[Аль-Газалі]]
# '''[[Ісус Хрыстос]]'''
# [[Мартын Лютэр]]
# '''[[Майсей]]'''
# '''[[Мухамад]]'''
# [[Нагарджуна]]

== Філязофія і псыхалёгія ==

=== Філязофія ===
# '''[[Веды]]'''
# [[Імавернасьць]]
# [[Дыялектыка]]
# [[Ісьціна]]
# [[Лёгіка]]
# [[Прыгажосьць]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Розум]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Рэальнасьць]]
# [[Свабода волі]] {{іконка|НАКІД}}
# '''[[Філязофія]]'''
# [[Фэмінізм]]
# [[Эпістэмалёгія]]
# [[Этыка]] {{іконка|НАКІД}}

=== Псыхалёгія ===
# [[Любоў]]
# '''[[Мысьленьне]]''' {{іконка|ПАЧАТАК}}
# '''[[Паводзіны]]''' {{іконка|НАКІД}}
# [[Псыхалёгія]]
# '''[[Эмоцыя]]''' {{іконка|НАКІД}}

== Рэлігія ==

=== Сьветапогляд і рэлігія ===
# '''[[Бог]]'''
# '''[[Міталёгія]]'''
# Сьветапоглядныя філязофіі
## [[Атэізм]]
## [[Матэрыялізм]]
## [[Монатэізм]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Політэізм]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Фундамэнталізм]] {{іконка|НАКІД}}
# '''[[Душа]]'''
# [[Рэінкарнацыя]]
# '''[[Рэлігія]]'''
# Пэўныя рэлігіі
## '''[[Будызм]]'''
## [[Даасізм]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Джайнізм]] {{іконка|НАКІД}}
## '''[[Індуізм]]'''
## [[Зараастрызм]]
## '''[[Іслам]]'''
### [[Сунізм]]
### [[Шыізм]]
## [[Канфуцыянства]]
## [[Сыкхізм]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Сінтаізм]]
## '''[[Хрысьціянства]]'''
### [[Каталіцкая Царква]]
### [[Пратэстанцтва]]
## '''[[Юдаізм]]'''

== Грамадзкія навукі ==
# '''[[Грамадзтва]]'''
# [[Цывілізацыя]]
# '''[[Адукацыя]]'''

=== Сям’я і стасункі ===
# '''[[Сям’я]]'''
# '''[[Дзіця]]'''
# [[Жанчына]]
# [[Мужчына]]
# '''[[Шлюб]]'''

=== Палітыка ===
# '''[[Палітыка]]'''
# [[Анархізм]]
# [[Глябалізацыя]]
# '''[[Дзяржава]]'''
# [[Дыктатура]]
# [[Дыпляматыя]]
# [[Дэмакратыя]]
# [[Каляніялізм]]
# [[Ідэалёгія]]
# [[Імпэрыялізм]]
# [[Камунізм]]
# [[Кансэрватызм]]
# [[Лібэралізм]]
# [[Манархія]]
# [[Марксізм]]
# [[Нацыяналізм]]
# [[Палітычная партыя]]
# [[Прапаганда]]
# [[Рэспубліка]]
# [[Сацыялізм]]
# [[Тэрарызм]]
# '''[[Урад]]'''
# [[Фашызм]]

=== Бізнэс і эканоміка ===
# '''[[Эканоміка]]'''
# [[Валюта]]
## [[Эўра]]
## [[Амэрыканскі даляр]]
## [[Гандаль]]
# '''[[Грошы]]'''
# [[Капітал]]
# [[Капіталізм]]
# [[Падатак]]
# [[Прамысловасьць]]

=== Права ===
# '''[[Права]]'''
# [[Канстытуцыя]]

=== Міжнародныя арганізацыі ===
# [[Арабская ліга]]
# '''[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]]'''
## [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]]
## [[Міжнародны валютны фонд]]
## [[Міжнародны Суд ААН]]
## [[Сусьветная арганізацыя здароўя]]
# [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]]
# [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] {{Іконка|ДА}}
# [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]
# [[Афрыканскі зьвяз]]
# '''[[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]]'''
# [[Нобэлеўская прэмія]]
# [[Садружнасьць нацыяў]]
# [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] {{Іконка|ДА}}
# [[Сусьветны банк]]
# [[Эўрапейскі Зьвяз]]

=== Вайна і войска ===
# '''[[Вайна]]'''
# '''[[Армія]]'''
# [[Грамадзянская вайна]]
# '''[[Мір]]'''

=== Сацыяльныя пытаньні ===
# [[Аборт]]
# [[Беднасьць]]
# '''[[Правы чалавека]]'''
# '''[[Рабства]]'''
# [[Дыскрымінацыя]]
## [[Расізм]]
# '''[[Сьмяротная кара]]'''

== Мова і літаратура ==
# '''[[Мова]]'''
# Пэўныя мовы
## [[Арабская мова]]
## [[Ангельская мова]]
## [[Бэнгальская мова]]
## [[Гіндустані]]
## [[Гішпанская мова]]
## [[Грэцкая мова]]
## [[Іўрыт]]
## [[Карэйская мова]]
## [[Кітайская мова]]
## [[Лацінская мова]]
## [[Нямецкая мова]]
## [[Партугальская мова]]
## [[Пэрсыдзкая мова]]
## [[Расейская мова]]
## [[Санскрыт]]
## [[Суахілі]]
## [[Турэцкая мова]]
## [[Француская мова]]
## [[Японская мова]]
# [[Мовазнаўства]]
# [[Граматыка]]
# '''[[Слова]]'''
## [[Склад]]
## [[Фанэма]]
# '''[[Пераклад]]'''
# [[Пісьменнасьць]]
# '''[[Пісьменства]]'''
## [[Арабскае пісьмо]]
## [[Грэцкі альфабэт]]
## [[Кірыліца]]
## [[Кітайскае пісьмо]]
## [[Лацінскае пісьмо]]
# '''[[Літаратура]]'''
## [[Біблія]]
## [[Проза]] {{Іконка|НАКІД}}
### [[Мастацтва вайны]]
## [[Мастацкая выдумка]]
### [[Тысяча і адна ноч]]
## [[Раман]] {{Іконка|НАКІД}}
### [[Аповесьць пра Гэндзі]] {{Іконка|НАКІД}}
## '''[[Паэзія]]''' {{Іконка|НАКІД}}
### [[Іліяда]]
### [[Магабгарата]]
### [[Шагнамэ]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
### [[Эпас пра Гільгамэша]] {{Іконка|НАКІД}}

== Навука ==
# [[Навука]]
# [[Прырода]]

=== Астраномія ===
# '''[[Астраномія]]'''
# [[Астэроід]]
# '''[[Вялікі выбух]]'''
# '''[[Галяктыка]]'''
## [[Млечны Шлях]]
# '''[[Зорка]]'''
## '''[[Сонца]]'''
# [[Камэта]]
# '''[[Месяц (спадарожнік)|Месяц]]'''
# '''[[Плянэта]]'''
## [[Вэнэра]]
## '''[[Зямля]]'''
## [[Марс]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Мэркурый]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Нэптун]]
## [[Сатурн]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Уран]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Юпітэр]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Сонечная сыстэма]]
# [[Сусьвет]]
# [[Касьмічны палёт]]
# [[Чорная дзірка]]

=== Біялёгія ===
# '''[[Біялёгія]]'''
# [[Прыручэньне]]
# [[Батаніка]]
# [[Біялягічная клясыфікацыя]]
## [[Від (біялёгія)|Від]]
# Біялягічныя матэрыялы
## [[Бялкі]]
## '''[[Дэзоксырыбануклійная кісьля]]'''
## [[Фэрмэнты]]
# '''[[Жыцьцё]]'''
# '''[[Сьмерць]]'''
## [[Самагубства]]
# [[Экалёгія]]
## [[Віды пад пагрозай выміраньня]]

==== Біялягічныя працэсы ====
# '''[[Мэтабалізм]]'''
## [[Страваваньне]]
## [[Фізыялёгія дыханьня]]
## '''[[Фотасынтэз]]'''
# '''[[Эвалюцыя]]'''
# '''[[Размнажэньне]]''' {{іконка|ПАЧАТАК}}
## [[Плоць]]
## [[Цяжарнасьць чалавека]]

==== Анатомія ====
# '''[[Анатомія]]'''
# [[Дыхальная сыстэма]]
# '''[[Вуза]]'''
# [[Крывяносная сыстэма]]
## [[Кроў]]
## [[Сэрца]]
# [[Нэрвовая сыстэма]]
## [[Галаўны мозаг]]
## [[Нэрва]]
## [[Сэнсорная сыстэма]]
### [[Вока]]
### [[Вуха]]
### [[Нос]]
### [[Смак]]
# [[Скура]]
# [[Рэпрадукцыйная сыстэма]]
# [[Страўнікава-кішачны тракт]]
## [[Печань]]
## [[Тонкая кішка]]
## [[Тоўстая кішка]]
# [[Цягліцы]] {{Іконка|ДА}}
# [[Шкілет]]
# [[Эндакрынная сыстэма]]

==== Здароўе і мэдыцына ====
# '''[[Мэдыцына]]'''
# [[Атлусьценьне]]
# [[Вакцына]]
# '''[[Вірус]]'''
## [[Грып]]
## [[Натуральная воспа]]
# [[Вэнэрычныя хваробы]]
## '''[[СНІД]]'''
# [[Галаўны боль]]
# [[Гастраэнтэрыт]]
# [[Залежнасьць]]
## [[Этаноль]]
## [[Тытунь]]
# '''[[Здароўе]]'''
# [[Імунная сыстэма]]
# [[Інваліднасьць]]
## [[Глухата]]
## [[Сьлепата]]
# [[Псыхічны разлад]]
# [[Інсульт]]
# [[Інфаркт міякарда]]
# [[Лекі]]
## [[Антыбіётык]]
# '''[[Малярыя]]'''
# [[Мэнструацыя]]
# [[Недаяданьне]]
# [[Пандэмія]]
# [[Пнэўманія]]
# [[Поліяміеліт]]
# [[Застуда]]
# '''[[Рак (захворваньне)|Рак]]'''
# [[Стаматалёгія]]
# [[Сухоты]]
# '''[[Хвароба]]'''
# [[Хвароба Альцгаймэра]]
# [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх|ХАХЛ]]
# [[Цукровы дыябэт]]
# [[Эпілепсія]]

==== Арганізмы ====
# '''[[Арганізм]]'''
# '''[[Жывёлы]]'''
## [[Нэматоды]]
## [[Малюскі]]
## [[Суставаногія]]
### '''[[Вусякі]]'''
#### [[Пчолы]]
#### [[Камары]]
#### [[Мурашкі (вусякі)|Мурашкі]]
### [[Павукі]]
## Хордавыя
### '''[[Земнаводныя]]'''
### '''[[Птушкі]]'''
#### [[Галубовыя]]
#### [[Курыца]]
### '''[[Рыбы]]'''
#### [[Акулы]]
### '''[[Паўзуны]]'''
#### [[Дыназаўр]]
#### [[Зьмеі]]
### '''[[Сысуны]]'''
#### [[Авечка]]
#### [[Вярблюд]]
#### [[Грызуны]]
#### [[Кітападобныя]]
#### [[Кот]]
#### [[Прыматы]]
##### '''[[Чалавек]]'''
#### [[Свойскі бык]]
#### [[Свойскі конь]]
#### [[Сабака]]
#### [[Сьвіньня]]
# [[Археі]]
# '''[[Бактэрыі]]'''
# '''[[Водарасьці]]'''
# '''[[Грыбы]]'''
# [[Пратысты]]
# '''[[Расьліны]]'''
## [[Дрэва]]
## [[Кветка]]

=== Хімія ===
# '''[[Хімія]]'''
# [[Неарганічная хімія]]
# [[Біяхімія]]
# [[Хімічнае злучэньне]]
## [[Аснова (хімія)|Аснова]]
## [[Кісьля]]
## [[Солі]]
# '''[[Хімічны элемэнт]]'''
## '''[[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]]'''
## [[Азот]]
## [[Алюмін]]
## '''[[Вадарод]]'''
## [[Вуглярод]]
## '''[[Золата]]'''
## '''[[Жалеза]]'''
## [[Медзь]]
## [[Срэбра]]
## '''[[Тлен]]'''
## [[Цына]]
# [[Арганічная хімія]]
## [[Вугляводы]]
## [[Гармоны]]
## [[Ліпіды]]
## [[Сьпірт]]
# '''[[Малекула]]'''
# [[Аналітычная хімія]]
# [[Фізычная хімія]]

=== Надвор’е, клімат і геалёгія ===
# [[Вулькан]]
# '''[[Геалёгія]]'''
## [[Горная парода]]
## '''[[Мінэрал]]'''
### [[Алмаз]]
## [[Тэктоніка пліт]]
# [[Землятрус]]
# '''[[Клімат]]'''
## [[Глябальнае пацяпленьне]]
## [[Эль Ніньнё]]
# [[Кругазварот вады]]
# '''[[Надвор’е]]'''
## [[Вецер]]
## [[Дождж]]
## [[Сьнег]]
## [[Віхраслуп]]
## [[Трапічны цыклён]]
## [[Хмара]]
# [[Стыхійнае бедзтва]]
## [[Паводка]]
## [[Цунамі]]

=== Фізыка ===
# '''[[Фізыка]]'''
# '''[[Агрэгатны стан]]''' {{іконка|НАКІД}}
## [[Вадкасьць]]
## [[Газ]]
## [[Плязма]]
## [[Цьвёрдае цела]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Агульная тэорыя адноснасьці]]
# '''[[Атам]]'''
# [[Вакуўм]]
# '''[[Гук]]''' {{іконка|НАКІД}}
# [[Дзяленьне ядра]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Квантавая мэханіка]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Клясычная мэханіка]]
# [[Магніт]]
# '''[[Маса]]'''
# '''[[Мэтал]]'''
## [[Сталь]]
# [[Паскарэньне]]
# [[Паўправаднік]]
# [[Радыяактыўнасьць]]
# '''[[Сіла (фізычная велічыня)|Сіла]]'''
## [[Гравітацыя]]
## [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Слабое ўзаемадзеяньне]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] {{іконка|НАКІД}}
### [[Магнітнае поле]] {{іконка|НАКІД}}
# [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]]
# [[Тэмпэратура]]
# [[Тэрмадынаміка]]
# '''[[Хуткасьць]]''' {{іконка|НАКІД}}
## [[Хуткасьць сьвятла]]
# '''[[Час]]''' {{іконка|НАКІД}}
# [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Сьвятло]]
### '''[[Колер]]'''
## [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] {{іконка|НАКІД}}
# '''[[Энэргія]]'''
## [[Закон захаваньня энэргіі]] {{іконка|НАКІД}}

=== Сыстэма мераў і адзінкі вымярэньня ===
# '''[[Вымярэньне]]''' {{іконка|НАКІД}}
# [[Кіляграм]]
# [[Літар]]
# [[Міжнародная сыстэма СІ]]
# [[Мэтар]]
# [[Сэкунда]]

=== Хронамэтрыя ===
# '''[[Год]]'''
# '''[[Содні]]'''
# '''[[Каляндар]]'''
## [[Грыгарыянскі каляндар]]
# [[Часавы пас]]
# [[Гадзіньнік]]

=== Харчаваньне ===
# [[Ежа]]
# [[Гародніна]]
## [[Бульба]]
# [[Затаўка]]
# [[Збожжа]]
## [[Кукуруза]]
## [[Пшаніца]]
## [[Рыс]]
## [[Сорга двухколернае]]
## [[Ячмень звычайны]]
# [[Мёд]]
# [[Мяса]]
# [[Плод]]
## [[Арэхі]]
## [[Банан (плод)|Банан]]
## [[Вінаград (ягада)|Вінаград]]
## [[Культурная соя]] {{іконка|НАКІД}}
## [[Цытрус]]
## [[Яблык]]
## [[Харчовая соль]]
# [[Сыр]]
# [[Хлеб]]
# [[Цукар]]
# [[Шакаляд]]

==== Напоі ====
# '''[[Вада]]'''
# [[Віно]]
# [[Гарбата]]
# [[Кава]]
# '''[[Малако]]'''
# [[Піва]]
# [[Сок]]

=== Матэматыка ===
# '''[[Матэматыка]]'''
# [[Альгебра]]
## [[Лінейная альгебра]]
## [[Лягарытм]]
# '''[[Арытмэтыка]]'''
# [[Бясконцасьць]]
# '''[[Геамэтрыя]]'''
## [[Кут]]
## [[Пі]]
## [[Плошча]]
## [[Тэарэма Пітагора]]
# '''[[Лік]]'''
## [[Камплексны лік]]
## [[Тэорыя лікаў]]
# [[Матэматычны аналіз]]
## [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]]
## [[Лікавы аналіз]]
# [[Матэматычны доказ]]
# [[Раўнаньне]]
# [[Статыстыка]]
# [[Сымэтрыя]]
# [[Сыстэма каардынат]]
# [[Трыганамэтрыя]]
# [[Тэорыя мностваў]]
# [[Функцыя (матэматыка)]]

== Тэхналёгія ==
# '''[[Тэхналёгія]]'''
# [[Адзеньне]]
## [[Бавоўна]]
# [[Біятэхналёгія]]
# [[Мэталюргія]]
# [[Нанатэхналёгіі]]
# '''[[Сельская гаспадарка]]'''
## [[Абвадненьне]]
## [[Плуг]]
# [[Інжынэрная справа]]
## [[Кола]]
## [[Машына]]
## [[Робат]]
## [[Шруба]]

=== Камунікацыя ===
# '''[[Зносіны]]'''
# [[Друк]]
# [[Журналістыка]]
## [[Газэта]]
# '''[[Інфармацыя]]'''
## [[Энцыкляпэдыя]]
# [[Бібліятэка]]
## [[Кніга]]
# [[Тэлефон]]

=== Электроніка ===
# [[Электроніка]]
## [[Частасьць]]
## [[Электрычны ток]]
# Кампанэнты
## [[Дыёд]]
## [[Кандэнсатар]]
## [[Рэзыстар]]
## [[Транзыстар]]
## [[Трансфарматар]]
## [[Шпуля індуктыўнасьці]]

==== Кампутары і Інтэрнэт ====
# '''[[Кампутар]]''' {{Іконка|НАКІД}}
## [[Цьвёрды дыск]]
## [[Цэнтральны працэсар]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Апэрацыйная сыстэма]]
# [[Інтэрнэт]]
## [[Сусьветнае павуціньне]] {{Іконка|ПАЧАТАК}}
## [[Электронная пошта]]
# [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]]
## [[Альгарытм]]
# [[Мова праграмаваньня]]
# [[Праграмнае забесьпячэньне]]
# [[Штучны інтэлект]]

=== Энэргія і паліва ===
# [[Агонь]]
# [[Аднаўляльная энэргія]]
# [[Выкапнёвае паліва]]
# [[Парасілавая ўстаноўка]]
# [[Рухавік унутранага згараньня]]
# [[Электрычнасьць]]
## [[Ядзерная энэргетыка]]

=== Сыравіна ===
# [[Драўніна]]
# [[Папера]]
# [[Плястмаса]]
# [[Шкло]]

=== Транспарт ===
# [[Транспарт]]
# [[Аўтамабіль]]
# [[Карабель]]
# [[Паветранае судна]]
# [[Падводная лодка]]
# [[Ровар]]
# [[Цягнік]]

=== Зброя ===
# [[Зброя]]
## [[Меч]]
## [[Пальная зброя]]
### [[Кулямёт]]
## [[Ядзерная зброя]]
# [[Выбуховае рэчыва]]
## [[Дымны порах]]
# [[Танк]]

== Мастацтва і адпачынак ==
# '''[[Культура]]'''
# '''[[Мастацтва]]''' {{Іконка|НАКІД}}
## [[Жывапіс]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[Комікс]]
## [[Скульптура]]
### [[Ганчарства]]
## [[Фатаграфія]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Каліграфія]]
# [[Мода]]
# '''[[Танец]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# '''[[Тэатар]]''' {{Іконка|НАКІД}}

=== Архітэктура і грамадзкае праектаваньне ===
# '''[[Архітэктура]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# [[Арка]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Вежа]]
# '''[[Жытло]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# [[Канал]]
# [[Купал]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Мост]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# [[Піраміда (архітэктура)|Піраміда]]
# [[Плаціна]]
# Пэўныя збудаваньні
## [[Ангкор-Ват]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Вялікая кітайская сьцяна]]
## [[Калізэй]] {{Іконка|ДА}}
## [[Нэкропаль Гізы]]
## [[Партэнон]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Базыліка Сьвятога Пятра]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)|Сафійскі сабор]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Статуя Свабоды]] {{Іконка|ПАЧАТАК}}
## [[Тадж Магал]]
## [[Эйфэлева вежа]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[ГЭС Тры цясьніны]]

=== Фільм, радыё і тэлебачаньне ===
# '''[[Фільм]]''' {{Іконка|НАКІД}}
## [[Мультыплікацыя]]
# '''[[Радыё]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# '''[[Тэлебачаньне]]''' {{Іконка|НАКІД}}

=== Музыка ===
# '''[[Музыка]]''' {{Іконка|НАКІД}}
# [[Песьня]] {{Іконка|НАКІД}}
# Пэўныя музычныя жанры
## [[Блюз]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Гіп-гоп]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Джаз]]
## [[Клясычная музыка]]
### [[Опэра]]
### [[Сымфонія]]
## [[Рок-музыка]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[Рэгі]]
## [[Самба]]
## [[Флямэнка]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[Электронная музыка]]
# Пэўныя музычныя інструмэнты
## [[Барабан]]
## [[Гітара]]
## [[Скрыпка]]
## [[Труба]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[Фартэпіяна]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Флейта]]

=== Адпачынак ===
# '''[[Гульня]]''' {{Іконка|НАКІД}}
## [[Го]] {{Іконка|НАКІД}}
## [[Кароткія нарды]]
## [[Шахматы]] {{Іконка|АА}}
## [[Кампутарная гульня]]
# [[Баявыя мастацтвы]]
## [[Дзюдо]]
# [[Азартная гульня]]
# [[Алімпійскія гульні]] {{Іконка|НАКІД}}
# '''[[Спорт]]''' {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Баскетбол]]
## [[Бэйсбол]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Гольф]]
## [[Крыкет]]
## [[Лёгкая атлетыка]]
## [[Плаваньне]]
## [[Рэгбі]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Тэніс]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
## [[Футбол]] {{Іконка|АРТЫКУЛ}}
# '''[[Цацка]]'''

== Гісторыя і геаграфія ==

=== Гісторыя ===
# '''[[Гісторыя]]'''

==== Першабытнае грамадзтва і старажытны сьвет ====
# [[Дагістарычны час]]
# [[Каменны век]]
# [[Бронзавы век]]
# [[Жалезны век]]
# [[Мэсапатамія]]
# [[Шумэр]]
# [[Старажытны Эгіпет]]
# [[Старажытная Грэцыя]]
# [[Рымская імпэрыя]]
# [[Дынастыя Хань]]
# [[Імпэрыя Гупта]]

==== Сярэднявечча і Адраджэньне ====
# [[Адраджэньне]]
# [[Асманская імпэрыя]]
# [[Ацтэкі]]
# [[Бізантыйская імпэрыя]]
# [[Вікінгі]]
# [[Дынастыя Мін]]
# [[Дынастыя Тан]]
# [[Крыжовыя паходы]]
# [[Мангольская імпэрыя]]
# [[Рэфармацыя]] {{Іконка|ДА}}
# [[Сьвятая Рымская імпэрыя]]
# [[Імпэрыя інкаў]]
# [[Малійская імпэрыя]]
# [[Мая]]
# [[Сярэднявечча]]
# [[Халіфат Абасыдаў]]
# [[Эпоха Асьветніцтва]]

==== Сучаснасьць ====
# [[Апартэід]]
# [[Арабска-ізраільскі канфлікт]]
# '''[[Брытанская імпэрыя]]'''
# [[Вайна ў Віетнаме]]
# [[Вялікая дэпрэсія]]
# [[Галакост]]
# [[Грамадзянская вайна ў ЗША]]
# [[Дынастыя Цын]]
# '''[[Індустрыяльная рэвалюцыя]]'''
# [[Нацысцкая Нямеччына]]
# [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]]
# [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]]
# [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]
# [[Першая сусьветная вайна]]
# '''[[Другая сусьветная вайна]]'''
# '''[[Француская рэвалюцыя]]'''
# '''[[Халодная вайна]]'''

=== Геаграфія ===
# '''[[Геаграфія]]'''
# '''[[Акіян]]'''
# [[Гара]]
# '''[[Горад]]'''
# '''[[Кантынэнт]]'''
# [[Лес]]
# '''[[Мора]]'''
# [[Паўднёвы полюс]]
# [[Паўночны полюс]]
# [[Пустэльня]]
# [[Рака]]

==== Кантынэнты і асноўныя рэгіёны ====
# '''[[Азія]]'''
# '''[[Аўстралія і Акіянія]]'''
# '''[[Антарктыда]]'''
# '''[[Афрыка]]'''
# '''[[Паўднёвая Амэрыка]]'''
# '''[[Паўночная Амэрыка]]'''
# [[Сярэдні Ўсход]]
# '''[[Эўропа]]'''

==== Краіны ====
# [[Альжыр]]
# [[Аргентына]]
# [[Аўганістан]]
# [[Аўстралія]]
# [[Аўстрыя]]
# [[Банглядэш]]
# '''[[Бразылія]]'''
# [[Ватыкан]]
# [[Віетнам]]
# '''[[Вялікабрытанія]]'''
# '''[[Гішпанія]]'''
# [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]
# '''[[Злучаныя Штаты Амэрыкі]]'''
# [[Ізраіль]]
# [[Інданэзія]]
# '''[[Індыя]]'''
# [[Ірак]]
# '''[[Іран]]'''
# '''[[Італія]]'''
# [[Калюмбія]]
# [[Канада]]
# '''[[Кітай]]'''
# [[Куба]]
# [[Мэксыка]]
# [[Нігерыя]]
# [[Нідэрлянды]]
# '''[[Нямеччына]]'''
# [[Пакістан]]
# [[Партугалія]]
# [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]]
# [[Польшча]]
# '''[[Расея]]'''
# [[Рэспубліка Карэя]]
# [[Саудаўская Арабія]]
# [[Судан]]
# [[Тайлянд]]
# [[Танзанія]]
# [[Турэччына]]
# [[Украіна]]
# [[Філіпіны]]
# '''[[Францыя]]'''
# [[Швайцарыя]]
# [[Эгіпет]]
# [[Этыёпія]]
# '''[[Японія]]'''

==== Гарады ====
# [[Амстэрдам]]
# [[Атэны]]
# [[Багата]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# [[Брусэльскі сталічны рэгіён]]
# [[Буэнас-Айрэс]]
# '''[[Бэрлін]]'''
# [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]]
# [[Вена]]
# [[Ганконг]]
# [[Дака]]
# [[Дамаск]]
# [[Джакарта]]
# [[Дубай]]
# [[Дэлі]]
# '''[[Ерусалім]]'''
# [[Каір]]
# [[Калката]]
# [[Карачы]]
# [[Кейптаўн]]
# [[Кіншаса]]
# [[Лагас]]
# '''[[Лёндан]]'''
# [[Лос-Анджэлес]]
# [[Мадрыд]]
# [[Масква]]
# [[Мумбаі]]
# [[Мэка]]
# [[Мэхіка]]
# [[Найробі]]
# '''[[Нью-Ёрк]]'''
# '''[[Парыж]]'''
# '''[[Пэкін]]'''
# [[Рыю-дэ-Жанэйру]]
# '''[[Рым]]'''
# [[Санкт-Пецярбург]]
# [[Сан-Паўлу]]
# [[Стамбул]]
# [[Сыднэй]]
# [[Сынгапур]]
# [[Сэул]]
# '''[[Токіё]]'''
# [[Тэгеран]]
# [[Шанхай]]

==== Вадаёмы і вадатокі ====
# '''[[Амазонка]]'''
# [[Арктычны акіян]]
# '''[[Атлянтычны акіян]]'''
# [[Байкал]]
# [[Балтыйскае мора]]
# [[Вікторыя (возера)|Вікторыя]]
# [[Волга]]
# [[Вялікі бар’ерны рыф]]
# [[Вялікія азёры]]
# [[Ганг]]
# [[Дунай]]
# [[Інд]]
# '''[[Індыйскі акіян]]'''
# [[Карыбскае мора]] {{Іконка|НАКІД}}
# [[Касьпійскае мора]]
# [[Конга (рака)|Конга]]
# [[Міжземнае мора]]
# [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]
# [[Нігер (рака)|Нігер]]
# '''[[Ніл]]'''
# [[Панамскі канал]]
# [[Паўднёва-Кітайскае мора]]
# [[Паўднёвы акіян]]
# [[Паўночнае мора]]
# [[Райн]]
# [[Суэцкі канал]]
# [[Хуанхэ]]
# '''[[Ціхі акіян]]'''
# [[Чорнае мора]]
# [[Янцзы]]

==== Горы, даліны і пустэльні ====
# [[Альпы]]
# [[Анды]]
# '''[[Гімалаі]]'''
## [[Эвэрэст]]
# [[Кіліманджара]]
# '''[[Сахара]]'''
# [[Скалістыя горы]]

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы| ]]</text>
      <sha1>klgxt3vhgeyab5d1j6pul80ssvjy25e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84545</id>
    <revision>
      <id>2699831</id>
      <parentid>1860659</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1055" sha1="i6ithl4afh0m0yirv1db3vx2iiw5ft7" xml:space="preserve">{{Населены пункт}}
'''Вік''' ({{мова-is|Vík}} альбо ''Vík í Mýrdal'' — ''Бухта ў балотнай даліне'') — самая паўднёвая вёска ў [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]], знаходзіцца за 180 км на паўднёвы ўсход ад [[Рэйк'явік]]а, на акруговай дарозе Ісьляндыі. Вік — самае вільготнае месца ў Ісьляндыі.

== Выбітныя мясьціны ==

Адной з выбітных мясьцін Віка зьяўляецца [[Рэйнісдрангар]] — [[базальт]]авыя калёны ў моры. Таксама вёска вядомая чорным пяшчаным [[пляж]]ам, амэрыканскі часопіс ''Islands Magazine'' назваў яго адным з самых найпрыгажэйшых пляжаў на Зямлі.

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ісьляндыі]]
[[Катэгорыя:Судурлянд]]</text>
      <sha1>i6ithl4afh0m0yirv1db3vx2iiw5ft7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699836</id>
      <parentid>2699831</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+каардынаты</comment>
      <origin>2699836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="8qj5qrlzdj9um58gukvczjx373hpb22" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е   = паўночнае
 |Шырата градусаў  = 63
 |Шырата хвілінаў  = 25
 |Шырата сэкундаў  = 10
|Даўгата паўшар’е  = заходняе
 |Даўгата градусаў = 19
 |Даўгата хвілінаў = 00
 |Даўгата сэкундаў = 35
}}
'''Вік''' ({{мова-is|Vík}} альбо ''Vík í Mýrdal'' — ''Бухта ў балотнай даліне'') — самая паўднёвая вёска ў [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]], знаходзіцца за 180 км на паўднёвы ўсход ад [[Рэйк'явік]]а, на акруговай дарозе Ісьляндыі. Вік — самае вільготнае месца ў Ісьляндыі.

== Выбітныя мясьціны ==

Адной з выбітных мясьцін Віка зьяўляецца [[Рэйнісдрангар]] — [[базальт]]авыя калёны ў моры. Таксама вёска вядомая чорным пяшчаным [[пляж]]ам, амэрыканскі часопіс ''Islands Magazine'' назваў яго адным з самых найпрыгажэйшых пляжаў на Зямлі.

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ісьляндыі]]
[[Катэгорыя:Судурлянд]]</text>
      <sha1>8qj5qrlzdj9um58gukvczjx373hpb22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Сташэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87267</id>
    <revision>
      <id>2699794</id>
      <parentid>2630756</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62005" sha1="6n27304c9awtbcjtpen0ioxi5n3rv9w" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
[[File:Літаратурнае аб’яднанне «Полымя» 1928.jpg|міні|зьлева|300пкс|Сябры літаратурнага абʼяднаньня «[[Полымя (літаратурнае аб’яднаньне)|Полымя]]». Сядзяць: [[Якуб Колас]], [[Цішка Гартны]], [[Янка Купала]], [[Міхась Чарот]], Васіль Сташэўскі; Стаяць: [[Алесь Ляжневіч]], [[Міхайла Грамыка]], [[Уладзіслаў Галубок]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Анатоль Вольны]], [[Алесь Дудар]], [[Алесь Гурло]] ]]
'''Васіль Пятровіч Сташэўскі''' (23 сакавіка 1895 в. [[Сьвінка (Менская вобласьць)|Сьвінка]] каля [[Капыль|Капыля]] — 29 кастрычніка 1937, [[Менск]]) — беларускі драматург і празаік. Псэўданімы: 1) В. С; 2) Ст. В.; 3) Сташэўскі Базыль&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Янка Саламевіч]].|частка = |загаловак =Слоўнік беларускіх псеўданімаў (XVI—XX стст.) |арыгінал = |спасылка =
https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/uploaded06/Salamievic.Slounik_bielaruskich_psieudanimau.1983.pdf |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1983 |том = |старонкі =32, 110, 114, 198 |старонак =207 |сэрыя = |isbn = |наклад =4000 }}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сялянскай сямьі. У 1914 годзе скончыў [[Нясьвіская настаўніцкая сэмінарыя|Нясьвіскую настаўніцкую сэмінарыю]]. Удзельнічаў у [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]. У 1919—1920 настаўнічаў — удзель­нік антыпольскага руху на [[Слуцкае княства|Случчыне]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Базыль Сташэўскі.| загаловак = 1920 год. Успаміны аб партызанскім руху на Беларусі.| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1928-029a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Звязда]] | тып = газэта | год  =1928 | том   = | нумар  = 29| старонкі  = 2 | issn  = 1990-763x| архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;. У шэрагах [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] на [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. У 1920—1921 — ваенкам і загадчык аддзелу асьветы Магілянскага валаснога рэўкаму, сакратар Нясьвіскага павятовага ваенкамату, загадчык беларускага пададзелу Менскага павятовага аддзелу народнай асьветы. У 1923 — настаўнічаў. У 1924 скончыў [[Менскі настаўніцкі інстытут]]. Выкладаў гісторыю й літаратуру на настаўніцкіх курсах і на рабфаку ў [[Ворша|Воршы]], узначальвау культадзьдзел Аршанскага акруговага Савета прафсаюзау. З 1926 жыў у Менску, з 1927 г. — адказным сакратаром літаратурнага аб’яднаньня «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|Маладняк]]», з 1929 г. — аб’яднаньня «[[Полымя (літаратурнае аб’яднаньне)|Полымя]]». У 1928—1929 у газэце «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]». 

Уваходзіў у [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў|Беларускую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянэраў]], арганізацыю «[[Маладая Беларусь (1918)|Маладая Беларусь]]», са студзеня 1920 сябар Беларускай камуністычнай арганізацыі, са жніўня чалец КП(б)Б. За пратэсты супраць арышту членаў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў выключаны ў маі 1921 з КП(б)Б. Чалец [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюза беларускіх пісьменьнікаў]] з 1934 году. 

Арыштаваны 4 лістапада 1936 году. Асуджаны 28 кастрычніка 1937 году да ВМП з канфіскацыяй маёмасьці. 3 чэрвеня 1937 году Галоўная ўправа ў справах літаратуры й выдавецтваў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] (Галоўліт БССР) выдала Загад № 33 «Сьпіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі зь бібліятэк грамадзкага карыстаньня, навучальных установаў і кнігагандлю». Паводле Загаду № 33, які «не падлягае абвяшчэньню», «усе кнігі» Васіля Сташэўскага прадугледжвалася «спальваць»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Алесь Лукашук]].|загаловак=Мова гарыць (Загад № 33)|спасылка=http://imperiaduhu.by/gistoryia/gist-novychas/novy%20-20-1-BSSR/novy-20-1-BSSR/mova-garyc.html|выданьне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=часопіс|год=1996|нумар=3|старонкі=76—91|issn=0236-1019}}&lt;/ref&gt;. Рэабілітаваны 8 чэрвеня 1957 году. Асабовая справа № 10477-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110914235259/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19807 Сташэўскі Васіль Пятровіч] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}&lt;/ref&gt;.

Сташэўская Лідзія Пятроўна, жонка Васіля Сташэўскага, арыштавана 5 лістапада. Нарадзілася 2 кастрычніка 1908 году ў Менску ў сямʼі службоўца,  гідратэхнік [[БНТУ|Менскага інстытуту харчовай прамысловасьці]], жыла ў Менску, вуліца Правіянцкая, д. 33, кв. 1. 28 лістапада 1937 асуджана асобай нарадай пры [[НКВД]] як «член сямʼі расстралянага ворага народа» да 8 гадоў ППК і этапавана ў [[Акмолінскі лягер жонак здраднікаў Радзімы|Карагандзінскі канцлагер НКУС]] [[Казаская ССР|Казаскай ССР]]. Вызвалена 6 лістапада 1945 году. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана трыбуналам БВА 24 ліпеня 1956. Асабовая справа № 6762-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Леанід Маракоў]].|частка = |загаловак = Ахвяры і карнікі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/akhvyary-i-karniki-marakow-leanid|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = |год = 2007|том = |старонкі = 74—75 |старонак = 440|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

== Творчасьць ==
Друкаваўся з 1923 г., першую п’есу «''На другі дзень''» апублікаваў у 1926 г. («Аршанскі маладняк»). Надрукаваў п’есы «Бацька і сын», «Кацярына», «Сашка-будаўнік», аднаактоўкі «Беспрытульныя», «У цемры» (усе ў 1927), «Музыка Цвілеўскі», «Спявай, вясна!» (абедзве ў 1928), «Архангелы з крэсаў» (1929), «Прысяга ў лесе» (1930), «Гарачы віхор» («Віхор», 1930), «На варце» (1932), «На платформу» (урывак у 1934), «Самсон і Людміла» (1936) і інш. [[Беларускі тэатар юнага гледача]] ў 1936 годзе паставіў яго пʼесу «Мікола Гоман».

Выйшлі кнігі прозы: «Па сонечным шляху» (эскізы, 1930), «Пад местачковым месяцам» (аповесьць, 1931), «Шуміць бярэзінка» (аповесць, 1933); нарысы «Гаворыць Асінстан імя Сталіна» і «Чырвоны сьцяг» (1930), «Койданаўская МТС» (1931), «Каласіцца зямля» (1932), зборнік выбраных празаічных твораў «Шуміць ярэзінка» (1963). Васіль Сташэўскі сабраў матэрыял для роману «Сымфонія Прыпяці», над якім пачаў працаваць у 1932 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Хроніка. У іншых аб’яднаньнях. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/487e27070011bbe58aa2c9241705341a.pdf| мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год  = 1931 | том   = | нумар  = 1| старонкі  = 125 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;.

{{Цытата|Лепшым творам пісьменьніка ўласьціва добрае веданьне жыцьця, уменьне бачыць і паказваць чалавека, арыгінальнае спалучэньне лірызму, тонкага гумару з публіцыстычнай накіраванасьцю. |[[Іван Чыгрын]]|}}.

== Кнігапіс ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
=== Паэзія ===
* {{Артыкул| аўтар =  В. Ст.| загаловак = І. Яны ідуць…, ІІ. Шэрым гусям. (Вершы). | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/3b1bf6fc11ece857b0b1d52abbd86254.pdf | мова  = | выданьне  =[[Аршанскі маладняк|Аршанскі маладняк]] | тып = часопіс | год  = 1926 | том   = | нумар  = 1(3) | старонкі  = 3, 14 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = І. Што за песьні. ІІ. Вясновае прывітаньне (вершы).  | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/635d00ce393d5656a2f782be87820219.pdf | мова  = | выданьне  =[[Аршанскі маладняк|Аршанскі маладняк]] | тып = часопіс | год  = 1926 | том   = | нумар  = 2(4) | старонкі  = 17, 27 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Жандараў натоўп: Верш. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/709fea74acbd5743e10a249cedcb290b.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоны сейбіт]] | тып = двухтыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да газэты «Беларуская вёска» | год  = 1927| том   = | нумар  = 6—7| старонкі  = 16 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = 3 паэмы «І зайгралі песню». | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/06b353a53b1e77fcdf2c1d5815c9d607.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоны сейбіт]] | тып = двухтыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да газэты «Беларуская вёска» | год  = 1927| том   = | нумар  = 8—9| старонкі  = 11, 12 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Пра бярозку пры дарозе: верш. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/062634eae83db57c414ddae208acf3b1.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоны сейбіт]] | тып = двухтыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да газэты «Беларуская вёска» | год  = 1927| том   = | нумар  = 15| старонкі  = 9 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі. | загаловак = «…Сёньня Нёман раскрыў свае грудзі…»: верш. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-064.pdf| мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =часопіс | год  = 1927, 20 сакавіка| том   = | нумар  = 64 (1956) | старонкі  = 7 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі. | загаловак = Семнаццаты і дваццаць сёмы: верш. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-206pdf| мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =часопіс | год  = 1927, 11 верасьня| том   = | нумар  = 206 (2093) | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

=== Апавяданьні ===
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Што восень, то не вясна: апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/c8fa902ace90a86c58f40bafcde30639.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоны сейбіт]] | тып = двухтыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да газэты «Беларуская вёска» | год  = 1927| том   = | нумар  = 17| старонкі  = 7—10 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Чорная ноч: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1928| том   = | нумар  = 10 | старонкі  = 40—45 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Пасьлізнуліся. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1929-056.pdf | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год  = 1929, 10 сакавіка| том   = | нумар  = 56 (2545) | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Першамайская кроў: Быль. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1929-097.pdf | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год  = 1929, 1 траўня| том   = | нумар  = 97 (2586) | старонкі  = 5 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = Васіль Сташэўскі. | загаловак = Пад звон кляновых жукоў: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/da173463a95a7711854dc5851a88188e.pdf | мова  = | выданьне  =[[Беларусь калгасная]] | тып = штомесячная ваенна=абарончая літаратурна-мастацкая часопісь | год  = 1932| том   = | нумар  = 3 | старонкі  = 81—84 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі. | загаловак = Палкоўнік Бурдыкін: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/2ffe1a69e49714e1db23f569ea829aca.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоная Беларусь (часопіс)|Чырвоная Беларусь]] | тып = ілюстраваны двухтыднёвы часопіс | год  = 1932 | том   = | нумар  = 4 | старонкі  = 2—5 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі. | загаловак = Загаловак добры: Замалеўкі. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/134f56cfdc718cca30802b5c54f35f38.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоная Беларусь (часопіс)|Чырвоная Беларусь]] | тып = ілюстраваны двухтыднёвы часопіс | год  = 1932 | том   = | нумар  = 9 | старонкі  = 2—5 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Рукі: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/2f500f2255945bc1f9dda7086a4a29ea.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1933| том   = | нумар  = 5 | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Гісторыя адной лазні: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/fe3e4dd3de1ddf26c858794580c04237.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып = часопіс | год  = 1935| том   = | нумар  = 4 | старонкі  = 100—108 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Палюбоўная умова: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/b268f302391bb6f7a5400b81761b0f86.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып = часопіс | год  = 1935| том   = | нумар  = 12 | старонкі  = 63—69 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар  = Васіль Сташэўскі.| загаловак  = Гісторыя аднае лазні: Апавяданне| спасылка  = | мова = | аўтар выданьня = рэдкалегія: [[Міхась Лынькоў]] і інш. ; прадмова [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] ; мастак [[Пятро Драчоў]] | выданьне  = Анталогія беларускага апавядання| тып = | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1966 | том  = 1: укладальнікі: [[Сьцяпан Александровіч]], [[Янка Скрыган]] | старонкі   = | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 

=== Аповесьці ===
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Пад местачковым месяцам. Аповесьць. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/8b39828f11547be96d017cd5867f1164.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1931| том   = | нумар  = 2 | старонкі  = 91—118 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Пад местачковым месяцам. Аповесьць. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/6aeb4522af446ad0e9dcc3978bcbe7be.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1931| том   = | нумар  = 3 | старонкі  = 54—82 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Пад местачковым месяцам. Аповесьць. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/e968d9b2ec5c2fbdcad83f24c6c6f494.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1931| том   = | нумар  = 4 | старонкі  = 105—127 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Пад местачковым месяцам: аповесьць|арыгінал = |спасылка = |адказны = вокладка і малюнкі [[Мікола Пашкевіч|М. А. Пашкевіча]] |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = ЛіМ |год = 1931|том = |старонкі =— |старонак = 159 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Шуміць бярэзінка. Аповесьць. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/d80a827c7b8f8e0fbd61a0cdf127c9c6.pdf| мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1931| том   = | нумар  = 6—7 | старонкі  = 45—68 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Шуміць бярэзінка. Аповесьць. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/aee0bbd551d555e299919939abcd742a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1931| том   = | нумар  = 8 | старонкі  = 48—62 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Шуміць бярэзінка. Аповесьць. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/f08ce1c4f039e3964c1ed4e68d9acd1b.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1931| том   = | нумар  = 9 | старонкі  = 37—63 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Пад местачковым месяцам: аповесьць|арыгінал = |спасылка = |адказны = Маст. Г. Ізмайлава |выданьне = 2-е выданьне|месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1932|том = |старонкі =— |старонак = 156 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Рукі: Апавяданьне. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/2f500f2255945bc1f9dda7086a4a29ea.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1933| том   = | нумар  = 5 | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
*  {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Шуміць бярэзінка: Аповесць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1933|том = |старонкі = |старонак = 163|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}
*  {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Шуміць бярэзінка: аповесці, апавяданні, нарысы. Зьмест: аповесьці: «Пад местачковым месяцам»; «Шуміць бярэзінка»; апавяданьні: «Рукі»; «Гісторыя аднае лазні»; «Палюбоўная ўмова»; нарысы: «На сонечным шляху»; «Гаворыць Асінстан» |арыгінал = |спасылка = |адказны = прадмова [[Васіль Бурносаў|Васіля Бурносава]] |выданьне =  |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1963|том = |старонкі = |старонак = 330|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}
** {{Артыкул| аўтар = [[Сьцяпан Александровіч]].| загаловак =  Жывыя старонкі часу. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1963| том   = | нумар  = 12 | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
** {{Артыкул| аўтар = [[Кастусь Цьвірка]].| загаловак = Выпрабаванне часам. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год  = 1963, 27 жніўня| том   = | нумар  = | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}

=== П’есы ===
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі.| загаловак = На другі дзень (п’еска ў 1 дзеі). | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/3b1bf6fc11ece857b0b1d52abbd86254.pdf | мова  = | выданьне  =[[Аршанскі маладняк|Аршанскі маладняк]] | тып = часопіс | год  = 1926 | том   = | нумар  = 1(3) | старонкі  = 16—21 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі. | загаловак = Кацярына: П’еска у 2-х дзеях. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/509ecaee8bf6ea48cd7ab8b0382d5a67.pdf| мова  = | выданьне  = [[Алеся (часопіс)|«Беларуская работніца і сялянка»]] | тып =часопіс | год  = 1927 | том   = | нумар  = 10| старонкі  = 11—15 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = I. Бацька і сын ; II. У цемры: (п’есы) |арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0b/%D0%9F%E2%80%99%D0%B5%D1%81%D1%8B_%281927%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = ЦБ «Маладняка» |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 88 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2000}} 
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Сашка-будаўнік: п’еска ў 2 дзеях|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/%D0%A1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA_%281927%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1927|том = |старонкі = |старонак = 17|сэрыя = Дзіцячы тэатар|isbn = |наклад = 1500}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = На другі дзень: п’еска ў 1 дзеі|арыгінал = |спасылка = |адказны =  |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1927|том = |старонкі = |старонак = 11|сэрыя = Дзіцячы тэатар|isbn = |наклад = 1500}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Кацярына: п’еска ў 2 дзеях |арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/%D0%9A%D0%B0%D1%86%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%281928%29.pdf
|адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 20|сэрыя = Бібліятэка работніцы і сялянкі|isbn = |наклад = 2000}}
{{слупок-2}} 
** {{Артыкул| аўтар = [[Іосіф Дорскі|І. Д-кі]].| загаловак = Кацярына. П’еска ў 2 дзеях В. Сташэўскага. Цана 15 коп. 20 старонак. Б. Д. В.| спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/db57f4a3a19609874d843b18d8fe9b29.pdf | мова  = | выданьне  =[[Чырвоны сейбіт]] | тып =  двухтыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да «[[Сельская газэта|Беларускай вёскі]]» | год  = 1928| том   = | нумар  = 4—5 | старонкі  = 30 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Музыка Цвілеўскі: камедыя ў 2 дзеях (3 карцінах) |арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7f/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%A6%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%281928%29.pdf |адказны =] |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 36|сэрыя = Сялянскі тэатар|isbn = |наклад = 2000}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = «Сьпявай вясна!» камэдыя ў 2-х дзеях |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1928|том = |старонкі = |старонак = 28 |сэрыя = Сялянскі тэатр|isbn = |наклад = 2000}}
** Рэцэнзія:  {{Артыкул| аўтар = [[Сымон Куніцкі|С. Ф.]] | загаловак = В. Сташэўскі. «Сьпявай вясна!» камэдыя ў 2-х дзеях. Б. Д. В. Тыр. 3000. Ц. 40 коп. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/b44d3beec54ee12555718f7ef5bffb10.pdf | мова  = | адказны = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Літаратурны дадатак Да газэты «Савецкая Беларусь»]] | тып =часопіс | год  = 1928 | том   = | нумар  = 6| старонкі  = 8 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = У прошчы: аднаактавы абразок |арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 32 |сэрыя = Сялянскі тэатар |isbn = |наклад = 2000}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Архангелы з крэсаў: П’єса. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/3d32f81a65d96f39cdb70fc79032469c.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1929| том   = | нумар  = 5 | старонкі  = 21—44 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Архангелы з крэсаў: П’єса. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/afab97d910e44d22d3c781911e3e222f.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1929| том   = | нумар  = 6 | старонкі  = 45—74 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Прасека у лесе: (шэсьць сцэн з 1919—20 г.).  | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/924e72481806631b71805e10fbaa2787.pdf| мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год  = 1930| том   = | нумар  = 6—7| старонкі  = 78—95 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Гарачы віхор: П’еса ў 4-х актах, 16 карцінах.  | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/5b652747be0ab159b1a457c79467cf77.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1930| том   = | нумар  = 8| старонкі  = 38—63 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
* {{Артыкул| аўтар =  В. Сташэўскі. | загаловак = Гарачы віхор: акт ІІІ.  | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/cb2aebc50c503e10d39d1c0687082c1b.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1930| том   = | нумар  = 9—10| старонкі  = 121—152 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Архангелы з крэсаў: п’еса ў 4 дзеях (5 карцінах). З жыцьця Заходняй Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 80|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Тры п’ескі: Сашка-будаўнік. Скарб. Маленькая Анжэліна|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/%D0%A2%D1%80%D1%8B_%D0%BF%E2%80%99%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%281930%29.pdf |адказны =] |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = Дзіцячы тэатар |isbn = |наклад = 3000}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Прысяга ў лесе: шэсьць сцэн з 1919—20 г. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 36|сэрыя = |isbn = |наклад = 1500}} 
* {{Артыкул| аўтар = Васіль Сташэўскі. | загаловак = На варце. П’еса | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/bb6092dea30b60080a4b5ba5fe6d04d6.pdf | мова  = | выданьне  =[[Напагатове]] | тып = штомесячная ваенна=абарончая літаратурна-мастацкая часопісь | год  = 1933| том   = | нумар  = 2—3 | старонкі  = 13—39 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Самсон і Людміла: п’еса ў 3-х карцінах. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/168e6d138329ba50c4c7561eca280931.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып = часопіс | год  = 1936| том   = | нумар  = 8 | старонкі  = 15—40 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар  = Васіль Сташэўскі.| загаловак  = Сашка — будаўнік: П’еса у 2-х дзеях. | спасылка  = | мова = | аўтар выданьня =складальнікі: [[Міхаіл Пятровіч|М. М. Пятровіч]], [[Аляксандар Налівайка|А. М. Налівайка]], [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]] | выданьне  = Хрэстаматыя па беларускай дзіцячай літаратуры| тып = | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]] | год = 1966 | том  = | старонкі   = | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар  = Васіль Сташэўскі.| загаловак  = Гарачы віхор: П’еса| спасылка  = | мова = | аўтар выданьня = укладаньне, рэдакцыя тэкстаў, уступныя артыкулы і камэнтары [[Анатоль Сабалеўскі|Анатоля Сабалеўскага]]| выданьне  = Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургі| тып =вучэбны дапаможнік для тэатральных факультэтаў ВНУ | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]] | год = 1975 | том  = 2: Савецкі перыяд | старонкі   = | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 

=== Нарысы ===
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Пісьменнік, кніга — чытач. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/1a00e72e923d53e3af204b39789c1f88.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1928| том   = | нумар  = 2 | старонкі  = 192—197 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = Васіль Сташэўскі.| загаловак = Вандроўны тэатр і Галубок. | спасылка  =  | мова  = | выданьне  = [[Чырвоная краіна]] | тып = Дадатак да газэты «Савецкая Беларусь» | год  = 1928| том   = | нумар  = 4 | старонкі  =  | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = Базыль Сташэўскі.| загаловак = 1920 год. Успаміны аб партызанскім руху на Беларусі.| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1928-029a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Звязда]] | тып = газэта | год  =1928 | том   = | нумар  = 29| старонкі  = 2 | issn  = 	1990-763x| архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Магутны фронт: (Пра кніжны рух на Украіне). | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1929-161.pdf | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год  = 1929, 18 ліпеня| том   = | нумар  = 161 (2650) | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. Сташэўскі.| загаловак = Па сонечным шляху: Эскізы. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/295007b6b4163aeb78723e359c5acb6e.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год  = 1929| том   = | нумар  = 11—12 | старонкі  = 123—165 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Па сонечным шляху: эскізы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1930|том = |старонкі =  |старонак = 48|сэрыя = Мастацкае слова — масам |isbn =  |наклад = 5000}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Чырвоны сцяг: Нарыс |арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/09/%D0%A7%D1%8B%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%B3_%281930%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год =1930 |том = |старонкі =  |старонак = 48|сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Гаворыць Асінстан імя Сталіна|арыгінал = |спасылка = http://content.nlb.by/content/dav/nlb/DDC/DED/6/2/1/ba55103/ba55103.pdf |адказны = Мастак Г. Бэрэндгофа |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1930|том = |старонкі =  |старонак = 79|сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}}
** Рэцэнзія:{{Артыкул| аўтар = [[Сымон Куніцкі|С. Куніцкі]].| загаловак = В. Сташэўскі. «Гаварыць Асінстан імя Сталіна». | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/487e27070011bbe58aa2c9241705341a.pdf| мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год  = 1931 | том   = | нумар  = 1| старонкі  = 122—123 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
** Рэцэнзія:{{Артыкул| аўтар = Т. Дакутовіч. | загаловак = За дыялектычна-матэрыялістычны нарыс. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/a3c6a8ef9d90558457a609f70ef2ffaa.pdf | мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год  = 1932 | том   = | нумар  = 2—3| старонкі  = 123—137 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = В. С.| загаловак = Гомсельмаш. Нарыс. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/314654203f865c62816e75fac23c6c4d.pdf  |адказны = Малюнкі Ўл. Станковіча | мова  = | выданьне  =[[Іскры Ільіча (часопіс)|Іскры Ільіча]] | тып = штомесячная часопісь для меншых дзяцей | год  = 1931| том   = | нумар  = 10| старонкі  = 26—28 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Кайданаўская МТС|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1931|том = |старонкі = |старонак = 48|сэрыя = |isbn = |наклад = 10000 }}
* {{Кніга|аўтар = Васіль Сташэўскі. |частка = |загаловак = Каласіцца зямля: нарысы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]], ЛіМ |год =1932 |том = |старонкі = |старонак = 107|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000 }}
* {{Артыкул| аўтар = Васіль Сташэўскі. | загаловак  = На сонечным шляху. Нарыс. | арыгінал = | спасылка  = | мова = | адказны = рэдкалегія: [[Уладзімер Юрэвіч]] (галоўны рэдактар) і інш. | аўтар выданьня = | выданьне = Беларускі савецкі нарыс: У 2 т. | тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 1977| выпуск = | том = 1. Укладанне і каментарый [[Антаніна Лысенка]]| нумар  = | старонкі  = 186—225 | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}	
=== Пераклады ===
* {{Артыкул| аўтар = Аркадзь Любчанка. | загаловак = Зяма. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/b191048da790a8ccfd6aa1485552aa16.pdf | мова  = | адказны = пераклаў з украінскай мовы Васіль Сташэўскі| выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Літаратурны дадатак Да газэты «Савецкая Беларусь»]] | тып =часопіс | год  = 1928 | том   = | нумар  = 8| старонкі  = 7 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Ірчан, Міраслаў. |частка = |загаловак = Сям'я шчотачнікаў : п'еса ў 4 дзеях|арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з украінскай мовы Васіля Сташэўскага |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1929 |том = |старонкі = |старонак = 56 |сэрыя = Тэатральная бібліятэка|isbn = |наклад = 3000}}
* {{Кніга|аўтар = Сенчанка, Іван Яфімавіч |частка = |загаловак = Скарб: апавяданьне|арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з украінскай мовы В. С. |выданьне =  |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = |том = |старонкі = |старонак = 53 |сэрыя = Бібліятэка школьніка|isbn = |наклад = 5000}}
* {{Кніга|аўтар =  І. Мікітэнка. |частка = |загаловак = Вуркаганы. Зьмест: Вуркаганы; Браты; Антонаў агонь; Гаўрыіл Кірычэнка ― школьнік; Выпіска з пратаколу; Homo sum |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з украінскай мовы В. Сташэўскага |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год = 1932|том = |старонкі = |старонак = 409|сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}}
{{слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Грамовіч|І. Грамовіч]] | загаловак = На стромкай плыні: 75 гадоў з дня нараджэньня Васіля Сташэўскага. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Літаратура і мастацтва |ЛіМ]] | тып =газэта | год  = 1970, 27 сакавіка | том   = | нумар  = 26 (2488)| старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Сьцяпан Лаўшук|С. С. Лаўшук]].  | загаловак  = Сташэ́ўскі Васіль Пятровіч.| арыгінал = | спасылка  = | мова = | адказны = галоўны рэдактар [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала | тып = энцыкляпэдычны даведнік | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 1986 | выпуск = | том = | нумар  = | старонкі  = 576| isbn  = | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Сьцяпан Лаўшук|С. С. Лаўшук]].  | загаловак  = Сташэ́ўскі Васіль Пятровіч.| арыгінал = | спасылка  = | мова = | адказны = рэдкалегія: [[Уладзімер Андрыевіч|У. У. Андрыевіч]] (галоўны рэдактар) і інш. | аўтар выданьня = | выданьне =Янка Купала: да 135-годдзя з дня нараджэння народнага паэта | тып = энцыкляпэдыя | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]| год = 2018 | выпуск = | том = 3: П ― Я| нумар  = | старонкі  = 244, 245| isbn  = 978-985-11-1095-3| issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = [[Уладзімер Міхнюк|Уладзімір Міхнюк]].|частка = |загаловак = Арыштаваць у высылцы: дакументальны нарыс пра Алеся Дудара|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі навукова-дасьледчы інстытут дакумэнтазнаўства і архіўнай справы]] |год =1996 |том = |старонкі = 110 |старонак = 150|сэрыя = Вярнутыя з небыцця|isbn = 985-6099-28-5|наклад = 200}} 
* {{Артыкул| аўтар = В. Саўчанка. | загаловак = 90 гадоў з дня нараджэння Васіля Пятровіча Сташэўскага. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1985| том   = | нумар  = 3 (671)| старонкі  = 222—223 | issn  = 0130—8086 | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак  = Сташэўскі Васіль Пятровіч. | арыгінал = | спасылка  = https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_5.djvu_422
 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі: [[Іван Чыгрын|І. П. Чыгрын]]; бібліяграфія: З. У. Драздова. | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1995 | выпуск = | том =5, Пястрак—Сяўрук | нумар  = | старонкі  = 421, 422| isbn  =5-85700-168-4 | issn  = }}
{{слупок-2}}
* Сташэўскі Васіль. // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} С. 514, 515.
* Сташэ́ўскі Васіль Пятровіч. // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5}} С. 126.
* {{Артыкул| аўтар = Дзіяна Ткачэнка.| загаловак = Нязгасны  аптымізм і любоў да жыцця 23 сакавіка гэтага года мы адзначылі 125-ю гадавіну з дня нараджэння вядомага беларускага пісьменніка, ураджэнца Капыльшчыны Васіля Сташэўскага. | спасылка  = https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/20835-34v-etom-godu-ispolnilos-125-let-so-dnya-rozhdeniya-izvestnogo-belorusskogo-pisatelya-urozhentsa-kopylshchiny-vasiliya-stashevskogo | мова  = | выданьне  =[[Слава Працы (Капыль)|Слава Працы]] | тып = газэта | год  = 14 красавіка 2020| том   = | нумар  = | старонкі  =— | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =Рэдактар: [[Генадзь Пашкоў|Пашкоў Г. П.]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год =2002 |том =2: Л—Я |старонкі = 367 |старонак =571 |сэрыя = |isbn =985-11-0259-8 |наклад =4000 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Мікола Хведаровіч|М. Хведаровіч]] | загаловак = Верыў у сённяшні дзень. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Літаратура і мастацтва |ЛіМ]] | тып =газэта | год  = 1980, 21 сакавіка | том   = | нумар  = | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* [[Іван Чыгрын|Чыгрын І. П.]] Сташэ́ўскі Васіль Пятровіч. // {{Літаратура/БелЭн|15|183}}
* {{артыкул|аўтар =[[Іван Чыгрын]], [[Уладзімер Ляхоўскі|Уладзімір Ляхоўскі]].| частка = |загаловак = Сташэ́ўскі Васіль Пятровіч.|арыгінал = |спасылка =|адказны =Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г.П. Пашкоў]] і інш.|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2001|выпуск=|том=6 Пузелі—Усая. Кн. 1|нумар= | старонкі=424|isbn=5-85700-073-4}} 
* {{Артыкул| аўтар = [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] | загаловак = Талент грамадскага гучаньня. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Літаратура і мастацтва |ЛіМ]] | тып =газэта | год  = 1975, 28 сакавіка | том   = | нумар  = | старонкі  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Спасылка | аўтар =  | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/130326| копія = | дата копіі = | загаловак = Сташэўскі Васіль Пятровіч | фармат = | назва праекту = [[Беларусь у асобах і падзеях]] | выдавец = «[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
* [https://web.archive.org/web/20110912235312/http://kopyl-books.info/?page_id=436 Копыльская бібліятэка]
* [https://web.archive.org/web/20121011085559/http://slovo.ws/bio/bel/16/0051.html Сташэўскі В.]

{{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сташэўскі, Васіль}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 23 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія драматургі]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Памерлі 29 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1937 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары, расстраляныя ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году]]</text>
      <sha1>6n27304c9awtbcjtpen0ioxi5n3rv9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вязьма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88336</id>
    <revision>
      <id>2699833</id>
      <parentid>2651460</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9722" sha1="353arairv1qn5oxg92egsitgvusikj1" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт/Расея
|Назва                               = Вязьма
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Вязьмы
|Назва расейскай мовай               = 
|Герб                                = Coat of Arms of Vyazma (Smolensk oblast) (1780).png
|Сьцяг                               = 
|Гімн                                = 
|Дата заснаваньня                    = 
|Першыя згадкі                       = 1239
|Статус з                            = 
|Былая назва                         = 
|Мясцовая назва                      = 
|Суб’ект фэдэрацыі                   = [[Смаленская вобласьць]]
|Від раёну                           = Раён
|Раён                                = [[Вяземскі раён|Вяземскі]]
|Від паселішча                       = 
|Паселішча                           = 
|Пасада кіраўніка                    = 
|Кіраўнік                            = 
|Плошча                              = 44
|Крыніца плошчы                      = 
|Вышыня                              = 
|Унутраны падзел                     = 
|Колькасьць насельніцтва             = 54874
|Год падліку колькасьці              = 2009
|Крыніца колькасьці насельніцтва     = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва   = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі  = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі      = 
|Этнічны склад насельніцтва          = 
|Год падліку этнічнага складу        = 
|Колькасьць двароў                   = 
|Паштовы індэкс                      = 
|Тэлефонны код                       = 48131
|АКАТУ                               = 
|Выява                               = Spasskaya tower Vyazma2.JPG
|Апісаньне выявы                     = Спаская вежа
 |Шырата градусаў                    = 55
 |Шырата хвілінаў                    = 12
 |Шырата сэкундаў                    = 
 |Даўгата градусаў                   = 34
 |Даўгата хвілінаў                   = 15
 |Даўгата сэкундаў                   = 
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Сайт                                = 
|Лацінка=Viaźma}}
'''Вя́зьма''' — [[места]] ў [[Смаленская вобласьць|Смаленскай вобласьці]] [[Расея|Расеі]], на рацэ [[Вязьма (рака)|Вязьме]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Вяземскі раён|Вяземскага раёну]]. Насельніцтва на 2009 год — 54 874 чал. Знаходзіцца за 165 км на ўсход ад [[Смаленск]]у; чыгуначны вузел з кірункамі на [[Бранск]], [[Смаленск]], [[Масква|Маскву]], [[Таржок]]. [[Катайконім|Катайконімы]]&lt;sup&gt;([[:be:Катайконім|be]])&lt;/sup&gt;: вязьмі́ч, вязьмі́чка, вязьмічы́.

== Гісторыя ==
* [[1239]]: першы ўспамін пра Вязьму ў зьвязку з выхадам са [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]] і ўтварэньнем удзельнага Вяземскага княства&lt;ref&gt;[[Віктар Цемушаў]]. Вязьма // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 472&lt;/ref&gt;.
* [[XIII стагодзьдзе|XIII]]—[[XIV стагодзьдзе|XIV]] стст.: важны гандлёвы і стратэгічны цэнтар у Волга-Днепра-Оцкім міжрэччы.
* кан. [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]]: на Вязьму пашырыўся ўплыў Смаленскага княства.
* [[1403]]: у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]; захавала статус цэнтру ўдзельнага княства, аднак у вайсковых адносінах падпарадкоўвалася [[Смаленск]]у.
* [[1406]], [[1408]], [[1445]]: няўдалыя напады на места маскоўскіх войскаў&lt;ref name=&quot;evkl473&quot;&gt;[[Віктар Цемушаў]]. Вязьма // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 473&lt;/ref&gt;.
* [[1493|1492/93]]: маскоўскія войскі захапілі Вязьму&lt;ref name=&quot;evkl473&quot;/&gt;.
* [[1611]]—[[1613]], [[1617]] і [[1634]]: места займалі войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].
* 1-я пал. [[17 стагодзьдзе|ХVІІ ст.]]: засталася ў складзе Маскоўскай дзяржавы.
* [[1632]]: на загад маскоўскага цара Міхаіла Фёдаравіча ў Вязьме збудавалі ўмацаваны Вялікі ніжні горад.
* [[21 кастрычніка]] [[1654]] — [[10 лютага]] [[1655]]: часовая рэзыдэнцыя маскоўскага цара.
* [[1708]]: цэнтар павету [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]].
* [[22 кастрычніка]] [[1812]]: у [[вайна 1812 году|расейска-францускую вайну]] каля Вязьмы армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] атрымала паразу ад расейцаў.
* сяр. [[19 стагодзьдзе|ХІХ ст.]]: буйны гандлёвы цэнтар.
* [[7 кастрычніка]] [[1941]] — [[12 сакавіка]] [[1943]]: знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

== Насельніцтва ==
[[Файл:Battle vyazma.jpg|міні|250пкс|Бітва пад Вязьмай (1812)]]

* XIX стагодзьдзе: 1860 год — 10 381 чал.&lt;ref&gt;Wiaźma // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. 273&lt;/ref&gt;; 1897 год — 15,7 тыс. чал.
* XX стагодзьдзе: 1926 год — 20,8 тыс. чал.; 1959 год — 34,1 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/3843/ВЯЗЬМА Вязьма] // {{Літаратура/Савецкая гістарычная энцыкляпэдыя}}&lt;/ref&gt;; 1970 год — 44 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/76859/Вязьма Вязьма] // {{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}&lt;/ref&gt;; 1992 год — 59,9 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/95030 Вязьма] // {{Літаратура/Вялікі энцыкляпэдычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 54 874 чал.

== Эканоміка ==
У Вязьме працуюць заводы — машынабудаўнічы, гарбарны, графітавых вырабаў, а таксама льнокамбінат, касмэтычны цэх «Лавісаль», плястык-цэнтар, горна-ўзбагачальны камбінат.

== Славутасьці ==
У месьце дзейнічае Вяземскі гістарычна-краязнаўчы музэй.

* Багародзіцкая царква
* Іаана-Прадцечанскі манастыр (XVII ст.)
* Спаская вежа Вяземскай крэпасьці (XVII ст.)
* Царква Сьв. Тройцы (XVII ст.)
* Царква Сьв. Спаса (1783)
* Увядзенская царква

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Neitsyt Marian esittelyn kirkko Vjazmassa.jpg|Увядзенская царква
Johannes Kastajan luostari Vjazmassa.jpg|Іаана-Прадцечанскі манастыр
Pyhän Kolminaisuuden kirkko.jpg|Царква Сьв. Тройцы
Kristuksen syntymän kirkko.jpg|Багародзіцкая царква
&lt;/gallery&gt;

== Асобы ==
* [[Анатоль Папанаў]] (1922—1987) — савецкі актор
* [[Мікалай Плотнікаў]] (1897—1979) — савецкі актор, рэжысэр, пэдагог
* [[Аляксандар Ружанцоў]] (1893—1966) — беларускі вайсковы дзяяч, пісьменьнік, бібліёграф
* [[Юры Янаў]] (1931—1966) — савецкі лётнік

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/ЭВКЛ|1}}
* Wiaźma // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/273 273]—274

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100605083940/http://www.mgorv.ru/ Афіцыйны сайт места Вязьма]{{ref-ru}}

{{Смаленская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Вязьма| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIII стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>353arairv1qn5oxg92egsitgvusikj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бальцэрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89755</id>
    <revision>
      <id>2699834</id>
      <parentid>2669566</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="7j2bffandfluykbco64bu17caxfltpv" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е   = паўночнае
 |Шырата градусаў  = 47
 |Шырата хвілінаў  = 04
 |Шырата сэкундаў  = 
|Даўгата паўшар’е  = усходняе
 |Даўгата градусаў = 9
 |Даўгата хвілінаў = 30
 |Даўгата сэкундаў = 
}}
'''Ба́льцэрс''' ({{мова-de|Balzers}}) — грамада ў княстве [[Ліхтэнштайн]]у. Насельніцтва 4509 чал. Афіцыйны код — 7003. Большая частка камуны знаходзіцца на ўсходнім беразе [[Райн]]у. У Бальцэрсе маецца невялікі аэрадром для верталётаў (у Ліхтэнштайне няма аэрапортаў).

== Гісторыя і культура ==
Гістарычна ў сучасную камуну ўваходзілі дзьве вёскі — Бальцэрс і Мэльс на захадзе. У культурах дзьвюх вёсак ёсьць малапрыкметныя адрозьненьні, якія праяўляюцца ў некаторых звычаях, такіх як «Funken» (літар. «Іскра») — вясновы рытуал, які мае дахрысьціянскія паходжаньне, які складаецца ў разьвядзеньні вялікага вогнішча, які да гэтага часу праводзіцца ў кожнай вёсцы асобна.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.balzers.li/ Афіцыйны сайт].

{{Парады артыкулу|няма крыніцаў|кароткі артыкул}}

[[Катэгорыя:Муніцыпалітэты Ліхтэнштайну]]</text>
      <sha1>7j2bffandfluykbco64bu17caxfltpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэніта Мусаліні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90091</id>
    <revision>
      <id>2699746</id>
      <parentid>2632102</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13830" sha1="1bvy9z8tu17kgl7id6o58q6vmtyan26" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Бэніта Мусаліні
|выява              = Bundesarchiv Bild 183-2007-1022-506, Italien, deutsche Frontkämpfer in Rom crop.jpg
|памер              = 250px
|подпіс_пад_выявай  = 
|пасада             = {{Сьцяг Італіі (1861—1946)}} 40-ы прэм’ер-міністар [[Каралеўства Італія|Італіі]]
|пачатак_тэрміну    = 31 кастрычніка 1922
|канец_тэрміну      = 24 сьнежня 1925
|прэзыдэнт          =
|прэм’ер-міністар   =
|папярэднік         = [[Люіджы Факто]]
|наступнік          = сам, як прэм’ер-міністар
|пасада2            = {{Сьцяг Італіі (1861—1946)}} Першы кіраўнік ураду [[Каралеўства Італія|каралеўства Італіі]]
|пачатак_тэрміну2   = 24 сьнежня 1925
|канец_тэрміну2     = 26 ліпеня 1943
|папярэднік2        = сам, як прэм’ер-міністар
|наступнік2         = [[Пэтра Бадольліё]]
|прэм’ер-міністар2  =
|прэзыдэнт2         =
|пасада3            = {{Сьцяг Італіі (1943—1945)}} Кіраўнік [[Італьянская сацыялістычная рэспубліка|Італьянскай сацыялістычнай рэспублікі]]
|пачатак_тэрміну3   = 25 верасьня 1943
|канец_тэрміну3     = 25 красавіка 1945
|папярэднік3        =
|наступнік3         =
|прэм’ер-міністар3  =
|прэзыдэнт3         =
|месца_нараджэньня  = [[Прэдапіё]]
|месца_сьмерці      = [[Джуліна-дзі-Мэдзагра]]
|партыя             = Італьянская сацыялістычная партыя,&lt;br /&gt;Нацыянальная фашысцкая партыя
|сужэнец            = Ракель Мусаліні
|дзеці              = [[Бэніта Альбіна Мусаліні]]&lt;br /&gt;[[Эда Мусаліні]]&lt;br /&gt;[[Ганна Марыя Мусаліні]]&lt;br /&gt;[[Віторыё Мусаліні]]&lt;br /&gt;[[Бруна Мусаліні]]&lt;br /&gt;[[Рамана Мусаліні]]&lt;br /&gt;
|адукацыя           =
|бацька             = Алясандра Мусаліні
|маці               = Роза Мальтоні
|подпіс             = Benito Mussolini Signature.svg
|узнагароды         =
}}
'''Бэніта Амількарэ Андрэа Мусаліні''' ({{мова-it|Benito Amilcare Andrea Mussolini}}, 29 ліпеня 1883 — 28 красавіка 1945) — італьянскі дыктатар (дучэ), палітык, лідэр Нацыянальнай фашысцкай партыі, прэм’ер-міністар [[Італія|Італіі]] ад 1922 да 1943 гадоў. Адзін з найбольш вядомых дыктатараў XX стагодзьдзя. Вынаходнік тэрміну «[[фашызм]]».

== Жыцьцяпіс ==
Мусаліні нарадзіўся 29 ліпеня 1883 году ў вёсцы Прэдапіё ў рэгіёне [[Эмілія-Раманьня]]. Мусаліні захапіўся сацыялістычнымі ідэямі й рэдагаваў некалькі пэрыядычных выданьняў. Ён стаў даволі вядомым журналістам, аднак хутка ўвайшоў у канфлікт з кіраўніцтвам Сацыялістычнай партыі. З пачаткам [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] [[Італія]] засталася нэўтральнай, і сацыялісты заклікалі ўрад весьці мірную палітыку. Аднак Мусаліні, які быў галоўным рэдактарам газэты «Avanti!» (Наперад!), актыўна выказваўся за ўваход Італіі ў вайну. З-за гэтага ён быў выключаны з партыі. Бэніта пачынае друкаваць газэту «Del poppolo d’Italia» (Народ Італіі). У 1915 годзе Мусаліні прызваны ў армію.

У 1919 годзе Бэніта стварае [[Італьянскі зьвяз барацьбы]] («Fasci italiani di combattimento»)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080509130525/http://history.sandiego.edu/gen/WW2Timeline/Prelude05.html The Rise of Benito Mussolini] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, які ў 1921 годзе пераўтвараецца ў Нацыянальную фашысцкую партыю. У кастрычніку 1922 году ва ўмовах крызы дзяржаўных інстытутаў улады НФП ажыцьцяўляе «[[марш на Рым]]», і кароль [[Віктар Эмануіл III]] прызначае Мусаліні на пасаду прэм’ер-міністра&lt;ref&gt;О. С. Сорока-Цюпа, А. О. Сорока-Цюпа. Новейшая история зарубежных стран XX — начало XXI века. — 7-е издание. — Москва: Просвещение, 2005. — P. 104—105. — {{ISBN|5-09-013940-7}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У той жа час, толькі з канца 1920-х, калі быў усталяваны таталітарны рэжым, магчыма называць Мусаліні дыктатарам.

У 1924 годзе выйшлі пастановы па абмежаваньню свабоды прэсы. У 1926 годзе Мусаліні атрымаў права выдаваць законы без кансультацыяў з парлямэнтам. Вельмі хутка Бэніта становіцца фактычна адзіным чалавекам, адказным за выканаўчую і заканадаўчую ўладу. У 1929 годзе прайшлі выбары па новым заканадаўстве, і ўсе месцы ў парлямэньце атрымалі фашысцкія функцыянэры.

Падчас ягонай дыктатуры праводзіліся пераўтварэньні ў розных сфэрах жыцьця. Курс [[італьянская ліра|італьянскай ліры]] быў паменшаны на карысьць кампаніяў-экспарцёраў, прафзьвязы падпарадкоўваліся дзяржаве, адбываліся спробы індустрыялізацыі поўдня Італіі. Мусаліні бачыў сябе спадчыньнікам [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] імпэратараў і актыўна выкарыстоўваў старажытнарымскую тэрміналёгію й вобразы дзеля падкрэсьленьня гэтага. Таксама Бэніта захапляўся спортам і прапагандаваў здаровы лад жыцьця.

Даволі цесныя сувязі зьвязвалі Мусаліні з [[Адольф Гітлер|Адольфам Гітлерам]], аднак Бэніта не захапляўся расавымі ідэямі й антысэмітызмам нацыянал-сацыялістаў і першапачаткова лічыў менавіта сябе лідэрам у параўнаньні з Гітлерам. Мусаліні, аднак, крытычна ставіўся да аншлюса [[Аўстрыя|Аўстрыі]] [[Нямеччына]]й, таму што Аўстрыя служыла буфэрам паміж Італіяй і Нямеччынай.

У 1935 годзе Мусаліні пачынае вайну ў [[Этыёпія|Этыёпіі]] з мэтай зрабіць яе калёніяй Італіі &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061201235400/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/5RUHGM?OpenDocument&amp;View=defaultBody&amp;style=custo_print Ethiopia 1935-36.] icrc.org {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У час [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі|грамадзянскай вайны]] ў [[Гішпанія|Гішпаніі]] Мусаліні дапамагае [[Франсіска Франка]], адправіўшы шмат зброі й некалькі дывізій для барацьбы супраць рэспубліканцаў. 6 лістапада 1937 году Бэніта далучаецца да [[Антыкамінтэрнаўскі пакт|Антыкамінтэрнаўскага пакту]], а 11 сьнежня Італія выходзіць зь [[Ліга народаў|Лігі народаў]]. 30 верасьня 1938 году Мусаліні падпісвае [[Мюнхэнскае пагадненьне]] аб перадачы [[Судэцкая вобласьць|Судэцкай вобласьці]] ад [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] да Нямеччыны. У 1939 годзе Бэніта захапіў [[Альбанія|Альбанію]], а ў 1940 годзе пачаў інтэрвенцыю ў [[Грэцыя|Грэцыю]], падчас якой італьянская армія была спынена грэцкай арміяй, і толькі з дапамогай Нямеччыны ў 1941 годзе была дасягнута перамога&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090926211256/http://www.feldgrau.com/greecewar.html The Invasion and Battle for Greece (Operation Marita).] feldgrau.com {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Італьянская армія няўдала дзейнічала і ў [[Афрыка|Афрыцы]]. 24 ліпеня 1943 году частка фашысцкіх лідэраў патрабавала ад Мусаліні скласьці паўнамоцтвы. Ён быў арыштаваны, аднак хутка яго вызвалілі ў выніку нямецкай спэцапэрацыі пад кіраўніцтвам [[Ота Скарцэні]]. Мусаліні быў пастаўлены на чале марыянэткавай [[Італьянская сацыяльная рэспубліка|Італьянскай Сацыяльнай Рэспублікі]] (так званая «Рэспубліка Сала»)&lt;ref&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = Ray Moseley
 | аўтарlink       = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://books.google.com/books?id=UmxaWvOL_IgC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=Campo+Imperatore+abruzzo+mussolini&amp;source=web&amp;ots=LhKonN8yB9&amp;sig=Z2HGLGJ_ldFqh6r8ElzmuqUs7c4&amp;hl=en
 | загаловак       = Mussolini: The Last 600 Days of Il Duce
 | фармат          = 
 | назва праекту   = 
 | выдавец         = Taylor Trade, 2004. {{ISBN|1-58979-095-2}}
 | дата            = 
 | мова            = en
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 1945 году Бэніта быў схоплены італьянскімі партызанамі з Камітэту Нацыянальнага Вызваленьня і расстраляны 28 красавіка на загад камуністычнай фракцыі ў КНВ. Ягонае цела было павешана дагары нагамі, а потым закапана ў могільніку для бедных. У 1946 годзе нэафашысты выкапалі труп Мусаліні й перазахавалі яго ў Прэдапіё, побач зь сям’ёй.
[[File:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb|Зьлева направа можна пабачыць безжыцьцёвыя целы былога камуністычнага палітыка [[Ніколё Бамбаччы]], Бэніта Мусаліні, ягонай каханкі [[Клярэта Пэтаччы|Клярэты Пэтаччы]], міністра [[Алясандра Паваліні]] і вядомага фашысцкага палітыка [[Ахільле Старачэ]], якія выстаўляліся на пляцу Лярэта ў Міляне у 1945 годзе.]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120505185449/http://velesova-sloboda.org/misc/bestuzhev-benito-mussolini-i-ego-gosudarstvo.html Ігар Бястужаў. «Бэніта Мусаліні й ягоная дзяржава»] {{ref-ru}}
* [http://www.bibliotekar.ru/haron/79.htm Успаміны Вальтэра Адызіё аб сьмерці Мусаліні] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20070904104652/http://german.imdb.com/title/tt0120857/ Tea with Mussolini] на IMDB {{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20140722070730/http://german.imdb.com/title/tt0089645/ Mussolini and I] на IMDB {{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20140722055331/http://german.imdb.com/title/tt0088579/ Mussolini: The Untold Story] на IMDB {{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20140722074311/http://german.imdb.com/title/tt0071880/ Mussolini: Ultimo atto] на IMDB {{ref-de}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мусаліні, Бэніта}}
[[Катэгорыя:Італьянскія палітыкі]]
[[Катэгорыя:Фашысты]]
[[Катэгорыя:Лідэры краін-удзельніц Другой сусьветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Лачплэсіса I ступені]]</text>
      <sha1>1bvy9z8tu17kgl7id6o58q6vmtyan26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90244</id>
    <revision>
      <id>2699899</id>
      <parentid>2688139</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86377" sha1="cmx1gnq7oyq8z0idxq8s5dm3z5irpz7" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Населены пункт
|Назва                            = Дубай
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Дубаю
|Назва на мове краіны             = 
|Код мовы назвы краіны            = 
|Краіна                           = Аб’яднаныя Арабскія Эміраты
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = Flag of Dubai.svg{{!}}border
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = Эмір
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 4114
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 2262000
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2008
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +4
|Летні час                        = 
|Сьпіс тэлефонных кодаў           = 
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            =
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 25
 |Шырата хвілінаў                 = 16
 |Шырата сэкундаў                 = 11
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 55
 |Даўгата хвілінаў                = 18
 |Даўгата сэкундаў                = 34
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
|Колер                            = {{Колер|ААЭ}}
}}
'''Дубай''' ({{мова-ar|دبيّ}}, ''dubayy'') — найбуйнейшы горад [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], адміністрацыйны цэнтар эмірату [[Дубай (эмірат)|Дубай]]. Эмірат разьмешчаны ў паўднёвай частцы [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затоцы]] на [[Арабійскі паўвостраў|Арабійскім паўвостраве]], і мае самую вялікую колькасьць насельніцтва й зьяўляецца другой па велічыні сухапутнай тэрыторыяй па плошчы з усіх эміратаў, пасьля [[Абу-Дабі (эмірат)|Абу-Дабі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081218043915/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-12&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;va=&amp;pt=a «United Arab Emirates: metropolitan areas»]. World-gazetteer.com.&lt;/ref&gt;. Дубай і Абу-Дабі зьяўляюцца толькі двума эміратамі, якія маюць права вета на крытычныя пытаньні дзяржаўнай важнасьці ў заканадаўстве краіны&lt;ref&gt;«The Government and Politics of the Middle East and North Africa». D Long, B Reich. p.157&lt;/ref&gt;. Дубай разьмешчаны на паўночным узьбярэжжы эмірата.

Раньняе пісьмовае згадваньне пра Дубай адносіцца да 1095 году, а раньняе паселішча вядомае як горад Дубай датуецца 1799 годам. Аднак афіцыйнай датай заставаньня гораду лічыцца 1833 год, калі шэйх [[Мактум бін Буці Аль Мактум]] пераканаў 800 чальцоў племені [[Бані Яс]], якія жылі ў тай частцы паўвострава, якая ў цяперашні час разьмешчаная ў [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], перасяліцца да [[Дубайская затока|Дубайскай затокі]]. Тэрыторыя знаходзілася пад уладаў гэтага клану, калі [[Вялікабрытанія]] ўзяла на сябе абарону Дубая ў 1892 годзе&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/expat/expatlife/8575461/Give-me-a-break-stop-knocking-Dubai.html «Give me a break: stop knocking Dubai»]. London: Telegraph. 16 June 2011.&lt;/ref&gt;. Ягонае геаграфічнае разьмяшчэньне зрабіла горад важным цэнтрам гандлю, і да пачатку XX стагодзьдзя Дубай быў важным портам у рэгіёне. У 1966 годзе ў эміраце была выяўленая [[нафта]], пасьля чаго Дубай і эмірат [[Катар]] стварылі новую грашовую адзінку, каб замяніць [[рупі Пэрсыдзкага затокі]]. Разьвіцьцё нафтавага сэктару эканомікі прывяло да масавага прытоку замежнай працоўнай сілы, якая хутка пашырылася на 300%, а таксама прыцягнула міжнародныя нафтавыя кампаніі. Сучасны эмірат Дубай быў створаны пасьля таго, як Вялікабрытанія пакінула гэты раён у 1971 годзе, пасьля чаго Дубай разам з Абу-Дабі й чатырма іншымі эміратамі ўтворылі [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]. У наступным годзе эмірат [[Рас эль-Хайма]] далучыўся да фэдэрацыі, у той час як Катар і [[Бахрэйн]] вырашылі застацца незалежнымі дзяржавамі. У 1973 годзе валютны зьвяз з Катарам была распушчаны, а [[дырхам ААЭ]] ўведзены на ўсёй тэрыторыі ААЭ. Зона свабоднага гандлю была пабудавана вакол порта [[Джэбэль-Алі]] ў 1979 годзе, што дазволіла замежным кампаніям мець неабмежаваны імпарт працоўнай сілы й экспарт капіталу. [[Вайна ў Пэрсыдзкім заліве]] ў 1990 годзе адмоўна паўплавала на фінансавы сэктар гораду, укладчыкі забралі свае грошы, а многія [[трэйдар]]ы адмовіліся ад свайго гандлю ў рэгіёне, але ў далейшым горад зьмяніў палітычны клімат і толькі квітнеў.

Сёньня Дубай ператварыўся ў глябальны горад і бізнэсовы цэнтар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0 «The 2008 Global Cities Index»]. Foreign Policy.&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што эканоміка Дубаю была пабудаваны на аснове нафтавай прамысловасьці, бізнэсовая мадэль эмірату значна падтрымлівае эканоміку, у выніку чаго ейныя асноўныя даходы ў цяперашні час атрымоўваюцца ад [[турызм]]у, рэальнай нерухомасьці й фінансавых паслугаў, як у заходніх краінах&lt;ref name=&quot;ameinfo&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130926033757/http://www.ameinfo.com/122863.html Oil share dips in Dubai GDP]. AMEInfo.&lt;/ref&gt;. Дубай ў апошні час прыцягвае ўвагу ўсяго сьвету сваімі інавацыйнымі буйнымі будаўнічымі праектамі й спартыўнымі мерапрыемствамі. Гэтая падвышаная ўвага высьветліла праблему з забесьпячэньнем працоўных правоў і [[правы чалавека|правоў чалавека]] ў дачыненьні да ягонай у значнай ступені працоўнай сілы з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]&lt;ref&gt;Mike Davis (2006) [http://newleftreview.org/?page=article&amp;view=2635 «Fear and Money in Dubai»], New Left Review 41, pp. 47–68&lt;/ref&gt;. Рынак нерухомасьці Дубаю адзачыўся значным пагаршэньнем у 2008 і 2009 гадох у выніку сусьветнага эканамічнага спаду пасьля фінансавай крызы 2007—2010 гадоў&lt;ref&gt;[http://www.propertywire.com/news/middle-east/job-losses-property-decline-dubai-200812032193.html «Job losses hasten property decline in Dubai but medium-long term outlook upbeat»]. Propertywire.com.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Al Fahidi Fort.jpg|значак|зьлева|Форт эль-Фагідзі, які быў пабудаваны ў 1799 годзе, цяпер гэта музэй.]]
Нягледзячы на тое, што каменныя прылады былі знойдзены ў многіх гарадох, але мала вядома пра раньніх жыхароў гэтай тэрыторыі, бо толькі некалькі старажытных паселішчаў было знойдзена&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130815064112/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf «History and Traditions of the UAE»]&lt;/ref&gt;. Шматлікія старажытныя гарады ў гэтым рэгіёне зьяўляліся гандлёвымі цэнтрамі паміж усходнім і заходнім сьветамі. Рэшткі старажытных мангравых балотаў, датаваных [[7000 да н. э.|7000 годам да н. э.]], былі выяўленыя падчас будаўніцтва каналізацыйных лініяў паблізу [[Тэхналягічны парк Дубаю|Тэхналягічнага парку Дубаю]]. Тэрыторыя пакрылася пяском каля 5000 гадоў назад, калі ўзьбярэжжа адступіла ўнутар, стаўшы часткай берагавой лініі горада&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090823093718/http://archive.gulfnews.com/articles/01/10/25/30288.html «The old...turned new»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;. Вырабы керамікі папярэдняга даісламскага часу былі знойдзеныя ў гэтым месцы, якія датуюцца III і IV стагодзьдзямі. Да прыняцца [[іслам]]у, людзі ў гэтым рэгіёне пакланяліся паганцкаму богу [[Бажар]]у&lt;ref&gt;Ibrahim Al Abed, Peter Hellyer (2001). [http://books.google.com/?id=QcMz3zV0qAMC&amp;pg=PA79&amp;lpg=PA79&amp;dq=uae+bajir&amp;q «United Arab Emirates: A perspective»]. Trident Press. {{ISBN|978-1-900724-47-0}}.&lt;/ref&gt;. [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйская]] й [[Сасанідзкая імпэрыя|Сасанідзкая імпэрыі]],  вялізныя дзяржавы таго часу, мелі вялізны ўплыў у гэтым рэгіёне, а Сасанідзкая імпэрыя нават кантралявала большую ягоную частку. Пасьля распаўсюджваньня ісламу ў рэгіёне ўлада Сасанідаў паслабела, а потым і зусім зьнікла й тэрыторыя сучаснага горада перайшла пад уладу [[Амэядзкі халіфат|Амэядзкага халіфату]]. Раскопкі музэю Дубаю ў раёне [[Эль-Джумайра|Эль-Джумайры]] выявілі некалькі артэфактаў пэрыяду панаваньня Амэядаў.

Раньняе пісьмовае згадваньне пра Дубай датуецца 1095 годам у «Кнізе геаграфіі» [[аль-Андалюс|андалюска]]-арабскага географа [[Абу Абдула эль-Бакры]]. Купец штучнага жэмчугу [[Гаспэра Бальбі]] наведаў гэты раён у 1580 годзе й адзначыў горад, як месца здабычы жэмчугу для ягонай прамысловасьці&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130116151947/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf «The Coming of Islam and the Islamic Period in the UAE»]. King, Geoffrey R.&lt;/ref&gt;. З 1799 году на гэтым месцы існавала паселішча, вядомае як Дубай&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130903094953/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&amp;fullArticle=true&amp;tocId=9031319 «Dubayy»]. Encyclopædia Britannica. 2008&lt;/ref&gt;. У пачатку XIX стагодзьдзя, [[Абу эль-Фаласа]] стварыў эмірат Дубай, які заставаўся залежным ад [[Абу Дабі|Абу-Дабі]] да 1833 году. 8 студзеня 1820 году, шэйх Дубаю й іншыя шэйхі ў рэгіёне падпісалі «Генэральную марскую дамову» з брытанскім урадам. У 1833 годзе, пасьля племянной варожасьці, дынастыя Аль Мактум пакінула сваю прарадзіму ля гораду Абу-Дабі й хутка заняла Дубай без супраціву&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/UAE.pdf «United Arab Emirates»] (PDF)&lt;/ref&gt;.

Дубай патрапіў пад абарону [[Злучанае каралеўства|Злучанага Каралеўства]] паводле «эксклюзіўнага пагадненьня» 1892 году, у якім [[Вялікабрытанія]] дамовіліся абараніць Дубай ад [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. Дзьве катастрофы здарыліся ў горадзе на працягу 1800-х гадоў. Па-першае, у 1841 годзе, вылілася эпідэмія [[натуральная воспа|воспы]] ў населеным пункце Бар-Дубай, змушаючы жыхароў пераехаць на ўсход у горад Дэйр. Затым, у 1894 годзе, агонь ахапіў Дэйр і зьнішчыў большасьць дамоў&lt;ref name=&quot;shindagah&quot;&gt;Luiza Karim. [http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm «Modernity and tradition in Dubai architecture»]. Al Shindagah.&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, геаграфічнае становішча горада працягвала прыцягваць гандляроў і купцоў з усяго рэгіёну. Да таго ж эмір Дубаю, імкнучыся прыцягнуць замежных гандляроў, зьнізіў падаткі на гандлёвую дзейнасьць, якія завабілі гандляроў [[Шардж]]у й [[Бандары Лінга|Бандары Лінгі]], якія на той час зьяўляліся асноўнымі цэнтрамі гандлю ў рэгіёне. Шмат пэрсыдзкіх гандляроў пераехала ў Дубай у гэтыя часы.

[[Файл:Dubai Creek 1964.jpg|значак|Узьбярэжжа Дубаю ў 1964 годзе.]]
Геаграфічная блізкасьць Дубаю да [[Іран]]у дала важны штуршок да разьвіцьця гандлю. Горад Дубай быў важным портам захаду для замежных гандляроў, галоўным чынам тых з Ірану, многія зь якіх у рэшце рэшт пасяліліся ў горадзе. Да пачатку XX стагодзьдзя, гэта быў важны порт, ён быў вядомы за свой ​​экспарт [[жамчужына]]мі да 1930 году. Гандаль жамчужынамі значна скараціўся падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], а потым і [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] ў 1930-х гадох. З развалам прамысловасьці перлінаў, Дубай запаў у глыбокую дэпрэсію й многія жыхары галадалі альбо мігравалі ў іншыя часткі [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затокі]]. Зь першых дзён з моманту свайго стварэньня, Дубай стала меў канфлікты з Абу-Дабі. У 1947 годзе пагранічная спрэчка паміж Дубаем і Абу-Дабі ў паўночным сэктары іхняй агульнай мяжы, перарос у вайну&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130505121549/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=120 «The UAE: Internal Boundaries And The Boundary With Oman»]. Archived Editions. Walker, J.&lt;/ref&gt;. Аднак брытанцы, якія дзейнічалі як арбітражны бок, здолелі стварыць буфэрную мяжу, што прывяло да часовага спыненьня ваенных дзеяньняў&lt;ref&gt;«The Middle East and North Africa». Schofield, C. p 175&lt;/ref&gt;. Сеткі разьмеркаваньня [[электраэнэргія|электраэнэргіі]], [[тэлефон|тэлефоннай сувязі]], а таксама будаўніцтва [[аэрапорт]]а было зьдзейсьнена ў Дубаі ў 1950-х гадоў, калі брытанцы перанесьлі свае мясцовыя адміністрацыйныя памяшканьні туды з Шарджа&lt;ref&gt;[http://links.jstor.org/sici?sici=0016-7428%28198907%2979%3A3%3C345%3ADC%3E2.0.CO%3B2-7 «Dubai City»]. Melamid, Alexander. Jul 1989&lt;/ref&gt;. Пасьля доўгіх гадоў дасьледаваньняў, пасьля таго як у суседнім Абу-Дабі былі зроблены буйныя знаходкі нафты, [[нафта]] была ў рэшце рэшт выяўлена й у Дубаі ў 1971 годзе, аднак і ў значна меншых колькасьцях, пасьля чаго горадам падаваліся ільготы для міжнародных нафтавых кампаніяў. Адкрыцьцё нафты прывяло да масіўнага прытоку замежных працоўных, у асноўным [[індыйцы|індыйцаў]] і [[пакістанцы|пакістанцаў]]. У пэрыяд з 1968 па 1975 гады насельніцтва горада вырасла больш чым на 300%&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090326030537/http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf «Historic population statistics»] (PDF)&lt;/ref&gt;.

У рамках інфраструктуры для перапампоўкі і транспартаваньня нафты з радовішча Фатэг, разьмешчанага ля берагоў раёна [[Джэбэль-Алі]] ў Дубаі, былі пабудаваныя два рэзэрвуары дзеля захоўваньня аб’ёмам 500 тысяч галёнаў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Chapman, Len|спасылка=http://dubaiasitusedtobe.com/pagesnew/ChicagoBeachDubai.shtm|загаловак=How Chicago Beach got its name… then lost it!|выдавецтва=Dubai As It Used To Be|копія=https://web.archive.org/web/20160709050015/http://www.dubaiasitusedtobe.com/pagesnew/ChicagoBeachDubai.shtm|дата копіі=09.07.2016}}&lt;/ref&gt;. Гэта стала інавацыйным рашэньнем, бо цяпер супэртанкеры маглі швартавацца ля берага нават у дрэннае надвор’е й пазьбягалі неабходнасьці пампаваць нафту трубамі на бераг&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Hawley|прозьвішча=Donald.|загаловак=The Trucial States|месца=London|выдавецтва=Allen &amp; Unwin|isbn=978-0-04-953005-8}}&lt;/ref&gt;. У гэты час Дубай пачаў час разьвіцьця й пашырэньня інфраструктуры. Прыбыткі ад нафты, якія траплялі ў бюджэт гораду з 1969 году, падтрымлівалі гэты час росквіту, калі шэйх [[Рашыд ібн Саід аль-Мактум|Рашыд]] пачаў палітыку разьвіцьця інфраструктуры й дывэрсыфікацыі эканомікі, перш чым абмежаваныя запасы эмірату былі вычарпаныя. Нафта складала 24% ВУП у 1990 годзе, але да 2004 года ейная дзель зьнісілася да 7% ВУП&lt;ref name=&quot;Sampler&quot;&gt;{{кніга|прозьвішча=Sampler &amp; Eigner|загаловак=Sand to Silicon|месца=UAE|выдавецтва=Motivate|год=2008|isbn=978-1-86063-254-9}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Adi with the three rulers of Dubai.jpg|значак|зьлева|Сустрэча [[Адзі Бітар]]а, які стаў аўтарам канстытуцыі ААЭ, з шэйхамі Дубаю.]]
Адным зь першых буйных праектаў, якія шэйх распачаў, калі пачалі зьяўляцца прыбыткі ад нафты, было будаўніцтва [[Порт-Рашыд|Порта-Рашыд]], то бок глыбакаводнага свабоднага порта, пабудаванага брытанскай кампаніяй Halcrow. Першапачаткова ён праектаваўся як порт з чатырма прычаламі, але падчас будаўніцтва ён быў пашыраны да шаснаццаці прычалаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.dubaiasitusedtobe.net/PortRashid1959-2008.shtml|загаловак=Port Rashid: A Brief History 1959-2008|выдавецтва=www.dubaiasitusedtobe.net|копія=https://web.archive.org/web/20241216035911/https://www.dubaiasitusedtobe.net/PortRashid1959-2008.shtml|дата копіі=16.12.2024}}&lt;/ref&gt;. Праект меў выдатны посьпех, бо суднаходныя кампаніі з задавальненьнем карысталіся новымі аб’ектамі. Порт быў адкрыты 5 кастрычніка 1972 году, але ягоныя прычалы былі ўведзеныя ў эксплюатацыю адразу пасьля іхняй пабудовы. Порт-Рашыд павінен быў быць пашыраны ў 1975 годзе на 35 прычалаў, перш чым быў пабудаваны больш буйны порт Джэбэль-Алі&lt;ref name=&quot;Sampler&quot; /&gt;. Порт-Рашыд быў першым з шэрагу праектаў, прызначаных для стварэньня сучаснай гандлёвай інфраструктуры, у тым ліку дарогаў, мастоў, школаў і шпіталяў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Graeme|прозьвішча=Wilson|загаловак=Father of Dubai|месца=UAE|выдавецтва=Media Prima|год=1999|isbn=9789948856450}}&lt;/ref&gt;. Дубай і іншыя краіны «эксклюзіўнага пагадненьня» доўгі час былі брытанскім пратэктаратам, дзе брытанскі ўрад займаўся вонкавай палітыкай і абаронай, а таксама выступаў у якасьці арбітра паміж кіраўнікамі дзяржаваў затокі. Гэта зьмянілася пасьля аб’явы прэм’ер-міністра [[Гаральд Ўілсан|Гаральда Ўілсана]] 16 студзеня 1968 году аб вывадзе ўсіх брытанскіх войскаў з Усходняга Адэну. Было пастаноўлена, што прыбярэжныя эміраты разам з [[Катар]]ам і [[Бахрэйн]]ам зладзяць перамовы, каб вызначыць будучыню рэгіёну пасьля сыходу брытанскіх войскаў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Mohammed bin Rashid|прозьвішча=Al Maktoum|загаловак=Spirit of the Union|месца=UAE|выдавецтва=Motivate|год=2012|старонкі=27–39|isbn=978-1-86063-330-0}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vereinigte Arabische Emirate - Dubai - Palm Jumeirah und Dubai Marina - im Vordergrund das Hotel Atlantis - panoramio.jpg|значак|Штучныя астравы ў Дубаі.]]
Прынцып зьвязу быў упершыню ўзгоднены паміж кіраўніком [[Абу Дабі|Абу-Дабі]] шэйхам [[Заід бін Султан Аль-Нахаян|Заідам бін Султанам Аль-Нахаянам]] і шэйхам Рашыдам з Дубаю 18 лютага 1968 году на сустрэчы ў лягеры ў [[Аргуб-аль-Сэдыра]] ля Аль-Сэмэйгу на мяжы паміж двума эміратамі&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Mohammed bin Rashid|прозьвішча=Maktoum|загаловак=Spirit of the Union|месца=UAE|выдавецтва=Motivate|год=2012|isbn=978-1-86063-330-0}}&lt;/ref&gt;. Яны дамовіліся працаваць над тым, каб іншыя эміраты, у тым ліку Катар і Бахрэйн, далучыліся да зьвязу. Цягам наступных двух гадоў працягваліся перамовы й сустрэчы кіраўнікоў. 2 сьнежня 1971 году Дубай разам з Абу-Дабі, [[Шарджа]]й, [[Аджман]]ам, [[Ум-эль-Кайвайн|Ум-эль-Кайвайнам]] і [[Эль-Фуджайра|Фуджайрой]] падпісалі Акт аб аб’яднаньні, утварыўшы [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]. Сёмы эмірат, [[Рас-эль-Хайма]], далучыўся да ААЭ 10 лютага 1972 году пасьля анэксіі Іранам астравоў Тунб&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Kourosh|прозьвішча=Ahmadi|спасылка=https://archive.org/details/islandsinternati00ahma|загаловак=Islands and International Politics in the Persian Gulf: The Abu Musa and Tunbs in Strategic Context|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=2008|старонкі=[https://archive.org/details/islandsinternati00ahma/page/n106 96]}}&lt;/ref&gt;. У 1973 годзе Дубай разам зь іншымі эміратамі ўвёў адзіную валюту, якой стаў [[дырхам ААЭ]]. Цягам 1970-х гадоў Дубай стала разьвіваўся, падсілкоўваючыся прыбыткамі ад нафты й гандлю, нават не зважаючы на плыню імігрантаў, якія ўцякалі ад грамадзянскай вайны ў [[Лібан]]е&lt;ref&gt;«Beirut Showing Signs of Recovery From Wounds of War». The New York Times. 26 траўня 1977. — С. 2.&lt;/ref&gt;. Памежныя спрэчкі паміж эміратамі працягваліся нават па ўтварэньні ААЭ, і толькі ў 1979 годзе быў дасягнуты афіцыйны кампраміс, які паклаў канец рознагалосьсям унутры ўтварэньня&lt;ref&gt;Dubai. Carter, T and Dunston, L. «Lonely Planet Publications».&lt;/ref&gt;.

[[Вайна ў Пэрсыдзкай затоцы]] ў пачатку 1991 году негатыўна паўплывала на горад, бо інвэстары й трэйдары вывелі сродкі й спынілі гандаль. Але Дубай аднавіўся ў зьменлівым палітычным клімаце й заквітнеў. Пасьлядоўнае значнае павышэньне цэнаў на нафту падштурхнула Дубай працягваць засяроджвацца на свабодным гандлі й турызьме&lt;ref&gt;{{кніга|прозьвішча=Sampler &amp; Eigner|загаловак=Sand to Silicon: Going Global|месца=UAE|выдавецтва=Motivate|год=2008|isbn=978-1-86063-254-9}}&lt;/ref&gt;. У пачатку 2000-х гадоў пачалося будаўніцтва штучных астравоў ля ўзьбярэжжа Дубаю, вядомых як [[Пальмавыя астравы]] й [[Сусьветныя астравы]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://dredgebrokers.com/the-palm-and-world-islands-of-dubai/|загаловак=The Palm and World Islands of Dubai|выдавецтва=Dredge Brokers {{!}} Dredges and Dredging Equipment}}&lt;/ref&gt;. Гмах [[Бурдж Халіфа|Бурдж-Халіфа]] адкрыўся ў Дубаі ў 2010 годзе, перасягнуўшы [[Тайбэй-101]] і стаўшы найвышэйшым хмарачосам у сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://newlistingdubai.com/burj-khalifa/|загаловак=Burj Khalifa {{!}} The Tallest Building in the World|дата публікацыі=25.09.2024}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
[[Файл:Desert of Dubai 2010.jpg|міні|220пкс|Пустэльня ў эміраце Дубай]]
Дубай разьмешчаны на ўзьбярэжжы [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затокі]] ў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]] і знаходзіцца прыблізна на 16 мэтраў вышэй за ўзровень мора. Дубай разьмешчаны непасрэдна ў [[Арабійская пустэльня|Арабійскай пустэльні]]. Тым ня менш, тапаграфія Дубаю значна адрозьніваецца ад паўднёвай часткі ААЭ у тым, што большая частка пэйзажу горада адзначаецца пясковымі тыпамі пустэльняў, у той час як [[жвір]] дамінуе на большай частцы пустэльняў паўднёвага рэгіёну краіны&lt;ref&gt;Simon Aspinall. [https://web.archive.org/web/20161220012307/http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/14.pdf «Environmental Development and Protection in the UAE»].&lt;/ref&gt;. Пясок складаецца ў асноўным з дробненай абалонкі й каралаў і такім чынам ёсьць вельмі чыстым і белым. На ўсходзе ад гораду, саланчаковыя прыбярэжныя раўніны, вядомая як [[сакба]], саступаюць месца з поўначы на ​​поўдзень [[выдма]]м. Далей на ўсход выдмы ёсьць большымі і маюць адценьнем чырвонага [[аксыд]]у [[жалеза]].

Плоская пясковая пустэльня зьмяняецца на захадзе гарамі [[эль-Хаджар|Хаджар]], якія праходзяць уздоўж мяжы Дубаю з [[Аман]]ам. Заходні ланцуг Хаджар мае засушлівы, вышчэрблены пэйзаж, чые горы падымаюцца да 1300 мэтраў у некаторых месцах. Дубай не мае натуральных рэкаў ці [[аазіс]]аў, аднак, Дубай мае натуральную бухту, якая ёсьць досыць глыбокай для ўваходу ў яе вялікіх судоў. Дубай таксама мае некалькі водных крыніцаў на захадзе ў гарах эль-Хаджар. Бязьмежнае мора пясковых выдмаў ахоплівае большую частку паўднёвага Дубаю, і ў канчатковым выніку працягваецца ў пустэльні вядомай як [[Руб аль-Халі]]. Сэйсьмічна, Дубай знаходзіцца ў вельмі стабільнай зоне. Да бліжэйшай сэйсьмічнай нестабільнай зоны каля 200 км і наўрад ці ёсьць якія-небудзь сэйсьмічныя ўзьдзеяньні на Дубай&lt;ref&gt;[http://www.thenational.ae/news/uae-news/science/a-straight-line-to-disaster «Far enough from the fault lines»]. The National&lt;/ref&gt;. Экспэрты таксама прагназуюць, што магчымасьці назіраньня [[цунамі]] ў рэгіёне таксама мінімальныя, таму што [[Пэрсыдзкая затока]] ня досыць глыбокая, каб выклікаць цунамі.

=== Клімат ===
Дубай мае вельмі гарачы сухі клімат. Лета ў Дубаі вельмі гарачае, ветранае й сухое, з высокай сярэдняй [[тэмпэратура]]й каля 40&amp;nbsp;°C, а ў начныя часы мінімум каля 30&amp;nbsp;°C. Большасьць дзён году ёсьць сонечнымі. Зіма цёплая з высокай сярэдняй тэмпэратурай ад 23&amp;nbsp;°C да мінімум 14&amp;nbsp;°C у начны час. Колькасьць атмасфэрных ападкаў, аднак, расьце ў апошнія некалькі дзесяцігодзьдзяў і дасягае зараз 150 мм у год&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070514125152/http://www.dubaiairport.com/dubaimet/MET/Climate.aspx «Climate in Dubai across the year»]. Dubai Meteorological office.&lt;/ref&gt;.

{{Кліматычная інфармацыя
| Назва_ў_родным_склоне = Дубаю
| Крыніца = [http://www.dubaiairport.com/dubaimet/MET/Climate.aspx Dubai Meteorological Office]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;

| Студзень_абс_макс = 31      | Студзень_макс = 24.0      | Студзень_мін = 14.3  | Студзень_абс_мін = 8
| Люты_абс_макс = 31          | Люты_макс = 25.4          | Люты_мін = 15.4       | Люты_абс_мін = 7 
| Сакавік_абс_макс = 41       | Сакавік_макс = 28.2       | Сакавік_мін = 17.6    | Сакавік_абс_мін = 11
| Красавік_абс_макс = 41      | Красавік_макс = 32.9      | Красавік_мін = 20.8   | Красавік_абс_мін = 8
| Травень_абс_макс = 45       | Травень_макс = 37.6       | Травень_мін = 24.6    | Травень_абс_мін = 17
| Чэрвень_абс_макс = 45       | Чэрвень_макс = 39.5       | Чэрвень_мін = 27.2    | Чэрвень_абс_мін = 22
| Ліпень_абс_макс = 47        | Ліпень_макс = 40.8        | Ліпень_мін = 29.9     | Ліпень_абс_мін = 25
| Жнівень_абс_макс = 48       | Жнівень_макс = 41.3       | Жнівень_мін = 30.2    | Жнівень_абс_мін = 25
| Верасень_абс_макс = 43      | Верасень_макс = 38.9      | Верасень_мін = 27.5   | Верасень_абс_мін = 22
| Кастрычнік_абс_макс = 40    | Кастрычнік_макс = 35.4    | Кастрычнік_мін = 23.9 | Кастрычнік_абс_мін = 16
| Лістапад_абс_макс = 41      | Лістапад_макс = 30.5      | Лістапад_мін = 19.9   | Лістапад_абс_мін = 13
| Сьнежань_абс_макс = 31      | Сьнежань_макс = 26.2      | Сьнежань_мін = 16.3   | Сьнежань_абс_мін = 10
| Год_абс_макс = 48           | Год_макс = 33.4           | Год_мін = 22.3        | Год_абс_мін = 7

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;

| Студзень_сяр   = 19.0      
| Люты_сяр       = 20.0  
| Сакавік_сяр    = 22.5               
| Красавік_сяр   = 26.0      
| Травень_сяр    = 30.5       
| Чэрвень_сяр    = 33.0      
| Ліпень_сяр     = 34.5         
| Жнівень_сяр    = 35.5 
| Верасень_сяр   = 32.5
| Кастрычнік_сяр = 29.0     
| Лістапад_сяр   = 24.5  
| Сьнежань_сяр   = 21.0
| Год_сяр        = 27.5 

&lt;!-- тэмпэратура вады --&gt;

| Студзень_вады = 
| Люты_вады = 
| Сакавік_вады = 
| Красавік_вады = 
| Травень_вады = 
| Чэрвень_вады = 
| Ліпень_вады = 
| Жнівень_вады = 
| Верасень_вады = 
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Сьнежань_вады = 
| Год_вада = 

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;

| Студзень_ападкі = 15.6
| Люты_ападкі = 25.0
| Сакавік_ападкі = 21.0
| Красавік_ападкі = 7.0
| Травень_ападкі = 0.4
| Чэрвень_ападкі = 0.0
| Ліпень_ападкі = 0.8
| Жнівень_ападкі = 0.0
| Верасень_ападкі = 0.0
| Кастрычнік_ападкі = 1.2
| Лістапад_ападкі = 2.7
| Сьнежань_ападкі = 14.9
| Год_ападкі = 88.6

&lt;!-- вільготнасьць --&gt;

| Студзень_вільготнасьць = 
| Люты_вільготнасьць = 
| Сакавік_вільготнасьць = 
| Красавік_вільготнасьць = 
| Травень_вільготнасьць = 
| Чэрвень_вільготнасьць = 
| Ліпень_вільготнасьць = 
| Жнівень_вільготнасьць = 
| Верасень_вільготнасьць = 
| Кастрычнік_вільготнасьць = 
| Лістапад_вільготнасьць = 
| Сьнежань_вільготнасьць = 
| Год_вільготнасьць =
}}

== Эканоміка ==
[[Файл:Jebel Ali Port 2 Imresolt.jpg|міні|Дубайскі порт [[Джэбэль-Алі]].]]
 
Эканоміка Дубаю ёсьць адной з самых хуткарослых эканомік сьвету&lt;ref&gt;[http://www.thenational.ae/business/economy/dubai-enters-top-five-ranked-fastest-growing-economies «Dubai enters top five ranked fastest growing economies»]. The National.&lt;/ref&gt;. Валавы ўнутраны прадукт гораду, як мяркуецца, складае каля 107 млрд даляраў ЗША, пры гэтым тэмп росту ў 2014 годзе складаў 6,1%&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150331161429/http://www.zawya.com/story/Dubai_GDP_growth_seen_at_61_in_2014-ZAWYA20140604041903/ «Dubai's gross domestic product is expected to reach US$107.1 billion, posting a growth rate of 6.1% in 2014 and exceeding Dubai government's estimates of 5%, according to Citibank»]. Zawya Thomson Reuters.&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на тое, што шэраг асноўных элемэнтаў гандлёвай інфраструктуры гораду і эмірату былі пабудаваныя дзеля задавальненьня патрэбаў [[нафта]]вай прамысловасьці&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/marketplace/ibi/dubai.htm «Dubai – Overview»]. USA Today.&lt;/ref&gt;, прыбыткі ад нафты і [[прыродны газ|прыроднага газу]] складаюць менш за 5% усіх прыбыткаў эмірату&lt;ref name=&quot;ameinfo&quot;/&gt;. Мяркуецца, што Дубай здабывае ад 50 тысяч да 70 тысяч барэляў нафты штодзень&lt;ref&gt;[http://www.moneycontrol.com/news/business/dubais-oil-discoverydubais-debt_440035.html «Dubai's oil discovery and Dubai's debt»]. Moneycontrol.&lt;/ref&gt; і значную колькасьць газу з марскіх радовішчаў. Доля эмірату ў агульных прыбытках краіны ад газу складае каля 2%. Запасы нафты Дубаю значна скараціліся і, як чакаецца, будуць вычарпаныя у хуткім часе. Усноўны ўнёсак у эканоміку гораду робяць нерухомасьць і [[будаўніцтва]] (22,6%)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081219030604/http://www.ameinfo.com/66981.html «Dubai diversifies out of oil»]. AMEInfo.&lt;/ref&gt;, [[гандаль]] (16%), [[прадпрымальніцтва]] (15%) і фінансавыя паслугі (11%)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050508223402/http://www.dcci.gov.ae/content/Bulletin/Issue10/SectorMonEn_ISSUE10.pdf «Prospects of Dubai Economic Sectors»]. Dubai Chamber of Commerce.&lt;/ref&gt;.

Зьнешнегандлёвы зварот Дубаю ў 2014 годзе складаў 362 млрд даляраў ЗША. У агульным аб’ёме гандлю [[імпарт]] займаў самую вялікую долю, дасягаючы 230 млрд даляраў, у той час як [[экспарт]] і рээкспарт у эмірат складаў 31 і 101 млрд даляраў ЗША адпаведна&lt;ref name=&quot;emirates247&quot;&gt;[https://www.emirates247.com/business/economy-finance/dubai-s-foreign-trade-steady-at-dh1-331-trillion-in-2014-2015-03-23-1.585144 «Dubai's foreign trade steady at Dh1.331 trillion in 2014»]. Emirates 24/7.&lt;/ref&gt;. Да 2014 году [[Кітай]] стаў найбуйнейшым міжнародным гандлёвым партнэрам Дубаю, то бок агульны аб’ём гандлёвых плыняў склаў 47,7 млрд даляраў, падвысіўшыся на 29% у параўнаньні з 2013 годам. [[Індыя]] заняла другое месца сярод ключавых гандлёвых партнэраў места з таваразваротам у 29,7 млрд даляраў ЗША. А трэцім партнэрам сталіся [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], трымаючыся паказчыку ў 22,62 млрд даляраў ЗША. Сярод іншых значных гульцоў варта вылучыць [[Саудаўская Арабія|Саудаўскую Арабію]], [[Нямеччына|Нямеччыну]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]], [[Японія|Японію]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]&lt;ref name=&quot;emirates247&quot;/&gt;.

Гістарычна склалася так, што Дубай і суседняе места [[Дэйра]], якое на сёньня ёсьць часткай гораду Дубай, былі важнымі портамі дзеля заходніх вытворцаў. Большасьць банкаўскіх і фінансавых цэнтраў новага гораду разьмяшчаліся ў раёне порту. Дубай захоўваў сваё значэньне як ключавы пункт на гандлёвым шляху на працягу 1970-х і 1980-х гадоў. Дубай дасюль мае свабодны гандаль золату і да 1990-х гадоў быў цэнтрам ажыўленага кантрабанднага гандлю&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; зьліткамі [[золата]] ў Індыю, дзе імпарт золата быў абмежаваны. Дубайскі порт [[Джэбэль-Алі]], пабудаваны ў 1970-х гадох, мае самую вялікую пабудаваную гавань у сьвеце і займае сёмае месца ў сьвеце паводле аб’ёму кантэйнэрнага транспартаваньня&lt;ref&gt;[http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/WORLD%20PORT%20RANKINGS%2020081.pdf «World Port Rankings – 2008»]. American Association of Port Authorities.&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, Дубай таксама зьяўляецца цэнтрам галіны паслугаў, як то [[інфармацыйныя тэхналёгіі]] і [[фінансы]], з адмысловымі свабоднымі зонамі па ўсім горадзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151117021420/http://business-dubai.com/services/business-setup/Dubai-Free-zones/ «Free Zone Authorities in Dubai»]. Business-Dubai.&lt;/ref&gt;. [[Дубай Інтэрнэт-Сіці]] поруч з [[Дубай Мэдыя-Сіці]] ёсьць часткай вольнай зоны TECOM, якая ёсьць аднім з такіх анклаваў, у склад якога ўваходзяць ІТ-кампаніі, як то [[HP]], «[[Гугл]]», [[EMC Corporation]], [[Oracle]], «[[Майкрасофт]]», «[[Дэл]]» і [[IBM]], а таксама сродкі масавай інфармацыі, як то MBC, [[CNN]], «[[Брытанская вяшчальная карпарацыя]]», «[[Ройтэрз]]», [[Sky News]] і [[Associated Press]]. У дапасаваньне да гэтага існуюць розныя адмысловыя праграмы, рэсурсы і паслугі, якія падтрымліваюць рост стартапаў у Дубаі і дапамагаюць ім далучыцца да новых бізнэсовых магчымасьцяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210301074002/http://tradearabia.com/news/BANK_379387.html «New report highlights Dubai's startup ecosystem»]. Trade Arabia.&lt;/ref&gt;.

=== Турызм і раздробны гандаль ===
[[Файл:Burj Khalifa lake - panoramio (1).jpg|міні|зьлева|[[Дубайскі фантан]] ля [[Бурдж Халіфа|Бурдж Халіфы]] прыцягвае ўвагу турыстаў дзякуючы сваім яскравым шоў.]]
[[Турызм]] зьяўляецца важным складнікам стратэгіі ўраду Дубаю падтрыманьня прытоку замежных грашовых сродкаў у эмірат. Турысты ў Дубай пераважна прывабліваюць дзякуючы шопінгу&lt;ref&gt;[http://drshem.com/2012/01/05/bargain-hunting-fashionistas-descend-onto-dubai/ «Bargain-hunting Fashionistas Descend onto Dubai»]. Dr.Shem.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131017113310/http://www.gateway-dubai.com/lifestyle-dubai/shopping/shopping-in-dubai/ «Shopping in Dubai»]. Shopping Galore in Dubai.&lt;/ref&gt;, але таксама праз наяўнасьць старажытных і сучасных славутасьцяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180706161851/https://www.holidayfactors.com/travel-blog/places-to-visit-in-dubai/ «104 Attractions in Dubai»]. Holiday Factors.&lt;/ref&gt;. Паводле стану на 2018 год Дубай зьяўляецца чацьвёртым самым наведвальным горадам у сьвеце паводле колькасьці замежных наведвальнікаў. Поруч з тым, колькасьць хутка расьце, павялічыўшыся на 10,7% за апошнія часы&lt;ref&gt;[https://www.businessinsider.com/most-visited-cities-in-the-world-2018-9 «The 20 most visited cities around the world in 2018»]. Business Insider.&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе горад прыняў 14,9 мільёнаў наведвальнікаў&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/business/sectors/tourism/14-9-million-overnight-visitors-for-dubai-in-2016-1.1974824 «14.9 million overnight visitors for Dubai in 2016»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;.

Дубай называюць сталіцай гандлю [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]]&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/pictures/efik45ljkd/most-visited-cities-in-the-world-2012-8/ «Most Visited Cities In The World 2012»]. Forbes.&lt;/ref&gt;. Толькі ў Дубаі існуюць больш за 70 гандлёвых цэнтраў, у тым ліку найбуйнейшы ў сьвеце гандлёвы цэнтар [[Dubai Mall]]. Дубай таксама вядомы дзякуючы розным рынкам, які месьцяцца па абодва бакі ад рачулкі. Традыцыйна шагдлёвыя караблі з [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] і [[Індыя|Індыі]] разгружаліся у портах Дубаю, а тавар зьяўляўся на мясцовых рынках. У горадзе таксама ёсьць мноства бутыкаў і ювэлірных крамаў. Дубай таксама называюць «Горадам золата», бо на Залатым рынку ў Дэйры налічваецца амаль 250 крамаў раздробнага гандлю золатам&lt;ref&gt;Krane, Jim (2009). [[iarchive:cityofgolddubaid0000kran|«City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism»]]. St. Martin's Press. — ISBN 978-0-312-53574-2.&lt;/ref&gt;.

У Дубаі месьцяцца шмат паркаў, як то паркі Сафа, Мушрыф, Гамрыя ды іншыя. Кожны парк ёсьць унікальным, адрозьніваючыся адно ад другога. У парку Мушрыф збудаваныя дамы ў розных стылях сьвету. Наведвальнікі могуць азнаёміцца з архітэктурнымі асаблівасьцямі як звонку, гэтак і знутры кожнага дому. Сярод самых папулярных дубайскіх пляжаў ёсьць пляжы Ум-Сукейм, Аль-Мамзар, адкрыты пляж Джумэйра, Кітэ, Пляж Чорнага палацу і Каралеўскі астраўны пляжны клюб.

== Архітэктура ==
[[Файл:Dubai skyline 2015 (crop).jpg|міні|Выгляд на бізнэсовы раён Дубаю.]]
Дубай багаты на будынкі і збудаваньні розных архітэктурных стыляў. Многія сучасныя інтэрпрэтацыі ісламскай архітэктуры можна знайсьці тут дзякуючы росквіту будаўніцтва і архітэктурных інавацыяў у арабскім сьвеце ў цэлым і ў Дубаі, у прыватнасьці, пры падтрымцы ня толькі вядучых арабскіх альбо міжнародных архітэктурна-інжынэрных дызайнэрскіх фірмаў, як то [[Аль-Гашэмі]] і [[Aedas]], але таксама ад лепшых кампаніяў [[Нью-Ёрк]]у і [[Чыкага]]&lt;ref name=&quot;shindagah&quot;/&gt;. У выніку гэтага росквіту сучасная ісламская і сусьветная архітэктура была літаральна выведзеная на новыя ўзроўні ў галіне дызайну і тэхналёгіяў будаўніцтва хмарачосаў. Цяпер у Дубаі больш завершаных хмарачосаў вышынёй больш за 250 мэтраў чымсьці ў любым іншым горадзе сьвету. Кульмінацыйным пунктам была сканчэньне будаўніцтва ў 2010 годзе хмарачоса [[Бурдж Халіфа|Бурдж Халіфы]], якая зараз зьяўляецца самым высокім у сьвеце будынкам вышынёй 829,8 мэтраў. Праект Бурдж Халіфы грунтаваўся на традыцыйнай ісламскай архітэктуры. Будынак увасабляе сабой абстрактную вэрсію пустэльнай кветкі [[гімэнакаліс]]у, якая паходзіць з рэгіёну Дубай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110228235427/http://www.burjkhalifa.ae/language/en-us/the-tower/design.aspx «Design of Burj Khalifa»]. Burj Khalifa.&lt;/ref&gt;.

== Транспарт ==
Транспарт у Дубаі кантралюецца [[Управа дарог і транспарту (Дубай)|Управай дарог і транспарту]] (УДТ), якая ёсьць агенцыяй дубайскага ўраду, створанай указам шэйха ў 2005 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100419010523/http://www.rta.ae/ RTA].&lt;/ref&gt;. У мінулым сетка грамадзкага транспарту сутыкалася з праблемамі затораў і прытрымліваньня раскладу, якія былі разьвязаныя дзякуючы буйной інвэстыцыйнай праграмы, якая ўлучала выдаткі больш чым 70 мільярдаў дырхамаў ААЭ на паляпшэньне&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090825202355/http://archive.gulfnews.com/articles/07/12/14/10174695.html «Gulfnews: Dubai traffic woes inflict losses of Dh4.6b a year»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;. У 2009 годзе, паводле статыстыкі муніцыпалітэту, у Дубаі мелася крыху больш за 1 мільён аўтамабіляў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200413093437/https://gulfnews.com/uae/environment/car-free-day-gets-under-way-in-dubai-1.584210 «Gulfnews: Public transport regains allure as Car-free Day gets under way»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;. У студзені 2010 году доля жыхароў Дубая, якая карыстаецца грамадзкім транспартам, складала ўсяго 6%&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100124073635/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/traffic-transport/rta-wants-30-of-dubai-residents-on-public-transport-1.571138 «Gulfnews: Rta wants 30 of dubai residents on public transport»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;.

=== Дарожны ===
[[Файл:Dubai Road 2013.JPG|значак|зьлева|Дарога E11 у Дубаі.]]
[[Файл:Tolerance Bridge.jpg|значак|Мост талерантнасьці ў [[Бізнэс-Бэй]].]]
Пяць асноўных аўтадарогаў E11, E311, E44, E77 і E66&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181104020335/https://gulfnews.com/news/uae/transport/dubai-al-ain-road-renamed-1.2296992 «Dubai-Al Ain Road renamed»]. WAM.&lt;/ref&gt; пераразаюць Дубай, злучаючы места зь іншымі гарадамі і эміратамі. Акрамя таго, некалькі важных унутрыгарадзкіх маршрутаў, як то дарогі D89, D85, D75, D73, D94 і D92 злучаюць розныя часткі гораду і аэрапорт паміж сабой. Усходняя і заходняя часткі гораду злучаныя мастамі [[Аль-Мактум (мост)|Аль-Мактум]], [[Аль-Гаргуд]], [[Бізнэс-Бэй-Кросінг]] ды плывучым мостам, а таксама тунэлем Аль-Шындагга&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100625002211/http://www.rta.ae/wpsv5/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4g3NvMASYGZJkb6kWhijggRX4_83FT9IH1v_QD9gtzQiHJHR0UA8kPctg!!/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfMzZJ «Completed projects»]. RTA.&lt;/ref&gt;.

Сыстэмай грамадзкага аўтобуснага транспарту ў Дубаі кіруе УДТ. Аўтобусная сетка складаецца з 140 маршрутаў, якія за 2008 годзе перавезьлі больш за 109 мільёнаў чалавек. Усе службы таксі мусяць мець ліцэнзію ад УДТ. Дубайскія ліцэнзаваныя таксі лёгка пазнаць паводле крэмавага колеру ды розных колерах даху, якія ідэнтыфікуюць апэратара. Найбуйнейшай сеткай таксовак ёсьць [[Дубайская карпарацыя таксі|Дубайская карпарацыя таксовак]], якая ёсьць філіяй УДТ. Гэтая кампанія зважаецца найбуйнейшым апэратарам таксовак і горадзе, а іхныя самаходы маюць чырвоны дах. Асаблівай ёсьць служба таксі, якая створаная дзеля перавозак жанчынаў і жанчынаў зь дзецьмі. Аўтамабілямі гэтай кампаніі кіруюць жанчыны-кіроўцы, а дух самаходаў маюць ружовы колер. Больш за 3 тысяч таксі, якія працуюць у эміраце, зьдзяйсьняюць у сярэднім 192 тысяч паездак штодня, перавозячы блізу 385 тысячаў чалавек.

=== Паветраны ===
[[Файл:Dubai - International (DXB - OMDB) AN1204297.jpg|значак|[[Дубай (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт Дубая]] зважаецца адным з самых загружаных у сьвеце.]]
[[Дубай (аэрапот)|Міжнародны аэрапорт Дубая]], дзе базуецца нацыянальная авіякампанія ''[[Emirates]]'', абслугоўвае горад Дубай і іншыя эміраты краіны. Аэрапорт ёсьць трэцім паводле загружанасьці аэрапортам у сьвеце паводле колькасьці пасажыраў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100111173544/http://www.thenational.ae/article/20080429/BUSINESS/400804065 «2008 Annual Report»]. Dubai Airport.&lt;/ref&gt;. Пагатоў, ён ёсьць шостым у сьвеце паводле загружанасьці грузавым аэрапортам у сьвеце, апрацаваўшы 2,37 мільёнаў тонаў грузаў у 2014 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150429044632/http://www.dubaiairports.ae/corporate/media-centre/press-releases/detail/dxb-takes-over-top-spot-for-international-passenger-traffic «DXB Takes Over Top Spot for International Passenger Traffic»]. Dubai Airports.&lt;/ref&gt;. На 2018 год ён абслугоўваў больш чым 150 напрамкаў у больш чым 70 краінаў сьвету на шасьці кантынэнтах&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150512221204/http://www.emirates.com/english/destinations_offers/destinations/alldestinations.aspx «Our Destinations»]. Emirates.&lt;/ref&gt;.

У 2010 годзе пачаў сваю працу міжнародны аэрапорт [[Аль-Мактум (аэрпорт)|Аль-Мактум]]. Зважаючы на тое, што плянавалася шырока ўжываць гэтае лётнішча, у 2021 годзе толькі некалькі авіякампаніяў ажыцьцяўлялі пасажырскія перавозкі зь яго, але пераважна робячы толькі грузавыя перавозкі.

=== Мэтро і трамвай ===
[[Файл:Dubai Tram Alstom Citadis 402 near Al Sufouh.jpg|значак|зьлева|[[Дубайскі трамвай]].]]
[[Дубайскі мэтрапалітэн]] складаецца зь дзьвюх лініяў (чырвонай і зялёнай), якія праходзяць празь фінансавыя і жылыя раёны гораду. Мэтрапалітэн пачаў сваю працу ў верасьні 2009 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110617052450/http://www.zawya.com/projects/project.cfm/pid151106013921?cc «Dubai RTA»]. Zawya.&lt;/ref&gt;, стаўшы першай сеткай гарадзкога чыгуначнага транспарту на [[Арабійскі паўвостраў|Арабійскім паўвостраве]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090916041627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8247330.stm «Will metro change Dubai car culture?»]. BBC News.&lt;/ref&gt;. За ягоную эксплюатацыю адказвае брытанская міжнародная сэрвісная кампанія ''[[Serco]]''. Чырвоная лінія зважаецца асноўнай магістральлю з 29 станцыямі, зь якіх чатыры ёсьць падземнымі, 24 — надземныя, а адная станцыя стаіць на роўні зямлі. Зялёная лінія мае 20 станцыяў, зь якіх 12 пабудаваная па-над зямлёю, а 8 зь іх ёсьць падземнымі. У 2021 годзе была пашырыная чырвоная лінія, якая злучыла горад з пляцоўкай міжнароднай выставы [[Міжнародная выстава 2020 году|Экспа-2020]]. Таксама заплянаванае будаўніцтва сіняй і фіялетавай лініяў. Цягнікі цалкам аўтаматызаваныя і рухаюцца без кіроўцаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220430121719/https://www.itsinternational.com/feature/dubai-metro-worlds-longest-automated-rail-system «Dubai metro — the world’s longest automated rail system»]. ITS International.&lt;/ref&gt;.

Манарэйкавая лінія, якая злучае [[Пальма-Джумэйра|Пальму-Джумэйру]] з мацерыком, адкрылася 30 красавіка 2009 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100115001910/http://www.timeoutdubai.com/knowledge/news/8723-palm-monorail-tried-and-tested «Palm monorail tried and tested»]. Timeoutdubai.&lt;/ref&gt;, стаўшы першай манарэйкавай чыгункай на [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170203075322/http://www.aeconline.ae/13/pdcnewsitem/01/69/09/index_13.html «First Monorail system in the Middle East takes first paying passengers»]. AEC Online.&lt;/ref&gt;. [[Дубайскі трамвай]] мае працягласьць сваёй сеткі у 14,5 кілямэтраў даўжынёю, рухаючыся ўздоўж дарогі Аль-Суфу і злучаючы [[Дубай-Марына|Дубай-Марыну]] і Пальму-Джумэйру. Зь некаторых трамвайных прыпынкаў можна перасесьці на чырвоную лінію мэтрапалітэну. Сваю працу трамвай пачаў на лініі даўжынёю 10,6 кілямэтраў у 2014 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160215035242/http://thedubaitram.com/about/ «About»]. The Dubai Tram.&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
Культура ААЭ агулам перадусім адлюстроўвае традыцыйную арабскую культуру. Уплыў арабскай і ісламскай культуры на архітэктуру, музыку, адзеньне, кухню і лад жыцьця таксама вельмі прыкметны. Пяць разоў на дзень мусульманаў заклікаюць да малітвы зь мінарэтаў мячэтаў, якія раскіданыя па ўсёй краіне. Сярод галоўных сьвятаў у Дубаі вылучаецца [[Ураза-байрам|Ўраза-байрам]], які азначае канец [[Рамадан]]у, і Нацыянальны дзень, які сьвяткуецца 2 сьнежня і ўганароўвае ўтварэньне краіны&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161220102503/http://gulfnews.com/guides/life/community/how-the-uae-was-born-1.1610731 «Gulf News Community»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Dubai Future Forum 2024 - interior 01.jpg|значак|Унутры музэю будучыні.]]
Культурны адбітак гораду як невялікай, этнічна аднароднай супольнасьці здабытчыкаў перлаў зьмяніўся з прыходам іншых этнічных групаў, сярод якіх спачатку былі [[Іранцы|іранцы]] ў пачатку 1900-х гадоў, а пазьней [[індыйцы]] і [[пакістанцы]] ў 1960-х гадах. У 2005 годзе 84% насельніцтва мэтраполіі Дубаю былі замежнікамі, а прыкладна палова зь іх паходзіла зь [[Індыя|Індыі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121012143031/http://www.migrationinformation.org/dataHub/GCMM/Dubaidatasheet.pdf «Country and Metropolitan Stats in Brief»]. Migration Information.&lt;/ref&gt;. З 2006 па 2022 гады выходнымі днямі былі пятніца і субота, як кампраміс паміж сьвятасьцю пятніцы для мусульманаў і выходнымі ў [[Эўропа|Эўропе]] і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;Jonathan Sheikh-Miller. [https://web.archive.org/web/20110212191741/http://www.ameinfo.com/95027.html «UAE Weekend Switchover»]. AMEinfo.&lt;/ref&gt;. Да 2006 году выходнымі днямі былі чацьвер і пятніца. 1 студзеня 2022 году ў Дубаі быў усталяваны працоўны тыдзень у чатыры з паловаю дні, прычым выходныя пачынаюцца зь пятніцы па абедзе, і цягнуцца ўсю суботу і нядзелю&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230513070512/https://www.mediaoffice.ae/en/news/2021/December/07-12/The-changes-to-the-working-week-system «The changes to the working week system»]. Government of Dubai Media Office.&lt;/ref&gt;.

Праз турыстычны падыход і высокі ўзровень жыцьця мяшчанаў культура Дубаю паступова разьвілася ў бок раскошы, багацьця і пышнасьці зь вялікай увагай да экстравагантнасьці, павязанай з вольным часам&lt;ref&gt;Okonkwo, Uché (2007). «Luxury Fashion Branding: Trends, Tactics, Techniques». — С. 80.&lt;/ref&gt;. Дубай вядомы сваім начным жыцьцём. Клюбы і бары перадусім месьцяцца ў гатэлях праз законы аб [[сьпіртовы напой|алькаголі]]. Газэта [[Нью-Ёрк Таймз]] назвала Дубай «тым горадам, дзе можна сустрэць [[Майкл Джордан|Майкла Джордана]] ў бары «Буда» або натрапіць на [[Наомі Кэмпбэл]], якая сьвяткуе свой дзень нараджэньня шматдзённымі вечарынамі»&lt;ref&gt;Sherwood, Seth (9.12.2007). [https://web.archive.org/web/20151017084536/http://www.nytimes.com/2007/12/09/travel/09party.html «Clubs Bloom in the Desert»]. The New York Times. &lt;/ref&gt;. Штогадовыя забаўляльныя імпрэзы, як то Дубайскі шопінг-фэстываль&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110106131951/http://www.traveldealsfinder.com/travel-packages/dubai-shopping-festival «Dubai Shopping Festival 2011»]. Travel Deals Finder.&lt;/ref&gt; і Дубайскія летнія сюрпрызы, прыцягваюць больш за 4 мільёны наведвальнікаў з усяго рэгіёну і прыносяць прыбытак больш за 2,7 мільярдаў даляраў ЗША&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130508235712/http://gulfnews.com/in-focus/dubai-shopping-festival/sales-will-account-for-8-of-dubai-s-gdp-1.269917 «Sales will account for 8% of Dubai’s GDP»]. Gulf News.&lt;/ref&gt;. Міжнародная асацыяцыя фэстываляў і імпрэзаў, то бок вядучая сусьветная гандлёвая асацыяцыя імпрэзаў, каранавала Дубай як Сусьветны горад фэстываляў і імпрэзаў 2012 году ў катэгорыі гарадоў з насельніцтвам большым за адзін мільён жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120924032330/http://khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=%2Fdata%2Fnationgeneral%2F2012%2FSeptember%2Fnationgeneral_September341.xml&amp;section=nationgeneral «Dubai is world’s festival city»]. Khaleej Times.&lt;/ref&gt;.

=== Кухня ===
[[Файл:Spice Souq Dubai 13.jpg|значак|зьлева|Рынак затавак у старым Дубаі.]]
[[Арабская кухня]] вельмі папулярная і дасяжная паўсюль у горадзе, ад невялікіх закусачных з [[Кебаб|кебаб]]ам у Дэйры і Аль-Карама да рэстарацыяў у гатэлях Дубаю. Стравы хуткага харчаваньня, паўднёваазіяцкай і [[кітайская кухня|кітайскай кухняў]] таксама вельмі папулярныя і шырока прадстаўленыя ў Дубаі. Продаж і спажываньне сьвініны рэгулюецца і дазволена законам толькі немусульманам у адмысловых месцах супэрмаркетаў і аэрапортаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080226222518/http://www.stat-usa.gov/agworld.nsf/505c55d16b88351a852567010058449b/898e8206171d628385256d02006df0d7/%24FILE/TC3003.PDF «Food and Agricultural Import Regulations and Standards»]. GAIN Report.&lt;/ref&gt;. Аналягічна рэгулюецца і продаж алькагольных напояў. Дзеля куплі алькаголю патрабуецца дазвол на продаж алькаголю, але яго можна набыць у барах і рэстарацыях гатэляў&lt;ref name=&quot;Dubai Culture&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100306150956/http://www.dubai-livethedream.com/dubai-culture.html «Dubai Culture»]. Dubai Live the Dream.&lt;/ref&gt;. Папулярнай стравай гораду ёсьць [[бір’яні]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160207234027/https://www.zomato.com/dubai/best-biryani-restaurants «Biryani in Dubai»]. Zomato.&lt;/ref&gt;.

Першы фэстываль ежы ў Дубаі ладзіўся з 21 лютага па 15 сакавіка 2014 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141115191601/http://www.dubaifoodfestival.com/dff-2015/ «Dubai Food Festival»]. Dubai Food Festival.&lt;/ref&gt;. Паводле часопіса Vision, імпрэза была накіраваная на ўмацаваньне і сьвяткаваньне пазыцыяў Дубаю як гастранамічнай сталіцы рэгіёну. Фэстываль быў распрацаваны такім чынам, каб прадэманстраваць разнастайнасьць смакаў і кухняў места, прадстаўляючы кухні больш чым 200 нацыянальнасьцей&lt;ref&gt;East, Ben (02.2014). [https://web.archive.org/web/20141030181910/http://vision.ae/en/articles/taste_of_culture_dubai_food_festival «Taste of culture: Dubai Food Festival»]. Vision.ae.&lt;/ref&gt;. Наступны кулінарны фэстываль праходзіў з 23 лютага па 11 сакавіка 2017 году.

=== Забавы і імпрэзы ===
[[Файл:Inside the Dubai Opera.jpg|значак|Інтэр’еры [[Дубайская опэра|Дубайскай опэры]].]]
[[Дубайская опэра]] адчыніла свае дзьверы 31 жніўня 2016 году ў цэнтры гораду выступам [[Плясыда Дамінга]]. Гэты шматфункцыянальны цэнтар выканальніцкіх мастацтваў на 2 тысячы месцаў можа прымаць ня толькі тэатральныя паказы, канцэрты і опэры, але і вясельлі, гала-вячэры, банкеты і канфэрэнцыі. Арабскія фільмы папулярныя ў Дубаі і агулам у ААЭ. З 2004 году ў горадзе штогод ладзіцца [[Дубайскі міжнародны кінафэстываль]], які служыць вітрынай для арабскіх і блізкаўсходніх кінэматаграфічных талентаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080822190629/http://www.dubaifilmfest.com/en/about-diff/what-is-diff.html «About Dubai Film Festival (DFF)»]. 7th Dubai International Film Festival.&lt;/ref&gt;. [[Дубайскі пустэльны фэстываль рок-н-ролу|Дубайскі фэстываль рок-н-ролу ў пустэльні]] быў яшчэ адным буйным фэстывалем, які аб’ядноўваў выканаўцаў [[гэві-мэтал]]у і [[рок-музыка|року]], але ён больш ня ставіцца ў Дубаі.

Адным зь менш вядомых бакоў Дубаю ёсьць важнасьць галерэйнай сцэны сучаснага мастацтва. З 2008 году ў горадзе працуюць вядучыя галерэі сучаснага мастацтва, як то Карбон-12, Грын-Арт, галерэя Ізабэль ван дэн Эйндэ. Тэатар лічбавага мастацтва Дубаю адкрыўся ў 2020 годзе і прадстаўляе лічбавае мастацтва, у тым ліку сучасныя працы&lt;ref&gt;Saundalkar, Aarti (6.10.2020). [https://web.archive.org/web/20230209142552/https://whatson.ae/2020/10/the-incredible-theatre-of-digital-art-open-its-doors-this-month/ «The incredible Theatre of Digital Art open its doors this month»]. UAE: What’s On.&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
[[Файл:DTC1.jpg|значак|зьлева|Тэнісны корт у Дубаі.]]
Найбольш папулярнымі відамі спорту ўважаюцца [[футбол]] і [[крыкет]]. Штаб-кватэра [[Міжнародная рада па крыкеце|Міжнароднай рады па крыкеце]] знаходзіцца менавіта ў Дубаі. Тры футбольныя клюбы, як то «[[Аль-Васьль Дубай|Аль-Васьль]]», «[[Шабаб Аль-Аглі Дубай|Шабаб Аль-Аглі]]» ды «[[Аль-Наср Дубай|Аль-Наср]]», ёсьць прадстаўнікамі гораду ў [[Про Ліга чэмпіянату ААЭ па футболе|Про-Лізе ААЭ]]&lt;ref name=&quot;Dubai Culture&quot; /&gt;. Самым пасьпяховым з памянёных клюбаў ёсьць «Аль-Васьль». У Дубаі таксама ладзіцца штогадовы [[чэмпіянат Дубаю па тэнісе|турнір па тэнісе]], а таксама турнір па гольфе, прыцягваючы зорак спорту з усяго сьвету. Тут таксама ладзіцца этап Кубка сьвету ў скачках на чыстакроўных конях, што праводзіцца на іпадроме Мэйдан. У 2023 годзе быў створаны баскетбольны клюб пад назовам «[[Дубай (баскетбольны клюб)|Дубай]]», які ў 2025 годзе пачаў спаборнічаць у [[Эўраліга (баскетбол)|Эўралізе]]. У 2009 годзе ў Дубаі ладзіўся [[Чэмпіянат сьвету па рэгбі-7 2009 году|чэмпіянат сьвету па рэгбі-7]].

Аўтагонкі таксама ёсьць важным відам спорту ў Дубаі. На Дубайскім аўтадроме цягам году ладзяцца мноства розных спаборніцтваў. Яшчэ адной заўважнай падзеяй ёсьць Дубайскі забег, які ёсьць часткай Дубайскага фітнэсавага выпрабаваньня і ўважаецца за найбуйнейшы ў сьвеце бясплатны забег&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Diaz, One Carlo|спасылка=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/wellbeing/2024/10/27/dubai-run-2024-registration-details/|загаловак=Dubai Run 2024: Date, registration details, bib collection and more|выдавецтва=The National}}&lt;/ref&gt;. Тут таксама ёсьць сучасны крыты і адкрыты картдром, папулярны сярод аматараў гонак. Спаборніцтвы па крыкеце [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Індыі па крыкеце|Прэм’ер-лігі]] Індыі прайшлі ў ААЭ ў 2020 годзе. У 2025 годзе ўлады Дубаю зацьвердзілі «Спартовую стратэгію Дубай-2033», то бок доўгатэрміновую праграму, прызначаную для падтрымкі спартовага сэктару эмірата і ўмацаваньня ягонай пазыцыі як глябальнага спартовага цэнтру. Стратэгія акрэсьлівае ініцыятывы ў пашырэньні ўдзелу грамадзтва ў фізычнай актыўнасьці, павышэньні якасьці і колькасьці спартовых спаборніцтваў ды разьвіцьці мясцовых талентаў у розных відах спорту. Яна таксама скіраваная на павелічэньне эканамічнага ўнёску спартовай індустрыі места праз мэтанакіраваныя праграмы і разьвіцьцё інфраструктуры&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://thebrewnews.com/thebrew-news/uae/dubai-sports-strategy-2033/|загаловак=Dubai Sports Strategy 2033 unveiled|выдавецтва=The Brew News|дата публікацыі=14.11.2025}}&lt;/ref&gt;.

== Гарады-сябры ==
{| cellpadding=&quot;11&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Дублін]], [[Ірляндыя]]
* [[Багдад]], [[Ірак]]
* [[Мадрыд]], [[Гішпанія]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130430151122/http://www.uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm «Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE – The Official Web Site – News»]. Uaeinteract.com.&lt;/ref&gt;
* [[Бэйрут]], [[Лібан]]
* [[Брысбэйн]], [[Аўстралія]]
* [[Каракас]], [[Вэнэсуэла]]
* [[Хэб]], [[Чэхія]]
* [[Дамаск]], [[Сырыя]]
* [[Дэтройт]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130430153719/http://www.uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm «Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE – The Official Web Site – News»]. Uaeinteract.com.&lt;/ref&gt;
* [[Дандзі]], [[Шатляндыя]]
* [[Франкфурт-на-Майне]], [[Нямеччына]]
* [[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]
* [[Голд-Кост]], [[Аўстралія]]
* [[Гранада]], [[Гішпанія]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130615200359/http://www.uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm «Dubai, Granada discuss cooperation UAE – The Official Web Site – News»]. Uaeinteract.com.&lt;/ref&gt;
||
||
* [[Гуанчжоў]], [[Кітай]]
* [[Ганконг]]
* [[Ванкувэр]], [[Канада]]
* [[Стамбул]], [[Турэччына]]
* [[Джыда]], [[Саудаўская Арабія]]
* [[Кабул]], [[Аўганістан]]
* [[Лагор]], [[Пакістан]]
* востраў [[Кіш (востраў)|Кіш]], [[Іран]]
* [[Кувэйт (горад)|Кувэйт]], [[Кувэйт]]
* [[Лос-Анджэлес]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130430141221/http://www.uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm «Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE – The Official Web Site – News»]. Uaeinteract.com.&lt;/ref&gt;
* [[Мантэрэй]], [[Мэксыка]]
* [[Масква]], [[Расея]]
* [[Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]
||
||
* [[Осака]], [[Японія]]
* [[Чэнаі]], [[Індыя]]
* [[Парыж]], [[Францыя]] (''партнэр'')
* [[Фінікс (Арызона)|Фінікс]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130430134814/http://www.uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm «Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE – The Official Web Site – News»]. Uaeinteract.com.&lt;/ref&gt;
* [[Сан-Хуан]], [[Пуэрта-Рыка]]
* [[Шанхай]], [[Кітай]]
* [[Санкт-Пецярбург]], [[Расея]]
* [[Танжэр]], [[Марока]]
* [[Тэгеран]], [[Іран]]
* [[Бэнгазі]], [[Лібія]]
* [[Новэ-Места-над-Вагам]], [[Славаччына]]
* [[Пхэньян]], [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]]
* [[Пусан]], [[Рэспубліка Карэя]]&lt;ref&gt;[http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp «Dynamic Busan – City Government – Sister Cities – Dubai»]. English.busan.go.kr&lt;/ref&gt;
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|1=2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210903070920/https://dm.gov.ae/ Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>cmx1gnq7oyq8z0idxq8s5dm3z5irpz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі антысавецкі супраціў 1944—1959 (фільм, 2008)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90329</id>
    <revision>
      <id>2699678</id>
      <parentid>2587786</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="i3vpukwublagnyy4b2j90veuyt6aa9a" xml:space="preserve">{{Фільм
| назва        = Беларускі антысавецкі супраціў 1944—1959
| выява        = Bel supr 1944-1959.jpg
| памер        = 
| подпіс       = 
| рэжысэр      = [[Антось Цялежнікаў]]
| прадусар     = 
| сцэнарыст    = 
| дыктар       = 
| ролі         = 
| кампазытар   = 
| апэратар     = 
| мантаж       = 
| вытворчасьць = [[ПартызанFilm]]
| дата         = 2008
| час          = 46:29
| мова         = [[беларуская мова|беларуская]]
| краіна       = {{сьцяг Беларусі (з 1991)}} [[Беларусь]]
| прыбытак     = 
| папярэдні    = 
| наступны     = 
| сайт         = 
}}
'''«Белару́скі антысаве́цкі супраці́ў 1944—1959»''' — дакумэнтальна-публіцыстычны фільм пра беларускую пасьляваенную антыкамуністычную партызанку. Фільм паводле кнігі «Беларускі супраціў» [[Сяргей Ёрш|Сяргея Ярша]] і [[Сяржук Горбік|Сяржука Горбіка]].

== Стварэнне ==
Фільм зьяўляецца ў нейкім сэнсе экранізацыяй аднайменнай кнігі [[Сяргей Ёрш|Сяргея Ярша]] й [[Сяржук Горбік|Сержука Горбіка]].

== Мэта фільма ==
Стваральнікі карціны пастараліся асьвятліць старонку гісторыі, якую савецкая ўлада доўгія гады скрывала ад беларускага грамадзтва.

== Ціск з боку гаспадарства ==
Задоўга да свайго выхаду на экраны стужка прыцягнула ўвагу [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|беларускага КДБ]]. Напрыканцы 2006 году на беларуска-польскай мяжы былі затрыманыя трое беларускіх студэнтаў, якія ўдзельнічалі ў здымках дакумэнтальнага фільму. Спэцслужбы канфіскавалі ў іх кампутары. Супрацоўнікі КДБ шукалі ў іх, між іншага, працоўныя матэрыялы да фільму пра беларускі антыкамуністычны супраціў.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.baravik.org/topic/322/ Торэнт-файл]
* [https://web.archive.org/web/20200709204413/https://www.movananova.by/medyateka/belaruski-paslyavaenny-antysavecki-supraciu-1944-1959-gg.html Пра фільм]

[[Катэгорыя:Дакумэнтальныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Беларускія дакумэнтальныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Фільмы 2008 году]]
[[Катэгорыя:Беларускія фільмы 2008 году]]</text>
      <sha1>i3vpukwublagnyy4b2j90veuyt6aa9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брылёўскі летапіс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91712</id>
    <revision>
      <id>2699706</id>
      <parentid>2671878</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9363" sha1="ir2szafgv851ml7h20mty9mw9x3779h" xml:space="preserve">{{Газэта
|назва        = Брылёўскі летапіс
|выява        = BrylewskiLetapis.jpg
|памер        = 250пкс
|тып          = 
|фармат       = 
|заснавальнік = [[Мікалай Яцкоў]]
|уладальнік   = 
|выдавец      = 
|рэдактар     = [[Мікалай Яцкоў]] 
|заснаваная   = травень 2006
|зачыненая    = 
|палітыка     = 
|мова         = [[беларуская мова|беларуская]]
|штаб-кватэра = 213107, [[Магілёўскі раён]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]], вёска [[Брылі (Магілёўская вобласьць)|Брылі]], вул. Юбілейная 6-7
|наклад       = 99
|кошт         = бясплатна
|ISSN         = 
|сайт         = http://kamunikat.org/bryleuski_letapis.html
}}
«'''Брылёўскі летапіс'''» — газэта, інфармацыйна-грамадзкі бюлетэнь, выдаецца з 3 траўня [[2006]] году&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |cуаўтары = |дата публікацыі =9 жніўня 2006|url = http://www.nn.by/?c=ar&amp;i=3163| загаловак =Вёска Брылі на Магілёўшчыне займела сваю газэту| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата = 26 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка| дата публікацыі =| url =http://library.mogilev.by/news2009.htm  | загаловак = 22 мая 2009 г| выдавец =[[Магілёўская абласная бібліятэка]]| дата = 26 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова выходзіла накладам у 50 асобнікаў, з 2010 — 99&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url =http://nov.docdat.com/docs/index-15504.html |загаловак = Роль средств массовой информации в отражении проблем, волнующих население | фармат = | назва праекту = | выдавец =Могилевский районный исполнительный комитет / Отдел идеологической работы райисполкома материал для информационно-пропагандистских групп | дата = 26 лютага 2013 | мова =ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Таксама выходзіць у ан-лайн вэрсіі&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =| url = http://kamunikat.org/bryleuski_letapis.html | загаловак = Брылеўскі летапіс| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Kamunikat.org]]| дата = 26 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Выдаецца ў вёсцы [[Брылі (Магілёўская вобласьць)|Брылі]] ([[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёну]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]). Заснавальнік і галоўны рэдактар — [[Мікалай Яцкоў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =11 ліпеня 2006| url = http://baj.by/ru/node/698 | загаловак =Яшчэ адно незарэгістраванае, але не адзінае і не апошняе, выданне… | фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] | дата = 26 лютага 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Генадзь Суднік | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі =№ 2 (84) 2010, стар. 38| url = http://baj.by/sites/default/files/abajur/abajur_84_2.pdf | загаловак = Слова ў абарону «малой» прэсы| фармат =| назва праекту = час. «Абажур»| выдавец = [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]| дата = 26 лютага 2013 | мова = | камэнтар =«…''Асобна варта назваць унікальнае (без перабольшвання) выданне «Брылеўскі летапіс», што выходзіць у падмагілёўскай вёсцы высілкамі Мікалая Яцкова''…» }}&lt;/ref&gt;.

== Зьмест ==
Газэта «'''Брылёўскі летапіс'''» выдаецца накладам у 50 асобнікаў памерам у 8 старонак фарматам А-4, з фотаілюстрацыямі. Газэта зьмяшчае нататкі аб тым, што адбываецца ў вёсцы Брылі і ў навакольлі, а таксама ў Магілёўскай вобласьці і краіне (падзеі ў газэце аглядаюцца праз вытрымкі з абласных і нацыянальных газэт). Матэрыялы друкуюцца на мове аўтараў, пераважна па-беларуску.

Рэдактар і выдавец «Брылёўскага летапісу» — [[Мікалай Яцкоў]], загаднік [[Брылі (Магілёўская вобласьць)|Брылёўскага]] сельскага Дому культуры і вядомы ў вобласьці кампазытар-песеньнік. М. Яцкоў наладзіў у Брылях вольны канал інфармаваньня землякоў для таго, каб, як ён сам зьвяртаецца да чытачоў у першым нумары:
{{Цытата|…лепш ведаць і разумець гісторыю і сённяшні дзень нашых мясцін… А той, хто ведае мінулае і разумее сёньняшняе, упэўнена крочыць у будучае…|[[Мікалай Яцкоў]]|[http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-394.html Беларуская асацыяцыя журналістаў]}}

«Брылёўскі летапіс» — 5-е па ліку выданьне ў Магілёўскім рэгіёне (у якім цяпер няма зарэгістраваных недзяржаўных газэт)&lt;ref name=&quot;Брыл&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 11 ліпеня 2006 | url = http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-394.html| загаловак = Яшчэ адно незарэгістраванае, але не адзінае і не апошняе, выданне…| фармат = | назва праекту = Служба маніторынгу ГА «Беларуская асацыяцыя журналістаў»| выдавец = Беларуская асацыяцыя журналістаў| дата = 18 лістапада 2010 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{Артыкул|аўтар=Г. Суднік |загаловак=Слова ў абарону «малой» прэсы|арыгінал=|спасылка=http://baj.by/sites/default/files/abajur/abajur_84_2.pdf|аўтар выданьня=|выданьне=«Абажур»|тып=часопіс|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|год=2010|выпуск=№ 2 (84)|том=|нумар=|старонкі=38|isbn=}}
* {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Вёска Брылі на Магілёўшчыне займела сваю газэту|арыгінал=|спасылка= http://www.nn.by/?c=ar&amp;i=3163|аўтар выданьня=|выданьне=|тып=газ.|месца=Мн.|выдавецтва=[[Наша Ніва]]|год=9 жніўня 2006|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20090918103758/http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-394.html Служба маніторынгу ГА &quot;Беларуская асацыяцыя журналістаў]
* [https://web.archive.org/web/20120118220152/http://kamunikat.org/download.php?item=14912-1.pdf&amp;pubref=14912 «Брылёўскі летапіс» №15, ліпень 2010]
* [https://web.archive.org/web/20160305073919/http://kamunikat.org/8641.html?pubid=15027&amp;lang=EN «Брылёўскі летапіс» — падборка нумароў]

[[Катэгорыя:Беларускія газэты]]
[[Катэгорыя:Беларускі самвыдат]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2006 годзе]]</text>
      <sha1>ir2szafgv851ml7h20mty9mw9x3779h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвонае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91947</id>
    <revision>
      <id>2699942</id>
      <parentid>1859180</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Red_Sea?oldid=1384638485</comment>
      <origin>2699942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="gepkmvr9mr5dgyestecjwzl25bsnb30" xml:space="preserve">{{Вадаём}}
[[Файл:Mer rouge1b.jpg|значак|Чырвонае мора. Фатаздымак, зроблены з космасу.]]
'''Чырво́нае мо́ра''' ({{мова-ar|البحر الأحمر}} ''Bahr el-Ahmar'', {{мова-he|ים סוף}} ''Yam Suf'') — нутранае мора [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], разьмешчанае паміж [[Арабійскі паўвостраў|Арабійскім паўвострам]] і [[Афрыка]]й у тэктанічнай западзіне&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Jochen|прозьвішча=Kämpf|загаловак=Advanced Ocean Modelling: Using Open-Source Software|месца=Heidelberg|выдавецтва=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9783642106101}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Sofianos, Sarantis S.; Johns, William E.|загаловак=Observations of the summer Red Sea circulation|выданьне=Journal of Geophysical Research: Oceans|том=112|нумар=C6|год=2007|DOI=10.1029/2006jc003886}}&lt;/ref&gt;. Таксама ўважаецца за затоку Індыйскага акіяну. З акіянам мора злучаецца на поўдні праз [[Баб-эль-Мандэбская пратока|Баб-эль-Мандэбскую пратоку]] і [[Адэнская затока|Адэнскую затоку]]. На поўнач ад Чырвонага мора месьціцца [[Сынайскі паўвостраў]], [[Акабская затока]] і [[Суэцкая затока]], зь якой можна трапіць да [[Суэцкі канал|Суэцкага каналу]].

У падмурку мора ляжыць Чырвонаморскі рыфт, які ўваходзіць у склад Вялікай рыфтавай даліны. Плошча мора сягае блізу {{Лік|438000}} км²&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/ebsaws-2015-02/other/ebsaws-2015-02-persga-submission1-en.pdf|загаловак=State of the Marine Environment Report for the Red Sea and Gulf of Aden: 2006|дата публікацыі=16.06.2008|дата доступу=25.01.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210421194829/https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/ebsaws-2015-02/other/ebsaws-2015-02-persga-submission1-en.pdf|дата копіі=21.04.2021}}&lt;/ref&gt;. Ягоная даўжыня дасягае каля 2250 км, а найбольшая шырыня роўная 355 км. Сярэдняя глыбіня мора складае 490 мэтраў, а ў цэнтральнай западзіне Суакін яно мае максымальную глыбіню ў 2730 мэтраў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Robert|прозьвішча=Dinwiddie|загаловак=Ocean: The World’s Last Wilderness Revealed|месца=London|выдавецтва=Dorling Kindersley|isbn=978-0-7566-2205-3}}&lt;/ref&gt;. Чырвонае мора даволі плыткае, бо блізу 40 % ягонай плошчы мае глыбіню менш за 100 мэтраў, а каля 25 % не глыбейшае нават за 50 мэтраў. Шырокія шэльфавыя зоны славяцца багатым марскім жыцьцём і вялікай колькасьцю каралавых рыфаў.

У водах мора жыве больш за тысячу відаў [[бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] жывёлаў і блізу 200 відаў [[карал]]аў. Гэта самае паўночнае ў сьвеце трапічнае мора. Таксама яно ўваходзіць у лік экарэгіёнаў праграмы Global 200, якая вылучае найбольш каштоўныя да захаваньня прыродныя тэрыторыі плянэты.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120326031330/http://www.redseadivinghurghada.co.uk/underwater-photography.html Фатаграфіі Чырвонага мора].

[[Катэгорыя:Чырвонае мора| ]]</text>
      <sha1>gepkmvr9mr5dgyestecjwzl25bsnb30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхмас I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92519</id>
    <revision>
      <id>2699826</id>
      <parentid>1770777</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="18i820f14wh43fbfzytsq5kn28imi81" xml:space="preserve">{{Манарх}}
'''Яхмас I''' (або ''Яхмэс'', ''Ахмас'', ''Амасіс І'' (старажытнаэгіпецкі — «Народжаны месяцам») — эгіпецкі фараон каля 1580—1559 гадоў да н. э., заснавальнік XVIII дынастыі. Уступіў на пасад малалетнім пасьля забойства свайго папярэдніка [[Сэкенэнра]] ў бітве з [[Гіксасы|гіксасамі]]. Яхмас I канчаткова выгнаў [[Гіксасы|гіксасаў]] з Эгіпту, замацаваў сваё панаваньне ў паўднёвай [[Палестына|Палестыне]]. У выніку зьдзейсьненных ім 3 паходаў у Паўночную Нубію была адноўленая ўлада Эгіпту над гэтай тэрыторыяй. Час кіраваньня Яхмаса I у гістарыяграфіі прынята лічыць пачаткам пэрыяду Новага царства ў гісторыі Старажытнага Эгіпту.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Säve-Söderbergh, T. Ägypten und Nubien. — Lund, 1941.
* Жизнеописание начальника гребцов Яхмоса // Хрестоматия по истории Древнего Востока / Под редакцией В. В. Струве, Д. Г. Редера. — М., 1963. — С. 81 — 83.

[[Катэгорыя:Фараоны]]</text>
      <sha1>18i820f14wh43fbfzytsq5kn28imi81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храстковыя рыбы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94537</id>
    <revision>
      <id>2699937</id>
      <parentid>1560203</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Храстковыя_рыбы?oldid=5112754</comment>
      <origin>2699937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4657" sha1="s1lk7bchm3bm787cnoq25s9ujlqw7tz" xml:space="preserve">{{Таксанамічная інфармацыя
| Назва                 = Храстковыя рыбы
| Надцарства            = [[Эўкарыёты]]
| Царства               = [[Жывёлы]]
| Тып                   = [[Хордавыя]]
| Кляса                 = '''Храстковыя рыбы'''
}}
'''Храстко́выя ры́бы''' (''Chondrichthyes'') — [[кляса (біялёгія)|кляса]] рыбаў.

== Апісаньне ==
Даўжынёю ад 6 см да 20 м. [[Шкілет]] храстковы, часта абвапнаваны. Скурных касьцей няма. Целы хрыбетак і рэбры маюцца або адсутнічаюць. [[Луска (біялёгія)|Луска]] зубападобная (плакоідная). Лопасьці плаўнікоў падтрымліваюцца элястычнымі ніцямі. Парныя плаўнікі разьмешчаныя ў гарызантальнай плашчыні, у хваставы плаўнік заходзіць [[хорда (біялёгія)|хорда]]. Пярэдняя частка галавы выцягнутае ў падоўжнае рыла, праз што рот, разьмешчаны на брушным баку, мае выгляд папярочнай шчыліны.

Маюць 4-7 шчэлепных адтулінаў, перакрытых скурнаю складкай, якія адкрываюцца вонкі. [[Кішачнік]] храстковых рыбаў мае сьпіральныя клапаны, а ў [[сэрца|сэрцы]] ёсьць артэрыяльны конус. Сьпіральны клапан уяўляе сабою выраст сьлізьніцы стрававальнага тракту. Ён утварае ад 4 да 50 абаротаў і моцна павялічвае ўсмоктвальную паверхню кішачніка. Артэрыяльны конус — спэцыяльны аддзел сэрца, разьмешчаны наперадзе страўнічка і забясьпечаны некалькімі радамі месяцападобных клапанаў. Ён здольны да самастойных рытмічных скарачэньняў. [[Плавальны пухір]] і лёгкія адсутнічаюць.

== Пашыранасьць ==
Вядомыя зь сярэдняга [[дэвонскі пэрыяд|дэвону]]. Жывуць пераважна ў морах, а некаторыя віды таксама маюць арэалы ў прэсных водах. Большасьць зь іх драпежныя. Вядомы зь сярэдняга [[дэвонскі пэрыяд|дэвону]]. 2 сучасныя падклясы: пласьцінашчэлепныя (''Elasmobranchii'') з 2 надатрадамі ([[акулы]] і [[скаты]]) і зьлітначарапныя, або суцэльнагаловыя (''Holocephali''), з 1 атрадам [[хімэрападобныя]]. Налічваюцца блізу 140 сучасных родаў і 630 відаў.

== Асаблівасьці біялёгіі ==
Апладненьне ўнутранае. Плоцевыя органы самцоў (птэрыгаподыі) парныя, разьвіваюцца з чарэўных плаўнікоў. Жывародныя (рэдка), яйкажыванараджальныя або яйцародныя.

У некаторых відаў [[акулы|акулаў]] ([[куніцавыя акулы]], [[молатагаловыя акулы]]) і [[скаты|скатаў]] ([[хвастаколавыя|хвастаколы]]) сустракаецца сапраўдная [[жывароднасьць]]. У гэтым выпадку па ўжытку ўсяго жаўтка пусты жаўтковы мяшочак зародка прырастае да сьценкі плоцевых шляхоў саміцы. Праз блізка разьмешчаныя адзін да аднаго крывяносныя капіляры зародка і мацярынскага арганізма адбываецца ператок кіслароду і пажыўных рэчываў у кроў зародка. Тым жа шляхам ад зародка выдаляецца вуглякіслы газ і шкодныя прадукты жыццядзейнасьці.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|17|Храстковыя рыбы}}

[[Катэгорыя:Храстковыя рыбы| ]]</text>
      <sha1>s1lk7bchm3bm787cnoq25s9ujlqw7tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Восіп Мандэльштам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94949</id>
    <revision>
      <id>2699812</id>
      <parentid>2599455</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16723" sha1="kkqf5o8a710rs832e8i3wxpqyrm6qer" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Мандэльштам}}
{{Пісьменьнік
|Імя                 = Восіп Мандэльштам
|Арыгінал імя        = Осип Мандельштам
|Партрэт             = NKVD Mandelstam.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = Мандэльштам пасьля другога арышту ў 1938 годзе
|Імя пры нараджэньні = Язэп Эмільевіч Мандэльштам
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|15|1|1891}}
|Месца нараджэньня   = [[Варшава]], [[Расейская імпэрыя]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|27|12|1938|гадоў=47}}
|Месца сьмерці       = лягерны пункт Другая рачулка ля [[Уладзівасток|Ўладзівастоку]], [[СССР]]
|Род дзейнасьці      = [[паэт]]&lt;br /&gt;[[перакладнік]]&lt;br /&gt;[[літаратуразнаўца]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Кірунак             = [[сымбалізм]] (да 1912)&lt;br /&gt;[[акмэізм]]
|Жанр                = 
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|commons             = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Во́сіп (Язэ́п) Эмі́льевіч Мандэльшта́м''' ({{Дата ў старым стылі|15 студзеня|1891|3 студзеня}}, [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расейская імпэрыя]] — 27 сьнежня 1938, лягерны пункт Другая рачулка ля [[Уладзівасток|Ўладзівастоку]], [[РСФСР]]) — расейскі [[паэт]], [[эсэіст]], [[перакладнік]] і [[літаратурны крытык]].

== Жыцьцяпіс ==
Язэп Мандэльштам нарадзіўся 3 студзеня (15 студзеня паводле новага стылю) 1891 году ў [[Варшава|Варшаве]]. Бацька, Эміль Веньямінавіч (1856—1938), быў майстрам пальчаткавае справы, быў [[Купецкія гільдыі|купцом першай гільдыі]], што давала яму права жыць па-за [[Мяжа аселасьці|мяжой аселасьці]], нягледзячы на [[жыд]]оўскае паходжаньне. Маці, Флёра Восіпаўна Вярблоўская, была музыкай.

У 1897 годзе сям’я Мандэльштамаў пераехала ў [[Пецярбург]]. Восіп атрымаў адукацыю ў Цянішаўскай (Ценішэўскай?) вучэльні (1900—1907), адной з найбольш прагрэсіўных тагачасных навучальных установаў. У 1908—1910 вучыўся ў [[Сарбона|Сарбоне]] і ў [[Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт|Гайдэльбэрскім унівэрсытэце]], у 1911—1917 (зь перапынкамі) — на рамана-германскім аддзяленьні гісторыка-філялягічнага факультэту [[Пецярбурскі ўнівэрсытэт|Пецярбурскага ўнівэрсытэту]].

У 1922 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] ажаніўся з {{Артыкул у іншым разьдзеле|Надзея Мандэльштам|Надзеяй Якаўлеўнай Хазінай|ru|Мандельштам, Надежда Яковлевна}} і пераехаў у [[Масква|Маскву]].

== Творчасьць ==
Пачынаў паэтычную кар’еру як [[Сымбалізм|сымбаліст]], пасьлядоўнік найперш [[Поль Вэрлен|Поля Вэрлена]] і [[Фёдар Кузьміч Салагуб|Фёдара Салагуба]], а таксама папярэдніка сымбалістаў — [[Фёдар Цютчаў|Фёдара Цютчава]]. У канцы 1912 году ўвайшоў у «цэх паэтаў» — купку [[Акмэізм|акмэістаў]] на чале зь [[Сяргей Гарадзецкі|Сяргеем Гарадзецкім]] і [[Мікалай Гумілёў|Мікалаем Гумілёвым]]. Мандэльштам склаў маніфэст гэтага руху «Ранак акмэізму» (апублікаваны ў 1919 годзе). Паэтычныя пошукі гэтага пэрыяду выявіла дэбютная кніга вершаў «Камень» (выдавалася тройчы: у 1913, 1916 і 1922).

Вершы часу [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] і [[Кастрычніцкі пераварот|бальшавіцкага перавароту]] (1916—1920) склалі другую кнігу «Tristia» («кнігу скрухаў», назва паходзіць ад [[Авідыюс|Авідыя]]), якая выйшла ў 1922 годзе ў [[Бэрлін]]е. У кнізе яскрава прасочваецца эвалюцыя ад акмэістычнага, рацыянальнага, да ірацыянальнага, да паэтыкі найскладанейшых асацыяцыяў.

Ад траўня 1925 па кастрычнік 1930 году настае перапынак у стварэньні вершаў. У гэты час піша прозу: аўтабіяграфія «Шум часу» ({{Мова-ru|«Шум времени»}}, 1923), «Эгіпецкая марка» ({{Мова-ru|«Египетская марка»|скарочана}}, 1927). У 1928 годзе надрукаваны апошні прыжыцьцёвы паэтычны зборнік «Вершы» ({{Мова-ru|«Стихотворения»|скарочана}}), а таксама кніга абраных артыкулаў «Пра паэзію» ({{Мова-ru|«О поэзии»|скарочана}}). Займаецца таксама перакладамі на расейскую (19 кніг за 6 гадоў), працаваў карэспандэнтам у газэце.

У 1930 годзе Восіп вяртаецца да напісаньня вершаў. У іх дэманстратыўна парывае ня толькі з савецкай рэчаіснасьцю, але і з культурнай традыцыяй у цэлым і бярэ на сябе місію стварэньня новай культуры, якая не абапіраецца на дасягненьні папярэднікаў у [[эсэ]] «Размова пра Дантэ» ({{Мова-ru|«Разговор о Данте»|скарочана}}), 1933). У лістападзе 1933 году, на піку сваёй нянавісьці да савецкага афіцыёзу, піша злую антысталінскую эпіграму {{Артыкул у іншым разьдзеле|Антысталінская эпіграма Мандэльштама|«Мы живём, под собою не чуя страны…»||Stalin Epigram}}&lt;ref&gt;Мандельштам О. «[https://web.archive.org/web/20070929091342/http://www.litera.ru/stixiya/authors/mandelshtam/my-zhivem-pod.html Мы живём под собою не чуя страны…]» // Строфы века: Антология русской поэзии. Минск, М.: Полифакт, 1995&lt;/ref&gt;, за якую арыштаваны і накіраваны ў ссылку ў [[Чэрдынь]] на [[Ўрал]]е. Пасьля спробы самагубства пакараньне замененае на забарону пражываньня ў найвялікшых местах. Атрымаўшы дазвол выбраць іншае месца пасяленьня, Мандэльштам пераехаў у [[Варонеж]] (1934—1937).

Цягам наступных гадоў Мандэльштам напісаў некалькі вершаў, якія ўсхвалялі [[Сталін]]а (у тым ліку «Ода Сталіну»).

На беларускую мову вершы Мандэльштама пераклалі [[Рыгор Барадулін]]&lt;ref&gt;Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.&lt;/ref&gt;, [[Васіль Зуёнак]]&lt;ref&gt;[https://knihi.com/Vosip_Mandelstam/My_zyviom_-_i_nie_cujem_krainu_svaju.html «Мы жывём ― і не чуем краіну сваю…»]&lt;/ref&gt;, [[Навум Гальпяровіч]]&lt;ref&gt;[[Полымя (часопіс)|Полымя]], 2019, № 1, с. 111.&lt;/ref&gt;, [[Георгій Ліхтаровіч]]&lt;ref&gt;[https://bellit.info/news/u-sjeryi-paety-planjety-zjavilasja-vybranaje-vosipa-mandelshtama.html У “Паэтах планеты” з’явілася выбранае Мандэльштама]&lt;/ref&gt;, [[Людміла Хейдарава]].

== Апошнія гады жыцьця ==
У траўні 1937 году атрымаў дазвол выехаць з Варонежу. 5 траўня 1938 году паўторна арыштаваны ў падмаскоўі і абвінавачаны ў «контрарэвалюцыйнай дзейнасьці». 2 жніўня прыгавораны да 5 гадоў выпраўленчых лягероў і накіраваны па этапе ў лягер на [[Далёкі Ўсход]], дзе 27 сьнежня памёр ад [[тыф]]у.

Рэабілітаваны па справе 1938 году ў 1956, па справе 1934 году — у 1987&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071017204834/http://belolibrary.imwerden.de/books/Kuvaldin/kuvaldin_mandelshtam.htm Даведка Генэральнай пракуратуры СССР]{{ref-ru}} па кнізе: Юрий Кувалдин. Улица Мандельштама. Повести. Издательство «Московский рабочий», 1989, 304 с&lt;/ref&gt;. Месцазнаходжаньне магілы невядомае.

== Ушанаваньне памяці ==
[[Файл:1991 CPA PC 217 Stamp.jpg|міні|зьлева|270пкс|''Мандэльштам'' — [[юбілей]]ная [[паштоўка]] з арыгінальнай маркай. [[СССР]], 1991 год]]
* У 2001 годзе ва [[Уладзівасток|Ўладзівастоку]] быў адчынены помнік.
* 4 верасьня 2008 году адчынены помнік у [[Варонеж]]ы.
* 28 лістапада 2008 году адчынены помнік у [[Масква|Маскве]].

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = Лекманов О. А.
|частка         = 
|загаловак      = Мандельштам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = М.
|выдавецтва     = 
|год            = 2004
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = Жизнь замечательных людей
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Надежда Яковлевна Мандельштам.
|частка         = 
|загаловак      = Воспоминания
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = М.
|выдавецтва     = Книга
|год            = 1989
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Надежда Яковлевна Мандельштам.
|частка         = 
|загаловак      = Вторая книга
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = М.
|выдавецтва     = Московский рабочий
|год            = 1990
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Мусатов В. В.
|частка         = 
|загаловак      = Лирика Осипа Мандельштама
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Киев
|выдавецтва     = 
|год            = 2000
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Ронен О.
|частка         = 
|загаловак      = Поэтика Осипа Мандельштама
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = СПб.
|выдавецтва     = 
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Сегал Д. М.
|частка         = 
|загаловак      = Осип Мандельштам. История и поэтика
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Иерусалим
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Я вернулся в мой город: Петербург Мандельштама
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Л.
|выдавецтва     = «Свеча»
|год            = 1991
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікіцытатнік-мова|ru|Осип Эмильевич Мандельштам|Восіп Мандэльштам}}
{{ВікіКрыніца-мова|ru|Осип Эмильевич Мандельштам|Восіп Мандэльштам}}
{{Commons}}
* [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1995/10/mandel.html Успаміны Яўгена Мандэльштама пра паходжаньні сем’яў Мандэльштам і Вярблоўскіх]
* [https://web.archive.org/web/20231128141849/http://teacher.fio.ru/getblob.asp?id=10012648 Сямейная біяграфія Мандэльштамаў]
* [https://web.archive.org/web/20070929090323/http://www.litera.ru/stixiya/authors/mandelshtam.html Восіп Мандэльштам] на сайце «Стихия»
* [http://www.stihi-rus.ru/1/Mandelshtam/ Восіп Мандэльштам] у Анталёгіі расейскай паэзіі
* [http://mendelshtamp.narod.ru/ Біяграфія Восіпа Мандэльштама]
* [https://eleven.co.il/article/12606 Восіп Мандэльштам] // Электронная габрэйская энцыкляпэдыя

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мандэльштам, Восіп Эмільевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Расейскія паэты]]
[[Катэгорыя:Акмэізм]]
[[Катэгорыя:Расейскія перакладнікі]]
[[Катэгорыя:Расейскія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў РСФСР]]</text>
      <sha1>kkqf5o8a710rs832e8i3wxpqyrm6qer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гульнявы сьвет S.T.A.L.K.E.R.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95715</id>
    <revision>
      <id>2699875</id>
      <parentid>2302493</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60910" sha1="2af4z4z4xazjnye73ll2sq2d9jl1xp6" xml:space="preserve">{{Артаграфія}}
'''Гульнявы сьвет S.T.A.L.K.E.R.''' — [[выдуманы сусьвет]], дзеяньне якога адбываецца ў [[альтэрнатыўная рэальнасьць|альтэрнатыўнай рэальнасьці]] кампутарных гульняў «сэрыі [[S.T.A.L.K.E.R.]]», дзе ў 2006 годзе на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] адбылася другая [[катастрофа]], якая па маштабах пераўзыйшла [[Чарнобыльская катастрофа|першую]]. Ахапляе часавы прамежак з 1986 да 2012 году (калі глядзець па кнігах то дзесьці да 2050). У агульных рысах паўтарае структуру рэальнага сьвету, галоўным адрозьненьнем зьяўляецца зьмена ходу падзей пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і наяўнасьць анамальных зон.

Геаграфія сьвету дзеліцца на дзьве часткі: Зона — тэрыторыя на месцы [[Зона адчужэньня Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоны адчужэньня]] з падвышанай анамальнай актыўнасьцю; і «Вялікая зямля» — вонкавы сьвет за межамі Зоны. Межы Зоны агароджвае ахоўны абвод, на нешматлікіх шляхах у яе ўсталяваныя вайсковыя [[блёкпост|блёкпасты]]. Допуск грамадзянскіх асобаў без спэцпропускаў катэгарычна забаронены, асобы, якія парушылі забарону, затрымоўваюцца, а пры аказаньні ўзброенага супраціву — зьнішчаюцца. Аднак гэта не перашкодзіла засваеньню Зоны шукальнікамі прыгод, людзям, якія ў розыску, дэзэртырамі, крымінальнымі асобамі й гэтак далей. Яны завуць сябе сталкерамі. Асноўная іх дзейнасьць — здабыча каштоўных анамальных утварэньняў — артэфактаў — для продажу мясцовым гандлярам, пасьля чаго «хабар» сыходзіць за Абвод. Дзейнасьць сталкераў гэтым не абмежаваная: хтосьці ў Зоне ваюе за ідэю, хтосьці забівае іншых за грошы, хтосьці проста выжывае як можа. Некаторыя сталкеры аб’ядноўваюцца ў буйныя групоўкі, некаторыя аддаюць перавагу адзіночнаму стылю жыцьця.

== Гісторыя сьвету гульні ==

=== 1986—2010 гады ===
'''26 красавіка 1986 году''' ў '''1:24''', пад час правядзеньня плянавых прац, на 4-ым энэргаблёку [[Чарнобыльская АЭС|ЧАЭС]] адбыўся выбух на рэактары, які разбурыў будынак энэргаблёка, і вялікую колькасьць [[Радыяактыўнасьць|радыёактыўных]] матэрыялаў было выкінута ў атмасфэру. Заражэньню радыёнуклідамі падвергнуліся шырокія тэрыторыі [[СССР|Савецкага Саюзу]] й іншых краінаў. У радыюсе 30 кілямэтраў ад станцыі была праведзеная поўная эвакуацыя насельніцтва й створана так званая [[Зона адчужэньня Чарнобыльскай АЭС|зона адчужэньня]] з ахоўным абводам вайскоўцаў.

[[Файл:Laboratory Х16.jpg|міні|300пкс|Штучна выгадаваны мозг. Лябараторыя X-16]]
Астатнія энэргаблёкі ЧАЭС працягвалі працаваць, што адкрыла магчымасьць стварэньня комплексу сакрэтных лябараторыяў з азначнікам «X» (ікс). Група навукоўцаў вывучала гіпотэзу аб [[Наасфэра|наасфэры]] — інфармацыйнай абалонцы Зямлі. Імі быў створаны «генэратар выпраменьваньня Кайманова» — крыніца псі-выпраменьваньня. Быў праведзены экспэрымэнт па ўзьдзеяньні гэтай крыніцы псі-выпраменьваньня на аб’ект, разьмешчаны ў іншым паўшар’і Зямлі. Экспэрымэнт пацьвердзіў гіпотэзу аб «разумнасьці наасфэры». Пабочным вынікам дасьледаваньня стала адкрыцьцё здольнасьцяў жывых істот генэраваць накіраванае псі-выпраменьваньне. У лябараторыі X-16 быў створаны біялягічны выпраменьвальнік (гіганцкі мозаг). Праводзілася апрамяненьне біялягічных узораў інфармацыйным полем рознай інтэнсіўнасьці (тоеснасьць псі- і інфармацыйнага палёў не паказаная) з наступнымі зьменамі аб’ектаў жывой і не жывой прыроды. У выпрабавальных цэхах праводзіліся распрацоўкі новых узораў узбраеньня, у прыватнасьці «выраб № 62», які функцыянуе па прынцыпе [[Гармата Гаўса|Гаўс-гарматы]].

Галоўнай мэтай дасьледчых прац быў кантроль над наасфэрай. Зьявіўся праект «А-Сьвядомасьць» ({{Мова-ru|О-Сознание}}), ягоныя ўдзельнікі аб’ядналіся ў агульную сетку, стварыўшы калектыўны розум. Блізу ЧАЭС былі збудаваныя Генэратары — адмысловыя будынкі прызначаныя для кантролю над Наасфэрай (праект «Вясёлка»).

'''12 красавіка 2006''' году&lt;ref name=&quot;hisp&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090306034716/http://www.stalker-portal.ru/page.php?al=about_zone Stalker-Portal.ru — Гісторыя]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;У «Клічы Прыпяці» названая дата 10 чэрвеня&lt;/ref&gt;, у 14:33 экспэрымэнт выйшаў з-пад кантролю — адбыўся прарыў Наасфэры ў матэрыяльны сьвет. Над тэрыторыяй Зоны раптам адбыўся выбліск сьвятла вялізарнай інтэнсіўнасьці, «і было відаць, як у небе выпараюцца аблокі». Потым «прыйшоў страшны грукат, здрыганулася зямля». «Энэргія наасфэры» з гэтага моманту значна зьмяніла фізычныя законы, а таксама флёру й фаўну паказанай тэрыторыі. Праз суткі войскі цалкам ачапілі «Зону» па пэрымэтры, аднак усярэдзіне пэрымэтру засталося яшчэ шмат людзей. Выратавальныя апэрацыі былі адмененыя з-за небывала высокай анамальнай актыўнасьці. Памеры Зоны былі нестабільныя і скачкападобна павялічваліся, паглынаючы ваенны перымэтр штораз.

2007—2008 гады. Зона працягвае расьці. Прычына катастрофы яшчэ не ўсталяваная. Ахвяр трагедыі ўсё больш. І без таго рэдкія навуковыя экспэдыцыі сканчаюцца няўдачамі. Становіцца вядома аб фантастычных анамальных утварэньнях і новых жывых істотах-мутантах, што валодаюць дзіўнымі здольнасьцямі&lt;ref name=&quot;hisp&quot;/&gt;.

2009 год. На тэрыторыі Зоны па розных адзнаках прысутнічаюць ад адной да трох сотняў «няўлічаных асоб», якія завуць сябе «[[Сталкер (чалавек)|сталкерамі]]». Яны займаюцца пошукам гэтак званых артэфактаў — прадуктамі дзейнасьці анамальных утварэньняў з вызначанымі ўласьцівасьцямі, якія мелі высокі кошт. Шматлікія сталкеры пачынаюць аб’ядноўвацца ў групы, ствараючы аснову для буйных сталкерскіх кланаў.

2010 год. Усьлед за сталкерамі-адзіночкамі за дасьледаваньне Зоны прымаюцца навукоўцы. Арганізуюцца экспэдыцыі, зьяўляюцца мабільныя лябараторыі ўсярэдзіне Перымэтра.&lt;ref name=&quot;hisp&quot; /&gt; Нягледзячы на ваенны кантроль, сталкерства прымае ўсё большы размах. Цэнтар Зоны ўсё яшчэ застаецца недасягальнай мэтай, шлях па больш-менш прахадзімых тэрыторыях зачыняе «Выжыгальнік мазгоў» — невядомая пакуль зьява, дзеяньне якога канцэнтруецца ў раёне лесу на поўначы ад «Вайсковых складоў». Трапляючы ў поле дзеяньня «выжыгальніка», чалавек губляе розум, ператвараючыся ў [[зомбі]], альбо памірае. Пазьней высьвятляецца, што «Выжыгальнік» — экспэрымэнтальная мадэль «выпраменьвальніка Кайманава», які чальцы «А-Сьвядомасьці» пераабсталявалі ў сыстэму абароны ад пранікненьня ў цэнтар Зоны. Вядомы шлях туды ахоўваюць ваенныя, стрымліваючы хвалі мутантаў. Гэтая апошняя мяжа атрымала назву Бар’ер. Аднак, кожны сталкер марыць бесьперашкодна мінуць за яго, ходзяць чуткі аб некранутых тэрыторыях — «Кландайку» артэфактаў, зьяўляюцца легенды аб «Выканаўцу жаданьняў» — крышталі пазаземнага паходжаньня, які разьмешчаны на ЧАЭС і нібы стаў чыньнікам утварэньня Зоны.

=== 2011 год ===
Даступная частка Зоны дасьледаваная амаль цалкам. Сталкерства дасягнула свайго піка, сфармаваліся сталкерскія групоўкі. Самыя буйныя зь іх — «Абавязак» ({{мова-ru|Долг}}), які сфармаваўся з былых вайскоўцаў і добраахвотнікаў, «Воля» ({{мова-ru|Свобода}}), што складалася са сталкераў-анархістаў, — пачынаюць проціборства за ўплыў у Зоне. Свае інтарэсы выяўляюць і вайскоўцы, якія ахоўваюць пэрымэтар, бандыты, што зарабляюць на рабаваньнях сталкераў, а таксама замежныя дзяржавы ў асобе наймітаў. На «Звалцы» у кучах радыяактыўнага сьмецьця сталкеры сталі знаходзіць шмат карыснага абсталяваньня, фармуюцца групы дыгераў. Празь мясцовых гандляроў ажыцьцяўляецца збыт артэфактаў і пастаўкі зброі. У выніку ўзьнікае напружанасьць, пагражальная выліцца ў буйнамаштабныя баявыя дзеяньні.

==== Восень 2011 — вайна груповак ====
У канцы жніўня&lt;ref&gt;1 верасня — дата пачатку сюжэту «Чыстага Неба»&lt;/ref&gt; група сталкераў на чале са Стралком пранікае да блёкаў ЧАЭС. Рэакцыяй на ўварваньне зьявіўся звышвыбрас, які паслужыў «спускавым гаплікам» для пачатку вайны груповак. Ён зьмяніў аблічча Зоны: шырокія анамальныя палі зачынілі доступ на некаторыя тэрыторыі, замкнуўшы зьмешчаных тамака людзей, іншыя, раней невядомыя, наадварот адкрыліся. Адным з такіх месцаў стаў пакінуты горад [[Ліманск]], за які адразу пачалі ваяваць «Абавязак» і «Воля». Прыкладна ў гэты ж час бандыты-рэнэгаты захапляюць мост, які вядзе ў Ліманск, блякуючы адзіны шлях. Горад на час становіцца недаступным. Групоўка «Абавязак» на сваёй базе ў НДІ «Аграпрам» падвергнулася нападу мутантаў з [[падзямельле|падзямельляў]] і перастала надаваць увагу ўзмацьненьню бандытаў. У Цёмнай даліне групоўка «Воля» таксама стала аб’ектам нападаў, на яе чальцоў палявалі найміты.

Скарыстаўшыся праблемамі «Абавязку», бандыты, паставіўшы сваёй мэтай ажыцьцявіць поўны кантроль над струмянем артэфактаў да пэрымэтру, трывала абгрунтаваліся на Звалцы — своеасаблівым перакрыжаваньні дарог, і пажадалі зьбіраць даніну са здабычы дыгераў. Выцесьненыя са Звалкі адзіночкі сталі канцэнтравацца на Кардоне, дзе трымаўся нэўтралітэт з вайскоўцамі, пакуль іхні камандзір ня вырашыў скласьці дагавор з правадырамі бандытаў. У выніку адзіночкі ўступілі ў канфлікт і зь імі, узяўшы камандзіра вайскоўцаў у палон.

Для прадухіленьня спроб пранікненьня «А-Сьвядомасьць» прыцягвае шляхам замбаваньня групоўкі «Маналіт», якая выступала за недатыкальнасьць Зоны і верыла ў чароўную сутнасьць Выканаўца жаданьняў — Маналіта. Незадоўга да звышвыбраса [[Кішэнны персанальны кампутар|КПК]] чальцоў групоўкі раптам выключаюцца, а самі яны нечакана пакідаюць сваю базу і накіроўваюцца за Выжыгальнік.

Падчас звышвыбрасу вайскоўцы на Вайсковых складах панесьлі вялікія страты, а празь некаторы час з боку Выжыгальніка сталі прыходзіць агрэсіўыя атрады групоўкі «Маналіт», што яшчэ больш ускладніла абарону Бар’еру. Пакінутыя вайскоўцы былі змушаныя адступіць на базу, а абаронай Бар’еру заняліся сталкеры. Амаль адразу вайсковай базай зацікавілася Воля, пажадаўшая мець стратэгічна важнае становішча, блізкае да цэнтру Зоны, і, нягледзячы на праблемы, накіравала туды свае атрады. Такім чынам, сілы групоўкі апынуліся разрозьненымі.

=== «Чыстае Неба» ===
Разам з тэрыторыямі, праход да якіх адкрыўся пасьля звышвыбраса, адкрыліся і праходы на балоты. Высьвятлілася, што ўвесь гэты час на іх насяляла невядомая раней групоўка, якая займаецца вывучэньнем Зоны. Яе чальцы насілі нябесна-сіні камуфляж і звалі сябе «Чыстае Неба». Узначальвалі групоўку навукоўцы: Лебядзеў Н. А., Каланча Е. Ф., Суслаў У. І., якія калісьці ўдзельнічалі ў праектах «А-Сьвядомасьці». Яны спрабуюць высьвятліць прычыны звышвыбраса і выкарыстаюць пры гэтым выратаванага найміта Шнара. Лебядзеў высоўвае вэрсію, што ўсе моцныя выбрасы зьяўляюцца вынікам пранікненьня нейкіх асобаў да цэнтру Зоны, а галоўнай мэтай становіцца прадухіліць магчымы паўторны выпадак любымі спосабамі. Па волі выпадку, з КПК Ікла становіцца вядома пра Стралка, і Шнару было загадана ліквідаваць яго, найміт перасьледвае сталкера і амаль даганяе ў [[Руды лес|Рудым лесе]], але ў таго атрымоўваецца схавацца. Тады Лебядзеў вырашае ўсёй групоўкай вынікаць да ЧАЭС празь Ліманск. «Чыстае Неба» з баямі прарываецца да станцыі, дзе ўжо знаходзіцца Стралок. Шнару атрымоўваецца падстрэліць Стралка і адключыць ягоную псі-абарону, але чаканае не дасягнута. Адбываецца новы магутны выкід, які паклаў канец вайне груповак.

«Чыстае Неба» было амаль цалкам зьнішчана, нешматлікія пакінутыя ў жывых былі падвергнутыя вербаваньню па праграме «S.T.A.L.K.E.R.», іншыя разбрыліся па Зоне. Паводле праграмы, агентам «сьціраюць» памяць і падвяргаюць візуальнаму замбаваньню, выклікаючы пэўную задачу, а затым адпраўляюць бліжэй да мяжы Зоны на грузавых аўтамабілях, якія сталкеры завуць «Грузавікамі сьмерці»; але паколькі Зона вельмі нестабільная, шматлікія агенты не выжываюць пры транспартоўцы. Стралок таксама падвяргаецца замбаваньню, на ягонай руцэ робіцца татуіроўка «S.T.A.L.K.E.R.», і ён разам з астатнімі агентамі адпраўляецца да Пэрымэтру. Не разабраўшыся хто ён, яму даюць заданьне: «Забіць Стралка».

=== 2012 год ===
Зона прыйшла ў адносны спакой, вайна груповак скончылася, мноства сталкераў загінула пасьля чарговага катаклізму. Групоўка Абавязак пакінула свае пазыцыі на Аграпраме і вярнулася на завод Парастак, дзе кіраваў генэрал Варонін. Пад аховай групоўкі сталкеры маглі спакойна адпачыць і купіць неабходныя для выжываньня рэчы ў мясцовым бары «100 Рэнтген». Гэтае месца стала буйным цэнтрам сталкерства. Былую базу «Абавязку» у НДІ неўзабаве занялі вайскоўцы, якія шукаюць важныя дакумэнты. Яны даўно рыхтаваліся да буйнамаштабнай апэрацыі па прарыве да цэнтру Зоны і зьнішчэньню прычыныў яе ўзьнікненьня. Іх пошукі прыносяць вынік: зьяўляюцца зьвесткі аб сакрэтных лябараторыях.

Групоўка «Воля» па невядомым прычынам&lt;ref&gt;Хутчэй за ўсё ўзмацнелы ціск з боку бандытаў і сталыя напады мутантаў&lt;/ref&gt; была змушаная пакінуць базу ў Цёмнай даліне і перабрацца на Вайсковыя склады. Таксама, па невядомых прычынах, зьмяніўся яе лідэр, ім стаў Лукаш&lt;ref&gt;У «Цені Чарнобыля» згадвалася, што яго папярэднік сабраў атрад і сышоў за Выжыгальнік&lt;/ref&gt;. Аднак групоўка змагла замацавацца на новым месцы, і нават утрымліваць Бар’ер. Галоўным яе ворагам працягваў быць «Абавязак». Канфлікты паміж гэтымі фракцыямі пэрыядычна аднаўляліся, затым надыходзіла хісткае перамір’е. Сярод сталкераў нават пайшлі чуткі, што лідэры груповак таемна дамаўляюцца аб уцёках на «Вялікую зямлю». Аднак у абодвух групоўках прысутнічаюць людзі, якія не жадаюць мірна суіснаваць са ўчорашнімі ворагамі. Атрад фанатыкаў начале са сталкерам Чэрапам, непаслухаўшыся генэрала Вароніна, высунуўся да Складоў.&lt;ref&gt;У гульні «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|Цень Чарнобыля]] гулец можа паўдзельнічаць у нападзе групоўкі Чэрапа на базу Волі, ці наадварот, разам з атрадам Волі напасьці на групоўку Чэрапа»&lt;/ref&gt;

У бандытаў таксама зьявіўся новы «правадыр». Парсюк ({{мова-ru|Боров}}) змог захапіць уладу і сабраць сваю банду, разам зь ёй ён абгрунтаваўся на былой базе Волі ў Цёмнай даліне. Аднак адзінай арганізаванай структуры ў бандытаў няма, большасьць зь іх зьбіраліся ў дробныя банды, большасьць якія нагадваюць банды некалі моцных Рэнэгатаў. Баючыся патрулёў «Абавязку», яны заставаліся зблізку Перымэтра, дастаўляючы шмат клопатаў простым сталкерам. Былы праход у [[Руды лес]] утрымліваюць найміты, якія відавочна маюць цікавасьць да «Волі». Імі завэрбаваны адзін з чальцоў групоўкі. Незадоўга да гэтага ў закінутай вёсцы быў забіты Ікол ({{мова-ru|Клык}}). Прывід ({{мова-ru|Призрак}}), які знаходзіўся зь ім, здолеў пазьбегнуць забойства і неўзабаве сышоў да навукоўцаў на Бурштын ({{мова-ru|Янтарь}}). Кардон стаў месцам навалы сталкераў-навічкоў, база сталкераў на сьвінафэрме спусьцела, а вайскоўцы ўзмацнілі кантроль.

==== Адключэнне Выжыгальніка ====
Увесну&lt;ref&gt;«Цень Чарнобыля» пачынаецца 1 траўня 2012&lt;/ref&gt;, падчас начной навальніцы, на Кардоне разьбіваецца Грузавік сьмерці, адзіным выжылым апыняецца Стралок. Яго адносяць да мясцовага гандляра Сідаравіча, і той яму дапамагае ачуцца, але Стралок нічога не памятае пра сваё мінулае, Сідаравіч пачынае зваць яго Мечаным з-за татуіроўкі на руцэ. За выратаваньне і наступную дапамогу ў пошуках Стрэлка гандляр патрабуе поплаткі, і пасьля пары дробных заданьняў расчыняе свае пляны: ён і іншыя гандляры мараць адкрыць шлях да палёў артэфактаў у цэнтры Зоны. Сідаравіч відавочна ведае аб намерах вайскоўцаў, яго выведнікі з Аграпрама дакладваюць аб дакумэнтах знойдзеных у НДІ. Таксама ён ведае, што сталкер Стралок бываў у цэнтры Зоны, і яго пошукі могуць адкрыць яго сакрэт, таму Сідаравіч таксама дапамагае Мечанаму знайсьці інфармацыю пра Стралка. Мечаны па просьбе гандляра здабывае дакумэнты, у якіх гаворыцца аб лябараторыі X-18, а папутна знаходзіць тайнік групоўкі Стралка.

Бармэн, гаспадар бара «100 Рэнтген» і буйны гандляр, мяркуе, што лябараторыя X-18 па апісаньню з дакумэнтаў знаходзіцца ў Цёмнай даліне. Сталкеры даўно распавядалі аб нейкіх падземных будынках на закінутым заводзе і аб тамашніх жахах. Мечаны пранікае ў лябараторыю і потым з дакумэнтаў пазнае, што Выжыгальнік — штучная прылада, створаная людзьмі. З тых жа дакумэнтаў становіцца вядома што ў X-18 ствараліся толькі дэталі для іншай лябараторыі. Таксама з дакумэнтаў становіцца вядома і пра лябараторыю X-16 у раёне возера Бурштын у якую адпраўляліся дэталі і камплектуючыя зробленныя ў X-18. У X-16 знаходзіцца ўсталёўка, якая нагадвае па ўласьцівасьцях Выжыгальнік. Мечаны адпраўляецца да навукоўцаў, якія разьмясьціліся ў мабільнай лябараторыі на месцы былога возера. Ад іх ён пазнае аб зьнікненьні Прывіда ў лябараторыі X-16, а таксама атрымлівае экспэрымэнтальную абарону ад псі-выпраменьваньня. Зь яе дапамогай ён змог пракрасьціся ў X-16 і адключыць экспэрымэнтальны выпраменьвальнік у ёй. Затым, аднясучы здабытыя ў X-16 дакумэнты Бармэну, атрымлівае ад яго заданьне адключыць Выжыгальнік у лябараторыі Х-10. З баямі, прадзёршыся скрозь шэрагі маналітаўцаў у бункэр пад антэнамі Выжыгальніка, Мечаны змог адключыць яго. Праход да цэнтру Зоны апынуўся адчыненым.

==== Прарыў у цэнтар ====
Мамэнтальна мноства сталкераў зрушылі да ЧАЭС, «Абавязак» і «Воля» пачалі новае супрацьстаяньне за новыя тэрыторыі. Аднак усім ім, па меры пасоўваньня, прыйшлося пераадольваць супраціў байцоў «Маналіта». На былыя зачыненыя тэрыторыі высадзіўся вайсковы дэсант. Ужо неўзабаве фанатыкі былі адціснутыя да [[Прыпяць (горад)|Прыпяці]]. Групы сталкераў-вэтэранаў і сталкеры-вайскоўцы, незалежна адны ад адніх пачынаюць штурм гораду. Узброеныя сілы і вайсковыя сталкеры прыступаюць да апэрацыі «Маналіт», бронетэхніка і дэсант пры падтрымцы з паветра павінна была замацавацца ў блёкаў электрастанцыі. Акрамя атрадаў «Маналіта», вайскоўцы сутыкнуліся з надзвычай магутнымі анамаліямі, а падчас вырашальнай стадыі апэрацыі пачынаецца выкід, у выніку апэрацыя скончваецца няўдачай. У той жа час Стралок, які ўжо пазнаў праўду аб сабе і сваім мінулым, здолеў пракрасьціся пад [[Саркафаг Чарнобыльскай АЭС|саркафаг]] станцыі, дзе знаходзіўся ілюзорны Выканавец жаданьняў — Маналіт. Сталкер выклікае збой у працы ўсталёўкі, чым прыцягвае ўвагу «А-Сьвядомасьці». Адзін зь яго прадстаўнікоў, у выглядзе [[Галаграма|галаграмы]], размаўляе са Стралком, распавядае аб прычынах узьнікненьня Зоны, прапаноўвае далучыцца да іх. Стралок адмаўляецца і пасьля працяглага бою з маналітаўцамі зьнішчае ўдзельнікаў праекту «А-Сьвядомасьць».

Насуперак яго чаканьням Зона ня зьнікла. Энэргія наасфэры ўсё яшчэ працягвала паступаць на зямлю. З адключэньнем буйных псі-ўсталёвак, сілы групоўкі «Маналіт» саслаблі, яе чальцы пачалі выходзіць з-пад кантролю і самастойна думаць. Аднак бліжэй да станцыі захоўваліся лакальныя антэны, і фанатыкі ўсё яшчэ ўтрымлівалі тэрыторыі. Прыпяць практычна спусьцела, месца людзей занялі мутанты. Атрады сталкераў, якія лінулі да цэнтру, сутыкаліся з новымі, больш небясьпечнымі іх выглядамі. Перад сталымі пагрозамі і малой колькасьцю бясьпечных месцаў, групоўкі паступіліся сваімі прынцыпамі і дамовіліся не канфліктаваць у месцах адпачынку. Падыходных месцаў за былым Выжыгальнікам знайшлося ўсяго два. Першае арганізавалі сталкеры ў былым рэчышчы ракі на [[сухагруз]]е «Скадоўск». На ім усталяваўся хісткі мір паміж адзіночкамі і бандытамі. Другім месцам стаў будынак вакзалу на чыгуначнай станцыі «[[Янаў (пасёлак)|Янаў]]», падзеленае паміж групоўкамі «Абавязак» і «Воля» падчас выкіду. Акрамя іх недалёка ад Янава знаходзіцца новая мабільная лябараторыя навукоўцаў. Новыя тэрыторыі даволі хутка сталі аб’ектам вывучэньня і атрыманьня нажывы. Амаль адразу зьяўляецца чарговая сталкерская легенда аб нейкім месцы, дзе гояцца ўсе раны, «легенда аб Аазісе». Зацікавіліся таямніцамі Зоны і шматлікія заходнія дзяржавы. Над яе тэрыторыяй пацярпеў крушэньне [[бесьпілётны лятальны апарат]], прыняты шматлікімі за [[Неапазнаны лётаючы аб’ект|НЛА]]. Высокую актыўнасьць выявілі найміты, зацікавіўшыся працамі навукоўцаў і сакрэтнымі лябараторыямі ў Прыпяці.

==== Апэрацыя «Фарватэр» ====
Пасьля правалу апэрацыі «Маналіт», Міністэрства абароны сумесна з [[Служба бяспекі Ўкраіны|СБУ]] распрацоўвае новы плян, атрымалы назву «Фарватэр». Паводле яго, шрубалёты па загадзя пракладзеным шляху павінны даставіць на ЧАЭС вайсковы дэсант, прызначаны для ўсталяваньня кантролю над цэнтральнымі абласьцямі Зоны. Шрубалётны атрад «Скат», які складаецца з 5 машын, паднімаецца ў паветра для выведкі тэрыторыяў у цэнтры Зоны і бярэ курс на ЧАЭС. Аднак апэрацыя правалілася — ні адна з машын на базу не вярнулася. Для іх пошуку і высьвятленьня прычынаў крушэньня, СБУ накіроўвае ў Зону свайго супрацоўніка, былога сталкера, маёра Дзягцярова. Як высьвятлілася пазьней, пры складаньні пляну апэрацыі ня быў улічаны факт зьяўленьня новых паветраных анамаліяў пасьля выкіду. Пакінутыя ў жывых вайскоўцы адпраўляюцца да пункту эвакуацыі ў Прыпяці. Сувязь не была адноўленая, эвакуацыя апынулася немагчымай, таму ім прыйшлося арганізаваць лягер у будынку пральні. Празь некаторы час вайскоўцаў знаходзіць Дзягцяроў. Яму атрымоўваецца аднавіць сувязь і зьвязацца з камандаваньнем, адначасна ён знаходзіць мноства дакумэнтаў, якія праліваюць сьвятло на шматлікія загадкі Зоны. Перад чарговым выкідам да вайскоўцаў прыходзіць Стралок. Ён распавядае аб прычынах падзеньняў шрубалётаў і просіць узяць яго з сабой, бо жадае дапамагчы ўраду ў барацьбе з Зонай. Так як прычыны падзеньняў шрубалётаў высьветленая, эвакуацыя становіцца магчымай, і адразу пасьля выкіду атрад прарываецца з боем праз Прыпяць да пасадкавай пляцоўкі. Прыбылыя шрубалёты забіраюць усіх на Вялікую Зямлю, дзе Стралок становіцца галоўным кансультантам у НДІ Чарнобыльскай анамальнай Зоны.

== Насельніцтва Зоны ==
=== Арганізацыі ===
==== «А-Сьвядомасьць» ====
Група навукоўцаў, якая аб’яднала мэнтальны патэнцыял кожнага са сваіх прадстаўнікоў з дапамогай адмысловай апаратуры, разьмешчанай у раёне ЧАЭС. Лічыцца прычыный узьнікненьня Зоны. У «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|Цені Чарнобыля]]» Стралку выдаецца магчымасьць пагаварыць з адным з прадстаўнікоў гэтай групоўкі. У астатніх частках сэрыі гэтая групоўка не зьяўляецца.
{{Цытата|
«Мы — „А-Сьвядомасьць“, група дасьледнікаў, якія паставілі перад сабой мэту зьмяніць сьвет. Вядома, што Зямлю атачае адмысловае інфармацыйнае поле — [[наасфэра]]. Яна цесна зьвязаная са ўсімі разумнымі істотамі на планеце і захоўвае ўсе іх разумовыя вобразы. Мы вырашылі падлучыцца да наасфэры і занесьці ў яе зьмены: прыбраўшы ўсё цёмнае, што спарадзіла чалавецтва, зрабіць мір ідэальным. Ні адзін чалавечы розум не валодае дастатковым моцам, каб узаемадзейнічаць з наасфэрай, таму мы аб'ядналі нашы розумы»…}}

==== Узброеныя сілы ====
Кантынгент войскаў Украіны, зьмешчаны ў Зоне, а таксама войскі, якія ахоўваюць яе пэрыметар. Часам праводзяць экспэдыцыі ўглыб Зоны. Па загадзе аб недапушчэньні староньніх асобаў у Зону да сталкераў ставяцца агрэсіўна, як да «мясцовай фауны». На ўзбраеньні маюць шрубалёты і БТРы, але, як правіла, выкарыстаюць іх толькі для спэцзаданьняў. Эмблемы — сымболіка войскаў Украіны. У «ЧН» і «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|ЦЧ]]» канцэнтруюцца на Кардоне, таксама ў «ЧН» маюць базу на Вайсковых Складах, а ў «ЦЧ» «пераяжджаюць» у паўднёвую частку «Аграпрому».

Падзяляюцца на:
* Жаўнеры рэгулярных вайсковых частак ахоўваюць праходы ў Зону, патрулююць Пэрыметар. Расстрэльваюць мутантаў і адлоўліваюць марадзёраў. Экіпіяваныя ў звычайныя вайсковыя бронекамізэлькі. Некаторыя афіцэры носяць бронекасьцюмы «Берыл».
* Элітныя падпадзяленьні-дэсантнікі або спэцпрызнаўцы. Высаджваюцца для правядзеньня выратавальных або спэцыяльных апэрацыяў. Дэсант да Вялікага выкіду кантраляваў Вайсковыя склады, а пасьля яго пакінутыя дэсантнікі атуліліся на сваёй базе, дзе іх дабілі сталкеры з Волі. Спэцпрызнаўцы ў ЦЧ кантралявалі правую частку блёкпоста на Кардоне, а ў ЧН увесь блёкпост. Экіпіяваньне спэцпрызна: «Берыл 5м» са звычайным шаломам. Экіпіяваньне дэсанту: «Берыл 5м» са звычайным шаломам і [[супрацьгаз]]ам, бронекосьцюм «Скат-9».

==== Вайсковыя сталкеры&lt;ref&gt;Згадваюцца ў гульні ''[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|S.T.A.L.K.E.R.: Цень Чарнобыля]]'', у КПК гульца&lt;/ref&gt; ====
Высокакваліфікаваны вайсковы кантынгэнт для глыбокіх рэйдаў у Зону. Як правіла, салдаты, якія прайшлі пасьля досьведу службы ў Зоне адмысловую спэц. падрыхтоўку, або сталкеры, што падпісалі кантракт з войскам. Забясьпечваюцца вялікай колькасьцю дапаможнай апаратуры, добра ўзброеныя і экіпіяваныя (Бронекасцюм СКАТ-9М, СКАТ-10). У асноўным, выкарыстоўваюцца для вывучэньня прычын і наступстваў катастрофы, а таксама займаюцца картаграфаваньнем Зоны. Могуць хадзіць як паасобку, так і групамі па некалькі чалавек. Звычайных сталкероў да сабе не падпускаюць — адразу жа пачынаюць страляць па іх. Аднак бывае і так, што вайскоўскія сталкеры ахоўваюць навукоўцаў, бо ў апошніх звычайна няма навыкаў выкарыстаньня зброі.
* Тэхнічна групоўкі «Вайсковыя сталкеры» не існуе, а ўсе вайсковыя сталкеры ў гульні ўяўляюць зь сябе вайскоўцаў з рангам «Майстар». Іх можна сустрэць толькі ў ЦЧ, у Прыпяці пасьля адключэньня Выжыгальніка, і на ЧАЭС (камандуюць групамі дэсанта).

==== Навукоўцы ====
Асобныя дасьледчыя групы навукоўцаў, фінансуемыя дзяржавай. Працуюць і пражываюць у мабільных лябараторыях (звычайна невялікія бранірванныя бункеры транспартуемыя шрубалётамі). Нягледзячы на глыбокія спазнаньні, на практыцы ў палявых умовах амаль бездапаможныя, таму змушаныя карыстацца паслугамі сталкераў.
* У «Цені Чарнобыля» назвы групоўкі — '''Эколягі'''.

=== Групоўкі ===
Прыйшэлыя ў Зону сталкеры пачалі аб’ядноўвацца ў невялікія групы. З часам, шматлікія зь іх ператварыліся ў буйныя сталкерскія кланы са сваёй арганізацыяй і ідэалёгіяй.

==== Адзіночкі ====
Асноўная частка насельніцтва Зоны. Сталкеры, з-за тых ці іных прычын не далучыўшыяся да груповак. Асноўным заняткам зьяўляецца пошук і продаж артэфактаў, а таксама любых іншых рэчаў, уяўлялых патэнцыйную каштоўнасьць — «хабара». З прычыны, вялікай залежнасьці ад гандляроў, тыя часта выкарыстоўвалых сталкераў у сваіх дзелавых і асабістых мэтах. Радзей наймаюцца на працу, напрыклад, ахова навуковай лябараторыі. Ходзяць па адзіночцы, альбо аб’ядноўваюцца ў невялікія групы ад 2 да 5 чалавек. Ня могуць у поўным сэнсе лічыцца групоўкай, бо ня маюць адзінага лідэра, аднак час ад часу могуць аб’ядноўвацца ў буйныя атрады з камандзірамі-вэтэранамі. Узбраеньне разнастайнае.

У гульні «S.T.A.L.K.E.R.: Чыстае неба» сталкеры кантралююць Кардон і НДІ «Аграпрам» (разам з «Абавязкам»), вядуць вайну з бандытамі за Звалку. Невялікія групы ёсьць на лякацыях «Бурштын» (ахоўваюць навукоўцаў), «Вайсковыя склады» і «Руды лес». Уяўляюць сабой фактычна некалькі незалежных адна ад другой груповак са сваімі камандзірамі. Бацька Валяр’ян кіруе сталкерамі на Кардоне, Орэст — на «Аграпраме», атрадам адзіночак, якія ахоўваюць бункер навукоўцаў, кіруе сталкер па мянушцы «Ляўшун». Маюць дзьве буйныя базы (на Кардоне за чыгуначным насыпам) і ў адным з будынкаў на «Аграпраме» са сваімі гандлярамі і збройнікамі.

У гульні «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|S.T.A.L.K.E.R.: Цень Чарнобылю]]» сталкеры-адзіночкі становяцца канчаткова незалежнымі адын ад аднаго. Буйных баз і адзінага кіраўніцтва няма. Як і ў «Чыстым небе», галоўным ворагам адзіночак зьяўляюцца бандыты і вайскоўцы. У вайне «Абавязку» і «Волі» сталкеры трымаюць нэўтралітэт, прычым як да першых, так і да другіх большасьць зь іх ставіцца зь лёгкай сумесьсю недаверу, аднак шматлікія зь іх падтрымліваюць альбо «абавязкаўцаў», альбо анархістаў і потым ахвотна ўступаюць у іх групоўкі. Добрыя адносіны сталкеры-нэўтралы маюць з навукоўцамі. Да наймітаў сталкеры ставяцца ня лепш, чым да бандытаў і імкнуцца трымацца ад іх далей. Найболей дасьведчаным сталкерам, якія здолелі прарвацца ў цэнтар Зоны, натуральна прыходзіцца ваяваць з замбаванымі і «Маналітам». Сталкеры ў той або іншай колькасьці сустракаюцца практычна на ўсіх лякацыях, але больш за ўсё іх на Кардоне і ў Парастку ў Бары, прычым Кардон лічыцца неафіцыйнай базай вольных сталкераў.

У гульні «S.T.A.L.K.E.R.: Кліч Прыпяці» канфлікт паміж адзіночкамі і бандытамі значна сьціх. Галоўнымі ворагамі вольных сталкераў становяцца хутчэй мутанты і зомбі. Неафіцыйным лідэрам вольных сталкераў зьяўляецца бармэн са Скадоўску па мянушцы «Барада».
* У «Цені Чарнобылю» сталкеры дадзенай «групоўкі» завуцца '''Адзіночкамі''', у «Чыстым небе» — '''Сталкерамі''', у «Клічы Прыпяці» — '''Вольнымі сталкерамі'''.

==== Бандыты ====
Прадстаўнікі крымінальнага сьвету, якія прыйшлі ў Зону з-за розных прычын: зарабіць на продажы артэфактаў, схавацца ад закону, купіць або прадаць зброю. Асноўны занятак — рабаваньне і вымагальніцтва ў вольных сталкераў. Бандыты лічаць, што паколькі яны кантралююць «парадак» у Зоне, адзіночкі абавязаныя ім за гэта плаціць. Носяць у асноўным чорныя скураныя плашчы і курткі. Эмблема — чэрап з прабітым цемянем. Узбраеньне, як правіла, прымітыўнае — абрэз стрэльбы або пісталет-кулямёт.

Найбольшы ўплыў бандыты маюць у «Чыстым небе». Тут яны амаль цалкам кантралююць Звалку. У іх ёсьць свая база ў старым дэпо з бармэнам, гандляром і збройнікам, а таксама «[[канцлагер]]» — звалка старых аўтамабіляў, дзе трапіўшыя ў пазыковае рабства або палон адзіночкі змушаныя шукаць артэфакты ў анамаліях. У гэтай частцы бандыты ўяўляюць сабой выразна арганізаваную групоўку на чале з рэцыдывістам Ёгам ({{мова-ru|Йога}}).

Аднак затым бандыты церпяць няўдачу ў вайне з нэўтраламі і аказваючым ім падтрымку «Абавязкам». Іх лідэр Ёга гіне (альбо забіты ў бою, альбо стаў ахвярай здрады). У «Цені Чарнобыля» новым важаком крымінальнікаў становіцца былы бармэн Парсюк ({{мова-ru|Боров}}), які адводзіць банду ў Цёмную даліну, на былую базу «Волі». Тамака бандытам нават атрымалася разьбіць невялікі атрад «абавязка» і ўзяць трох байцоў у палон (гулец можа вызваліць усіх траіх). Аднак, значная частка бандытаў не прызнала ўлады Парсюка, разрозьненымі групамі яна беспасьпяхова спрабуе вярнуць пад свой кантроль Звалку, дзе ім аказваюць супраціў фарпост «Абавязку» на чале з Прапарам і атрады вольных сталкераў пад кіраўніцтвам Шэрага ({{мова-ru|Серый}}) і Беса.

У «Клічы Прыпяці» ёсьць тры асноўныя групоўкі бандытаў: банда Султана («Затока») і банды Ніжніка ({{мова-ru|Валета}}) і Шышака (Навакольле «Юпітэра»). Банда першага знаходзіцца ў адносна добрых адносінах з адзіночкамі і практычна не вядзе зь імі баёў, аднак нячастыя палявыя сутычкі ўсё ж маюць месца. Банды Ніжніка і Шышака жа знаходзяцца ў вельмі напружаных адносінах з адзіночкамі, «Абавязкам» і нават «Воляй». Тут бандыты практыкуюць вымагальніцтвы, рабаваньні, захоп закладнікаў.

==== «Абавязак» ====
Ваенізаваны сталкерский клан, адзін з кіроўных і найуплывовых у Зоне. Шматлікія сталкеры «Абавязку» — былыя вайскоўцы з спэцпрызна або іншых вайсковых частак або жа простыя добраахвотнікі. У клане дзейнічае праармейскі Статут, за парушэньне якога пагражае пакараньне ад строгай вымовы да выгнаньня з клана (радзей — [[растрэл]]у). «Абавязак» ставіць сваёй асноўнай мэтай стрымліваць (зьнішчаць) праявы Зоны датуль, пакуль ня знойдзецца спосаб зьнішчыць Зону цалкам.

Галоўным супернікам «Абавязку» зьяўляецца групоўка «Воля». Канфлікт шмат у чым носіць ідэалягічны характар, бо калі Абавязак імкнецца Зону зьнішчыць, то Воля — наадварот, разглядае яе як падарунак [[чалавецтва|чалавецтву]]. Асабліва жорсткі характар вайна «Абавязку» і «Волі» носіць у «[[S.T.A.L.K.E.R.: Clear Sky|Чыстым небе]]», тамака абедзьве групоўкі імкнуцца да поўнага зьнішчэньня суперніка. У «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|Цені Чарнобыля]]» масіраваных баявых дзеяньняў ужо няма, абодва клана праводзяць кропкавыя дыверсійныя апэрацыі і займаюцца больш разьмежаваньнем сьфэраў уплыву. У «[[S.T.A.L.K.E.R.: Call of Pripyat|Клічы Прыпяці]]» паміж «Абавязкам» і «Воляй» фактычна выконваецца нэўтралітэт, за выключэньнем рэдкіх палявых сутычак.

Другім па прынцыповасьці супэрнікам «Абавязку» зьяўляюцца бандыты. Імкнучыся навесьці парадак у Зоне, «абавязкаўцы» пасьлядоўна вынішчаюць у ёй злачыннасьць. Атрады кляна ў цэнтры Зоны змушаныя ваяваць і з «Маналітам».

Сяброўскія адносіны групоўка падтрымлівае з навукоўцамі і вольнымі сталкерамі, а асабліва з навукоўцамі, бо, па меркаваньні абавязкаўцаў, менавіта яны павінны знайсьці спосаб эфэктыўнага дужаньня з Зонай. Цікавым зьяўляецца пытаньне аб узаемаадносінах «Абавязку» з вайскоўцамі. Судзячы па аповядах некаторых сталкераў, яны далёка не ідэальныя, паміж вайсковымі часткамі і чальцамі кляна нават бываюць узброеныя сутычкі, аднак, са словаў саміх абавязкаўцаў, выконваецца нефармальны нэўтралітэт.

У «[[S.T.A.L.K.E.R.: Clear Sky|Чыстым небе]]» групоўка кантралюе паўднёвую частку «Аграпрама» (тамака і знаходзіцца іх база на чале з генэралам Крыловым), мае невялікія атрады на Звалцы і ў Рудым лесе. Аднак з-за вялікай колькасьці мутантаў на «Аграпраме» «Абавязак» у «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|Цені Чарнобыля]]» «пераязджае» на лакацыю «Парастак»({{мова-ru|Росток}}), на былы аднайменны завод, а таксама мае атрады на Звалцы, Бурштыне, у Цёмнай даліне і на Вайсковых складах. Апошні складаецца з найболей фанатычных байцоў на чале з абавязкаўцам па мянушцы Чэрап, які адмаўляецца падпарадкоўвацца кіраўніцтву на «Парастку», (якое ўзяло курс на спыненьне буйных баёў з «Воляй») і спрабуе зьнішчыць галоўную базу анархістаў на закінутай ваеннай базе. Групоўку ў «[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|ЦЧ]]» узначальваюць генэрал Варонін і яго памагаты палкоўнік Петрэнка. Экспэдыцыйным корпусам клана ў Прыпяці кіруе падпалкоўнік Шульга.

Форма групоўкі — чорныя камбінезоны з чырвонымі ўстаўкамі і экзаскілеты такой жа расфарбоўкі. Эмблема — мішэнь на фоне шчыта з подпісам «АБАВЯЗАК». На ўзбраеньні ў «Абавязку» складаюцца пераважна ўзоры зброі савецкай/расейскай вытворчаьсьці, сустракаюцца імпартныя ўзоры. Па слыхам, групоўка фінансуецца спэцслужбамі Расеі і Ўкраіны.

== Крыніцы й зноскі ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спаслкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120626002005/http://www.stalker-epos.com/ EPOS — Энцыкляпэдыя па S.T.A.L.K.E.R.]
* [http://stalker-wiki.ru/wiki/ Русскоязычная wiki-энциклопедия мира S.T.A.L.K.E.R.]
* [https://web.archive.org/web/20110203003357/http://gsc-fan.com/ GSC Game World :: Фан-сайт]
* [http://www.stalker-portal.ru/ Stalker-Portal.ru — S.T.A.L.K.E.R. Russian Community ]

[[Катэгорыя:S.T.A.L.K.E.R.]]</text>
      <sha1>2af4z4z4xazjnye73ll2sq2d9jl1xp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Квас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96210</id>
    <revision>
      <id>2699726</id>
      <parentid>2692959</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Клясыфікацыя */ хібны файл</comment>
      <origin>2699726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9821" sha1="82j4i4s9pa2vs49y2xhx4glc8awoy4e" xml:space="preserve">{{Напой|Назва=Квас|Выява=|Тып=Прахаладжальны|Мацунак=&lt;3%|Колер=ад жоўтага да карычневага|Краіна={{Сьцягафікацыя|Беларусь}},&lt;br&gt;{{Сьцягафікацыя|Расея}},&lt;br&gt;{{Сьцягафікацыя|Польшча}},&lt;br&gt;{{Сьцягафікацыя|Украіна}} і іншыя славянскія краіны}}'''Квас''' ([[Беларуская мова|бел.]], [[Украінская мова|укр.]], [[Расейская мова|рас]]. і [[Македонская мова|макед.]] ''квас'', [[Сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарв.]] [[Дыялект|дыял.]] ''аловіна'', [[Славацкая мова|славацк.]] ''kysel’'', ''kyselіca'', ''parovec'', [[Польская мова|польск.]] ''kwas'' ''chlebowy'', [[Летувіская мова|лет.]] ''gіra'', [[Латыская мова|латыск.]] ''kvass'', [[Эстонская мова|эст]]. ''kalі'') — традыцыйны [[Славяне|славянскі]] й [[Балты|балцкі]] кіслы напой, які рыхтуюць на аснове закісаньня з [[Мука|мукі]] й [[Солад|соладу]] (жытняга, ячменнага) альбо з сухога жытняга хлеба, часам — з даданьнем пахкіх траваў, [[Мёд|мёду]], пчаліных сот; таксама рыхтуецца з буракоў, [[Садавіна|садавіны]], [[Ягада|ягад]]. Квас выкарыстоўваецца ня толькі як напой, але й зьяўляецца асновай для клясычных халодных полівак расейскай кухні ([[халаднік]], [[Бацьвіньнік|бацьвіньне]] й інш.).

Да XІІ стагодзьдзя квас на [[Кіеўская Русь|Русі]] быў мацней і гушчы сучаснага [[піва]]. Квас лічыўся алькагольным напоем, і аналагам слова «п’яніца» на мове таго часу было слова «квасьнік» (слэнгавую паняцьце «квасіць» у значэньні «п’янстваваць» дайшло й да нашага часу). З XІІ стагодзьдзя сталі адрозьніваць квас як кіслы слабаалькагольны напой і квас як моцна ап’яняльны напой. Ап’яняльны квас сталі называць «творэным», гэта значыць звараным, а не адвольна закіслым, як звычайны квас&lt;ref&gt;Квас. Спосабы прыгатаваньня. — Фенікс. — ISBN 5-222-08996-7.&lt;/ref&gt;.

[[Верхнялужыцкая мова|Верхнялужыцкае]] слова ''kwas'',«сьвята, вясельны баль» і [[Стараславянская мова|стараславянскае]] ''kvas'',«баль, пачастунак, гуляньне» сьведчаць аб тым, што раней квас быў асноўным хмельным напоем на сьвятах і вясельлях.

== Клясыфікацыя ==
Квас можа быць клясыфікаваны на некалькі відаў у залежнасьці ад яго інгрэдыентаў і працэсу падрыхтоўкі:

Хлебны квас: гэта найбольш распаўсюджаны выгляд квасу, які вырабляецца на аснове [[Хлеб|хлеба]], дрожджаў, [[Цукар|цукру]] й [[Вада|вады]]. Хлебны квас можа быць хатнім альбо прамысловым.

Фруктовы квас: Фруктовы квас ствараецца шляхам фэрмэнтацыі фруктовага соку. У залежнасьці ад рэцэптуры, можна выкарыстоўваць розныя [[садавіна]], такія як [[Яблык|яблыкі]], [[Чарэшня|чарэшні]], [[Клубніцы|трускаўку]] й інш.

Гатовы квас: гатовы квас атрымліваецца шляхам сьпіртавой закісаньня [[Воцат|воцату]]. Ён мае кіслы густ і выкарыстоўваецца ў кулінарыі.&lt;gallery align=center&gt;
Файл:2022-09-29 Келіх і пляшка жытняга квасу (Менск).jpg|Жытні квас у пляшцы з налепкай па-беларуску (2022 год)
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==

=== На Русі ===
Славянам квас вядомы больш за тысячу гадоў. Вядома, што ўсходнія славяне валодалі рэцэптамі вырабу задоўга да адукацыі Кіеўскай Русі. Першае ж згадваньне аб квасе ў маскальскіх пісьмовых крыніцах датуецца [[996|996 годам]]: пасьля [[Хрышчэньне Русі|хрышчэньня]] князь [[Уладзімер Сьвятаславіч|Уладзімер І Сьвятаславіч]] загадаў раздаць народу»ежу, мёд і квас”. Умелі гатаваць квас таксама ў [[Польшча|Польшчы]] й [[Летува|Летуве]]. [[Нестар Летапісец|Нестар]] паведамляе, што сьвяты апостал [[Андрэй (апостал)|Андрэй Першазванны]] бачыў, як [[славяне]] абліваюцца квасам у сваіх лазьнях.

На [[Кіеўская Русь|Русі]] квас быў паўсюдным і штодзённым напоем: яго рыхтавалі й сяляне, і памешчыкі, і ваенныя, і манахі, а яго наяўнасьць у доме лічылася прыкметай дабрабыту. Расейскія сяляне, адпраўляючыся да працы ў поле ці іншую цяжкую працу, бралі з сабой квас, так як лічылі, што ён аднаўляе сілы й здымае стомленасьць. Гэта пацьвярджаюць ня толькі народныя прыказкі й выказваньні, але й сучасныя дасьледаваньні.

Да [[XV стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]] на [[Кіеўская Русь|Русі]] існавала больш за 500 гатункаў квасу.

У 1913 годзе Ў. С. Сотнікаў даказаў, што ў квасе гінуць ціфозные й параціфозные мікраарганізмы. Квас нават лічылі цудадзейным напоем, якія дапамагаюць пры ўсіх хваробах. У пасты, асабліва ў летні час, галоўную ежу простага народа складаў квас зь зялёным лукам і чорным хлебам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140513022709/http://academy-miracles.ru/articles/3/694.html Аб карысьці квасу (на расейскай)]&lt;/ref&gt;.

Квас шанаваўся амаль сьвятым напоем і абавязкова прысутнічаў у шматлікіх абрадах. Напрыклад, перад вясельлем у абрадзе мыцьця нявесты ў лазьні дзяўчыны Лілі на каменку квас з хмелем, рэшткі якога потым дапівалі. Пасьля шлюбу бацькі жаніха сустракалі маладых хлебам і квасам (соль зьявілася значна пазьней).

Квас быў таксама як абярэг. Пры пажары, выкліканым маланкай, лічылася, што патушыць яго можна толькі малаком альбо квасам. І каб агонь такога пажару не ішоў далей, у полымя абавязкова кідалі абруч з квасной шайкі.

[[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Слоўнік Бракгаўза й Ефрона]]&lt;ref&gt;[[Энцыкляпэдычны_слоўнік_Бракгаўза_і_Эфрона|Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза й Эфрона]]&lt;/ref&gt; прыводзіў наступныя віды квасу:

* ''расейскі квас'' - прыгатаваны з жытняй мукі й такога ж соладу,
* ''браварскай квас'' - з чырвонага ячменнага соладу, пшанічнай мукі й патакі,
* ''кіслыя капуста'' - з жытняга й ячменнага [[Солад|соладу]] й пшанічнай [[Мука|мукі]],
* ''белы цукровы квас'' - з жытніх сухароў, пшанічнага соладу й [[Цукар|цукру]].

Фруктовыя й ягадныя квасы альбо ўяўляюць хлебны квас, закрашаны сокам пладоў ці ягад, альбо падрыхтоўваюцца непасрэдна з соку ягад з дапамогай дрожджаў.{{Накід}}

== Крыніцы ==
[[Катэгорыя:Брузавальныя напоі]]
[[Катэгорыя:Беларускія алькагольныя напоі]]
[[Катэгорыя:Жытнія напоі]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>82j4i4s9pa2vs49y2xhx4glc8awoy4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуга Струвэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96320</id>
    <revision>
      <id>2699901</id>
      <parentid>2665452</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20407" sha1="t48t2t1uzejs0m6rcs3ig7q6xtgr27b" xml:space="preserve">{{Аб’ект сусьветнае спадчыны
|Назва        = Геадэзічная дуга Струвэ
|Name         = Struve Geodetic Arc
|Выява        = [[Файл:Struve Geodetic Arc-fr.svg|цэнтар|290пкс]]
|Краіна       = [[Беларусь]]&lt;br /&gt;[[Латвія]]&lt;br /&gt;[[Летува]]&lt;br /&gt;[[Малдова]]&lt;br /&gt;[[Нарвэгія]]&lt;br /&gt;[[Расея]]&lt;br /&gt;[[Украіна]]&lt;br /&gt;[[Фінляндыя]]&lt;br /&gt;[[Швэцыя]]&lt;br /&gt;[[Эстонія]]
|Тып          = культурны
|Крытэры      = ii, iv, vi
|ID           = 1187
|Спасылка     = http://whc.unesco.org/en/list/1187
|Рэгіён       = [[Сьпіс аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў Эўропе і Паўночнай Амэрыцы|Эўропа і Паўночная Амэрыка]]
|Год          = 2005
|Сэсія        = 29-я
}}
'''Геадэзі́чная дуга́ Стру́вэ''' — сетка з 265 [[Трыянгуляцыя (геадэзія)|трыянгуляцыйных]] пунктаў працягласьцю больш за 2820 кілямэтраў. Стваралася з мэтай вызначэньня парамэтраў [[Зямля|Зямлі]], яе [[Рэфэрэнцыйны эліпсоід|формы і памеру]]. Названая паводле прозьвішча галоўнага выканаўцы — расейскага астранома нямецкага паходжаньня [[Васіль Струвэ|Фрыдрыха Георга Вільгельма Струвэ]].

Геадэзічная дуга Струвэ была вымераная з 1816 да 1855 году ад [[Фугленэс]]у недалёка ад мыса [[Нордкап|Норд-Кап]] у [[Нарвэгія|Нарвэгіі]] ({{Каардынаты|70|40|12|паўночнае|23|39|48|усходняе|выяўленьне=тэкст}}) да [[Ізмаіл]]у паблізу [[Чорнае мора|Чорнага мора]] ({{Каардынаты|45|19|54|паўночнае|28|55|41|усходняе|выяўленьне=тэкст}}), што ўтварыла дугу мэрыдыяна працягласьцю 2821,833 км і амплітудай 25° 20′ 08″. Апорныя пункты дугі пазначаліся на мясцовасьці рознымі спосабамі: паглыбленьнямі ў скалах, жалезнымі крыжамі, пірамідамі з камянёў ці спэцыяльна ўсталяванымі абэліскамі. Два скрайнія пункты, як найістотнейшыя, у знак удалага сканчэньня работаў пазначаныя манумэнтальнымі слупамі.

На час стварэньня Дуга пралягала па тэрыторыі дзьвюх дзяржаваў: [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ды [[Швэдзка-нарвэская унія|Швэдзка-нарвэскай уніі]]. У цяперашні час пункты дугі можна знайсьці на тэрыторыі 10 краінаў: [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], [[Швэцыя|Швэцыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Расея|Расеі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Летува|Летувы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Малдова|Малдовы]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. У 2005 годзе 34 пунктам Дугі Струвэ, якія захаваліся да нашых дзён, нададзены статус Помніка [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://whc.unesco.org/en/list/1187/multiple=1&amp;unique_number=1364 | загаловак = Апісаньне і характарыстыка Дугі Струвэ на афіцыйным сайце ЮНЭСКО| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата доступу = 21 ліпеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Каардынаты дугі ==

=== [[Нарвэгія]] ===
[[Файл:Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg|міні|Самы паўночны пункт Дугі Струвэ, [[Хамэрфэст]], [[Нарвэгія]]]]
* «Фугленэс» у [[Хамэрфэст|Хамэрфэсьце]] ({{Каардынаты|70|40|12|N|23|39|48|E}})
* «Райпас» у [[Альта|Альце]] ({{Каардынаты|69|56|19|N|23|21|37|E}})
* «Luvdiidcohkka» у [[Каўтакейна]] ({{Каардынаты|69|39|52|N|23|36|08|E}})
* «Baelljasvarri» у Каўтакейна ({{Каардынаты|69|01|43|N|23|18|19|E}})

=== [[Швэцыя]] ===
* «Pajtas-vaara» ў [[Кіруна|Кіруне]] ({{Каардынаты|68|15|18|N|22|58|59|E}})
* «Kerrojupukka» ў [[Паяла|Паяле]] ({{Каардынаты|67|16|36|N|23|14|35|E}})
* «Pullinki» ў [[Эвэртурнэа]] ({{Каардынаты|66|38|47|N|23|46|55|E}})
* «Perra-vaara» ў [[Хапаранда|Хапарандзе]] ({{Каардынаты|66|01|05|N|23|55|21|E}})

=== [[Фінляндыя]] ===
* «Стуор-Ойві» (цяпер «Стуораханаайві») у раёне гары Тарвантаваара, [[Энантэкіё]] ({{Каардынаты|68|40|57|N|22|44|45|E}})
* «Авасакса» на скале [[Аавасакса]], [[Уліторніа]] ({{Каардынаты|66|23|52|N|23|43|31|E}})
* «Тарнэа» на [[званіцы|званіца]] [[Царква Алаторніа|царквы Алаторніа]], [[Торніа]] ({{Каардынаты|65|49|48|N|24|09|26|E}})
* «Пуалака» на гары Оравівуоры, [[Карпілахці]] ({{Каардынаты|61|55|36|N|25|32|01|E}})
* «Парлом II» на гары Тарнікаліа ў Парлямі, [[Ляпінярві]] ({{Каардынаты|60|42|17|N|26|00|12|E}})
* «Свартвіра» на высьпе [[Муставііры]], [[Пюхцяа]] ({{Каардынаты|60|16|35|N|26|36|12|E}})

=== [[Расея]] ===
[[Файл:GoglandZ.jpg|міні|«Пункт Z», в. Гоглянд]]
* «Пункт Мякіпялюс» — в. [[Гоглянд]] ({{Каардынаты|60|04|27|N|26|58|11|E}})
* «Пункт Z» — в. Гоглянд ({{Каардынаты|60|5|9.8|N|26|57|37.5|E|type:landmark_region:RU}})

=== [[Эстонія]] ===
* «Woibifer» у [[Выйвэрэ]] [[Вяйке-Маар’я]]ўскай воласьці ({{Каардынаты|59|03|28|N|26|20|16|E}})
* «Katko» ў [[Сымуна (Эстонія)|Сымуне]] Вяйке-Маар’яўскай воласьці ({{Каардынаты|59|02|54|N|26|24|51|E}})
* «Дорпат» ([[Абсэрваторыя Тарту]]) ({{Каардынаты|58|22|43.64|N|26|43|12.61|E|type:landmark_region:EE}})

=== [[Латвія]] ===
* «Sestu-Kalns» у [[Эргльскі край|Эргльскім краі]] ({{Каардынаты|56|50|24|N|25|38|12|E}})
* «Jacobstadt» у [[Екабпілс]]е ({{Каардынаты|56|30|05|N|25|51|24|E}})

=== [[Летува]] ===
* «Карышкі» ў [[Панямонак|Панямонку]] ({{Каардынаты|55|54|09|N|25|26|12|E}})
* «Мяшканцы» ў [[Немянчын]]е ({{Каардынаты|54|55|51|N|25|19|00|E}})
* «Берасьнякі» ў [[Немеж]]е ({{Каардынаты|54|38|04|N|25|25|45|E}})

=== [[Беларусь]] ===
[[Файл:Struve Geodetic Arc point Tchekutsk in Belarus.jpg|міні|в. [[Шчакоцк]], Янаўскі раён, [[Беларусь]]]]

На тэрыторыі Беларусі знаходзіўся 31 пункт дугі. У 2001 годзе сіламі спэцыялістаў «Белаэракосмагеадэзіі» былі знойдзеныя 19 пунктаў, закладзеных у пэрыяд з 1825 па 1826 год. З усіх 10 краінаў, па тэрыторыі якіх праходзіла Дуга Струвэ, тут знойдзена найбольшая колькасьць геадэзычных пунктаў. Уключаныя ў сьпіс ЮНЭСКО такія беларускія пункты:

* [[Цюпішкі|Тупішкі]], [[Ашмянскі раён]] ({{Каардынаты|54|17|29|N|26|2|43|E|type:landmark_region:BY}})
* [[Лапаты (Шчучынскі раён)|Лапаты]], [[Шчучынскі раён]] ({{Каардынаты|53|33|37|N|24|52|11|E|type:landmark_region:BY}})
* [[Асаўніца]], [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскі раён]] {{Каардынаты|52|17|21|N|25|38|58|E|type:landmark_region:BY}}
* [[Шчакоцк]] (Чэкуцк), Янаўскі раён ({{Каардынаты|52|12|55|N|25|33|12|E|type:landmark_region:BY}})
* [[Ляскавічы (Берасьцейская вобласьць)|Лескавічы]], [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскі раён]] ({{Каардынаты|52|9|38|N|25|34|17|E|type:landmark_region:BY}})

Іншыя пункты на тэрыторыі краіны:

==== Гарадзенская вобласьць ====
# [[Дзергілі|Дзергелі]], [[Зэльвенскі раён]]
# [[Палубачкі|Тарасаўцы]], [[Зьдзецельскі раён]]
# [[Пуцэвічы]], [[Наваградзкі раён]]
# [[Уселюб|Амальенгоф]], Наваградзкі раён
# [[Дакудава]], [[Лідзкі раён]]
# в. [[Урцішкі]] (каля г. [[Іўе]], [[Іўеўскі раён]])
# [[Шнуравічы|Даўкны]], [[Вярэнаўскі раён]]
# [[Мількі (Гарадзенская вобласьць)|Віднопаль]], [[Іўеўскі раён]]
# [[Лойці]], [[Ашмянскі раён]]
# [[Дэбесі|Дэйбісі]], Ашмянскі раён
# [[Цюпішкі]], Ашмянскі раён ({{Каардынаты|54|17|29|паўночнае|26|2|43|усходняе}})
# [[Кандраты]], [[Астравецкі раён]]

==== Берасьцейская вобласьць ====
# [[Белін (Берасьцейская вобласьць)|Белін астра]], [[Дарагічынскі раён]]
# [[Опаль]], [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскі раён]]
# [[Безьдзеж]], [[Дарагічынскі раён]]
# [[Вялікая Гаць|Гаць]], [[Івацэвіцкі раён]]
# [[Доўгая (Берасьцейская вобласьць)|Марынус]], [[Івацэвіцкі раён]]
# [[Івацэвічы]] ({{Каардынаты|52|43|28.0560|паўночнае|25|19|15.0240|усходняе}})

=== [[Малдова]] ===
[[Файл:Дуга Струве1.jpg|міні|Самы паўднёвы пункт Дугі Струвэ ў вёсцы [[Старая Някрасаўка (Адэская вобласьць)|Старая Някрасаўка]] ([[Адэская вобласьць]]), [[Украіна]]]]
Сяло [[Рудзь (Малдова)|Рудзь]] ({{Каардынаты|48|19|05|N|27|52|35|E|type:landmark_region:MD}}) на поўначы Малдовы ўваходзіць у лік аб’ектаў [[Сусьветная спадчына|Сусьветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКО]], бо празь яго праходзіць Дуга Струвэ. Раней у Малдове было 27 стаяначных пунктаў, па якіх праводзіліся абмеры для складаньня міжнародных мапаў. У цяперашні час у краіне застаўся толькі адзін пункт у сяле Рудзь. Ён знаходзіцца ў яблыневым садзе, за 300 мэтраў ад аўтатрасы [[Сарокі (горад)|Сарокі]] — [[Атакі]].

=== [[Украіна]] ===
* [[Кацярынаўка (Хмяльніцкі раён)|Кацярынаўка]], [[Хмяльніцкая вобласьць]] ({{Каардынаты|49|33|57|N|26|45|22|E|type:landmark_region:UA}})
* [[Гвардзейскае (Хмяльніцкі раён)|Фельштын]], Хмяльніцкая вобласьць ({{Каардынаты|49|19|48|N|26|40|55|E|type:landmark_region:UA}})
* [[Баранаўка (Хмяльніцкая вобласьць)|Баранаўка]], Хмяльніцкая вобласьць ({{Каардынаты|49|08|55|N|26|59|30|E|type:landmark_region:UA}})
* [[Старая Някрасаўка|Старанякрасаўка]], [[Адэская вобласьць]] ({{Каардынаты|45|19|54|N|28|55|41|E|type:landmark_region:UA}})

==== Ня ўключаныя ў сьпіс ====
* [[Новая Грэбля (Валачыскі раён)|Новая Грэбля]], Хмяльніцкая вобласьць ({{Каардынаты|49|41|23|N|26|29|04|E|scale:30000}})
* [[Горнікі (Дубенскі раён)|Горнікі]], [[Ровенская вобласьць]] ({{Каардынаты|50|23|05|N|25|50|40|E|scale:30000}})
* [[Крупа (Валынская вобласьць)|Крупа]], [[Валынская вобласьць]] ({{Каардынаты|50|41|03|N|25|24|45|E|scale:30000}})
* [[Крэменец]], [[Тарнопальская вобласьць]] ({{Каардынаты|50|05|45|N|25|41|54|E|scale:30000}})
* [[Гута-Камінская]], Валынская вобласьць ({{Каардынаты|51|34|45|N|25|02|01|E|scale:30000}})

== Дуга Струвэ ў нумізматыцы ==

=== Беларусь ===
{{Падвойная выява|справа|Дуга Струва Аверс.gif|120|Дуга Струве Білорусь.gif|120|Манэта «Дуга Струвэ». [[Авэрс]]|[[Рэвэрс (нумізматыка)|Рэвэрс]]}}
29 сьнежня 2006 году [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] увёў у абарачэньне памятную манэту «[[Дуга Струвэ (манэта)|Дуга Струвэ]]» наміналам 1 і 20 [[беларускі рубель|беларускіх рублёў]]. Выпуск памятных манэтаў быў прымеркаваны да важнай падзеі для Рэспублікі Беларусь: у 2005 годзе 5 з выяўленых 19 пунктаў дугі былі ўнесеныя ў сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Манэты вылучаюцца арыгінальнай формай. На авэрсным баку манэтаў выяўленыя: уверсе зьлева — рэльефная выява дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь; справа — надпіс «Рэспубліка Беларусь»; у цэнтры — контурная выява Рэспублікі Беларусь і схема пунктаў Дугі Струвэ на яе тэрыторыі; унізе ўказаныя проба сплаву і намінал — «20 рублёў» на срэбнай і «1 рубель» на медна-нікелевай, а таксама на кожнай з манэтаў — год біцьця&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.nbrb.by/bel/coinsbanknotes/coins/commemorative/31| копія = | дата копіі = | загаловак = Памятныя манэты «Дуга Струвэ»| фармат = | назва праекту = Банкноты і манэты| выдавец = Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусі| дата доступу = 21 ліпеня 2020 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

=== Малдова ===
15 чэрвеня 2009 року [[Нацыянальны банк Малдовы]] ўвёў у абарачэньне срэбную [[Памятная манэта|памятную манэту]] «Геадэзічная дуга Струвэ» з сэрыі «[[Помнікі Малдовы (сэрыя манэтаў)|Помнікі Малдовы]]» наміналам 50 [[Малдоўскі лей|леяў]].

На авэрсе манэты ў цэнтры&amp;nbsp;— [[Герб Малдовы]]; у верхняй частцы&amp;nbsp;— лічба з пазначэньнем году біцьця; у ніжняй частцы&amp;nbsp;— надпіс «50 LEI»; па коле манэты вялікімі літарамі выбіты надпіс «REPUBLICA MOLDOVA». На рэвэрсе&amp;nbsp;— у цэнтры мапа Рэспублікі Малдовы, на якой выяўленая Геадэзічная дуга Струвэ, геадэзічны пункт Рудзь і геаграфічныя каардынаты, у верхняй частцы надпіс «RUDI»; па коле ў верхняй частцы вялікімі літарамі выбіты надпіс «ARCUL GEODEZIC STRUVE»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 чэрвеня 2009| url = https://www.bnm.md/en/content/geodezic-arch-struve| копія = | дата копіі = | загаловак = Geodezic Arch Struve| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны банк Малдовы| дата доступу = 21 ліпеня 2020 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

=== Украіна ===
{{Падвойная выява|справа|Геодезична дуга Струве аверс.jpg|120|Геодезична дуга Струве реверс.jpg|120|Юбілейная манэта Ўкраіны наміналам 5 грыўняў}}
7 чэрвеня 2016 року [[Нацыянальны банк Украіны]] ўвёў у абарачэньне [[Юбілейная манэта|юбілейную манэту]] «Геадэзічная дуга Струвэ (да 200-рочча пачатку зьдзяйсьненьня астронама-геадэзічных работаў)».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Сусьветная спадчына|1187}}
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|410Д000001}}
{{ВікіВандроўкі-мова|en|Struve Geodetic Arc|Геадэзічная дуга Струвэ}}
* [https://web.archive.org/web/20211023043649/http://www.struve.by/ Віртуальны музэй мэрыдыяну Дугі Струвэ] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20210507213509/https://geo.by/dugaStruve Белгеадэзія пра Геадэзічную дугу Струвэ] {{ref-ru}}
* {{Глёбус Беларусі|type_struve_arc.htm}}

{{Сусьветная спадчына Беларусі}}
{{Сусьветная спадчына Летувы}}
{{Сусьветная спадчына ва Ўкраіне}}
{{Сусьветная спадчына Швэцыі}}
{{Сусьветная спадчына Эстоніі}}

[[Катэгорыя:Геадэзія]]
[[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Малдове]]
[[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Нарвэгіі]]
[[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Расеі]]
[[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Струвэ]]
[[Катэгорыя:Геадэзія]]</text>
      <sha1>t48t2t1uzejs0m6rcs3ig7q6xtgr27b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нэўстрыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96804</id>
    <revision>
      <id>2699931</id>
      <parentid>2278666</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Neustria?oldid=1381025555</comment>
      <origin>2699931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="29pc9t5s54ap1bwp8exu4vg4b7kexn0" xml:space="preserve">{{Колішняя дзяржава
| Мапа               = Neustrie752.jpg
| Апісаньне мапы     = Нэўстрыя на мапе ў 752 годзе
}}
'''Нэўстрыя''' ({{мова-fr|Neustrie}}, {{мова-la|Neustria}}, {{мова-got|𐌽𐌴𐍅𐍃𐍄𐍂𐌾𐌰}} — літаральна «ня-ўсход») — паўднёва-заходняя частка [[франкі|франскага]] каралеўства [[Мэравінгі|Мэравінгаў]] з сталіцай у [[Парыж]]ы ([[Лютэцыя|Лютэцыі]]). Першапачаткова яна ахоплівала землі паміж рэкамі [[Шэльда]]й і [[Люара]]й на поўначы сучаснай Францыі.

Існавала ў эпоху Раньняга [[Сярэднявечча]] ў супрацьвагу ўсходняму франскаму каралеўству [[Аўстразія|Аўстразіі]]. Галоўнымі гарадамі былі Лютэцыя (сучасны Парыж), [[Арлеан]], [[Тур (горад)|Тур]] і [[Суасон]]. Пазьней той жа тэрмін пачаў ужывацца дзеля абазначэньня меншага рэгіёну паміж [[Сэна]]й і Люарай, вядомага як каралеўства Нэўстрыя. Яно было адным з падкаралеўстваў [[Каралінгаўская імпэрыя|Каралінгаўскай імпэрыі]], а затым уваходзіла ў склад [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]]. Каралінгскія манархі таксама стварылі Нэйстрыйскую марку, то бок памежнае герцагства, прызначанае дзеля абароны ад [[брэтонцы|брэтонцаў]] і [[вікінгі|вікінгаў]]. Гэтае ўтварэньне праіснавала да часу ўсталяваньня дынастыі [[капэтынгі|капэтынгаў]] напрыканцы X стагодзьдзя. У гэты час назва Нэўстрыя паступова выйшла з ужытку як палітычны і геаграфічны тэрмін у Эўропе.

{{Накід}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Францыі]]</text>
      <sha1>29pc9t5s54ap1bwp8exu4vg4b7kexn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699932</id>
      <parentid>2699931</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Нэйстрыя]] у [[Нэўстрыя]]: БКП 18:52</comment>
      <origin>2699931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="29pc9t5s54ap1bwp8exu4vg4b7kexn0" xml:space="preserve">{{Колішняя дзяржава
| Мапа               = Neustrie752.jpg
| Апісаньне мапы     = Нэўстрыя на мапе ў 752 годзе
}}
'''Нэўстрыя''' ({{мова-fr|Neustrie}}, {{мова-la|Neustria}}, {{мова-got|𐌽𐌴𐍅𐍃𐍄𐍂𐌾𐌰}} — літаральна «ня-ўсход») — паўднёва-заходняя частка [[франкі|франскага]] каралеўства [[Мэравінгі|Мэравінгаў]] з сталіцай у [[Парыж]]ы ([[Лютэцыя|Лютэцыі]]). Першапачаткова яна ахоплівала землі паміж рэкамі [[Шэльда]]й і [[Люара]]й на поўначы сучаснай Францыі.

Існавала ў эпоху Раньняга [[Сярэднявечча]] ў супрацьвагу ўсходняму франскаму каралеўству [[Аўстразія|Аўстразіі]]. Галоўнымі гарадамі былі Лютэцыя (сучасны Парыж), [[Арлеан]], [[Тур (горад)|Тур]] і [[Суасон]]. Пазьней той жа тэрмін пачаў ужывацца дзеля абазначэньня меншага рэгіёну паміж [[Сэна]]й і Люарай, вядомага як каралеўства Нэўстрыя. Яно было адным з падкаралеўстваў [[Каралінгаўская імпэрыя|Каралінгаўскай імпэрыі]], а затым уваходзіла ў склад [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]]. Каралінгскія манархі таксама стварылі Нэйстрыйскую марку, то бок памежнае герцагства, прызначанае дзеля абароны ад [[брэтонцы|брэтонцаў]] і [[вікінгі|вікінгаў]]. Гэтае ўтварэньне праіснавала да часу ўсталяваньня дынастыі [[капэтынгі|капэтынгаў]] напрыканцы X стагодзьдзя. У гэты час назва Нэўстрыя паступова выйшла з ужытку як палітычны і геаграфічны тэрмін у Эўропе.

{{Накід}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Францыі]]</text>
      <sha1>29pc9t5s54ap1bwp8exu4vg4b7kexn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699934</id>
      <parentid>2699932</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>артаграфія</comment>
      <origin>2699934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="cc2oxhzy1huugv32v5zpqqzm6ji88hc" xml:space="preserve">{{Колішняя дзяржава
| Мапа               = Neustrie752.jpg
| Апісаньне мапы     = Нэўстрыя на мапе ў 752 годзе
}}
'''Нэўстрыя''' ({{мова-fr|Neustrie}}, {{мова-la|Neustria}}, {{мова-got|𐌽𐌴𐍅𐍃𐍄𐍂𐌾𐌰}} — літаральна «ня-ўсход») — паўднёва-заходняя частка [[франкі|франскага]] каралеўства [[Мэравінгі|Мэравінгаў]] з сталіцай у [[Парыж]]ы ([[Лютэцыя|Лютэцыі]]). Першапачаткова яна ахоплівала землі паміж рэкамі [[Шэльда]]й і [[Люара]]й на поўначы сучаснай Францыі.

Існавала ў эпоху Раньняга [[Сярэднявечча]] ў супрацьвагу ўсходняму франскаму каралеўству [[Аўстразія|Аўстразіі]]. Галоўнымі гарадамі былі Лютэцыя (сучасны Парыж), [[Арлеан]], [[Тур (горад)|Тур]] і [[Суасон]]. Пазьней той жа тэрмін пачаў ужывацца дзеля абазначэньня меншага рэгіёну паміж [[Сэна]]й і Люарай, вядомага як каралеўства Нэўстрыя. Яно было адным з падкаралеўстваў [[Каралінгаўская імпэрыя|Каралінгаўскай імпэрыі]], а затым уваходзіла ў склад [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]]. Каралінгскія манархі таксама стварылі Нэўстрыйскую марку, то бок памежнае герцагства, прызначанае дзеля абароны ад [[брэтонцы|брэтонцаў]] і [[вікінгі|вікінгаў]]. Гэтае ўтварэньне праіснавала да часу ўсталяваньня дынастыі [[капэтынгі|капэтынгаў]] напрыканцы X стагодзьдзя. У гэты час назва Нэўстрыя паступова выйшла з ужытку як палітычны і геаграфічны тэрмін у Эўропе.

{{Накід}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Францыі]]</text>
      <sha1>cc2oxhzy1huugv32v5zpqqzm6ji88hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафранбалу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98436</id>
    <revision>
      <id>2699750</id>
      <parentid>2375231</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне</comment>
      <origin>2699750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="r6e1zqa8qw6daejenlieqz5xkyhpo83" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Сафранбалу
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Сафранбалу
|Назва на мове краіны                 = Safranbolu
|Код мовы назвы краіны                = tr
|Краіна                               = Турэччына
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = Правінцыя
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Карабюк (правінцыя)|Карабюк]]
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 41
 |Шырата хвілінаў                     = 14
 |Шырата сэкундаў                     = 58
|Даўгата паўшар’е                     = усходняе
 |Даўгата градусаў                    = 32
 |Даўгата хвілінаў                    = 41
 |Даўгата сэкундаў                    = 00
}}
'''Сафранбалу''' ({{мова-tr|Safranbolu}}) — горад у правінцыі [[Карабюк (правінцыя)|Карабюк]] у [[Чарнаморскі рэгіён|Чарнаморскім рэгіёне]] [[Турэччына|Турэччыны]]. Знаходзіцца прыкладна за 200 км ад [[Анкара|Анкары]] і 100 км ад узьбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва {{лік|43060}} чал. (2012)&lt;ref&gt;[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&amp;p_il1=78&amp;p_kod=1&amp;p_yil=2012&amp;p_dil=2&amp;desformat=html &quot;Population of province/district centers and towns/villages by districts - 2012&quot;]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.safranbolu.bel.tr/ Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Гарады Турэччыны]]</text>
      <sha1>r6e1zqa8qw6daejenlieqz5xkyhpo83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вера Бурлак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98729</id>
    <revision>
      <id>2699800</id>
      <parentid>2698824</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6752" sha1="ju7yvig42qo37ikd8redx67ornsjxdm" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца
|Імя = Вера Бурлак
|Арыгінал імя =
|Партрэт =
|Памер =
|Апісаньне = 
|Імя пры нараджэньні = Вера Юр’еўна&lt;ref&gt;[https://bsu.by/by/employee/71689-d]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libcat.bas-net.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-593104%22&amp;lst_siz=10 Жибуль, Вера Юрьевна] - Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Псэўданімы          = Джэці
|Род дзейнасьці = [[выкладчыца]], [[пераклад]]чыца
|Гады актыўнасьці =
|Напрамак = [[постмадэрнізм]]
|Жанр = [[верш]], [[пераклад]]
|Дэбют = 2001
|Подпіс =
|Апісаньне подпісу =
|Прэміі = Узнагарода інтэрнэт-часопісу «[[ПрайдзіСвет]]» (2010)
|Палічка = http://kamunikat.org/Burlak_Viera.html
|Сайт =
}}
'''Ве́ра Бурлак''' (Вера Жы́буль, {{нар.}} 2 красавіка 1977) — беларуская паэтка, перакладніца, літаратуразнаўца.

== Біяграфія ==
Скончыла музычную школу па клясе фартэпіяна, філялягічны факультэт БДУ (2001), асьпірантуру (2004). Кандыдат філялягічных навук (2005). Выкладае расейскую літаратуру ў [[БДУ]]. З 1997 зьяўляецца нязьменным галоўным рэдактарам самвыдавецкага часопісу «Вясковыя могілкі».
{{Вонкавыя мэдыяфайлы
|памер  = 210px
|align  = справа
|відэа1 = [http://www.youtube.com/watch?v=g2XglwCDfJY [[Аляксандар Фядута|Фядута]] ўручае прэмію Веры Бурлак. «[[ПрайдзіСвет]]»]
}}
Вершы піша з дашкольных гадоў, актыўна друкавацца пачала ў 2001. Аўтарка некалькіх самвыдавецкіх зборнікаў, кнігі вершаў «За здаровы лад жыцьця» (2003). Займаецца літаратуразнаўствам, дасьледуе паэзію для дзяцей, выдала манаграфію «Детская поэзия Серебряного века: Модернизм» (2004). Зрабіла шэраг перакладаў паэзіі й прозы з ангельскай, расейскай, украінскай моў. У 2010 годзе скончыла пераклад твора [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «Скрозь Люстэрка, і Што ўбачыла там Аліса». Творы Веры Бурлак перакладаліся на ангельскую, нямецкую, польскую, расейскую, украінскую, чэскую й мову [[эспэранта]].

Выступае як аўтарка й выканаўца ўласных песьняў, як вакалістка й інструмэнталістка (гітара, клявішы) арт-панк-гурту «Засралі казарму». Супрацоўнічае з ансамблем непапулярнай музыкі «Рацыянальная дыета». Грае ў пастаноўках тэатра «Цуд» [[Ільля Зданевіч|Ільлі Зданевіча]] ў п’есах «Янка Крулянбанскі», «Падарожжа ў пекла»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/1183213.html Вера Бурлак: «Беларускай мяне зрабіла вялікае каханьне»] //«Радыё свабода» 11 ліпеня 2008&lt;/ref&gt;.

Удзельнічала ў міжнародных праектах «Вечар маладых паэтаў Беларусі» (Расея, Масква, 2001), «Сувязьразрыў» (Украіна-Беларусь, 2004), «Парадак слоў» (Менск, 2006, 2007), «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дні беларускай і швэдзкай паэзіі||ru|Дни белорусской и шведской поэзии}}» (Менск-Горадня-Пінск, 2007), «Месяц аўтарскага чытаньня» (Брно, 2007) і інш.

== Творы ==
* 2003 — «За здаровы лад жыцьця», ''вершы''
* 2008 — «Забі ў сабе Сакрата!», ''вершы''

== Пераклады ==
{{Вонкавыя мэдыяфайлы
|памер  = 210px
|align  = справа
|відэа1 = [http://www.youtube.com/watch?v=lpcASKQF4e0&amp;feature=related Вера Бурлак на Дні ўсіх перакладчыкаў «ПрайдзіСвет»]
}}
* 2009 — Мантэгю Родз Джэймз «Студня Стогнаў»
* 2009 — [[Ёсіф Бродзкі]] «Калядная зорка», «Уцёкі ў Эгіпет (ІІ)»
* 2010 — Льюіс Кэрал «Скрозь Люстэрка, і Што ўбачыла там Аліса» (''Lewis Carroll «Alice’s Adventures in Wonderland» (1865)'')

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210804092000/http://prajdzisvet.org/master/10-u-litaratury-liuboha-chasu-lichu-kashtounymi-naturalnasts-i-dabryniu.html Вера Бурлак: «У літаратуры любога часу лічу каштоўнымі натуральнасць і дабрыню».]
* [https://web.archive.org/web/20120507020706/http://kamunikat.org/Burlak_Viera.html Вера Бурлак на КАМУНІКАЦЕ]
* [https://web.archive.org/web/20090406222506/http://nn.by/index.pl?theme=nn/2005/33&amp;article=li-burlak Вершы на старонках «Нашай Нівы»] //«Наша Ніва» — 2005 — №33
* [http://nn.by/?c=ar&amp;i=33218 Вера Бурлак «Яшчэ адна сьняжынка», калядная казка] //«Наша Ніва», 24 сьнежня 2009

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бурлак, Вера}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеве]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Цёткі]]</text>
      <sha1>ju7yvig42qo37ikd8redx67ornsjxdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяньніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98786</id>
    <revision>
      <id>2699893</id>
      <parentid>2672206</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14637" sha1="78cu66b61qmioa3ii77caoacmh5le66" xml:space="preserve">{{Газэта
|назва        = Дзяньніца: Вестка Беларускаго нацыянальнаго камісарыяту
|выява        = Dziannica № 2 (46) 1919.jpg
|тып          = штотыднёвая
|фармат       = 32 см × 45 см; з № 34 (15 кастрычніка 1918 г.) 35 см × 51 см
|уладальнік   = Орган [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага Нацыянальнага камісарыята]]
|выдавец      = Веснік [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага Нацыянальнага камісарыята]] і Маскоўскай Беларускай секцыі РКП(б)
|рэдактар     = 
|заснаваная   = 1 сакавіка 1918  
|зачыненая    = 24 лютага 1919
|палітыка     = грамадзка-палітычная й літаратурная
|мова         = [[Беларуская мова|беларуская]] 
|штаб-кватэра = [[Санкт-Пецярбург|Петраград]], Іванаўская вул., 14; 
[[Масква]], Цьвярская, Маманоўск пер., д. 12 
|наклад       = 2500 — 6000
|ISSN         = 
|сайт         = 
}}
«'''Дзяньніца'''» ― беларуская [[газэта]], заснаваная [[Зьміцер Жылуновіч|Зьмітром Жылуновічам]] у [[Пецярбург]]у ў 1916 року. Адноўленая ў 1918 року, стала першай [[РСФСР|савецкай]] газэтай на [[Беларуская мова|беларускай мове]].

== Мінуўшчына ==
{{Асноўны артыкул|Дзяньніца (1916)}}
[[Дзяньніца (1916)|Дзянніца]] ўпершыню паўстала ў [[Петраград]]зе ў 1916 року, дзе існавала беларуская суполка ўцекачоў з акупаванай [[Кайзэраўская Нямеччына|кайзэраўскай Нямеччынай]] тэрыторыі Беларусі. Выдавалася на ўласныя сродкі [[Зьміцер Жылуновіч|Зьмітра Жылуновіча]]. Выходзіла з кастрычніка па сьнежань 1916.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Газеты Беларусі, 1776—1975: Рэтрасп. бібліягр. паказ.|арыгінал = |спасылка =https://bukvica.org/w/images/a/a7/Gazety_Belarusi_1776-1975.pdf|адказны =Склад. Л. М. Няхайчык і інш.; Навук. рэд. [[Віталь Скалабан|В. У. Скалабан]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Нацыянальная кніжная палата Беларусі]] |год =2003|том = |старонкі =34 (№ 303)|старонак =322|сэрыя = |isbn =985-6020-28-X|наклад =700}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 21 лістапада 2010|url = http://www.library.by/portalus/modules/belarus/show_archives.php?subaction=showfull&amp;id=1290345142&amp;archive=1290362895&amp;start_from=&amp;ucat=8&amp;|загаловак = Беларускі нацыянальны рух у нады Першай Сусветнай вайны|фармат = |назва праекту = Гісторыя Беларусі|выдавец = Беларуская лічбавая бібліятэка|дата = 5 сакавіка 2011 |мова = |камэнтар =}}&lt;/ref&gt;.

Выхад аднавіўся&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Віталь Скалабан| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&amp;b_id=655&amp;c_id=7785| загаловак = Пасля «Нашай Нівы»| фармат = | назва праекту = Бібліятэка Цэнтру экстрэмальнай журналістыкі| выдавец = Медиа Эксперт №3, 2004| дата = 5 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; з 1 сакавіка 1918 як друкаваны орган [[Белнацкам]]у. З 6-га нумару 6 красавіка 1918 па 24 лютага 1919 выходзіла ў [[Масква|Маскве]]. З № 40 выходзіла як весьнік Белнацкаму і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларускія сэкцыі РКП(б)|маскоўскай беларускай сэкцыі РКП(б)|ru|Белорусские секции РКП(б)}}. Агулам выйшла 49 нумароў: 1918 год  №№ 1—44; 1919 год  №№ 1—5.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Газеты Беларусі, 1776—1975: Рэтрасп. бібліягр. паказ.|арыгінал = |спасылка =https://bukvica.org/w/images/a/a7/Gazety_Belarusi_1776-1975.pdf|адказны =Склад. Л. М. Няхайчык і інш.; Навук. рэд. [[Віталь Скалабан|В. У. Скалабан]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Нацыянальная кніжная палата Беларусі]] |год =2003|том = |старонкі =34 (№№ 302)|старонак =322|сэрыя = |isbn =985-6020-28-X|наклад =700}}&lt;/ref&gt;

Рэдактарамі былі [[Зьміцер Жылуновіч]], [[Янка Нёманскі]], [[Павал Каравайчык]].

== Зьмест ==
Зьмяшчала артыкулы на агульнапалітычную, эканамічную і нацыянальную тэматыку, беларускія літаратурныя творы. Асьвятляла дзейнасьць Белнацкаму, беларускіх арганізацыяў у Расеі, жыцьцё беларускіх уцекачоў, заклікала да змаганьня за вызваленьне акупаванай [[Кайзэраўская Нямеччына|Нямеччынай]] тэрыторыі Беларусі.

У 1-м нумары апублікаваная «Дэклярацыя правоў працоўнага і эксплюатаванага народу». У № 8 артыкул «Беларусь як частка Савецкай Фэдэратыўнай Рэспублікі». Друкаваўся тэкст [[Утварэньне БССР#Абвяшчэньне БССР. «Маніхвэст»|Маніфэсту Часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі пра абвяшчэньне БССР]], пастанова Прэзыдыюма {{Артыкул у іншым разьдзеле|Усерасейскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК|ru|ВЦИК}} пра прызнаньне незалежнасьці БССР, першыя пастановы беларускага савецкага ўраду і 1-га Ўсебеларускага зьезду Саветаў.

На старонках газэты з мастацкімі і публіцыстычнымі творамі друкаваліся [[Якуб Колас]], [[Цішка Гартны]], [[Канстанцыя Буйло]], [[Альбэрт Паўловіч]], [[Фабіян Шантыр]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.gants-region.info/index/dzjannica/0-816| загаловак = «Дзянніца»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал| дата = 4 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, [[Максім Гарэцкі]], [[Аляксей Гурло]], [[Ігнат Дварчанін]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.gants-region.info/index/dzjannica/0-817| загаловак = «Дзянніца»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал| дата = 4 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = [[Сьцяпан Александровіч]].|частка = |загаловак = Гісторыя і сучаснасць: Літ.-крыт.арт. (Першая беларуская савецкая.)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]|год = 1968|том = |старонкі = |старонак = 255|сэрыя = |isbn = |наклад = 4000}} 
* Говін, С. В. «Дзянніца». {{Літаратура/БелЭн|6}} — С. 142
* Натальля Калесьнік. «Дзянніца». {{Літаратура/ЭГБ|3}} — С. 237.  
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Перыядычны друк Беларускай ССР. Вып. 2. Газеты (1917—1959 гг.): (папярэдні спіс) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = Рэдакцыйна-выдавецкі аддзел Кніжнай палаты БССР пры Дзяржаўнай бібліятэцы БССР|год = 1960|том = |старонкі = |старонак = 116|сэрыя = |isbn = |наклад = 50}} 
* {{Кніга|аўтар = Бугаев, Евгений Иосифович.|частка = |загаловак = Возникновение большевистских организаций и образование Компартии Белоруссии.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Масква|Москва]] |выдавецтва = Госполитиздат|год = 1959|том = |старонкі = |старонак = 270|сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} 
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Газеты СССР 1917—1960. Том 1 Газеты Москвы, Ленинграда и столиц союзных республик.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Масква|М]] |выдавецтва = «Книга»|год = 1970|том = 1|старонкі = 21 (№ 101)|старонак = 278|сэрыя = |isbn = |наклад = }} 
* {{Кніга|аўтар = Зерницкий М. С.|частка = |загаловак = Белорусская советская печать в годы иностранной военной интервенции и гражданской войны (1918—1920 гг.)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск|Мн.]]|выдавецтва = [[Вышэйшая школа|Высшая школа]] |год = 1963|том = |старонкі = |старонак = 123|сэрыя = |isbn = |наклад = 700}} 
* {{Кніга|аўтар = [[Вадзім Круталевіч|Круталевич В. А.]].|частка = |загаловак = Рождение Белорусской Советской Республики (на пути к провозглашению республики. Октябрь 1917 — декабрь 1918 г.)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск|Мн.]]|выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1975|том = |старонкі = 305—312|старонак = 336|сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} 
* {{артыкул|аўтар = [[Віталь Скалабан]].| частка = |загаловак = Издательская деятельность Белорусского национального комисариата (1918—1919 гг.)|арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактары: [[Міхаіл Стрыжонак|Стрижонок, Михаил]], [[Георгі Галенчанка|Голенченко, Георгий]], [[Лідзія Збралевіч|Збралевич, Лидия]], [[Адам Мальдзіс|Мальдис, Адам]], [[Уладзімер Мархель|Мархель, Владимир]]|выданьне= История книги, книжного дела и библиографии в Белоруссии|тып = зборнік навуковых артыкулаў|месца = [[Менск]]|выдавецтва = [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа]]|год = 1986|выпуск = |том = |нумар = | старонкі = 26—48|isbn = }}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220326041854/https://e-catalog.nlb.by/vufind/Record/BY-NLB-br0000776556 «Дзяньніца» у фондзе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі] 
* «Дзянніца» ― беларуская газэта ў [https://web.archive.org/web/20210411050147/http://kamunikat.org/dziannica.html Кнігазборы: KAMUNIKAT] 
* [[Аўген Калубовіч|А. Калубовіч]] — [http://www.belhistory.com/be/bssr-fathers.php «Айцы» БССР і іхны лёс]{{Недаступная спасылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1128473 У. І. Ленін і ўтварэньне Беларускай ССР]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}

{{Беларускія пэрыядычныя выданьні}}

[[Катэгорыя:Беларускія газэты]]
[[Катэгорыя:Сацыялістычная прэса]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1916 годзе]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1919 годзе]]</text>
      <sha1>78cu66b61qmioa3ii77caoacmh5le66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бараны (род)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101299</id>
    <revision>
      <id>2699661</id>
      <parentid>2609915</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15487" sha1="hbv6ou1bxe4fhflvxp2cu8ozn20qfn8" xml:space="preserve">{{Таксанамічная інфармацыя
 | Назва           = Бараны
 | Выява           = BigHorn Sheep in Alberta CA.jpg
 | Подпіс да выявы = Таўстарог
 | Царства         = [[Жывёлы]]
 | Тып             = [[Хордавыя]]
 | Падтып          = [[Хрыбетныя]]
 | Кляса           = [[Сысуны]]
 | Атрад           = [[Парнакапытныя]]
 | Сямейства       = [[Пустарогія]]
 | Род             = '''Бараны'''
 | Лацінская назва = Ovis
 | Commons         = Category:Ovis
 }}

'''Бара́ны''' (''Ovis'') — род парнакапытных зь сямейства пустарогіх (''Caprinae''). Уключае 7 відаў, у тым ліку [[муфлён]]а, дзікага продка свойскай [[Авечка|авечкі]].

== Зьнешні выгляд ==
Бараны дасягаюць у даўжыню ад 120 да 190 см, даўжыня хваста ад 7 да 17 см, вышыня ў плячах 65-127 см, маса 20-200 кг. Самцы заўсёды значна масыўней ад самак. Афарбоўка воўны вар’іруецца ад бялявага да цёмна-карычневага й часам чорнага, могуць адбыцца сэзонныя зьмены колеру. Самцы часта носяць на шыі своеасаблівую грыву; барада адсутнічае. Рогі ёсьць у абодвух полаў, але ў самак яны меншыя. Рогі самцоў з узростам пачынаюць скручвацца па сьпіралі.
 

== Распаўсюджанасьць ==
Дзікія бараны сустракаюцца ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй [[Азія|Азіі]], і ў заходняй частцы [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. Большасьць баранаў жыве ў [[Гара|горных]] раёнах, але ёсьць і тыя, якія жывуць у [[пустэльня]]х.
 

== Паводзіны ==
Бараны сілкуюцца пераважна травой, дадатковай ежай служаць лішайнікі, а таксама лісьце й галінкі. Вядуць дзённы лад жыцьця. Самкі й маладняк утвараюць невялікія статкі, якія часам аб’ядноўваюцца ў больш буйныя. Самцы вялікую частку часу жывуць асобна ад самак, вядуць адзіночны лад жыцьця або ўваходзяць у выключна мужчынскую групу. Унутры такой групы існуе герархія, якая ўсталёўваецца ў залежнасьці ад памеру рагоў або ў баях.

== Склад роду ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Выява || Назва || Парамэтры || Асяроддзе пражываньня || Паводзіны
|-
| [[Файл:Karkaraly National Park 11.jpg|120px]] || [[Архар]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis ammon]]'' || Даўжыня 120—190&amp;nbsp;см, вышыня ў плячах 90-125&amp;nbsp;см, хвост 7-17&amp;nbsp;см, маса 60-185&amp;nbsp;кг || Горы, стэпавыя даліны, камяністыя агаленьні, адкрытыя пустэльныя тэрыторыі&amp;nbsp;— паўночны ўсход Афганістана, Кітай, поўнач Індыі, усходні Казахстан, усход Кыргыстана, Манголія, поўнач Нэпала, крайні поўнач Пакістана, Расея (рэспублікі Тува й Алтай у Алтайскіх гарах), усход Узбэкістана й ўсход Таджыкістана. || Спажываюць траву й лішайнікі; рэгулярна п’юць ваду з адкрытых крыніц і рэк. Жывуць групамі з 2-150 асобаў і больш. ''[[Canis lupus]]'' і ''[[Panthera uncia]]'' — іх асноўныя натуральныя драпежнікі, хоць драпежнікі меншага памеру сілкуюцца ягнятамі. Цяжарнасьць складае каля 160 дзён, і самкі нараджаюць адно ягня. Маці аддзяляюцца ад статка, каб нарадзіць, і некалькі дзён застаюцца сам-насам з нашчадкамі. Сярэдняя працягласць жыцьця — 10-13 гадоў (максымальная — 20 гадоў).
|-
| [[Файл:Flock of sheep.jpg|120пкс]] || [[Авечка]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis aries]]'' || Даўжыня 120—180&amp;nbsp;см, вышыня ў плячах 65-127&amp;nbsp;см, хвост 7-15&amp;nbsp;см, маса 20-200&amp;nbsp;кг || Авечкі жывуць ва ўсім сьвеце разам з людзьмі у самых розных месцах пражываньня, пачынаючы ад умераных горных лясоў і заканчваючы пустэльнымі ўмовамі. || Сілкуюцца пераважна травой. Вялікія групы авечак (да 1000 і больш) перамяшчаюцца па плошчы групамі. Авечкі адчуваюць моцны стрэс, калі іх аддзяляюць ад іншых, часта клічучы й лапаючы па зямлі. Размнажэньне адбываецца на сэзоннай аснове й вызначаецца працягласьцю дня, прычым самкі становяцца пладавітымі раньняй восеньню й застаюцца такімі да сярэдзіны зімы. Пэрыяд цяжарнасьці складае ў сярэднім 148 дзён, большаьць ягнят нараджаюцца ў сярэдзіне вясны. У кожнай авечкі нараджаецца адно або два ягняты, якія здольныя стаяць і смактаць на працягу некалькіх хвілін пасля нараджэньня. Працягласьць жыцьця — 22,8 года.
|-
| [[Файл:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|120пкс]] || Сьнежны баран&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis canadensis]]'' || Даўжыня 150—180&amp;nbsp;м, вышыня ў плячах 80-100&amp;nbsp;см, хвост 7-13&amp;nbsp;см, маса 53-127&amp;nbsp;кг || Альпійскія лугі, травяністыя схілы гор і перадгорная мясцовасьць у непасрэднай блізкасьці ад скалістых абрываў, пустэльні й іншыя сухія раёны&amp;nbsp;— паўднёвы захад Канады, захад ЗША, паўночны захад Мэксыкі. || Сілкуюцца пераважна травой, але таксама ядуць лісьце, галінкі. Большасьць насельніцтва мае асобныя зімовы й летні месца пражываньня, а ў многіх ёсьць і іншыя тыпы сэзонных арэалаў. Адлегласць паміж сэзоннымі месцамі пражываньня можа складаць да 40 км. Памеры груп звычайна вар’іруюцца ад 5 да 50 для самцоў і ад 5 да 100 для груп самак, ягнят і маладых самцоў. Пэрыяд цяжарнасьці складае ў сярэднім 175 дзён. Самкі нараджаюць адно ягня. Вельмі нешматлікія самкі жывуць больш за 15 гадоў (максымум 19 гадоў), і вельмі мала самцоў перажывае 12 гадоў.
|-
| [[Файл:Dall sheep in denali.jpg|120пкс]] || Баран Дала&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis dalli]]'' || Даўжыня 132—180&amp;nbsp;см, вышыня ў плячах 75-105&amp;nbsp;см, хвост 7-11.5&amp;nbsp;см, маса 46-113&amp;nbsp;кг || сухія горныя рэгіёны (субальпійскія лугі і хмызьнякі)&amp;nbsp;— захад Канады і Аляска (ЗША) || Сілкуюцца пераважна травой. Большасьць насельніцтва займае розныя летнія і зімовыя месца пражываньня. Узімку яны аддаюць перавагу раёнам з невялікім снегам і моцным ветрам, які прыбірае сьнег і агаляе корм. Міграцыі карэлююць з глыбінёй снегу, тэмпературай, феналогіяй расьлін і рэгулярнымі перамяшчэньнямі да мінэральных лізоў. ''[[Gulo gulo]]'', ''[[Aquila chrysaetos]]'', ''[[Ursus americanus]]'', ''[[Ursus arctos]]'', ''[[Lynx canadensis]]'', ''[[Canis lupus]]'' і ''[[Canis latrans]]'' — іх асноўныя натуральныя драпежнікі. Пэрыяд цяжарнасьці складае ў сярэднім 175 дзён. Двайняты сустракаюцца рэдка. Ягняты нараджаюцца ў канцы траўня ці пачатку чэрвеня; яны пры нараджэньні важаць 3-4 кг. Працягласьць жыцьця — 19,6 года.
|-
| [[Файл:Ovis orientalis LC0267.jpg|120пкс]] || [[Муфлён]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis gmelini]]'' || Даўжыня &lt; 130&amp;nbsp;см, вышыня ў плячах &lt; 80&amp;nbsp;см, маса 30-50&amp;nbsp;кг || Горныя ляндшафты, пагоркі, хвалістая мясцовасьць і схілы, але і скалы&amp;nbsp;— Армэнія, паўднёвы Азэрбайджан, Кіпр, паўночны Ірак, паўднёвы і заходні Іран і ўсходняя Турэччына, з некалькімі ізаляванымі групамі насельніцтва ў цэнтральнай частцы Турэччыны. || Самкі ўтвараюць групы да ста жывёл. ''[[Panthera pardus]]'', ''[[Canis lupus]]'', ''[[Canis familiaris]]'' — іх асноўныя натуральныя драпежнікі.
|-
| [[Файл:Ovis nivicola (=O. canadensis nivicola) by Joseph Smit.jpg|120пкс]] || Сібірскі сьнежны баран&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis nivicola]]'' || Даўжыня &gt; 130&amp;nbsp;см, вышыня ў плячах &lt; 100&amp;nbsp;см, маса &gt; 100&amp;nbsp;кг || Камяністыя, горныя рэгіёны — Сібір || Сілкуюцца пераважна травой, але таксама ядуць лішайнікі, імхі і парасткі вярбы. Звычайна ён не мігруе, але робіць сэзонныя кароткія перасоўваньня. У пачатку вясны цяжарныя самкі пакідаюць статкі, а ў канцы траўня і чэрвені яны нараджаюць адно ягня. У чэрвені статак перагрупоўваецца. Старыя самцы ўтвараюць невялікія групы і жывуць асобна да позьняй восені, а астатнія жывёлы ўтвараюць зьмешаныя статкі. Спарваньне адбываецца ў лістападзе — сьнежні, пасля чаго на працягу ўсёй зімы авечкі застаюцца ў зьмешаных групах (15-20 асобін).
|-
| [[Файл:پارک ملی توران.jpg|120px]] || [[Муфлён азіяцкі]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Ovis vignei]]'' || Даўжыня &lt; 130&amp;nbsp;см, вышыня ў плячах 80-95&amp;nbsp;см, маса да 90&amp;nbsp;кг || Насяляюць ад умерана да вельмі засушлівых месц пражываньня на вышыні ад ніжэй ўзроўню мора ў Закасьпійскай нізіне да 4500 м над узроўнем мора. Насяляюць пагоркі, хвалістыя мясцовасьці і спадзістыя схілы, але таксама выкарыстоўваюць скалы; сустракаюцца таксама на лугах і адкрытых лясах — Афганістан, паўночна-заходняя Індыя, цэнтральны і ўсходні Іран, паўднёва-заходні Казахстан, Пакістан, Таджыкістан, Туркмэністан і Узбэкістан || Яны з’яўляюцца статкавымі з памерамі груп, якія дасягаюць больш за сотню асобін. Статкі меншыя і часта сэксуальна раздзяляюцца вясной і летам. Самкі нараджаюць аднаго або радзей двух ягнят у красавіку — чэрвені; пэрыяды размнажэньня і ягненьня вар’іруюцца ў розных частках арэала. Асноўныя драпежнікі — буйныя [[Felidae]] і [[Canidae]], а часам і [[беркут]] на ягнятах. Максымальная працягласьць жыцьця ў дзікай прыродзе — 11 гадоў.
|-
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211026235137/https://www.mammaldiversity.org/taxa.html The Mammal Diversity Database]
* [https://www.iucnredlist.org/species/15733/22146397 Reading, R., Michel, S. &amp; Amgalanbaatar, S. 2020. Ovis ammon. The IUCN]
* [https://www.iucnredlist.org/species/15735/22146699 Festa-Bianchet, M. 2020. Ovis canadensis. The IUCN]
* [https://www.iucnredlist.org/species/39250/22149895 Festa-Bianchet, M. 2020. Ovis dalli. The IUCN]
* [https://www.iucnredlist.org/species/54940218/22147055 Michel, S. &amp; Ghoddousi, A. 2020. Ovis gmelini. The IUCN]
* [https://www.iucnredlist.org/species/15740/5076357 Harris, R.B. &amp; Tsytsulina. K. 2008. Ovis nivicola. The IUCN]
* [https://www.iucnredlist.org/species/54940655/195296049 Michel, S. &amp; Ghoddousi, A. 2020. Ovis vignei. The IUCN]
* [https://animaldiversity.org/accounts/Ovis_ammon/ Tonda, J. 2002. «Ovis ammon» (On-line), Animal Diversity Web]
* [https://animaldiversity.org/accounts/Ovis_aries/ Reavill, C. 2000. «Ovis aries» (On-line), Animal Diversity Web]
* [https://animaldiversity.org/accounts/Ovis_canadensis/ Ballenger, L. 1999. «Ovis canadensis» (On-line), Animal Diversity Web]
* [https://animaldiversity.org/accounts/Ovis_dalli/ Gozdzik, A. 2001. «Ovis dalli» (On-line), Animal Diversity Web]
* [https://animaldiversity.org/accounts/Ovis_aries_vignei/ Hagen, A. 2003. «Ovis aries vignei» (On-line), Animal Diversity Web]
* {{Артыкул |аўтар=Fedosenko A. K. &amp; Blank D. A. |загаловак=''Ovis ammon'' |спасылка=https://academic.oup.com/mspecies/article/doi/10.1644/773/2600838?searchresult=1 |выданьне=Mammalian Species |нумар=773 |старонкі=1–15 }}

{{Накід:Заалёгія}}

[[Катэгорыя:Бараны| ]]</text>
      <sha1>hbv6ou1bxe4fhflvxp2cu8ozn20qfn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варан камодзкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101323</id>
    <revision>
      <id>2699782</id>
      <parentid>2196517</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="hj35wsxafhln41zbduckbhcynpez4ud" xml:space="preserve">{{Таксанамічная інфармацыя
|Назва           = Варан камодзкі
|Выява           = Varan de Komodo Thoiry 1981.jpg
|Царства         = [[Жывёлы]]
|Тып             = [[Хордавыя]]
|Кляса           = [[Паўзуны]]
|Сямейства       = [[Варанавыя]]
|Род             = [[Вараны (род)|Вараны]]
|Від             = Варан камодзкі
|Лацінская назва = Varanus komodoensis
|Подпіс мапы     = Арэал
|Мапа            = Komodo dragon distribution.gif
|Commons         = Category:Varanus komodoensis
|ITIS            = 202168
|NCBI            = 61221
}}
'''Камодзкі варан''' або '''камодзкі цмок''' (''Varanus komodoensis'') — гіганцкі [[варан]], найбуйнейшы прадстаўнік ня толькі варанаў, але і ўсіх сучасных [[яшчаркі|яшчарак]]. Жыве варан на астравах Камода, Рынджа, Падар і Флорэс, дзе знаходзіцца пад аховай.

== Паходжаньне ==
Вучоныя ўстанавілі, што камодзкі цмок родам з [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Для гэтага яны правялі аналіз скамянелых рэштак аўстралійскіх яшчараў узростам ад 300 тысячаў гадоў да 4 мільёнаў гадоў. Сярод іх апынулася некалькі, якія нагадваюць сучасных камодзкіх цмокаў. Па словах дасьледнікаў, параўнаўшы рэшткі зь цяпер існымі асобінамі, існуе «ідэальнае падабенства». Адгэтуль дасьледнікі зрабілі выснову, што камодзкі цмок, верагодна, разьвіўся ў Аўстраліі, пасьля чаго перасяліўся на найбліжэйшыя выспы прыкладна 900 тысячаў гадоў таму.

== Апісаньне ==
Самыя буйныя асобіны дасягаюць даўжыні 4,5 мэтру і важаць да 150 кг. Звычайная даўжыня цела з хвастом каля 3 мэтраў, а вага каля 70 кіляграмаў. Чэрап варана звычайна каля 21 см даўжынёй. Зубы ў жывёлаў загнутыя назад, дзякуючы ім варан лёгка адкусвае цэлыя кавалкі зь цела здабычы. Ежу не жуе, будова сківіцаў і глоткі дазваляе глынаць адразу вялікія кавалкі.

Выкопвае норы глыбінёй да 5 мэтраў. Добра плавае. Сілкуецца дзікімі сьвіньнямі, козамі, аленямі, малпамі, сабакамі, а таксама падлай. Палюе з засады, кідаючыся на ахвяру зь невялікай адлегласьці. Паваліўшы здабычу, успорвае ёй жывот і першым чынам выядае вантробы.

Лічыцца, што ў сьліне гэтай жывёлы ўтрымоўваецца шмат бактэрыяў, таму яго ўкусы лёгка выклікаюць заражэньне, нярэдка сьмяротнае. Аднак нядаўнія дасьледаваньні аўстралійскіх навукоўцаў выявілі, што камодзкія вараны маюць атруту падобную на зьмяіную, які вызывае згусаньне крыві і зьмяншае ціск, з прычыны чаго ахвяра хутка слабее. Вядомыя выпадкі нападу на людзей.

У траўні самка адкладае ў нару да 25 яйкаў, кожнае важыць каля 200 грамаў. Інкубацыйны пэрыяд — 8—8,5 месяцаў, дзіцяняты даўжынёй да 30 сантымэтраў. [[Працягласьць жыцьця]] варанаў звычайна не перавышае 50 гадоў.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Varanus_komodoensis/ ''Varanus komodoensis'']
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Varanus_komodoensis.html/ ''Varanus komodoensis'']
* [https://web.archive.org/web/20160305015508/http://mampam.com/index.php?id=48&amp;itemid=76%2F&amp;option=com_content&amp;task=view ''Varanus komodoensis'']

{{Накід:Заалёгія}}

[[Катэгорыя:Вараны]]</text>
      <sha1>hj35wsxafhln41zbduckbhcynpez4ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будынак парлямэнту Аўстрыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101927</id>
    <revision>
      <id>2699755</id>
      <parentid>2228299</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="m6mq2gm38p4qdaqo4i392o242gvxihw" xml:space="preserve">{{Збудаваньне
| Назва                      = Будынак парлямэнту Аўстрыі
| Арыгінальная назва         = Parlamentsgebäude
| Выява                      = Wien - Parlamentsgebäude.JPG
| Краіна                     = Аўстрыя
| Статус                     = Будынак заканадаўчага органа
| Тып                        = Парлямэнт
| Архітэктурны стыль         = Нэаклясыцызм
| Горад                      = [[Вена]]
| Пачатак будаўніцтва        = 1874
| Дата адкрыцьця             = 1883
| Шырата паўшар’е            = паўночае
|  Шырата градусаў           = 48.208056
|  Шырата хвілінаў           = 
|  Шырата сэкундаў           = 
| Даўгата паўшар’е           = усходняе
|  Даўгата градусаў          = 16.358056
|  Даўгата хвілінаў          = 
|  Даўгата сэкундаў          = 
| Пазыцыя подпісу на мапе    = зьлева
| Водступ подпісу на мапе    = 
}}
[[Файл:Austria Parlament Athena.jpg|значак|Статуя [[Атэна|Атэны]] перад будынкам парлямэнту.]]
'''Будынак аўстрыйскага парлямэнту''' ў [[Вена|Вене]] ({{мова-de|Hohes Haus}}, раней {{мова-de|Reichsratsgebäude}}) — будынак, у якім з 1918 году да сёньняшняга дня засядаюць нацыянальны і фэдэральны саветы [[Парлямэнт Аўстрыі|парлямэнту Аўстрыі]]. Да гэтага часу ў будынку разьмяшчалася Палата дэпутатаў двуадзіны манархіі [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.parlinkom.gv.at/ Афіцыйны сайт парламэнту] {{ref-de}} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20081023225628/http://www.parlament.gv.at/EN/BE/PGEB/RUNDGANG/show.psp?P_TEXT=1 Тур па будынку парлямэнту] {{ref-de}} {{ref-en}}
* [http://www.nice-places.com/articles/europe/wien/145.htm Венскі парлямэнт на Nice-places.com]

{{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў}}

[[Катэгорыя:Вена]]
[[Катэгорыя:Будынкі эўрапейскіх парлямэнтаў]]</text>
      <sha1>m6mq2gm38p4qdaqo4i392o242gvxihw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батэрфляй (плаваньне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103261</id>
    <revision>
      <id>2699665</id>
      <parentid>2692632</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1451" sha1="0ipnpcrauwsqeimcg8w6md6wgcwgg1d" xml:space="preserve">'''Батэрфляй ''' (англ. Butterfly — матыль, іншая назва «дэльфін») — адзін з найболей тэхнічна складаных і стомных стыляў плаваньня. Гэта стыль [[Плаваньне|плаваньня]] на жываце, у якім левая і правая часткі цела адначасова зьдзяйсьняюць сымэтрычныя рухі: рукі зьдзяйсьняюць шырокі і магутны грабок, прыпаднімаючы цела плывуна над вадой, ногі і таз зьдзяйсьняюць хвалепадобныя рухі. Батэрфляй адзін з самых складаных спосабаў плаваньня і лічыцца другім па хуткасьці пасьля [[Кроль (плаваньне)|кроля]].

== Вонкавыя спасылкі ==
{{commonscat|Butterfly (swimming style)}}
* [https://web.archive.org/web/20111102235102/http://www.swimming.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=494&amp;Itemid=0 Плаваньне батэрфляем з Джэні Томпсан]
* [https://web.archive.org/web/20160304075351/http://www.ill.ru/cgi-bin/form.news.prn.pl?c_article=1716 Кіраўніцтва з ілюстрацыямі]
* [http://swim7.narod.ru/ Тэхніка плавання з відэа]

[[Катэгорыя:Плаваньне]]</text>
      <sha1>0ipnpcrauwsqeimcg8w6md6wgcwgg1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пайдэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103390</id>
    <revision>
      <id>2699828</id>
      <parentid>2501205</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1439" sha1="lt2pggnnnnkjjafxpc4lb61zl8rvqpn" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Эстонія}}
'''Па́йдэ''' ({{мова-et|Paide}}, {{мова-de|Weißenstein}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Эстонія|Эстоніі]], адміністрацыйны цэнтар [[Ярвамаа]]. Горад вядомы замкам, пабудаваным [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]].

У гады халоднай вайны ў Пайдэ знаходзілася авіябаза Коігі.

У горадзе размяшчаецца аднайменны футбольны клюб (1990).

&lt;gallery&gt;
Paide raehoone.JPG
Paide ordulinnuse varemed 2013.JPG
Paide kaubahoovi ärihoone.JPG
Paide veetorn-elamu.JPG
Järvamaa Muuseum.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Знакамітыя ўраджэнцы ==
* [[Арва Пярт]] — вядомы кампазытар
* [[Кармэн Кас]] — топ-мадэль
* [[Іта Эвэр]] — акторка
* Ёган Эйхфэльд — біёляг, дзяржаўны дзяяч
* [[Эвэ Ківі]] — акторка

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сьцягафікацыя|ЗША}}, [[Ўэстмінстэр (Мэрылэнд)|Ўэстмінстэр]] ([[Мэрылэнд]])
* {{Сьцягафікацыя|Украіна}}, [[Пераяслаў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Гарады Эстоніі}}

[[Катэгорыя:Пайдэ| ]]</text>
      <sha1>lt2pggnnnnkjjafxpc4lb61zl8rvqpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герта Мюлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103623</id>
    <revision>
      <id>2699866</id>
      <parentid>2620832</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="78qfysh731okg2d4xgv1qbyqk7mltrl" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
| Імя                 = Герта Мюлер
| Арыгінал імя        = Herta Müller
| Жанчына             = 1
| Партрэт             = Herta Müller (2019).jpg
| Памер               =
| Апісаньне           = Герта Мюлер, 2019 год
| Імя пры нараджэньні = 
| Псэўданімы          = 
| Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|17|8|1953|1}}
| Месца нараджэньня   = [[Ніцкідорф]], [[Румынія]]
| Дата сьмерці =
| Грамадзянства = {{сьцяг Нямеччыны}} [[Нямеччына]],&lt;br /&gt;{{сьцяг Румыніі}} [[Румынія]]
| Род дзейнасьці = [[пісьменьнік|пісьменьніца]], [[паэт]]ка, эсэістка
| Гады актыўнасьці =
| Напрамак =
| Жанр = раман, аповед, верш, эсэ
| Дэбют =
| Значныя творы = «Зямля зялёных сьліў»,&lt;br /&gt;«Усё, што маю, нашу пры сабе»
| Прэміі = [[Нобэлеўская прэмія па літаратуры]] (2009)
| Палічка =
| Сайт =
}}

'''Герта Мюлер''' ({{мова-de|Herta Müller}}; нар. {{Нарадзіўся|17|8|1953}}) — [[Нямеччына|нямецкая]] [[пісьменьнік|пісьменьніца]], грамадзкі дзяяч. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія па літаратуры|Нобэлеўскай прэміі па літаратуры]] 2009 году з фармулёўкай «з засяроджанасьцю ў паэзіі й шчырасьцю ў прозе апісвае жыцьцё абяздоленых».

== Біяграфія ==
Герта Мюлер нарадзілася ў сям’і нямецкамоўных румынскіх фэрмэраў. Яе дзед быў заможным фэрмэрам, але ж яго багатая спадчына была канфіскаваная камуністычным рэжымам. Яе бацька служыў у войску [[СС]] у гады [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], потым, у [[Камунізм|камуністычнай]] Румыніі, працаваў вадзіцелем грузавіка.

== Творчасьць ==
Аўтар вершаў, прозы, эсэ. Выступае як мастак і фатограф. Яе галоўная тэма — досьвед перажытай несвабоды й гвалту, індывідуальная й калектыўная памяць, выцясьненьне з памяці, амнезія, нежаданьне памятаць. Дзеяньне шматлікіх раманаў Мюлер адбываецца ў румынскай правінцыі эпохі [[Нікалае Чаўшэску|Чаўшэску]].

== Зборнікі прозы і эсэ ==
* Niederungen (Нізіна) (Бухарэст, 1982)
* Drückender Tango (цяжкае танга) (Бухарэст, 1984)
* Barfüßiger Februar (Басаногі люты) (1987)
* Wie Wahrnehmung sich erfindet (1990)
* Der Teufel sitzt im Spiegel (Д’ябал знаходзіцца ў люстэрку) (1991)
* Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett (1992)
* Der Wächter nimmt seinen Kamm (1993)
* Angekommen wie nicht da (1994)
* Hunger und Seide (Голад і шоўк) (1995)
* In der Falle (1996)
* Der fremde Blick oder das Leben ist ein Furz in der Laterne (1999)
* Heimat ist das, was gesprochen wird (2001)
* Der König verneigt sich und tötet (Кароль кланяецца і забівае) (2003)
* Die blassen Herren mit den Mokkatassen (2005)
* Atemschaukel (2009)
* Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht (2009)
* Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel (2011)
* Vater telefoniert mit den Fliegen (2012)

== Беларускія пераклады ==
* Мюлер, Герта. Голад і шоўк. Мужчыны і жанчыны ў будзённым жыцці // ARCHE. № 4 (103) — 2011. С. 384—397: іл.
* Мюлер, Герта. [https://web.archive.org/web/20220403235326/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/miul4302ec.html?OpenDocument Зьвер сэрца. Урывак з раману]. // Дзеяслоў. № 43 — 2009.
* Мюлер, Г. Сёння я не хацела б з сабой сустракацца : [раман] / Герта Мюлер ; пер. з ням. Вольгі Гронскай. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. — 216 с. — (Cерыя «Noblesse Oblige»).  ISBN 978-985-7210-72-5.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (2001—2025)}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Накід:Пісьменьнік}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мюлер, Герта}}
[[Катэгорыя:Румынскія літаратары]]</text>
      <sha1>78qfysh731okg2d4xgv1qbyqk7mltrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыпяць (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104685</id>
    <revision>
      <id>2699732</id>
      <parentid>2688013</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7439" sha1="8pws6t4uvhyhgl0jhsn58h00klypz5v" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Прыпяць (неадназначнасьць)}}
{{Населены пункт/Украіна
|Назва                            = Прыпяць
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Прыпяці
|Назва ўкраінскай мовай           = Прип’ять
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 1970
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 1979
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]]
|Аўтаномная рэспубліка            = 
|Раён                             = [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскі]]
|Сельсавет                        = 
|Мэр                              = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 8
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 0
|Год падліку колькасьці           = 2016
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Паштовы індэкс                   = 01196
|Тэлефонны код                    = +380 44
|КОАТУУ                           = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Выява                            = Pripyat_panorama_2009-001.jpg
|Апісаньне выявы                  = Выгляд на цэнтральную плошчу гораду
 |Шырата градусаў                 = 51
 |Шырата хвілінаў                 = 24
 |Шырата сэкундаў                 = 20
 |Даўгата градусаў                = 30
 |Даўгата хвілінаў                = 3
 |Даўгата сэкундаў                = 25
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Прыпяць''', або '''Прып'яць''' ({{мова-uk|Прип'ять}}) — [[пакінуты горад]] каля [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у паўночнай [[Украіна|Украіне]] ([[Кіеўская вобласьць]]), непадалёк ад [[Беларуска-ўкраінская граніца|мяжы зь Беларусьсю]].

== Гісторыя ==
Прыпяць заснаваная 4 лютага 1970 году. Статус гораду атрымала ў 1979 годзе пастановай Вярхоўнага Савету Ўкраінскай ССР № 1264/686. Насельніцтва было эвакуяванае 27 красавіка 1986 году праз [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскую катастрофу]].

Асноўнай прычынай заснаваньня [[горад]]у стала будаўніцтва і наступная эксплюатацыя адной з самых буйных у [[Эўропа|Эўропе]] [[Чарнобыльская атамная электрастанцыя|Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі]], якая і дала Прыпяці званьне гораду атамшчыкаў. Прыпяць стала дзявятым у [[СССР|Савецкім Саюзе]] атамаградам.

Па апошнім праведзеным да эвакуацыі перапісе насельніцтва (лістапад 1985 году), яго колькасьць складала 47 500 чалавек, і ўключала больш за 25 нацыянальнасьцяў. Штогадовы прырост насельніцтва складаў на той момант больш за 1500 чалавек, сярод якіх каля 800 былі нованароджаныя, і прыблізна 500—600 чалавек — прыбылі з розных рэгіёнаў [[СССР|Савецкага Саюзу]].

Праектная, першапачаткова разьлічаная колькасьць насельніцтва — 75—78 тысячаў чалавек.

Прыпяць была чыгуначным вузлом (станцыя [[Янаў (станцыя)|Янаў]]), зручным вузлом транспартных магістраляў [[Палесьсе|Палесься]], а таксама прыстаньню рачнога суднаходзтва.

=== Сучасны стан ===
У цяперашні час у горадзе шмат радыяактыўнага пылу, які выпаў з разбуранага энэргаблёку і складаецца ў адносна стабільных радыяактыўных элемэнтаў. Гэты пыл зьбіраецца ў канавах, паглыбленьнях. Пыл трывала ўмацаваўся ў грунце, дрэвах і дамах. На поўдзень ад гораду разьмяшчаецца т. зв. [[Руды лес]], зьнесены ў хадзе дэзактывацыі Прыпяці і ваколіцаў, але цяпер лес аднаўляецца і ўбірае радыяцыю з грунту. Горад парастае [[Чарнобыль (расьліна)|чарнобылем]], які вырастаў у ваколіцах і да аварыі.

== Панарама ==
{{Панарама|Pripjat Panorama.jpg|850пкс|Панарама гораду Прыпяць}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Слухаць
|файл = Pripyat 1986.ogg
|назва = Аб’ява пра эвакуацыю з Прыпяці
}}
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20151024074036/http://pripyat.com/ Сайт гораду Прыпяць]

{{Кіеўская вобласьць}}
{{Чарнобыльская катастрофа}}
{{Населеныя пункты, адселеныя пасьля катастрофы на ЧАЭС}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Колішнія гарады Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]]
[[Катэгорыя:Пакінутыя гарады]]</text>
      <sha1>8pws6t4uvhyhgl0jhsn58h00klypz5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геранім Вінцэнт Радзівіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106838</id>
    <revision>
      <id>2699863</id>
      <parentid>2601294</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8304" sha1="0wljzm1vnnz576gmk0z0u5e5ymfsi6s" xml:space="preserve">{{Шляхціч
| Імя = Геранім Вінцэнт Радзівіл
| Поўнае імя = 
| Партрэт = Hieronim Wincenty Radziwill (1759-1786).jpg
| Шырыня партрэту = 
| Подпіс партрэту = Князь Геранім Вінцэнт Радзівіл з сынам Дамінікам Геранімам. Партрэт паходзіць зь палацу ў Верках (Вільня).
| Герб = POL COA Radziwiłł.svg
| Шырыня гербу = 
| Подпіс гербу =  Герб «[[Трубы (герб)|Трубы]]»
| Пасады = 
| Пачатак пэрыяду = 
| Заканчэньне пэрыяду = 
| Папярэднік = 
| Наступнік = 
| Імя пры нараджэньні = 
| Род = [[Радзівілы]]
| Бацька = [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»]]
| Маці = [[Ганна Людвіка Радзівіл|Ганна Людвіка Мыцельская]]
| Жонка = Соф'я Фрыдэрыка Дарота фон Турн і Таксіс
| Дзеці = N. &lt;br&gt; Мікалай &lt;br&gt; Караль &lt;br&gt; [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамінік Геранім]]
| Рэгаліі = 
}}
'''Геранім Вінцэнт Радзівіл''' (11 траўня 1759, горад [[Нясьвіж]] — 18 верасьня 1786 — князь [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імперыі]], дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падкаморы вялікі літоўскі|Падкаморы ВКЛ]] зь 1779, ротмістар гусарскай харугвы ў войску ВКЛ зь 1780, ардынат на [[Клецак|Клецке]], [[Менскае староства|староста менскі]] зь 1783, [[Пасол соймавы|пасол]] на соймы ў 1780 і 1784, дэпутат [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала ВКЛ]] у 1782—1783.

== Біяграфія ==
З магнацкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] гербу «[[Трубы (герб)|Трубы]]», сын [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Казімера «Рыбанька»]] і [[Ганна Людвіка Радзівіл|Ганны Людвікі]] зь [[Мыцельскіх]] гербу [[Даленга (герб)|Даленга]].
З-за секвестру радзівілаўскіх маёнткаў юнацкія гады правёў у Чэхіі і Нямеччыны. Атрымаў дамашнюю адукацыю, адным зь яго настаўнікаў быў [[Юзэф Катэнбрынг]]. Служыў у аўстрыйскім войску. Быў падапечным, а пасьля блізкім паплечнікам свайго брата [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку»]], які дапамог яму атрымаць высокія пасады на радзіме. За заслугі ўзнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Белага арла|Белага Арла]] і [[Ордэн Сьвятога Губерта|Сьвятога Губерта]]. Трымаў тэатар у [[Белая (горад)|Белай]].

У апошні дзень сьнежня 1775 у [[Рэгенсбург]]у ажаніўся зь нямецкай княжной Соф’яй Фрыдэрыкай Даротай Турн і Таксіс, дзякуючы чаму парадніўся зь многімі пануючымі дынастыямі Эўропы. Яна была дачкой Карла Анзельма, князя Турн і Таксіс (von Thurn und Taxis), які служыў галоўным імпэратарскім камісарам пры [[Райхстаг (Сьвятая Рымская імпэрыя)|Райхстагу]]. Мелі чатырох сыноў, у тым ліку Мікалая, Караля і [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма]].

Закаханыя адзін у аднаго муж і жонка ня раз бывалі ў сьвеце, толькі ў 1777 годзе іх прымалі імпэратрыца [[Марыя Тэрэзія]] ў [[Вена|Вене]] і кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] у [[Варшава|Варшаве]]. Як гром сярод яснага неба, шакуючы інцыдэнт здарыўся 17 студзеня 1784 году, аб якім паведамляў каралю [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Радзівіл «Пане Каханку»]] ў лісьце ад 25 студзеня гэтага году:&lt;br /&gt;
''«… мая братовая (жонка брата), каханая мужам, любімая мною, якую уся сям’я песьціла, прывязалася да аднаго клавіцымбалісты, званага Душек, зь ім адтуль (г. з. зь [[Нясьвіж]]а) зьехала й ўнесла ўсе каштоўнасці. Гнаўся за імі князь падкаморы, брат мой, ледзь, нягледзячы на сьпешку й пільнасць, за прускай мяжой, у Тыльзыце (цяпер [[Савецк]]) здолеў злавіць, так добра ўцякаць ўмелі, дзе іх арыштаваў…» &lt;br /&gt;(«… bratowa moja, od męża adorowana, ode mnie ukochana, od całej familii pieszczona, przywiązawszy się do jednego klawicymbalisty, nazwiskiem Duszek, z nim stąd wyjechała i wszystkie uniosła klejnoty. Gonił za niemi książę podkomorzy, brat mój; ledwo, pomimo pośpiechu i pilności, za granicą pruską, w Tylży doścignąć zdołał, tak dobrze uciekać umieli, gdzie ich przyaresztowano…»)''.&lt;br /&gt;
Каханак княгіні меў сапраўднае імя [[Ян Ладзіслаў Дюссек]] (Jan Ladislav Dussek, Jan Václav Dusík) і быў адным з найвялікшых віртуозаў і кампазытараў таго часу. Чэх па нараджэньні, падарожнічаў па Эўропе, выступаючы як піяніст і маэстра шкляной гармонікі. У сакавіку 1783 году ён выступаў у [[Варшава|Варшаве]], адкуль прадоўжыў сваё падарожжа ў [[Нясьвіж]]. Са студнёвага палону, яму ўдалося выратавацца ўцёкамі.

На гэтым не спыніліся праблемы [[Радзівілы|Радзівілаў]] з Таксіс, якая ня мела намеру вяртацца да мужа, пражывала пасьлядоўна ў [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбергу]] і [[Рэгенсбург|Рэгенсбурзе]]. Варагуючая пара канчаткова распалася ў студзені 1786 году, калі князь Геранім ініцыяваў развод. Пасьля яго раптоўнай сьмерці ўвосень гэтага году княгіня падкаморына шмат разоў уступала ў любоўныя адносіны, два зь якіх прывялі да недарэчных шлюбаў, ацэньваемых сучасьнікамі як мезальянсы.

== Літаратура ==
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150518095340/http://www.wilanow-palac.pl/taksica_i_duszek.html Taksica i Duszek]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Радзівіл, Геранім Вінцэнт}}
[[Катэгорыя:Радзівілы|Геранім Вінцэнт]]
[[Катэгорыя:Падкаморыя вялікія літоўскія]]</text>
      <sha1>0wljzm1vnnz576gmk0z0u5e5ymfsi6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бюджэт Рэспублікі Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106846</id>
    <revision>
      <id>2699751</id>
      <parentid>2619122</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57874" sha1="26cqnd8ru70lcxyl6z9ymhgj8kd635k" xml:space="preserve">{{Картка зь ВікіЗьвестак}}
'''Бюджэ́т Рэспу́блікі Белару́сь'''— намер здабыцьця й выкарыстаньня [[Грошы|грошай]] для ажыцьцяўленьня задачаў ды прызначэньня [[Беларусь|беларускай]] дзяржавы.

== Даходы ==
Даходы дзяржавы складаюцца з:
# [[Падатак|падаткаў]] на [[Падатак на прыбытак|прыбытак]], лятарэі, электронныя гульні, [[Падатак на дададзеную вартасьць|дададзеную вартасьць]], [[продаж]], адкіды й набыцьцё [[Нерухомая ўласнасьць|нерухомай уласнасьці]];
# [[мыта]]ў на [[тавар]]ы, [[патэнт]]ы й грашовыя пераводы, за праезд замежных [[Аўтамабіль|самаходаў]] й выдачу пасьведчаньняў;
# пеняў за пратэрмінаваньне выплаты падаткаў;
# [[Ліхвярства|ліхвярскіх]] [[Адсотак|адсоткаў]] за адтэрмінаваньне падаткаў;
# страхавых складак;
# прыбытку ад укладаў ды ўласных прадпрыемстваў, продажу прадпрыемстваў, зямлі, тавараў ды [[Каштоўная папера|каштоўных папераў]], дазволаў на будаўніцтва аўтазаправак ды карыстаньне [[Радыёвыпраменьваньне|радыёчастотамі]], ручальніцтваў па пазыках, вызначэньня пробаў каштоўных [[мэтал]]аў ды збораў за праезд па дарогах;
# спагнаньняў за шкоду ўрадавай уласнасьці, якасьці земляў ды [[лес]]у;
# бязвыплатных паступленьняў ад іншых [[дзяржава]]ў і [[Міжнародная арганізацыя|міжнародных арганізацыяў]].

== Выдаткі ==
Выдаткоўваньне ажыцьцяўляецца на:
# дзейнасьць [[урад]]авых установаў;
# выплаты насельніцтву;
# падтрымку ўстановаў і [[Фізычная асоба|фізычных асобаў]];
# выплаты за мяжу;
# міжурадавыя пераводы;
# павелічэньне сродкаў і запасаў;
# [[Крэдыт|пазыкі]];
# выплату даўгоў.

Нястача грошай на выдаткі пакрываецца за кошт запазычаньняў ды продажу ўласнасьці.

== Складаньне ды ўхваленьне ==
Не пазьней як за 10 месяцаў да новага году ўрад ухваляе парадак складаньня бюджэту [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам фінансаў]]. Пасьля ўхваленьня складзенага бюджэту ўрадам [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнт]] (з 1995 г.) выносіць яго на разгляд [[парлямэнт]]а не пазьней як 1 лістапада. Канчатковае ўхваленьне бюджэту мае ажыцьцяўляцца не пазьней як 1 сьнежня.

== Выкананьне й нагляд ==
Паводле [[Бюджэтны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Бюджэтнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]], урад забясьпечвае выкананьне бюджэту. Міністэрства фінансаў вызначае парадак яго ажыцьцяўленьня ды справаздачнасьці аб яго выкананьні. Паўнамоцтвамі ажыцьцяўляць нагляд за выкананьнем бюджэту валодаюць [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]], [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], Міністэрства фінансаў ды [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны мытны камітэт]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Бюжэтны кодэкс Рэспублікі Беларусь ад 16 ліпеня 2008 г. № 412-З|спасылка=https://ssrlab.by/wp-content/uploads/2020/06/byudzhetny-kodeks-respubliki-belarus.pdf|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=9 чэрвеня 2020|дата доступу=20 верасьня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
На кастрычнік 2013 году, паводле [[Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі|Нацыянальнага статыстычнага камітэту Беларусі]], налічвалася 854 500 працаўнікоў бюджэтных установаў, якія складалі 27,5% працаўнікоў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сьвятлана Бусько.|загаловак=Сыстэму аплаты працы бюджэтнікаў чакае рэфармаваньне|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20131220/1387512763-sistemu-aplaty-pracy-byudzhetnikau-chakae-refarmavanne|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=20 сьнежня 2013|нумар=[https://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-240-27605-ot-20122013 240 (27605)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/12/1387512669_1.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/12/1387512669_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

У бюджэце 2019 году [[Падатак|падаткі]] склалі 77% [[даход]]аў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты зацьвердзілі справаздачу аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2019 год|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/deputaty-zatsverdzili-spravazdachu-ab-vykananni-respublikanskaga-bjudzhetu-za-2019-god-88882-2020/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=25 чэрвеня 2020|дата доступу=9 сьнежня 2020}}&lt;/ref&gt;. На 9 сьнежня 2020 году налічвалася звыш 800 000 працаўнікоў бюджэтных установаў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прырост выдаткаў на сацыяльную сфэру ў 2021 годзе складзе больш за Br3 млрд - Мінфін|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/pryrost-rashodau-na-satsyjalnuju-sferu-u-2021-godze-skladze-bolsh-za-br3-mlrd-minfin-94589-2020/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=9 сьнежня 2020|дата доступу=9 сьнежня 2020}}&lt;/ref&gt;.

27 студзеня 2023 году [[Міністэрства па падатках і зборах Беларусі|міністар па падатках і зборах Беларусі]] [[Сяргей Налівайка]] паведаміў, што за 2022 год даход кансалідаванага бюджэту Беларусі склаў 36,5 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]. З гэтай сумы 62% (22,6 млрд рублёў) склалі бюджэты [[Мясцовае самакіраваньне|мясцовага самакіраваньня]], а рэшту (13,97 млрд рублёў) — рэспубліканскі бюджэт. Пры гэтым [[падатак на дададзеную вартасьць]] забясьпечыў 27,4% (звыш 10 млрд руб.) паступленьняў, [[падаходны падатак]] — 25,4% (9,28 млрд руб.), а [[падатак на прыбытак]] — 15,1% (5,5 млрд руб.). Плацяжы [[Юрыдычная асоба|юрыдычных асобаў]] склалі 94,1% (звыш 34,38 млрд руб.) паступленьняў, у тым ліку ад прыватных [[прадпрыемства]]ў — 55,5% (20,28 млрд), зь іх ад малых і сярэдніх — 36,1% (13,18 млрд). Дзяржаўныя прадпрыемствы забясьпечылі 38,6% (14 млрд руб.) паступленьняў. [[Фізычная асоба|фізычныя асобы]], лік якіх сярод падаткаплатнікаў вырас за 2022 год на 1,5 млн чалавек (+40%) да 5,3 млн, самастойна пералічылі 3,1% (звыш 1,1 млрд руб.) ад агульнай сумы даходаў бюджэту. [[Індывідуальны прадпрымальнік|Індывідуальныя прадпрымальнікі]] (ІП) на агульнаўсталяваным парадку падаткаабкладаньня павялічылі выплаты ў 2,8 разы да 536 млн рублёў. Сярод звыш 337 000 дзейнікаў гаспадараньня электронную выплату падаткаў ажыцьцяўлялі 84,5%, зь іх 88,3% юрыдычных асобаў і 82,6% ІП&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=МПЗ: у 2022 годзе ў кансалідаваны бюджэт паступіла больш за 36,5 млрд рублёў|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/mpz-u-2022-godze-u-kansalidavany-bjudzhet-pastupila-bolsh-za-br365-mlrd-124123-2023/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=27 студзеня 2023|копія=https://zviazda.by/be/news/20230127/1674821547-mpz-u-2022-godze-u-kansalidavany-byudzhet-pastupila-bolsh-za-br365-mlrd|дата копіі=27 студзеня 2023|дата доступу=27 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Бюджэты Рэспублікі Беларусь
|-
! Год
! Даходы, млрд [[Беларускі рубель|рублёў]] (млн [[Амэрыканскі даляр|$]])
! Выдаткі, млрд руб. (млн $)
! Ухвалены
! Апошняя папраўка
! Нястача, млрд руб. (млн. $)
|-
| 1992
| 166 (18% [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]])
| 191&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.spravka-jurist.com/base/part-ez/tx_wssuxe.htm| загаловак = Закон аб дзяржаўным каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1992 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Прававая даведка»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (20,7% [[СУП Беларусі|СУП]])
| 15 студзеня 1992
| 22 кастрычніка 1992
| 25 (2,7% ад СУП)
|-
| 1993
| 774 (''7,9%'' СУП)
| 894&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lawbelarus.com/repub2008/sub43/text43574.htm| загаловак = Закон аб дзяржаўным каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1993 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Беларусі»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (''9,1%'' ад СУП)
| 26 студзеня 1993
|
| 120 (1,2% СУП)
|-
| 1994
| 8 830 (1 898; '''49,6%''' СУП)
| 11 311&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lawbelarus.com/repub2008/sub42/text42818.htm| загаловак = Закон аб дзяржаўным каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1994 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Беларусі»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (2 431; '''63,5%''' ад СУП)
| 22 сьнежня 1993
|
| 2 481 (533&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=1994| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 1994 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (4652) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; '''13,9%''' СУП)
|-
| 1995
| 13 069 (1 134; 10,8% СУП)
| 15 740&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 31 студзеня 2010| url = http://www.newsby.org/documents/laws/law1232.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1995 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Навіны Беларусі»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (1 366; 13% СУП)
| 17 студзеня 1995
|
| 2 671 (232&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=1995| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 1995 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (11'525) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 2,2% СУП)
|-
| 1996
| 36 963 (2 716; 19,2% СУП)
| 42 441 (3 119; 22,1% СУП)
| 19 красавіка 1996
| 17 лютага 1997
| 5 478&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.busel.org/texts/cat1et/id5ewbeuy.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1996 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Бусел»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (403&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=1996| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 1996 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (13'608) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 2,9% СУП)
|-
| 1997
| 36 601,517 (1 464; 10% СУП)
| 44 053,2478 (1 762; 12% СУП)
| 21 лютага 1997
| 10 чэрвеня 1998
| 7 451,7308&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lawbelarus.com/repub2008/sub39/text39511.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1997 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Беларусі»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (298&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=1997| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 1997 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (24'995) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 2% СУП)
|-
| 1998
| 98 481 (2 259; 14% СУП)
| 115 152 (2 641; 16,4% СУП)
| 29 сьнежня 1997
| 30 чэрвеня 1998
| 16 671&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.busel.org/texts/cat1et/id5ewheeu.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1998 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Бусел»| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (382&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=1998| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 1998 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (43'596) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 2,4% СУП)
|-
| 1999
| 414 824 (1 499; 13,7% СУП)
| 448 352 (1 620; 14,8% СУП)
| 24 лютага 1999
| 29 сьнежня 1999
| 33 528&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=h19900245| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 1999 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (121&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=1999| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 1999 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (276'661) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,1% СУП&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Статыстычны штогадовік Рэспублікі Беларусь, 2005|арыгінал = {{мова-ru|Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2005}}|спасылка = |адказны = Л. Рыбчык|выданьне = |месца = Менск|выдавецтва = Галоўны вылічальны цэнтар Мінстата РБ|год = 2005|том = |старонкі = 28—29|старонак = 609|сэрыя = |isbn = |наклад = 385}}&lt;/ref&gt;)
|-
| 2000
| 1 493 (1 867; 16,3% СУП)
| 1 611 (2 015; 17,6% СУП)
| 31 студзеня 2000
| 22 лістапада 2000
| 118&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=h10000367| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2000 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (148&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2000| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2000 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (799,77) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,3% СУП)
|-
| 2001
| 3 223 (2 270; 18,8% СУП)
| 3 471 (2 445; 20,2% СУП)
| 11 лістапада 2000
| 17 сьнежня 2001
| 248&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 сакавіка 2006| url = http://zakanadaustva.narod.ru/zakony/zakon_ab_biudzhecie_Respubliki_Belarus_na_2001_hod_ad_11_11_2000_hoda.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2001 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на беларускай мове»| дата = 8 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (175&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2001| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2001 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (1419,82) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,4% СУП)
|-
| 2002
| 3 893 (2 158; 14,9% СУП)
| 4 238 (2 349; 16,2% СУП)
| 29 сьнежня 2001
| 30 сьнежня 2002
| 345&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 10 красавіка 2005| url = http://zakanadaustva.narod.ru/zakony/zakon_ab_biudzhecie_Respubliki_Belarus_na_2002_hod_29_12_2001.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2002 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на беларускай мове»| дата = 8 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (191&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2002| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2002 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (1803,89) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,3% СУП)
|-
| 2003
| 6 105 (2 942; 16,6% СУП)
| 6 599 (3 180; 18% СУП)
| 28 сьнежня 2002
| 30 сьнежня 2003
| 494&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 красавіка 2005| url = http://zakanadaustva.narod.ru/zakony/zakon_ab_biudzhecie_Respubliki_Bielarus_na_2003_hod_28_12_2002.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2003 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на беларускай мове»| дата = 8 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (238&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2003| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2003 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2074,9) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,4% СУП)
|-
| 2004
| 13 223 (6 111; 26,4% СУП)
| 13 913 (6 430; 27,8% СУП)
| 29 сьнежня 2003
| 31 сьнежня 2004
| 690&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 29 сакавіка 2005| url = http://zakanadaustva.narod.ru/zakony/zakon_ab_biudzhecie_na_2004_hod_29_12_03.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2004 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на беларускай мове»| дата = 8 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (319&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2004| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2004 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2163,73) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,4% СУП)
|-
| 2005
| 18 256 (8 471; 28,1% СУП)
| 19 166 (8 893; 29,5% СУП)
| 18 лістапада 2004
| 21 лютага 2006
| 910&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1 красавіка 2005| url = http://zakanadaustva.narod.ru/zakony/zakon_biudzhet_2005_18112004.htm| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2005 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на беларускай мове»| дата = 8 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (422&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2005| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2005 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2155,13) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,4% ад СУП)
|-
| 2006
| 25 508 (11 885; 32,2% СУП)
| 26 638 (12 411; 33,6% СУП)
| 31 сьнежня 2005
| 22 сьнежня 2006
| 1 130&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 сьнежня 2006| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=h10500081| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2006 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (526&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2006| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2006 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк  Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2146,28) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,4% СУП)
|-
| 2007
| 30 611 (14 245; 31,5% СУП)
| 32 011 (14 896; 32,9% СУП)
| 29 сьнежня 2006
| 28 сьнежня 2007
| 1 400&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 28 сьнежня 2007| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=h10600191| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2007 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (651&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2007| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2007 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2148,89) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,4% СУП)
|-
| 2008
| 38 152 (17 750; 29,4% СУП)
| 40 342 (18 769; 31,1% СУП)
| 26 сьнежня 2007
| 11 сьнежня 2008
| 2 190&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 сьнежня 2008| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=h10700303| загаловак = Закон аб каштарысе Рэспублікі Беларусь на 2008 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (1 019&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2008| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2008 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2149,42) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,7% СУП)
|-
| 2009
| 54 899 (19 584; 39,9% СУП)
| 57 699 (20 583; 41,9% СУП)
| 13 лістапада 2008
| 31 сьнежня 2009
| 2 800&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1 лютага 2009| url = http://zakanadaustva.narod.ru/z_new/13112008_450.html| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2009 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Бачына «Заканадаўства Рэспублікі Беларусь на беларускай мове»| дата = 8 траўня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (999&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2009| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2009 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2803,27) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 2% СУП)
|-
| 2010
| 35 522 (11 865; 21,8% СУП)
| 38 222 (12 767; 23,5% СУП)
| 29 сьнежня 2009
| 27 сьнежня 2010
| 2 700&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 сьнежня 2010| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=h10900073| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2010 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 траўня 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (902&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2010| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2010 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацбанк Беларусі| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэднегадавое цаны (2993,74) набыцьця даляра}}&lt;/ref&gt;; 1,7% СУП&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/gross1.php| загаловак = СУП у 1995-2010 гадох| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]| дата = 8 траўня 2011 | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;)
|-
| 2011
| 33 611 (5 996; 11,3% СУП)
| 39 611 (7 066; 13,3% СУП)
| 15 кастрычніка 2010
| 29 сьнежня 2011
| 6 000&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=А.Лукашэнка.|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім бюджэце на 2011 год|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=67880|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=19 кастрычніка 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-10-19 204 (26812)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/67884/19kas-2.indd.pdf 2], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/67884/19kas-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt; (1 070; 2% СУП)
|-
| 2012
| 92 772 (11 084; 17,6% СУП)
| 92 772 (11 084; 17,6% СУП)
| 30 сьнежня 2011
| 29 сьнежня 2012
| 0&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=А.Лукашэнка.|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім бюджэце на 2012 год|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=91382|выданьне=Зьвязда|тып=газэта|год=5 студзеня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-01-05 2 (27117)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/91398/5stu-7.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt; (0; 0% СУП)
|-
| 2013
| 121 720 (13 568; 18,8% СУП)
| 121 720 (13 568&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2013 год (8 971,06 за даляр)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2013|выдавец=[[Нацбанк Беларусі]]|дата публікацыі=2014|дата доступу=2 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;; 18,8% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вытворчасьць сукупнага ўнутранага прадукту (Гадавыя дадзеныя)|спасылка=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/natsionalnye-scheta/godovye-dannye_11/proizvodstvo-valovogo-vnutrennego-produkta/|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=28 сьнежня 2013|дата доступу=2 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| 26 кастрычніка 2012
| 28 сьнежня 2013
| 0&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2013 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/bp/act/zakon_261012_432z.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=28 сьнежня 2013|дата доступу=2 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt; (0; 0% СУП)
|-
| 2014
| 128 594 (12 533; 16,5% СУП)
| 128 594 (12 533&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2014 год (10 260,18 за даляр)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2014|выдавец=[[Нацбанк Беларусі]]|дата публікацыі=2015|дата доступу=2 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;; 16,5% СУП)
| 31 сьнежня 2013
| —
| 0&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2014 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/bp/act/zakon_311213_95z.zip|выдавец=Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=28 сьнежня 2013|дата доступу=2 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt; (0; 0% СУП)
|-
| 2015
| 167 212 (10 287; 18,6% СУП)
| 152 141 (9 360; 16,9% СУП)
| 30 сьнежня 2014&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 30 сьнежня 2014 г. № 225-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2015 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11400225|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=3 студзеня 2015|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
| 24 верасьня 2015&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 24 верасьня 2015 г. № 399 «Аб удакладненьні асобных паказьнікаў рэспубліканскага бюджэту на 2015 год»|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/bp/act/ukaz_240915_399.pdf|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=3 студзеня 2015|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
| +15 071&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 12 ліпеня 2016 г. № 395-З «Аб зацьвярджэньні справаздачы аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2015 год»|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/budget/act/zakon_120716_395z.pdf|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=12 ліпеня 2016|копія=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11600395|дата копіі=15 ліпеня 2016|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;* (+927&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 253,61 за даляр)|спасылка=https://nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;; +1,7% СУП&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вытворчасьць сукупнага ўнутранага прадукту (2009—2018)|спасылка=http://belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/2019/GDP_production%202009-2018_rus.xlsx|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2016|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;)
|-
| 2016
| 17,763** (8 882; 18,7% СУП)
| 16,75 (8 376; 17,6% СУП)
| 30 сьнежня 2015&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 30 сьнежня 2015 г. № 341-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2016 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11500341|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=1 студзеня 2016|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
| —
| +1,012&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2017 г. № 395-З «Аб зацьвярджэньні справаздачы аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2016 год»|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/budget/act/zakon_170717_49z.pdf|выдавец=Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 ліпеня 2017|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;* (+506; +1,1% СУП)
|-
| 2017
| 19,771 (10 226; 18,7% СУП)
| 17,001 (8 793; 16,1% СУП)
| 18 кастрычніка 2016&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 18 кастрычніка 2016 г. № 431-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2017 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11600431|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=26 кастрычніка 2016|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
| —
| +2,771&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2018 г. № 116-З «Аб зацьвярджэньні справаздачы аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2017 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11800116|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=21 ліпеня 2017|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt; (+1 433; +2,6% СУП)
|-
| 2018
| 24,389 (11 954; 19,9% ад СУП)
| 19,728 (9 669; 16,1% ад СУП)
| 31 сьнежня 2017&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 31 сьнежня 2017 г. № 86-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2018 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11700086|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=5 студзеня 2018|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
| —
| +4,661&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2019 г. № 215-З «Аб зацьвярджэньні справаздачы аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2018 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11900215|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=24 ліпеня 2017|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt; (+2 284; ''+3,8%'' СУП)
|-
| 2019
| 24,274 (11 621; 18,4% СУП)
| 21,146 (10 124; 16% СУП)
| 30 сьнежня 2018&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 30 сьнежня 2018 г. № 160-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2019 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11800160|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=1 студзеня 2019|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
| —
| +3,127&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2020 г. № 49-З «Аб зацьвярджэньні справаздачы аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2019 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H12000049|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=23 ліпеня 2017|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt; (+1 497; +2,4% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сукупны ўнутраны прадукт і сукупны рэгіянальны прадукт у 2019 г.|спасылка=https://belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/2019/GDP_by_three_methods_GRP_2019.xlsx|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2020|дата доступу=14 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020
| 23,678 (9 622&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь (архіў 1994—2022; 2,4607 рублі за даляр у 2020-м, 2,5385 у 2021-м і 2,6423 у 2022-м)|спасылка=https://www.nbrb.by/statistics/forexmarket/avrexrate/avrexrate-arhive.xlsx|выдавец=[[Нацыянальны банк Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;; 15,8% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вытворчасьць валавога ўнутранага прадукту (149 721 млн руб у 2020-м і 176 879 у 2021-м)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/GDP_production-221230-by.xlsx|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі|дата публікацыі=30 сьнежня 2022|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
| 25,89 (10 521; 17,3% СУП)
| 16 сьнежня 2019&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 16 сьнежня 2019 г. № 269-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2020 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H11900269|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=24 сьнежня 2019|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
| —
| 2,212 (899; 1,5% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты зацьвердзілі справаздачу аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2020 год|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/deputaty-zatsverdzili-spravazdachu-ab-vykananni-respublikanskaga-bjudzhetu-za-2020-god-101034-2021/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=17 чэрвеня 2021|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| 27,893 (10 988; 15,7% СУП)
| 28,927 (11 395; 16,3% СУП)
| 29 сьнежня 2020&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 29 сьнежня 2020 г. № 73-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2021 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H12000073|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=1 студзеня 2021|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
| —
| 1,034 (407; 0,6% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Аб зацьвярджэньні справаздачы аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2021 год»|спасылка=http://house.gov.by/by/zakony-by/view/ab-zatsvjardzhenni-spravazdachy-ab-vykananni-respublikanskaga-bjudzhetu-za-2021-god-1285/|выдавец=[[Палата прадстаўнікоў Беларусі]]|дата публікацыі=27 чэрвеня 2022|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 28,624 (10 833; 14,9% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Валавы ўнутраны прадукт і валавы рэгіянальны прадукт у 2021-2023 гг. (191 374 018 тыс.руб. у 2022-м)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/2023/GDP_GRP_temp_2305-by.xlsx|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі|дата публікацыі=23 траўня 2023|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
| 32,625 (12 347; 17% СУП)
| 31 сьнежня 2021&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 31 сьнежня 2021 г. № 142-З «Аб рэспубліканскім бюджэце на 2022 год»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=H12100142|выдавец=Нацыянальны прававы партал Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=4 студзеня 2021|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
| —
| 4,001 (1 514; 2,1% СУП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дэпутаты зацьвердзілі справаздачу аб выкананьні рэспубліканскага бюджэту за 2022 год|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/deputaty-zatsverdzili-spravazdachu-ab-vykananni-respublikanskaga-bjudzhetu-za-2022-god-129602-2023/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=28 чэрвеня 2022|дата доступу=29 чэрвеня 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|&quot; colspan=&quot;6&quot;|*+ гэта лішак.&lt;br /&gt;**Пасьля [[Дэнамінацыя|дэнамінацыі]] 2016 году 1:10 000.
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Законы (Выкананьне бюджэту)|спасылка=http://minfin.gov.by/be/budget_execution/legislative_acts/e59779ce8f468cea.html|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=17 ліпеня 2019|дата доступу=14 жніўня 2020}}
** [https://web.archive.org/web/20210913122859/https://minfin.gov.by/be/budgetary_policy/budgetary_legislation/da8d2db88c99a337.html Законы аб рэспубліканскім бюджэце на чарговы фінансавы год і пастановы Савета міністраў аб захадах іх рэалізацыі]

[[Катэгорыя:Дзяржаўныя бюджэты паводле краінаў]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя фінансы Беларусі]]</text>
      <sha1>26cqnd8ru70lcxyl6z9ymhgj8kd635k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генры Русота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111871</id>
    <revision>
      <id>2699859</id>
      <parentid>2669797</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6956" sha1="pdbk2c9yq2iqjnhmskougnzsx76u8ht" xml:space="preserve">{{Музыка
| Імя                = Генры Русота
| Подпіс             = 
| Лёга               = 
| Фота               = Chaim Niaświski.jpg
| Апісаньне_фота     = 
| Поўнае_імя         = Henry A. Russotto
| Дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|28|3|1869|0|1}}
| Месца_нараджэньня  = {{Сьцяг Расейскай імпэрыі}} [[Ружаны]], [[Гарадзенская губэрня]]
| Дата_сьмерці       = {{Памёр|14|2|1925}}
| Месца_сьмерці      = {{Сьцяг ЗША}} [[Нью-Ёрк]]
| Гады               = 
| Нацыянальнасьць    = [[жыд]]
| Краіна             = {{Сьцягафікацыя|ЗША}}
| Прафэсіі           = [[дырыгент]], [[кампазытар]]
| Інструмэнты        = 
| Жанры              = 
| Псэўданімы         = 
| Гурты              = 
| Супрацоўніцтва     = 
| Лэйблы             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
}}
'''Ге́нры Алякса́ндар&lt;ref&gt;Імя па бацьку.&lt;/ref&gt; Русо́та''' ({{Мова-en|Henry A. Russotto}} або ''Russotta''), '''''Хаім Нясьвіскі''''', '''''Генры Нясьвіскі''''' ({{Мова-en|Henry Niswizski}}&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.abileah.com/A&amp;WFriends&amp;Family/Family%20Trees/Descendant%20Of%20Eliezer%20Niswizski.htm| загаловак = Descendants of Alexander Eliezer Niswizski| фармат = | назва праекту = Friends and Family| выдавец = A&amp;W gateway| дата = {{ЛЯКАЛЬНЫ_ДЗЕНЬ}} {{НАЗВА_ЛЯКАЛЬНАГА_МЕСЯЦА_Ў_РОДНЫМ_СКЛОНЕ}} {{LOCALYEAR}} | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;; [[28 сакавіка]] [[1869]], [[Ружаны]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] — [[14 лютага]] [[1925]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — [[жыд]]оўскі [[дырыгент]], [[кампазытар]].

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся [[28 сакавіка]] [[1869]] (паводле іншых зьвестак — у 1871&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://records.ancestry.com/Henry_Niswizski_records.ashx?pid=61722937| загаловак = Henry Niswizski (1871 - )| фармат = | назва праекту = | выдавец = Ancestry.com| дата = {{ЛЯКАЛЬНЫ_ДЗЕНЬ}} {{НАЗВА_ЛЯКАЛЬНАГА_МЕСЯЦА_Ў_РОДНЫМ_СКЛОНЕ}} {{LOCALYEAR}} | мова = en| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;) у мястэчку [[Ружаны]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] (цяпер у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]).

Бацька, Аляксандар-Эліэзэр Нясьвіскі (вядомы таксама як Зісл Ружанер), мясцовы [[хазан]], аўтар музыкі да малітвы «Га-мітпалель». Ажаніўся з Фэйгай Зольцман пасьля сьмерці ягонай першай жонкі, зь якой меў уласных дзяцей. Для Фэйгі Зольцман шлюб з Аляксандрам-Эліэзэрам таксама быў другім. Першы муж, Ешыва Бахер, зь якім яны мелі дачку Ганну, быў адлучаны ад царквы праз жаданьне вывучаць клясычныя мовы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080114031251/http://ilania-ivil.tripod.com/family/id5.html Niswitzski/Russotto/Abileah Branch]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Хаім Нясьвіскі пачаў кар’еру [[рэгент]]ам хору [[Сынагога|сынагогі]] «Тэгарат га-кадэш» у [[Вільня|Вільні]]. Ажаніўшыся з выпускніцай [[Віленская кансэрваторыя|Віленскай кансэрваторыі]] Люізай Русота, узяў прозьвішча жонкі. У [[1891]] пераехалі ў [[ЗША]], дзе Хаім неўзабаве зрабіўся вядучым аранжыроўнікам ды папулярызатарам жыдоўскай музыкі. З [[1896]] — [[дырыгент]] і [[кампазытар]] у нью-ёркскім тэатры «Лібэрці».

У [[1899]] скончыў кар’еру музыкі і заняўся асьветніцкай дзейнасьцю, заснаваў нотнае выдавецтва.

У [[1908]]—[[1917]] — [[кантар]] сынагогі «Ізраэль» у нью-ёркскім раёне Паркўэй. З моманту заснаваньня Амэрыканскай асацыяцыі кантараў — кіраўнік яе хору.

Быў адным з заснавальнікаў нью-ёркскага таварыства аматараў расейскай опэры пры тэатры «Талія».

Генры Русота сканаў у [[Нью-Ёрк]]у [[14 лютага]] [[1925]].

== Творчасьць ==
Першай буйной працай Хаіма Русота была аранжыроўка музыкі Аўрама Гальдфадэна да спэктаклю «Ахашвэраш», а найбольш вядомы аўтарскі твор — музыка да спэктаклю «Шашана» (ружа) паводле п’есы Нахума-Мэіра Шайкевіча ў нью-ёркскім тэатры «Лібэрці».

Запісаў амаль 2 тысячы аранжыровак і арыгінальных мэлёдыяў, выдадзеных дзясяткамі тысячаў асобнікаў.

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160304134550/http://yiddishmusic.jewniverse.info/russotohenry/ Henry A. Russotto (Chaim Niswitzski) (1869-1925)]{{ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Русота, Генры}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ружанах]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]]
[[Катэгорыя:Дырыгенты ЗША]]
[[Катэгорыя:Кампазытары ЗША]]
[[Катэгорыя:Беларускія жыды]]</text>
      <sha1>pdbk2c9yq2iqjnhmskougnzsx76u8ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэгенц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112170</id>
    <revision>
      <id>2699707</id>
      <parentid>2587858</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3722" sha1="ooqlpmjm2kmz695c2u2fia1tajtm5za" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Брэгенц
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Брэгенцу
|Назва на мове краіны                 = Bregenz
|Код мовы назвы краіны                = de
|Краіна                               = Аўстрыя
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = Зямля
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Форарльбэрг]]
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 47
 |Шырата хвілінаў                     = 30
 |Шырата сэкундаў                     = 18
|Даўгата паўшар’е                     = усходняе
 |Даўгата градусаў                    = 9
 |Даўгата хвілінаў                    = 44
 |Даўгата сэкундаў                    = 57
}}
'''Брэ́генц''' ({{мова-de|Bregenz}}) — горад на крайнім захадзе [[Аўстрыя|Аўстрыі]], сталіца фэдэральнай зямлі [[Форарльбэрг]], разьмешчаны на беразе [[Бодэнскае возера|Бодэнскага возера]], ля падножжа [[Брэгенцэрвальд]]у. Насельніцтва 29 806 жыхароў (на 1 студзеня 2018 году).

== Гісторыя ==
Першае паселішча на тэрыторыі Брэгенцу ўзьнікла каля 1500 г. да н. э. Каля [[500 да н. э.|500 году да н. э.]] сюды прыходзяць [[кельты]]: іх паселішча мае назву Брыгантыён. У [[15 да н. э.|15 г. да н. э.]] рымляне заснавалі на гэтым месцы горад Брыгантыюм, які меў свой форум, базыліку, крытыя гандлёвыя рады. У 233 і 259/260 гадах горад быў разбураны [[Аляманы|аляманамі]], якія крыху пазьней (з 470 г.) засялілі гэтыя землі. У сярэднявеччы Брэгенц меў права ладзіць штотыднёвы рынак. З 1451 г. належыць княскай сям’i [[Габсбургі|Габсбургаў]]. У 1647 захоплены [[швэды|швэдамі]]. У 1815 годзе становіцца часткай Каралеўства [[Баварыя|Баварыі]], але ў 1815 г., згодна [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]], стаў часткай [[Аўстрыя|Аўстрыі]].

== Культура ==
Штогод у ліпені й жніўні ў Брэгенцы ладзіцца Музычны фэст (клясыка): для гэтага на [[Бодэнскае возера|возеры]] пабудавана спэцыяльная пляцоўка.

== Славутасьці ==
* Касьцёл Сьв. Гала (пабудаваны ў 1097 г., цалкам перабудаваны ў стылі [[барока]] ў 1738)
* Вежа Сьв. Мартына (1602 г.)
* Будынак на вул. Кірхштрасэ, 29 — дом з самым вузкім фасадам у [[Эўропа|Эўропе]] (шырыня 57 см).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210518034905/https://www30.bregenz.at/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Гарады Аўстрыі]]</text>
      <sha1>ooqlpmjm2kmz695c2u2fia1tajtm5za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вячаслаў Рагойша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115697</id>
    <revision>
      <id>2699845</id>
      <parentid>2650241</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9122" sha1="t4dzwf3mlwnhqo6d1lqtelw5r889gj9" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Вячаслаў Рагойша
|арыгінал імя        = Вячаслаў Пятровіч Рагойша
|партрэт             =
|памер               = 
|апісаньне           = 
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = беларускі філёляг, літаратуразнаўца
|дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|5|6|1942|1}}
|месца нараджэньня   = в. [[Ракаў]], [[Валожынскі раён]], [[Менская вобласьць]]
|дата сьмерці        = 
|месца сьмерці       = 
|бацька              = 
|маці                = 
|сужэнец             = 
|дзеці               = 
|узнагароды          = 
|палічка             = http://knihi.com/Viacaslau_Rahojsa/
|сайт                = 
|дадаткова           = 
|commons             = 
}}
'''Вячаслаў Рагойша''' (5 чэрвеня 1942 году, [[Ракаў]] — 7 лістапада 2025) — [[беларус]]кі [[філёляг]], [[літаратуразнаўца]].

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся 5 чэрвеня 1942 году ў в. [[Ракаў]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] ў сялянскай сям’і.

Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] па спэцыяльнасьці «[[беларуская мова]] і літаратура» (1963).

Доктар філялягічных навук. Прафэсар. Загадчык катэдры тэорыі літаратуры [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Акадэмік Міжнароднай акадэміі навук [[Эўразія|Эўразіі]]. Сябра вучонай рады філялягічнага факультэту [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]] і вучонай рады Нацыянальнага навукова-асьветніцкага цэнтру імя [[Францішак Скарына|Ф. Скарыны]] пры [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|міністэрстве адукацыі]].
 
Старшыня [[Міжнародны фонд Янкі Купалы|Міжнароднага фонду Янкі Купалы]] (з 1996 году). Арганізатар міжнароднай навуковой канфэрэнцыі «[[Ракаў]]скія чытаньні» (з 1996 году).

Тэма кандыдацкае дысэртацыі: «Паэтыка [[Максім Танк|Максіма Танка]]: Культура вобраза. Характар верша» (1967). Тэма доктарскае дысэртацыі: «Беларуская паэзія 20 стагодзьдзя ў кантэксьце ўсходнеславянскіх літаратураў: Тыпалёгія, рэцэпцыя, мастацкі пераклад» (1993).

Аўтар больш чым 800 навуковых публікацыяў і дасьледаваньняў па гісторыі і тэорыі беларускай літаратуры, беларуска-славянскіх літаратурных узаемасувязяў, па вершазнаўстве, праблемах тэорыі і практыкі мастацкага перакладу, паэтыцы літаратурнага твору&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310151344/http://www.philology.bsu.by/component/option,com_contact/task,view/contact_id,166/ Асноўныя навуковыя і навукова-мэтадычныя публікацыі В. Рагойшы]&lt;/ref&gt;, зь якіх амаль 300 — асноўныя навуковыя працы, у тым ліку 16 манаграфіяў&lt;ref&gt;[http://zviazda.by/second.html?r=18&amp;p=33&amp;archiv=16042004 «Звязда», 16 красавіка 2004 году]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Першым дасканала дасьледваў рукапісы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і знайшоў падчас гэтай працы дзясятак новых твораў беларускага клясыка&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = Будкін| імя = Сяргей| аўтарlink = | cуаўтары = | дата публікацыі = 7 траўня 2008 году | url = http://bas.racyja.com/news/materyyaly/kultura/3011.html| загаловак = «Баравікі» Купалы| фармат = | назва праекту = [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускае радыё «Рацыя»]]| выдавец = | дата = 10 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; Пісаў успаміны пра пісьменьніка [[Уладзімер Караткевіч|Ўладзімера Караткевіча]]&lt;ref name=&quot;рагойшаўспаміны&quot;&gt;Дзесяць саг пра Караткевіча / Вячаслаў Рагойша. — Менск : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], [[2020]]. — 167 с. — (Люстэрка лёсу). ISBN 978-985-02-2013-4.&lt;/ref&gt;.

== Навуковыя творы ==
* Уводзіны ў літаратуразнаўства. Вершаванне: курс лекцый. — Мінск: [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]], 2002. — 140 с.
* Рукапісная спадчына Янкі Купалы: каталог / навук. рэд. і аўтар прадмовы В. П. Рагойша. — Мінск: Чатыры чвэрці, 2008. — 480 с.
* Паэтычны слоўнік. Выданьне трэцяе. — Мінск: Беларуская навука, 2004&lt;ref&gt;[http://belkabinet.by/_ld/0/61_sloynik_ragoush.pdf  Паэтычны слоўнік]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Беларускае вершаваньне. Вучэбны дапаможнік для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў па філалагічных спецыяльнасцях. — Мінск: [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]], 2010&lt;ref&gt;[http://www.philology.bsu.by/documents/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E/%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%92.%D0%9F/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5.doc Беларускае вершаваньне]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Дзесяць саг пра Караткевіча / Вячаслаў Рагойша. — Менск : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], [[2020]]. — 167 с. — (Люстэрка лёсу). ISBN 978-985-02-2013-4.
== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160312231442/http://lit-bel.org/by/friends/360/581.html  Саюз беларускіх пісьменнікаў]
* [https://web.archive.org/web/20111011044348/http://slovo.ws/bio/bel/15/0002.html  Біяграфія на slovo.ws]
* [https://web.archive.org/web/20070310151344/http://www.philology.bsu.by/component/option,com_contact/task,view/contact_id,166/ Біяграфія на старонцы філялягічнага факультэту [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]] ]

{{Янка Купала}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рагойша, Вячаслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ракаве]]
[[Катэгорыя:Беларускія навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія лексыкографы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія філёлягі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Купалазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Дактары філялягічных навук]]</text>
      <sha1>t4dzwf3mlwnhqo6d1lqtelw5r889gj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пакроўск (Якутыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117858</id>
    <revision>
      <id>2699827</id>
      <parentid>2065420</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="dahcyzq7yv4dtpqt6qtfjtxgkxmj3ew" xml:space="preserve">{{Населены пункт}}
{{Іншыя значэньні|Пакроўск}}
'''Пакроўск''' ({{мова-ru|Покровск}}, {{мова-sah|Покровскай}}) — места (з 1997) у [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]], адміністрацыйны цэнтар Хангаласкага ўлусу (раёну) [[Якутыя|Рэспублікі Саха (Якутыя)]]. Разьмешчаны на левым беразе ракі [[Лена]], у 78 км на паўднёвы захад ад [[Якуцк]]у. Насельніцтва 11 тыс. чал. (2006), 10 223 чал. (2010). Аэрапорт, рачная прыстань.
    
Заснаваны ў 1682 г. У 1941 году атрымаў статус пасёлка гарадзкога тыпу.

Існуе завод будаўнічых матэрыялаў, асфальтабітумны завод, завод па агранцы [[алмаз]]аў, лясгас, камбікормавы завод.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Покровск. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 34.

[[Катэгорыя:Гарады Якутыі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1682 годзе]]</text>
      <sha1>dahcyzq7yv4dtpqt6qtfjtxgkxmj3ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699835</id>
      <parentid>2699827</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+каардынаты</comment>
      <origin>2699835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="rx81bx08xiuui673m796651c181h81a" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е   = паўночнае
 |Шырата градусаў  = 61
 |Шырата хвілінаў  = 29
 |Шырата сэкундаў  = 
|Даўгата паўшар’е  = усходняе
 |Даўгата градусаў = 129
 |Даўгата хвілінаў = 09
 |Даўгата сэкундаў = 
}}
{{Іншыя значэньні|Пакроўск}}
'''Пакроўск''' ({{мова-ru|Покровск}}, {{мова-sah|Покровскай}}) — места (з 1997) у [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]], адміністрацыйны цэнтар Хангаласкага ўлусу (раёну) [[Якутыя|Рэспублікі Саха (Якутыя)]]. Разьмешчаны на левым беразе ракі [[Лена]], у 78 км на паўднёвы захад ад [[Якуцк]]у. Насельніцтва 11 тыс. чал. (2006), 10 223 чал. (2010). Аэрапорт, рачная прыстань.
    
Заснаваны ў 1682 г. У 1941 году атрымаў статус пасёлка гарадзкога тыпу.

Існуе завод будаўнічых матэрыялаў, асфальтабітумны завод, завод па агранцы [[алмаз]]аў, лясгас, камбікормавы завод.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Покровск. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 34.

[[Катэгорыя:Гарады Якутыі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1682 годзе]]</text>
      <sha1>rx81bx08xiuui673m796651c181h81a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Густаў Майрынк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118093</id>
    <revision>
      <id>2699876</id>
      <parentid>2698888</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4378" sha1="49smnqj3fa2jlll5s9377s48o5vebf2" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Густаў Майрынк
|Арыгінал імя        = Gustav Meyrink
|Жанчына             = 
|Партрэт             = Gustav_Meyrink_3.png
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|19|1|1868}}
|Месца нараджэньня   = [[Вена]], [[Аўстра-Вугоршчына]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|4|12|1932}}
|Месца сьмерці       = Штарнбэрг, [[Баварыя]], [[Ваймарская рэспубліка]]
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = [[празаік]]
|Гады актыўнасьці    = 1903—1927
|Напрамак            = [[экспрэсіянізм]]
|Жанр                = 
|Мова                = нямецкая
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Густаў Майрынк''' ({{мова-de|Gustav Meyrinck}}; {{Нарадзіўся|19|1|1868}}, [[Вена]] — {{Памёр|4|12|1932}}, Штарнбэрг) — аўстрыйскі [[пісьменьнік]], прадстаўнік г. зв. «чорнай рамантыкі».

Аўтар раманаў «Голем» (1915; бел. пер. [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухі]]), «Зялёны твар» (1917), «Вальпургіева ноч» (1917; бел. пер. [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухі]]), «Анёл з заходняга вакна» (1927), зборніка навэляў «Чароўны рог нямецкага шпега» (1913), іншых твораў.

== Бібліяграфія ==
* «Гарачы салдат» (Der heiße Soldat, 1903)
* «Архідэі: Дзіўныя гісторыі» (Orchideen. Sonderbare Geschichten, 1904)
* «Кабінет васковых фігур» (Wachsfigurenkabinett, 1907)
* «Чароўны рог нямецкага абывацеля» (Des deutschen Spießers Wunderhorn, 1909)
* «Ліловая сmмерць» і іншыя апавяданmні (Der violette Tod und andere Novellen, 1913)
* «Голем» (Der Golem, 1914)
* «Зялёны твар» (Das grüne Gesicht, 1916)
* «Вальпургіева ноч» (Walpurgisnacht, 1917)
* «Белы дамініканец» (Der weiße Dominikaner, 1921)
* «Анёл заходняга вакна» (Der Engel vom westlichen Fenster, 1927)

== Беларускія пераклады ==
* Голэм: раман / пераклад з нямецкай [В. Сёмухі]. — Мінск : З. Колас, 2006. — 289, [1] с. — (Літаратурная скарбонка).
* Ноч Вальпургіі; Белы дамініканец: раманы / Густаў Майрынк. — Мінск : Зміцер Колас, 2014. — 317, [2] с. — (Littera scripta).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://litaratura.org/chytalnya?artid=96 Ноч Вальпургіі]
* [https://litaratura.org/chytalnya?artid=98 Белы Дамініканец]
* [https://web.archive.org/web/20210102182604/http://prajdzisvet.org/text/329-chalaviek-na-butli.html Чалавек на бутлі. Апавяданне]
* [[Натальля Ламека]]. [https://web.archive.org/web/20220929172932/http://prajdzisvet.org/critique/14-kantseptsyja-dvajnoha-bachannia-susvietu-u-navelistytsy-hustava-majrynka-.html Канцэпцыя «двайнога бачаньня» сусьвету ў навэлістыцы Густава Майрынка] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Накід:Пісьменьнік}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Майрынк, Густаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вене]]
[[Катэгорыя:Аўстрыйскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Літаратары-экспрэсіяністы]]</text>
      <sha1>49smnqj3fa2jlll5s9377s48o5vebf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белы таўсталобік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119734</id>
    <revision>
      <id>2699699</id>
      <parentid>2609933</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="51pdf4ny6okwgz6dv3k6jjgleemd88a" xml:space="preserve">{{Таксанамічная інфармацыя
|Назва            = Белы таўсталобік
|Выява            = Hypophthalmichthys molitrix adult.jpg
|Подпіс да выявы  = 
|Надцарства       = 
|Царства          = [[Жывёлы]]
|Падцарства       = 
|Група            = 
|Разьдзел         = 
|Падразьдзел      = 
|Надтып           = 
|Тып              = [[Хордавыя]]
|Падтып           = 
|Нададдзел        = 
|Аддзел           = 
|Пададдзел        = 
|Надкляса         = 
|Кляса            = [[Прамянёвапёрыя рыбы]]
|Падкляса         = 
|Інфракляса       = 
|Надатрад         = 
|Надпарадак       = 
|Атрад            = [[Карпападобныя]]
|Парадак          = 
|Падатрад         = 
|Падпарадак       = 
|Інфраатрад       = 
|Інфрапарадак     = 
|Надсямейства     = 
|Сямейства        = [[Карпавыя]]
|Падсямейства     = 
|Трыба            = 
|Падтрыба         = 
|Род              = [[Таўсталобікі]]
|Падрод           = 
|Сэкцыя           = 
|Від              = '''Белы таўсталобік'''
|Віды             = 
|Падвід           = 
|Падвіды          = 
|Бяз рангу        = 
|Лацінская назва  = Hypophthalmichthys molitrix
|Назва разьдзелу даччыных таксонаў = 
|Даччыныя таксоны = 
|Мапа             = 
|Шырыня мапы      = 
|Подпіс мапы      = 
|Спасылка ў Віківідах = Hypophthalmichthys molitrix
|Commons          = Category:Hypophthalmichthys molitrix
|ITIS             = 163691
|NCBI             = 13095
}}
'''Белы таўсталобік'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200713005306/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F125.html «Пазваночныя жывёлы Расеі»: белы таўсталобік]&lt;/ref&gt;,'''звычайны таўсталобік'''&lt;ref name=&quot;sokolov1984&quot;/&gt; або '''таўсталобік'''&lt;ref name=&quot;sokolov1984&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = Сокалаў У.Я.|загаловак = Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский-русский-английский-немецкий-французский|Месца = М.|Выдавецтва = Русский язык|Год = 1984|Старонкі = 142|Старонак = 352|Isbn =}}&lt;/ref&gt; ({{мова-la|Hypophthalmichthys molitrix}}) — буйная зграйная [[пэлягічны арганізм|пэлягічная]] рыба.

Насяляе басэйн [[Амур]]у. Від шырока акліматызаваны ў эўрапейскай частцы [[Расея|Расеі]] і [[Цэнтральная Азія|Сярэдняй Азіі]]. Дасягае даўжыні каля 100 см і масы 40 кг. Луска дробная. Сілкуецца зялёнай воднай масай. Зімуе ў глыбокіх ямах і ў глыбокім сьне.

Белы таўсталобік — зграйная прэснавадная рыба сярэдніх памераў. Цела высокае, пакрытае дробная серабрыстай луской сьветлага колеру. Сілкуецца мікраскапічным багавіньнем — фітаплянктонам, таму гэтая рыба зьяўляецца выдатным мэліяратарам [[вадаём]]аў. Пры дапамозе свайго цадзільнага ротавага апарату белы таўсталобік прафільтроўвае зацьвілую, зялёную і каламутную ад дэтрыту ваду. Таму калі вы хочаце, каб у вашай сажалцы пастаянна была празрыстая вада, то вельмі мэтазгодна, акрамя фільтрацыйных сыстэмаў, запусьціць у вадаём белага таўсталобіка.

Што тычыцца памераў, то від зьяўляюцца рыбай сярэдняга памеру, так што трымаць яго можна і ў ня вельмі буйных сажалках.

== Дадатковыя зьвесткі ==
Улетку 1996 г. у межах [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай вобласьці]] на Кахоўскім вадасховішчы поруч з Высшатарасаўкая прамыславікамі быў злоўлены таўсталобік пярэсты вагой 51 кг&lt;ref&gt;[http://fish-news.teia.org/t-lob.htm Таўсталобік Hypophthalmichthys molitrix]&lt;/ref&gt;. У ліпені 2011 году ў вадасховішчы Рэфцінской ДРЭС злоўлены таўсталобік вагой каля 40 кг&lt;ref&gt;[http://www.lifenews.ru/news/63251 Гіганцкую рыбу-мутанта вылавілі на Ўрале]&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Пярэсты таўсталобік]] (''Aristichthys nobilis'')&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200713005306/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F125.html «Пазваночныя жывёлы Расеі»: пярэсты таўсталобік]&lt;/ref&gt; — іншая далёкаўсходняя рыба, акліматызаваная ў [[Эўропа|Эўропе]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20200713005306/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F125.html «Пазваночныя жывёлы Расеі»: белы таўсталобік]
* [https://web.archive.org/web/20111222053643/http://www.extremal.od.ua/publ/rybalka/obshhij_razdel/tolstolobiki_i_belye_amury_kto_oni/9-1-0-3 «Таўсталобікі і белыя амуры — хто яны». Артыкул Аляксандра Валашкевіча, іхтыёляга, кандыдата біялягічных навук, дырэктара Дунайскага біясфэрнага запаведніка]

[[Катэгорыя:Прамянёвапёрыя]]</text>
      <sha1>51pdf4ny6okwgz6dv3k6jjgleemd88a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуськалій</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119991</id>
    <revision>
      <id>2699691</id>
      <parentid>2670452</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66207" sha1="mdxvdbnzdmxrb23b80ambgnsqndjzcg" xml:space="preserve">{{Каардынаты|52|46|54|паўночнае|27|32|18|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія 
|назва               = «Беларуськалій»
|лягатып             = 2025 Беларуськалій эмблема.png
|выява               = 
|тып                 = [[адкрытае акцыянэрнае таварыства]]
|лістынг на біржы    = [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларусь]]: [https://www.bcse.by/investors/issuer/600122610 Т3021]
|дэвіз               = Флягман калійнай прамысловасьці
|заснаваная          = {{Дата пачатку|21|6|1958|1}}
|заснавальнікі       = [[Савет народная гаспадаркі Беларускай ССР]]
|краіна = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне       = [[Менская вобласьць]]
|адрас = [[Салігорск]], [[Вуліца Каржа (Салігорск)|вуліца Каржа]], дом 5&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/kontakty/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;
|ключавыя фігуры     = [[Андрэй Аляксеевіч Рыбакоў|Андрэй Рыбакоў]] ([[генэральны дырэктар]]), [[Андрэй Барысавіч Пятроўскі|Андрэй Пятроўскі]] ([[галоўны інжынэр]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/direction/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;
|галіна              = [[горная справа]]
|прадукцыя           = [[хлярыд калю]], [[азот]]на-[[фосфар]]на-калійныя [[Угнаеньні|ўгнаеньні]] і [[тук]]асумесі, [[хлёрысты натр]], [[галіт]], кармовая і [[харчовая соль]], [[гіпахлярыт натру]], [[саляная кісьля]], [[гідрат вокісу калю]]
|абарачэньне         = {{Рост}}4,797 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]] (2019 год; 2,280 млрд $)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Інфармацыя пра ААТ «Беларуськалій» за 2019 год (2,1036 рублёў за даляр)|спасылка=https://epfr.gov.by/organizations/4601|выдавец=Адзіны партал фінансавага рынку Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=25 сакавіка 2020|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;
|апэрацыйны прыбытак = {{Рост}}1,146 рублёў (2019 год; 544,9 млн $)
|чысты прыбытак      = {{Рост}}937,5 рублёў (2019 год; 445,6 млн $)
|лік супрацоўнікаў   = 16 000 (2025 год)
|матчына кампанія    = «[[Белнафтахім]]»
|даччыныя кампаніі   = «[[Беларуская калійная кампанія]]»
|аўдытар             = 
|сайт                = [https://belaruskali.by/by/ belaruskali.by/by]
}}
'''«Беларуська́лій»''' — дзяржаўнае [[прадпрыемства]] Беларусі па здабычы калійнай солі, заснаванае ў чэрвені 1958 году ў якасьці «[[Старобін]]скага калійнага камбінату» (цяпер [[Салігорскі раён]]).

На 2025 год сыравінную базу складалі Старобінскае і [[Петрыкаў]]скае радовішчы калійных соляў з агульнымі запасамі на 6,4 млрд тонаў, што забясьпечвала працу на прынамсі 130 гадоў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб прадпрыемстве|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. Меў 6 [[Шахта|руднікоў]] і прадстаўніцтвы ў Аўстрыі ([[Вена]]) ды Летуве ([[Вільня]]). Вырабляў калійныя ўгнаеньні ды харчовую соль, якія большасьцю пастаўляе за мяжу. На дзель прадпрыемства ў 2010 годзе прыпадала 16% сусьветнай вытворчасьці калю (8,6 млн [[тона]]ў)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Ганна Кот|дата публікацыі = 19 жніўня 2011|url = http://news.belta.by/by/print?id=636464|загаловак = «Беларуськалій» за I паўгодзьдзе павялічыў чысты прыбытак у 4,2 раза да Br2,5 трлн.|назва праекту = Эканоміка|выдавец = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата = 6 лютага 2012}}&lt;/ref&gt;.

Паводле зьвестак [[Міжнародная асацыяцыя ўгнаеньняў|Міжнароднай асацыяцыі ўгнаеньняў]] на дзель прыдпрыемства прыпадае сёмая частка сусьветнага аб’ёму вытворчасьці калійных угнаеньняў. Прадукцыя пастаўляецца ў [[Эўропа|Эўропу]], [[Далёкі Ўсход|Усходнюю Азію]], краіны [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвую Афрыку]], [[Індыя|Індыю]], [[Кітай]], [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвую]] і [[Паўночная Амэрыка|Паўночную Амэрыку]], усяго экспартуючы прадукцыю больш за 70 краінаў сьвету&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716175040/http://www.kali.by/company/ О предприятии]. Афіцыйны сайт кампаніі&lt;/ref&gt;.

== Вытворчасьць ==
На 2025 год «Беларуськалій» меў [[Старобін]]скае калійнае радовішча ў якасьці асноўнага на паўночны ўсход ад [[Салігорск]]у, якое было адным з найбольшых у сьвеце. Вытворчасьць месьцілася ў Салігорску і [[Петрыкаў|Петрыкаве]] (Гомельская вобласьць), дзе было новае радовішча, ды ўлучала 7 [[руднік]]оў і 5 абагачальных фабрыкаў. Сярод найноўшых [[Вызна|Чырвонаслабодзкі]] руднік працягнуў працу 2-й рудаўправы больш як на 40 гадоў, а ўведзены ў 2012 годзе [[Бярозаўка (Салігорскі раён)|Бярозаўскі]] руднік дадаў 247 млн т запасаў. У траўні 2019 году пачалі будоўлю [[Дарасіна|Дарасінскага]] рудніка з запасамі на 180 млн т. На 3-й  4-й рудаўправах далейшыя запасы руды знаходзіліся на глыбіні звыш 1000 м. У 2021 годзе запусьцілі «Петрыкаўскі горна-абагачальны камбінат» з запасамі калійнай руды на 1,8 млрд т на паўночны ўсход ад Петрыкава&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вытворчасьць|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.
* ''Першая рудаўправа''. Заснаваная 5 кастрычніка 1958 году. Распрацоўвала першы калійны гарызонт. Падтрымлівала сыравінную базу за кошт [[Бярозаўка (Салігорскі раён)|Бярозаўскага]] рудніка ([[Зажэвіцкі сельсавет]]). Сыльвінітавая абагачальная фабрыка (САФ) ў яе складзе вырабляла: дробны, грануляваны і дробнагрануляваны [[хлёрысты каль]], [[ёд]]аваную і проста харчовую каменную, а таксама рассыпную і брыкетавую кармовую павараную [[соль]], тэхнічны [[хлёрысты натр]], мінэральны канцэнтрат [[галіт]] і [[тук]]асумесі. Для ўпакоўкі грануляванага калю і галіту выкарыстоўвалі [[Мяккі кантэйнэр|мяккія кантэйнэры]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Першая рудаўправа|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/1-rudoupravlenie/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Salihorsk (Soligorsk) Kaliy-2 p3.jpg|значак|280пкс|2-я рудаўправа «Беларуськалію» (2014 год)]]
* ''Другая рудаўправа''. Закладзены ў верасьні 1961 году пад руднік каля вёскі [[Радкава]] ([[Краснадворскі сельсавет]]). Пачала існаваньне 23 сьнежня 1965 году ў якасьці «Другага Салігорскага калійнага камбінату». 8 траўня 2009 году дадалі [[Вызна|Чырвонаслабодзкі]] руднік. Яе фабрыка вырабляла дробны хлёрысты каль маркі «С» для пастаўкі за мяжу, а таксма грануляваны і дробнагрануляваны&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Другая рудаўправа|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/2-rudoupravlenie/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.
* ''Трэцяя рудаўправа''. Закладзеная ў лютым 1965 году. Пачала існаваньне 19 сьнежня 1969 году ў якасьці «Трэцяга Салігорскага калійнага камбінату». Ад 1995 году займела [[цэх]] рэагента-дэпрэсатара магутнасьцю 2200 т за год, а таксама цэх перапрацоўкі [[Бульба|бульбы]] на 13 000 т за год. Ад 2013 году мела цэх складана-зьмяшаных азотна-фосфарна-калійных угнаеньняў маркі 13-13-21. Сярод іншага, валодаў пляцоўкай складаваньня [[галіт]]авых адкідаў з намываньнем пласт-пліты на адпрацаваную акваторыю шласховішча. Аснашчалася найноўшымі ачышчальнымі камбайнамі. Яе фабрыка выпускала: дробны, грануляваны і дробнагрануляваны хлёрысты каль, [[азот]]на-[[фосфар]]на-калійныя (АФК) ўгнаеньні, фільтраваны тэхнічны бульбяны [[крухмал]] і тэхнічныя бульбяныя [[жамерыны]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Трэцяя рудаўправа|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/3-rudouravlenie/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.
** ''Цэх азотна-фосфарна-калійных (АФК) угнаеньняў''. Прыняты ў карыстаньне 25 чэрвеня 2013 году. Вырабляў складана-зьмяшаныя АФК угнаеньні маркі 13-13-21 шляхам зьмешваньня і грануляваньня азоту, [[Пяцівокіс фосфару|пяцівокісу фосфару]] і [[Вокіс калю|вокісу калю]]. Ва ўгнаеньні маглі дадаваць дзьвюхвалетныя [[медзь]], [[цынк]] і [[манган]], а таксама [[Бор (элемэнт)|бор]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэх вытворчасьці АФК угнаеньняў|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/tsekh-po-proizvodstvu-npk-udobreniy/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.
* ''Чацьвертая рудаўправа''. Закладзеная ў 1971 годзе між вёсак [[Зажэвічы]] і [[Старыя Цярушкі]] для вытворчасьці [[Харчовая соль|харчовай солі]] з адкідаў солеадвалаў і бясхлёрных угнаеньняў у выглядзе [[Сульфат калю|сульфату калю]]. Запушчаная 15 сьнежня 1978 году ў якасьці «Чацьвертага Салігорскага калійнага камбінату». У 1981 годзе стварылі аддзяленьні грануляцыі магутнасьцю 748 тыс. т 100-адсоткавага [[Вокіс калю|вокісу калю]]. У 1993 годзе запусьцілі 2-ю чаргу на 2,4 млн т за год. У 2001 годзе наладзілі вытворчасьць 98-адсоткавых дробназярністых і буйнакрышталічных вырабаў. У 2003 годзе падвялі [[газаправод]], які дазволіў замяніць [[Мазута|мазуту]] на прыродны газ. У 2015 годзе запусьцілі цэх мэмбраннага [[электроліз]]у (ЦМЭЛ). У 2018 годзе займела новую ўстаноўку рэгуляванай вакуўм-[[Крышталізацыя|крышталізацыі]] магутнасьцю 1,5 млн т за год для атрыманьня абяспыленага хлёрыстага калю. Яе сыльвінітавая абагачальная фабрыка вырабляла: тэхнічны дробны, абяспылены, грануляваны  і проста дробны, грануляваны і дробнагрануляваны хлёрысты каль, а таксама тэхнічны хлёрысты каль маркі В, мінэральны канцэнтрат [[галіт]] маркі В і [[Рапа|рапу]] хлярыду калю і [[натр]]у&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Чацьвертая рудаўправа|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/4-rudoupravlenie/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.
** ''Цэх мэмбраннага [[электроліз]]у''. Уведзены ў дзеяньне ў 2015 годзе. Выпускаў да: 12 500 т [[Гідраксыд калю|гідраксыду калю]] і 7050 т [[Саляная кісьля|салянай кісьлі]] ў пераліку на 100 %, а таксама 4800 т гіпахлярыту натру з засяроджаньнем 190 г/[[літар]] як абеззаражвальнік&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэх мэмбраннага электролізу|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/tsekh-membrannogo-elektroliza/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 
* ''[[Петрыкаў]]ская рудаўправа''. Закладзеная 27 жніўня 2014 году. Запушчаная 27 жніўня 2021 году ў якасьці «Петрыкаўскага горна-абагачальнага комплексу». Месьцілася на захадзе [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]]. Налічвала 8 калійных гарызонтаў з запасамі 2,2 млн т на глыбіні да 1200 м, якія выявілі ў 1966 годзе на Петрыкаўскім радовішчы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Петрыкаўская рудаўправа|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/proizvodstvo/petrikovskoe-rudoupravlenie/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Вырабы ==
На 2025 год «Беларуськалій» вырабляў:
* грануляваны і дробны [[хлёрысты каль]] флятацыйнай і галюргічнай апрацоўкі, у тым ліку тэхнічны (як і абяспылены) марак «А» і «Б»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Каль хлёрысты тэхнічны|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/kaliy-khloristyy-tekhnicheskiy/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* [[азот]]на-[[фосфар]]на-калійныя (АФК) [[Угнаеньні|ўгнаеньні]] з азоту, [[Пяцівокіс фосфару|пяцівокісу фосфару]] і [[Вокіс калю|вокісу калю]] пры даданьні макраэлемэнтаў [[Вокіс магну|вокісу магну]], [[Вокіс кальцу|вокісу кальцу]], [[Серка|серкі]] і [[Вокіс натру|вокісу натру]], а таксама мікраэлемэнтаў [[Бор (элемэнт)|бору]], [[манган]]у, [[цынк]]у, [[Медзь|медзі]] і [[малібдэн]]у на запыт&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Угнаеньні азотна-фосфарна-калійныя комплексныя|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/npk-udobreniya/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* азотна-фосфарна-калійныя [[тук]]асумесі з 80 марак гранулаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тукасумесі азотна-фосфарна-калійныя|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/tukosmesi-npk/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* тэхнічны [[хлёрысты натр]] марак «А», «Б» і «В» для распушчэньня ў вадзе&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Натр хлёрысты тэхнічны|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/natriy-khloristyy-tekhnicheskiy/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* [[галіт]] як мінэральны канцэнтрат з тэхнічнага хлёрыстага натру і дамешкаў для распушчэньня ў вадзе&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіт|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/galit/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* [[Харчовая соль|харчовую]] каменную соль, у тым ліку [[ёд]]аваную&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Соль каменная харчовая павараная|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/sol-pishchevaya/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;, і кармавую павараную [[соль]], у тым ліку брыкетаваную&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Соль павараная кармовая|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/sol-kormovaya/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* [[гіпахлярыт натру]] як абеззаражвальнік пітной [[Вада|вады]], плавальных [[басэйн]]аў, побытавых і прамысловых сьцёкаў, а таксама як адбельвальнік [[Тканіна|тканіны]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гіпахлярыт натру|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/gipokhlorit-natriya/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* сынтэтычную тэхнічную [[Саляная кісьля|саляную кісьлю]] для [[Мэталюргія|мэталюргіі]] і мэдычнай прамысловасьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Саляная кісьля|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/kislota-solyanaya/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;;
* [[Гідрат вокісу калю|гідрат вокісу калю]] для вытворчасьці сынтэтычнага [[каўчук]]а і [[Плястмаса|плястмасы]], [[электраліт]]аў для акумулятараў і бія[[Дызэльнае паліва|дызэльнага паліва]] як каталізатар&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гідрат вокісу калю|спасылка=https://belaruskali.by/by/products/kaliya-gidrat-okisi-/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== За савецкім часам ===
Увесну 1949 году доктар геоляга-мінэралягічных навук [[Герасім Багамолаў]], які быў аўтарам геалягічнай мапы карэнных адкладаў Беларусі, стаў суадкрывальнікам [[Старобін]]скага радовішча калійных соляў ([[Бабруйская вобласьць]]), якое было адным з найбуйнейшых у сьвеце. 11 траўня 1949 году пачалі бурэньне першай выведкавай сьвідравіны. 9 ліпеня 1949 году з глыбіні 349 м узьнялі першы керн з крышталямі [[сыльвініт]]у. 3 чэрвеня 1958 году Савет міністраў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] ухваліў Пастанову № 360 «Аб будаўніцтве Старобінскага калійнага камбінату» ([[Менская вобласьць]]). 9 чэрвеня 1958 году [[Міністэрства будаўніцтва Беларускай ССР]] зацьвердзіла Загад № 270 па арганізацыі будаўнічага трэсту № 3 для будоўлі, у склад якога ўвайшлі домаўправа, праектна-каштарысная група, [[лябараторыя]] і 3 управы начальніка працаў: № 15 са [[Слуцак|Слуцку]], а таксама новаствораныя № 122 і 123. 21 чэрвеня 1958 году на падставе Загаду начальніка ўправы шкляной і хімічнай прамысловасьці [[Савет народнай гаспадаркі Беларускай ССР|Савета народнай гаспадаркі Беларускай ССР]] № 174 выдалі Загад № 1 па «Старобінскім калійным камбінаце» («СКК»), што стала датай яго заснаваньня. Абавязкі кіраўніка «СКК» усклалі на [[Алег Сяргеевіч Цімафееў|Алега Цімафеева]]. 12 жніўня 1958 году заклалі першы камень будоўлі [[Салігорск]]у&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя прадпрыемства|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/history/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

У 1959 годзе ўсталявалі першы [[капёр]] (копэр). 25 красавіка 1960 году збудавалі першы ў Беларусі рудапраходніцкі капёр над рудным ствалом № 2 «Першага Салігорскага калійнага камбінату». 30 красавіка зьвяно Мікалая Герасімені на глыбіні 414 м ствала № 2 выкрыла прамысловы гарызонт калійных соляў і на-гара падняло першую бодню сыльвініту. 26 ліпеня 1960 году ў рудніку № 2 зрабілі першы падрыў для пачатку праходкі паземных горных выпрацовак, з чаго пачаў працу «1-ы Салігорскі калійны камбінат». 9 студзеня 1961 годзе пачалі прамысловую здабычу калійнай солі і адгрузілі першую сырую [[соль]] на часовы соля[[млын]]. Таксама ў 1961 годзе каля вёскі [[Радкава]] ([[Краснадворскі сельсавет]]) пазначалі будпляцоўку рудніка «Другога Салігорскага калійнага камбінату» («2-і СКК»). У 1962 годзе скончылі [[мантаж]] і ўздым праходачнага копра над ствалом № 1 «2-га СКК» і пачалі вэртыкальную праходку ствала № 3 на «2-м СКК». 7 сакавіка 1963 году Прэзыдыюм [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] ухваліў Указ аб пераўтварэньні пасёлка Салігорска ў горад абласнога падпарадкаваньня&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. Першая чарга Першага Салігорскага калійнага камбінату, якая стала ўдарнай будоўляй, была ўведзена ў эксплюатацыю ў сьнежні 1963 году.

[[Файл:RIAN archive 633872 Workers of Soligorsk potash plant.jpg|значак|280пкс|Брыгада работнікаў «Салігорскага калійнага камбінату» (1968 год)]]
У 1964 годзе [[Савет міністраў Беларускай ССР]] ухваліў Пастанову аб пачатку будаўніцтва «Трэцяга Салігорскага калійнага камбінату» («3-і СКК»). У лютым 1965 году Дзяржаўная камісія падпісала акт прыёму ў карыстаньне 1-й чаргі «2-га СКК». 24 сьнежня 1965 году на ўзбагачальнай фабрыцы «2-га СКК» атрымалі першы канцэнтрат. У 1967 годзе здалі ў карыстаньне 2-ю чаргу «2-га СКК» і выдалі на-гара перы скіп сыльвініту на «3-м СКК». У 1969 годзе ўвялі ў дзеяньне 1-ю чаргу «2-га СКК». У 1970 годзе ўсе тры Салігорскія калійныя камбінаты аб'ядналі ў «Беларускі калійны камбінат». 1 сакавіка 1971 год аддзелы тэхнічнага кантролю 3-х Салігорскіх калійных камбінатаў аб'ядналі ў адно падразьдзяленьне. У 1971 годзе пачалі будоўлю «Чацьвертага Салігорскага калійнага камбінату» («4-ы СКК») між [[Салігорскі раён|Салігорскім]] і [[Любанскі раён|Любанскім]] раёнамі каля вёскі Зялёны Мох. Сыравінай служылі запасы 4-га руднага поля Старобінскага радовішча, якое было найбольшым і мела плошчу 220 кв.км. У 1975 годзе «Беларускі калійны камбінат» пераўтварылі ў вытворчае [[Дзяржаўнае аб'яднаньне|аб'яднаньне]] «Беларуськалій». У 1975 годзе ўтварылі аўтатранспартны [[цэх]] на чале з Паўлам Малочкам. У 1977 годзе здалі ў карыстаньне 1-ю чаргу [[Кацельня|кацельні]], якая пачыналася з [[паравоз]]а на [[Вугаль|вугалі]] ў 1976 годзе&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 1970-х гадох здабыча вялася на шахтавых камбайнах для здабычы [[вугаль|вугалю]], недастаткова магутных і не зусім падыходных для здабычы соляў. Пры гэтым было некалькі аварыяў, калі камбайн выходзіў да падземнай паражніны, запоўненай газам — газ выбухваў, гінулі людзі. Пазьней з гэтай праблемай навучыліся спраўляцца, падрываючы гэтыя лінзы.

У 1980-х гадох прадпрыемства мела 17% сусьветнага рынку, здабываючы 5 млн тон штогод, зь іх 40% ішло на экспарт. Перад новым дырэктарам А. Падлесным, назначаным у [[Масква|Маскве]], пастаўлена новая задача — выйсьці на мяжу 10 млн тон руды штогод. Неўзабаве, праз год, мэта была дасягнутая, дзякуючы мадэрнізацыі 4-га рудаўпраўленьня. У канцы 1980-х пачаліся [[страйк]]і. Прадпрыемства практычна пазбавілася дзяржаўнай падтрымкі. Пачаліся нявыплаты заробкаў.

=== Незалежнасьць ===
У 1990-я гады дробныя спажыўцы сталі самастойна вывозіць прадукцыю за мяжу, дэмпінгуючы на міжнародным рынку, што выклікала незадаволенасьць сусьветных калійных кампаніяў. Аўтарытэт прадпрыемства ўпаў, яго потым прыйшлося аднаўляць гадамі. Быў атрыманы крэдыт на рэканструкцыю 1-га рудаўпраўленьня. На некаторы прамежак, у якасьці экспэрымэнту, у падземных галерэях было арганізавана вырошчваньне грыбоў і гародніны. 1994 год стаў пераломным у лёсе прадпрыемства, яно атрымала дзяржаўную падтрымку, адмовіўшыся ад ягонай прыватызацыі. У 1996 годзе «Беларуськалій» стаў спонсарам мясцовага футбольнага клюбу «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]», а ў 2010-м — і хакейнага клюбу «[[Шахцёр Салігорск (хакейны клюб)|Шахцёр]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сацыяльная палітыка|спасылка=https://belaruskali.by/by/politika/sotsialnaya-politika/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. У 2001 годзе «Беларуськалій» укараніў [[Сыстэма навакольнага кіраваньня|сыстэму навакольнага кіраваньня]] паводле ўмоваў [[Міжнародная арганізацыя стандартызацыі|Міжнароднай арганізацыі стандартызацыі]] (Швайцарыя) [[ISO 14000|14001]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экалягічная палітыка|спасылка=https://belaruskali.by/by/politika/ekologicheskaya-politika/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. 16 траўня 2001 году вытворчае [[Дзяржаўнае аб'яднаньне|аб'яднаньне]] «Беларуськалій» пераўтварылі ў рэспубліканскае [[Унітарнае прадпрыемства|ўнітарнае прадпрыемства]].

У жніўні 2003 году на «Беларуськаліі» была здабыта мільярдная тона руды. 23 кастрычніка 2003 году ўвялі ў дзеяньне 17 км ніткі [[газаправод]]а для злучэньня [[Цеплаэлектрастанцыя|цеплаэлектрастанцыі]] (ЦЭС) 4-й рудаўправы з магістральным газаправодам&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. Выручка прадпрыемства за 2006 год склала каля $ 1 млрд&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170104163016/http://news.tut.by/economics/80041.html По итогам 2006 года объем выручки на РУП &quot;ПО &quot;Беларуськалий&quot; составит около $1 млрд]&lt;/ref&gt;. З 25 верасьня 2005 году замежныя пастаўкі ажыцьцяўляе праз сумеснае з расейскім «[[Уралкалій|Уралкаліем]]» ([[Бярэзьнікі]], [[Пермскі край]]) [[ЗАТ]] «[[Беларуская калійная кампанія]]». 14 сьнежня 2006 году пачалі будоўлю [[Бярозаўка (Салігорскі раён)|Бярозаўскага]] рудніка. У 2007 годзе на Чырвонаслабодзкім рудніку здабылі першую калійную соль, якую ўскрылі на другім калійным гарызонце на глыбіні 472 м&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.Аб’ём здабычы ў 2007 годзе перавысіў 8 млн тон, зь якіх 7,216 млн тон была экпартавана. У 2008 годзе прадпрыемства экспартавала 6,483 млн тон угнаеньняў, пры гэтым выручка склала 3,379 млрд даляраў. Сумесна з ААТ «[[Уралкалій]]» прадпрыемства было заснавальнікам ЗАТ «[[Беларуская калійная кампанія]]» (БКК), якая зьяўляецца адным з найбуйнейшых пастаўшчыкоў калійных угнаеньняў у сьвеце.

[[Файл:Кар'ер 2-га рудаўпраўлення Салігорскі раён.JPG|значак|290пкс|Кар'ер 2-й рудаўправы «Беларуськалію» (2012 год)]]
У красавіку 2008 году пачалі праходку рудных ствалоў Бярозаўскага рудніка. У лістападзе 2008 году адчынілі склад руды на 25 000 т і канвэерную галерэю ад Чырвонаслабодзкага рудніка да 2-й рудаўправы даўжынёй 6,5 км&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У траўні 2009 году быў уведзены ў эксплюатацыю 5-ы руднік «Чырвонаслабодзкі», адметнай рысай якога зьяўляецца адсутнасьць уласнай фабрыкі па перапрацоўцы калійнай руды, выкарыстоўваецца канвэер даўжынёй 6,4 км для ейнай транспартыроўкі да 2-га рудаўпраўленьня. У 2010 годзе прадпрыемства выпусьціла 8,6 млн тон калійных угнаеньняў, у той час як у 2009 годзе аб’ём вытворчасьці склаў толькі каля 4,3 млн тон, зь іх на экспарт было пастаўлена 6,8 млн тон калійных угнаеньняў. 27 верасьня 2010 году «Беларуськалій» пераўтварылі ў [[адкрытае акцыйнае таварыства]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=ААТ «Беларуськалій», УНП 600122610|спасылка=https://bizinspect.by/inst/5c1fc6f537b6871c5c3089c4|выдавец=ТАА «Бізінспэкт»|мова=ru|дата публікацыі=15 траўня 2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. З чэрвеня 2012 году працуе 6-ы руднік «Бярозаўскі», які забясьпечвае рудой фабрыку па ўзбагачэньні 1-га рудаўпраўленьня канвэерным транспартам па паверхні праз [[Салігорскае вадасховішча]]. У 2013 годзе запушчаны цэх па вытворчасьці складаных мінэральных [[азот]]на-[[фосфар]]на-калійных (АФК) угнаеньняў, разгорнута будаўніцтва хімічнага камбінату па глыбокай комплекснай перапрацоўцы хлёраўтрымальнай сыравіны і распачата будаўніцтва [[Петрыкаў]]скага горна-абагачальнага камбінату.

=== Калійная вайна ===
У 2013 годзе [[Сьледчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Сьледчы камітэт Беларусі]] распачаў справу ў дачыненьні да шэрагу кіраўнікоў сумеснай з «Уралкаліем» кампаніяй БКК, якія злоўжывалі сваёй пасадай і нанесьлі шкоду рэпутацыі «Беларуськалію». У жніўні падчас прыбыцьця ў [[Менск]] на размову з прэм’ер-міністрам Беларусі [[Міхаіл Мясьніковіч|Міхаілам Мясьніковічам]], быў затрыманы генэральны дырэктар расейскага «Уралкалію» [[Уладзіслаў Баўмгертнер|Ўладзіслаў Баўмгертнер]], шэраг іншых кіраўнікоў, у тым ліку і ўладальнік прадпрыемства [[Сулейман Керымаў]], былі аб’яўлены ў міжнародны вышук&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131029233334/http://news.tut.by/economics/363335.html Гендиректор «Уралкалия» Баумгертнер задержан в Минске, топ-менеджеры БКК объявлены в розыск]. [[TUT.BY]]&lt;/ref&gt;. Пасьля знаходжаньня ў СІЗА ў Менску і ціску з боку Масквы на вызваленьне прадпрымальніка з-пад варты, Баўмгертнер пазьней быў перададзены Маскве, дзе знаходзіўся некаторы час пад хатнім арыштам.

У выніку разрыву партнэрскіх адносінаў паміж кампаніямі, абодва прадпрыемствы паводле вынікаў 2013 году страцілі ў паказчыку прыбытку, пры гэтым «Беларуськалій» чысты гадавы прыбытак скараціўся ў 4,9 разы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140611151448/http://news.tut.by/economics/394644.html Экс-партнеры померялись итогами года: чистая прибыль «Уралкалия» упала в 2,4 раза, «Беларуськалия» – в 4,9 раза]. [[TUT.BY]]&lt;/ref&gt;. У 2013 годзе «Беларуськулій» атрымаў 3-ю найбольшую выручку сярод прадпрыемстваў Беларусі ў памеры 14,756 трлн [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Коратка|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 чэрвеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/102-27712 102 (27712)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/4cher-1.indd_.pdf 1]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt; (1,551 млрд $)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Афіцыйныя курсы беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, якія ўстанаўліваюцца штодзённа, на 31.12.2013 (даляр ЗША за 9510 рублёў)|спасылка=https://www.nbrb.by/bel/statistics/rates/ratesdaily|выдавец=[[Нацыянальны банк Беларусі]]|дата публікацыі=31 сьнежня 2013|дата доступу=7 лістапада 2024}}&lt;/ref&gt;, а чысты прыбытак склаў 1,355 трлн рублёў (138 млн даляраў).

=== Паглыбленьне перапрацоўкі ===
[[Файл:Salihorsk (Soligorsk) otvaly.jpg|значак|280пкс|Солеадвалы ў Салігорскім раёне (2014 год)]]
6 чэрвеня 2014 году пасаду кіраўніка заняў [[Іван Галаваты]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | год = 6 лістапада 2014| url = http://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-dal-soglasie-na-naznachenie-ivana-golovatogo-gendirektorom-oao-belaruskalij-58147-2014/| загаловак = Президент Беларуси дал согласие на назначение Ивана Головатого гендиректором ОАО «Беларуськалий»| фармат = | назва праекту = | выдавецтва = [[БелТА]]| дата = 6 лістапада 2014 | мова = ru| каментар = }}&lt;/ref&gt;. На 2014 год прадпрыемства налічвала 19 600 супрацоўнікаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140813235921/http://www.kali.by/kadri/ Кадровая политика ОАО «Беларуськалий»]. Афіцыйны сайт кампаніі&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе вытворчасьць калійных угнаеньняў вырасла на 48 % да 10,336 млн тонаў. Выпуск грануляваных калійных угнаеньняў на флятацыйных фабрыках 3-х рудаўправаў склаў 60 % ад валавай вытворчасьці. Вытворчасьць комплексных угнаеньняў дасягнула 181 тыс. тонаў, зь якіх 153 тыс. т вырабілі на 3-й рудаўправе&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 2014 годзе ўкаранілі біялягічную бясьпеку хлёрыстага калю пры вытворчасьці, перавозцы і захоўваньні ў [[Порт|порце]], пагрузцы і перавозцы караблём для паставак у Аўстралію і [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]]. У жніўні 2014 году правялі засьведчаньне праверкай ад прадпрыемства «[[Хантэрскі край|Хантэрскія]] якасныя рашэньні» (штат [[Новы Паўднёвы Ўэйлз]]), а ў лютым 2017 году — ад [[Ведамства сельскай гаспадаркі Аўстраліі]] з наданьнем пасьведчаньня 1-га ўзроўню&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палітыка ў галіне якасьці|спасылка=https://belaruskali.by/by/politika/politika-v-oblasti-kachestva/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Высокопроизводительные сгустители.jpg|значак|290пкс|Аддзяленьне згушчэньня фабрыкі 2-і рудаўправы «Беларуськалію» (2016 год)]]
У лютым 2015 году запусьцілі цэх мэмбраннага [[электроліз]]у на хімічным камбінаце глыбокай комплекснай перапрацоўкі хлёрзьмяшчальнай мінэральнай сыравіны&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. 17 траўня 2016 году на «Петрыкаўскім горна-абагачальным камбінаце» пачалася праходка ствалоў трэстам «Шахтспэцбуд». 31 сакавіка 2017 году запусьцілі «[[Гарлыцкі горна-абагачальны камбінат]]» у [[Туркмэністан]]е. 12 жніўня 2018 году падпісалі 5-гадовы мэмарандум аб пастаўцы найбольшаму кітайскаму пакупніку «[[Сінахім]]ам» 700 000 т хлёрыстага белага грануляванага галюргічнага калю з даданьнем [[Серка|серкі]] і [[цынк]]у, які быў новым вырабам. 7 верасьня 2018 году на «Петрыкаўскім ГАКу» здабылі першую руду&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 2018 годзе запрацавала новая рэгуляваная [[вакуўм]]-крышталізацыйная ўстаноўка. У 2019 годзе «Беларуськалій» налічваў 16 527 супрацоўнікаў. 6 лістапада 2019 годзе адчынілі першы ў Беларусі завод [[Нітрат калю|нітрату калю]] «Белкалій-Мігао» сумесна з кітайскім вытворцам «Мігао» ([[Ганконг]]). Таксама ў 2019 годзе пачалі ўзводзіць [[Дарасіно|Дарасінскі]] руднік у Любанскім раёне&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;, праходку клецявога ствала якога распачалі 11 сьнежня 2020 году. Яго магутнасьць вызначылі ў 8 млн т руды за год на 50 гадоў службы ў 3-й рудаўправе. 5 кастрычніка 2020 году ўпершыню паставілі ўгнаеньні з [[Клайпедзкі порт|Клайпедзкага порта]] ў Летуве праз [[Паўночны марскі шлях]] у Кітай, што дазволіла скараціць тэрмін дастаўкі ў 1,5 разы&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 21 жніўня 2021 году запусьцілі горна-ўзбагачальны комплекс на аснове [[Петрыкаў]]скага радовішча калійных соляў (Гомельская вобласьць)&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Агульная інфармацыя|спасылка=https://belaruskali.by/by/company/obshchaya-informatsiya/|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt; пры магутнасьці 1,5 млн т за год.

=== Пратэсты, стачкі, санкцыі ===
У 2020 годзе Беларуськалій стаў адным з цэнтраў стачак, якія адбыліся пасьля фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|выбараў]] і гвалту праваахоўных органаў супраць [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстоўцаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Алина Исаченко|title=Что происходит на предприятии «Беларуськалий» — основном поставщике валюты для Александра Лукашенко?|url=https://www.bbc.com/russian/features-56948983|publisher=[[Сусьветная служба Бі-Бі-Сі]]|date=2021-05-06|accessdate=2021-09-20|language=ru}}&lt;/ref&gt;. 19 лістапада «Беларуськалій» звольніў 49 бастуючых работнікаў за «прагулы»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=262665 |title=«Беларуськалій» звольніў 49 страйкоўцаў за «прагулы» |work=[[Наша Ніва]] |date=2020-11-19 |accessdate=2021-09-20 |language=be }}&lt;/ref&gt;. У чэрвені 2021 году [[Эўрапейскі Зьвяз]] увёў сэктаральныя санкцыі ў адносінах Беларусі, якія прадугледжваюць, у тым ліку, забарону на гандаль і транзыт асобных відаў калійных угнаеньняў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=274996 |title=ЕС афіцыйна ўхваліў сектаральныя санкцыі супраць Беларусі |work=[[Наша Ніва]] |date=2021-06-24 |accessdate=2021-09-20 |language=be }}&lt;/ref&gt;. 9 жніўня 2021 году [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ўнесьлі Беларуськалій у [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|work=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША|Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Zerkalo.io|Zerkalo.io|be|Zerkalo.io}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень [[Вялікабрытанія]] і [[Канада]] ўвялі абмежаваньні на пэўныя калійныя ўгнаеньні з Беларусі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.voanews.com/europe/us-along-uk-and-canada-slaps-more-sanctions-belarus |title=US, Along With UK and Canada, Slaps More Sanctions on Belarus |work=[[Голас Амэрыкі]] |language=en |date=2021-08-09 |accessdate=2021-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/uk-imposes-fresh-sanctions-on-belarus-one-year-on-from-fraudulent-elections/ |title=UK, US and Canada impose fresh sanctions on Belarus |work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Politico}} |language=en |date=2021-08-09 |accessdate=2021-09-20 }}&lt;/ref&gt;. 2 сьнежня 2021 году «Беларуськалій» трапіў пад санкцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ўключыла «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларуская калійная кампанія|Беларускую калійную кампанію|be|Беларуская калійная кампанія}}» у амэрыканскі санкцыйны сьпіс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-12-2021-adzinym-frontam-shto-treba-vedats-pra-novyya-sanktsyi-suprats-rezhymu-lukashenki/|title=Адзіным фронтам. Што трэба ведаць пра новыя санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205101758/https://belsat.eu/news/03-12-2021-adzinym-frontam-shto-treba-vedats-pra-novyya-sanktsyi-suprats-rezhymu-lukashenki/|archivedate=2021-12-05|work=[[Белсат]]|date=2021-12-03|accessdate=2021-12-08}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе Канада, ЭЗ і [[Швайцарыя]] ўвялі санкцыі супраць «Беларуськалію», яго генэральнага дырэктара Івана Галаватага, а таксама Беларускае калійнае кампаніі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://smartpress.by/news/19733/ |title=Канада расширила санкции против белорусских властей |access-date=2022-04-26 |archive-date=2022-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313035804/https://smartpress.by/news/19733/ |deadlink=no |language=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=ru|title=ЕС ввел санкции против Москвы и Минска. В списке основатель &quot;Яндекса&quot; Волож, Алина Кабаева и глава ЦИК Беларуси|url=https://www.currenttime.tv/a/eu-sanction-kabaeva-navka-volozh/31882040.html|work=[[Цяперашні Час (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2022-06-03|accessdate=2023-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=searching&gt;{{Cite web |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |deadlink=no |language=en |publisher={{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях||de|Staatssekretariat für Wirtschaft}} }}&lt;/ref&gt;. У студзені 2023 году прадпрыемства было ўнесена ў санкцыйны сьпіс [[Украіна|Украіны]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/belaruskalij-belczyhunka-i-inszyja-novy-udar-pa|title=Беларуськалій, Белчыгунка і іншыя. Новы ўдар па рэжымных прадпрыемствах|date=2023-01-29|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://war-sanctions.gur.gov.ua/ru/sanctions/companies/448|title=ОАО &quot;Беларуськалий&quot;|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=Головне управління розвідки МО України|выдавец=War &amp; Sanctions|lang=ru|website=war-sanctions.gur.gov.ua}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 2024 году Суд Эўразьвязу адмовіўся зняць санкцыі ЭЗ з Галаватага, Беларуськалія і Беларускае калійнае кампаніі&lt;ref&gt;[https://pozirk.online/ru/news/105505/ Суд ЕС отказался снимать санкции с “Беларуськалия”, его гендиректора Головатого и БКК]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2024 году выйшла расьсьледаваньне {{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларускі расьсьледавальніцкі цэнтар|Беларускага расьсьледавальніцкага цэнтру|be|Беларускі расследавальніцкі цэнтр}}, [[Белсат|Белсату]], украінскай службы [[Радыё Свабодная Эўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], [[Кібэрпартызаны|Кібэрпартызанаў]] ды іншых арганізацый, паводле якога для абыходу санкцыяў супраць «Беларуськалію» выкарыстоўваецца кампанія, зарэгістраваная на [[Кіпр|Кіпры]] і зьвязаная з асяродзьдзем [[Віктар Шэйман|Віктара Шэймана]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/najden-ocherednoj-sled-shejmana-v-35-mln-v-jeksporte-udobrenij-belaruskalija|title=Шейман мог заработать $35 млн на экспорте удобрений «Беларуськалия»|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;. 4 лістапада 2024 году новым генэральным дырэктарам «Беларуськалію» стаў Андрэй Рыбакоў, які раней узначальваў «[[Белнафтахім]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/lukashenko-zajavil-o-problemah-na-belaruskalii|title=Лукашенко заявил о проблемах на «Беларуськалии»|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|date=2024-11-04|language=ru}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2024 году Рыбакоў быў дададзены ў санкцыйныя сьпісы Эўрапейскага зьвязу&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2024/3175/oj|title=COUNCIL IMPLEMENTING DECISION (CFSP) 2024/3175|publisher={{Артыкул у іншым разьдзеле|EUR-Lex||be}}|date=16 December 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; ды Швайцарыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-103694.html|title=Ukraine: Switzerland adopts further sanctions|publisher={{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях||de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|date=23 December 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=searching/&gt;. Згодна з новым расьсьледаваньнем Беларускага расьсьледавальніцкага цэнтру, выпушчаным у сакавіку 2025 году, вырабленая «Беларуськаліем» тэхнічная соль насуперак санкцыям прадаецца ў ЭЗ як антыгалалёдны рэагент&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lrt.lt/radioteka/irasas/2000400610/doveriai-no-proveriai-kak-belarus-kalii-v-obkhod-sanktsii-postavliaet-produktsiiu-v-es|title=Доверяй, но проверяй|work=[[Lithuanian National Radio and Television]]|date=2025-03-28|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Разгалінаваньне вытворчасьці ===
30 траўня 2024 году «Беларуськалій» прадставіў першы беларускі камбайн «Умка-550», які сабралі на «Машхімпраме» ў Салігорскім раёне (Любанская шаша) на 80 % зь беларускіх вузлоў. 21 лістапада 2024 году цэх мэмбраннага электролізу выпусьціў 100-тысячную тону [[Гідраксыд калю|гідраксыду калю]] ад запуску ў 2015 годзе. Таксама вырабілі 166 тыс. т [[Саляная кісьля|салянай кісьлі]] і 36 тыс. т [[Гіпахлярыт натру|гіпахлярыту натру]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

На травень 2025 году «Беларуськалій» узьвёў 90 % першай з 2-х лініяў узбагачальнай фабрыкі ў [[Любанскі раён|Любанскім раёне]]. Магутнасьць кожнай лініі была па 1 млн т [[Хлярыд калю|хлярыду калю]]. Атрыманы белы каль прызначаўся для перапрацоўкі ў [[нітрат калю]] і [[сульфат калю]], каб пастаўляць пераважна ў Кітай. Карысная частка ў [[Руда (карысныя выкапні)|рудзе]] складала 25 %&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка пра ГАК у Любанскім раёне: параўнаць гэту будоўлю можна з атамнай станцыяй|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-pra-gak-u-ljubanskim-raene-paraunats-getu-budoulju-mozhna-z-atamnaj-stantsyjaj-145540-2025/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=23 траўня 2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. Горна-ўзбагачальны комплекс разьлічваўся на 1200 працоўных месцаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка наведвае горна-абагачальны комплекс у Любанскім раёне|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-navedvae-gorna-abagachalny-kompleks-u-ljubanskim-raene-145537-2025/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=23 траўня 2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;. Намесьнік кіраўніка ГУКу [[Іван Галаваты]] паведаміў, што запасаў у Любанскім раёне ставала на больш як 50 гадоў здабычы. Магутнасьць вытворчасьці разьлічылі на здабычу 15 000 т руды за содні. На паверхню рудніка паднялі звыш 300 000 т руды і прайшлі звыш 12 км горных выпрацовак&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Запасаў руды хопіць мінімум на 50 гадоў». Якія пэрспэктывы ў ГАКа ў Любанскім раёне|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/zapasau-rudy-hopits-minimum-na-50-gadou-jakija-perspektyvy-u-gaka-u-ljubanskim-raene-145569-2025/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=23 траўня 2025|дата доступу=25 траўня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Кіраўнікі ==
* [[Алег Сяргеевіч Цімафееў|Алег Цімафееў]] (3 чэрвеня 1958 — 1960-я) 
* [[Пётар Судзілоўскі]] (1972—1982)

* [[Іван Галаваты]] (6 чэрвеня 2014 — 7 лістапада 2024)
* [[Андрэй Аляксеевіч Рыбакоў|Андрэй Рыбакоў]] (ад 7 лістапада 2024 году)&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://belaruskali.by/by/news/index.php|выдавец=ААТ «Беларуськалій»|дата публікацыі=2025|дата доступу=25 траўня 2025}}
** [https://web.archive.org/web/20250708185501/https://belaruskali.by/by/products/contact_us_for_buyers/ Інфармацыя для пакупнікоў зь Беларусі і краінаў СНД]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Беларускія хімічныя кампаніі]]
[[Катэгорыя:Салігорск]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1958 годзе]]
[[Катэгорыя:Горназдабыўныя кампаніі]]
[[Катэгорыя:Савецкія прадпрыемствы]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]]</text>
      <sha1>mdxvdbnzdmxrb23b80ambgnsqndjzcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бацькаўшчына (1947)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120475</id>
    <revision>
      <id>2699666</id>
      <parentid>2671841</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11491" sha1="mx6r4oyy0ku07yfl3oroqdpbgrt8yx3" xml:space="preserve">{{Газэта
|назва        = Бацькаўшчына
|выява        =
|тып          = 
|фармат       = 
|уладальнік   = 
|выдавец      = У. Бортнік
|рэдактар     = 
|заснаваная   = 1947
|палітыка     = 
|мова         = [[Беларуская мова|беларуская]]
|штаб-кватэра = [[Мюнхэн]]
|наклад       = 
|ISSN         = 
|сайт         = 
}}
{{Іншыя значэньні}}
«'''Ба́цькаўшчына'''» — [[газэта]] [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]], палітычны тыднёвік (з 1955). Лічыла сябе органам «беларускай нацыянальна-вызвольнай думкі». Выдавалася на [[беларуская мова|беларускай мове]], у [[Мюнхэн]]е (31.10.1947 — сьнежань 1966). Выдавец У. Бортнік (з 1955).&lt;ref&gt;ЭнГістБел, Т.1 с.333 Лямец А., Пранчак Л. І.&lt;/ref&gt;
У «Бацькаўшчыне» зьмяшчаліся публікацыі па гісторыі Беларусі. Шмат увагі адводзілася праблемам нацыянальна-дзяржаўнага і культурнага адраджэньня Беларусі ў 20-я гады XX ст., крытыцы кірунку нацыянальнай палітыкі ў БССР. Шматлікія матэрыялы прысьвячаліся гісторыі рэлігіі, рэлігійных адносінаў, супярэчлівасьцям у нацыянальна-канфэсійным разьвіцьці Беларусі. Таксама на старонках газэты прыводзілася ідэя абароны беларускай мовы. «Бацькаўшчына» пасьлядоўна публікавала на сваіх старонках артыкулы пра рэфармаваньне беларускага правапісу, русыфікацыю беларускае мовы, прыгадвала час ейнага росквіту&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100811001445/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=111 «Эміграцыйная газэта „Бацькаўшчына“ Ў абароне беларускай мовы»].&lt;/ref&gt;. 

== «Бацькаўшчына» і беларуская мова ==
«Бацькаўшчына» прысьвяціла шмат увагі гісторыі русыфікацыі беларускае мовы, старалася не абмяжоўвацца толькі XX ст., але зазірнуць глыбей у мінуўшчыну. У ёй быў зьмешчаны цыкл публікацыяў праф. [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] &quot;Зь гісторыі русыфікацыі Беларусі&quot;. Аўтар абапёрся на дзьве працы: А. Пушкарэвіча («Эпизод из истории русификации Белоруссии») і [[Аляксандар Цьвікевіч|А. Цьвікевіча]] («Западно-руссизм»). На пачатку аўтар сьцьвярджае, што формула [[Пушкін]]а «Славянскія ручаі сальюцца ў расійскім моры» сталася баявым лёзунгам рэакцыйных колаў расійскага грамадзтва ў славянскім пытаньні. Згодна з шматлікімі праектамі рэфарматараў Беларусі, трэба было зьмяніць у ёй народны дух. Дзеля гэтага мелі служыць рэформы асьветы, увядзеньне расійскае мовы, цывільнае й крымінальнае расійскае судовае працэдуры, скасаваньне царкоўнае вуніі, залучэньне шляхам ільготаў і прывілеяў у Беларусь чыноўнікаў з расійскіх губэрняў ды, напрыканцы, калянізацыя беларускіх губэрняў расійцамі. Узаконеньне расійскае мовы ў якасьці службовай ва ўсіх галоўных галінах эканамічнага, палітычнага і дзяржаўнага жыцьця [[СССР]] узносіць расійскую мову ў выразна прывілеяванае становішча і робіць яе фактычнай дзяржаўнай мовай усяго Савецкага Саюзу, а гэта вядзе да адміраньня іншых нацыянальных моваў. Выходзячы з гэтага, змаганьне нерасійскіх народаў за чысьціню сваіх нацыянальных моваў практычнага значэньня ня мае. Пры такім разьвязаньні пытаньня лёс іх трагічны. Зусім натуральна, што ў такіх умовах сярод нерасійскіх народаў штораз больш людзей вывучае расійскую мову&lt;ref name=&quot;zbsb&quot; /&gt;.

Цытата з артыкула «Зь гісторыі русыфікацыі Беларусі»:
{{цытата|Працэс русыфікацыі беларускае мовы, запачаткаваны [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|ўрадавым дэкрэтам 1933 г.]], пасьлядоўна праводзіцца й далей. Паколькі Беларусы ня могуць змагацца з гэтым гвалтам над мовай на бацькаўшчыне, патолькі сыстэматычна і наважана з гэтым павінны змагацца мы ў нашай мове собскай. Руплівасьць аб чысьціні роднае мовы й абарона перад яе засьмечваньнем чужымі ўплывамі ёсьць адным з найважнейшых нашых заданьнаў ёсьць справай ня толькі беларускай нацыянальнай культуры, але ў роўнай меры й праблемай палітычнай.}}

Таксама [[Станіслаў Станкевіч (палітык)|Станіслаў Станкевіч]] на старонках гэтай газэты пісаў пра русіфікацыю беларускае мовы і абмеркаваў прычыны, па якіх была зроблена рэформа беларускага правапісу 1933 году:
{{цытата|Калі ў 1933 годзе адбыўся першы афіцыйна узаконены [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|акт русыфікацыі]] беларускае мовы прыняцьце пастановы Саўнаркому БССР аб гэтак званай &quot;рэформе беларускага правапісу&quot;, былі пададзены тады тры наступныя матывы, што гэтую &quot;рэформу&quot; рабілі неабходнай: 1. Ачышчэньне беларускае мовы ад тых натуральных, паўсталых у працэсе гістарычнага разьвіцьця мовы, элемэнтаў, якія яе, як самастойную і апрычоную, розьняць ад мовы расійскай. 2. Ачышчэньне беларускае мовы ад мясцовых правінцыяналізмаў, якія розьняць беларускую мову ад расійскай. Пад правінцыяналізмамі тут разумеліся такія моўныя зьявішчы, якія для мовы беларускай ня бьші правінцыяналізмамі, будучы ў ёй агульна пашыранымі на ўсёй моўнай тэрыторыі Беларусі зьявамі, але былі &quot;правінцыяналізмамі&quot; для мовы расійскай, калі разглядаць апошнюю як агульную мову для ўсіх нацыянальнасьцяў Савецкага Саюзу. Ачышчэньне ж беларускае мовы ад &quot;штучных нэалягізмаў&quot; адбывалася згодна агульнаабавязваючага прынцыпу, што кажная нерасійская мова ў Савецкім Саюзе ня мае права тварыць новых словаў для абазначэньня новых прадметаў і паняцьцяў на асабістай моўнай аснове, але словы гэтыя мусяць браць ужо гатовымі непасрэдна з мовы расійскай. 3. Ачышчэньне беларускае мовы ад &quot;незразумелых архаізмаў&quot; мела фактычна на мэце &quot;ачышчэньне&quot; яе ад тых незразумелых толькі для расійцаў &quot;архаізмаў&quot;, г. зн. ад словаў, што паўсталі ў нашай мове ў працэсе ейнага гістарычнага разьвіцьця незалежна ад падобных працэсаў у мове расійскай. У суме — уся гэтая &quot;рэформа&quot; мела на мэце штучнае збліжэньне нашае мовы да мовы расійскай шляхам узаконенага гвалту і ламаньня моўных асаблівасьцяў, іншымі словамі — русыфікацыю беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;zbsb&quot; /&gt;}}

Газэта стаяла на тым, што ўсе беларусы замежжа павінны размаўляць па-беларуску, каб «не распусьціцца ў чужым моры», каб «горда й годна рэпрэзэнтаваць Беларусь перад чужымі народамі». На яе старонках зьяўляліся заклікі да беларусаў, што жылі ў лягеры Віндышбэргэрдорф, каб тыя не пераставалі размаўляць на беларускай мове. У выніку ў Віндышбэргэрдорфе былі адкрытыя беларускія школы, утвораны зьвяз [[Гісторыя скаўтынгу на Беларусі|беларускіх скаўтаў]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20221012183946/https://kamunikat.org/backauszczyna.html Архіў газэты «Бацькаўшчына»: Орган беларускай нацыянальна-вызвольнай думкі] ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы [[Kamunikat.org|Камунікат]]


[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1947 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія газэты]]
[[Катэгорыя:Выданьні беларускай дыяспары]]</text>
      <sha1>mx6r4oyy0ku07yfl3oroqdpbgrt8yx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вячаслаў Бяскосты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121010</id>
    <revision>
      <id>2699843</id>
      <parentid>2619177</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4150" sha1="n1435y0ttp2x7n4ulyt1733fd1w9sha" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Вячаслаў Бяскосты
|выява              = 
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = 
|пасада             = Амбасадар Беларусі ў Нігерыі
|пачатак_тэрміну    = 21 лютага 2012
|канец_тэрміну      = 26 чэрвеня 2018
|прэзыдэнт          = [[Аляксандар Лукашэнка]]
|прэм’ер-міністар   = [[Міхаіл Мясьніковіч]]
|папярэднік         = 
|наступнік          = [[Вячаслаў Станіслававіч Брыль|Вячаслаў Брыль]]
|пасада2            = 
|пачатак_тэрміну2   = 
|канец_тэрміну2     = 
|папярэднік2        = 
|наступнік2         = 
|прэм’ер-міністар2  = 
|прэзыдэнт2         =
|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|4|8|1975|1}}
|месца_нараджэньня  = 
|дата_сьмерці       = 
|месца_сьмерці      = 
|нацыянальнасьць    = 
|назва_палітычнай_арганізацыі = 
|партыя             = 
|сужэнец            = 
|дзеці              = 
|бацька             = 
|маці               = 
|род                = 
|адукацыя           = 
|рэлігія            = 
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
}}
'''Вячасла́ў Васі́льевіч Бяско́сты''' — беларускі дыплямат.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Скончыў факультэт права і эканомікі Гарадзенскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Янкі Купалы (1996) па спэцыяльнасьці «міжнародныя эканамічныя стасункі», паглыблены курс па макраэканоміцы і фінансавым аналізе Аб’яднанага Венскага інстытуту (Аўстрыя, 1998).

У 2009 стаў Часовым [[Павераны ў справах|павераным у справах]] Беларусі ў [[Японія|Японіі]]. 21 лютага 2012 г. прызначаны 1-м амбасадарам Беларусі ў [[Нігерыя|Нігерыі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120324075250/http://www.pravo.by/pdf/2012-25/2012-25(010-049).pdf Указ Президента Республики Беларусь от 21 февраля 2012 г. № 90 «О назначении В.В.Бескостого» 1/13333]&lt;/ref&gt;, таксама па сумяшчальніцтве ў Гане (з 2013), Габоне, Гамбіі, Камэруне, Кот-д’Івуары (з 2013), Малі, Сэнэгале ды Тога. Займаў гэтыя пасады да 26 чэрвеня 2018 году.

У 2018—2019 — намесьнік начальніка ўправы дзяржаваў СНД Міністэрства замежных справаў Беларусі.

З 12 верасьня 2019 па 2 сьнежня 2024 — Надзвычайны і Паўнамоцны амбасадар Беларусі ў Туркмэністане.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200715234325/http://turkmenistan.mfa.gov.by/be/embassy/ambassador/ Жыцьцяпіс на бачыне Амбасады Беларусі ў Туркмэністане]

{{Амбасадары Беларусі ў Нігерыі}}
{{Амбасадары Беларусі ў Туркмэністане}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Накід:Палітык}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бяскосты, Вячаслаў Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Амбасадары Беларусі ў Нігерыі]]
[[Катэгорыя:Амбасадары Беларусі ў Туркмэністане]]</text>
      <sha1>n1435y0ttp2x7n4ulyt1733fd1w9sha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гістарычны працэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122643</id>
    <revision>
      <id>2699881</id>
      <parentid>2343851</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18673" sha1="gavc2bvafnal8ygoscpvvsz4fzgkljr" xml:space="preserve">{{Тэлеперадача
|Назва перадачы = Гістарычны працэс 
|Колер загалоўку =
|Арыгінальная назва =
|Колер падзагалоўкаў =
|Выява = Histaryčny praces.jpg
|Памер =
|Подпіс выявы =
|Жанр = ток-шоў
|Аўтар = [[Мікалай Сванідзэ]]
|Рэжысэр = 
|Апэратар =
|Сцэнарыст =
|Вытворчасьць =
|Вядоўца = [[Дзьмітры Кісялёў]] і [[Мікалай Сванідзэ]]
|У галоўных ролях =
|Агучваюць =
|Апавядальнік =
|Пачатковая тэма =
|Завяршальная тэма =
|Кампазытар =
|Краіна вытворчасьці = [[Расея]]
|Мова = [[Расейская мова|расейская]]
|Колькасьць сэзонаў =
|Колькасьць выпускаў =
|Першы выпуск =
|Апошні выпуск =
|Сьпіс выпускаў =
|Прадусар =
|Выканаўчы прадусар =
|Месца здымак =
|Камэра =
|Працягласьць =
|Канал = [[Расея-1]]
|Фармат кадра = [[суадносіны бакоў экрана|4:3]]
|Фармат гуку =
|Першая трансьляцыя = 11 жніўня 2011 году
|Апошняя трансьляцыя =
|Прэм’ерныя паказы =
|Паўторныя паказы =
|Папярэднічалі перадачы = [[Суд часу]]
|Папярэднічала перадачам =
|Падобныя перадачы =
|Сайт = http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&amp;id=153080
|IMDb_id =
}}
«'''Гістарычны працэс'''» ({{мова-ru|Исторический процесс}}) — тэлевізійнае гісторыка-палітычнае ток-шоў. Выходзіць на канале «[[Расея-1]]» з 11 жніўня 2011 году. Удзельнікамі праграмы зьяўляюцца: [[Сяргей Кургінян]] (1—15 перадачы), [[Мікалай Сванідзэ]], а таксама іх сьведкі-памагатыя. Раней падобнае шоў выходзіла на «[[Пяты канал (Расея)|5 канале]]» пад назваю «[[Суд часу]]». Асноўнае адрозьненьне складаецца ў тым, што калі раней абмяркоўваліся асобныя гістарычныя падзеі, то цяпер асноўнымі тэмамі абмеркаваньняў зьяўляюцца гістарычныя паралелі. Мікалай Сванідзэ, які гуляў у «Судзе часу» ролю [[судзьдзя|судзьдзі]], цяпер стаў раўнапраўным удзельнікам.

Зь лютага па сакавік 2012 году праграма сышла ў адпачынак у сувязі з правядзеньнем прэзыдэнцкіх выбараў. Апроч «Гістарычнага працэсу», у адпачынак былі адпраўленыя і іншыя гутарковыя праграмы грамадзка-палітычнага характару.

11 сакавіка 2012 году Сяргей Кургінян абвясьціў пра свой сыход з праекту. Пачынальна з 16-й перадачы яго замяніў намесьнік генэральнага дырэктара ВГТРК [[Дзьмітры Кісялёў]], які неаднаразова выступаў у перадачы на баку Кургіняна.

== Адрозьненьні ад «Суду часу» ==
Хоць «Гістарычны працэс» і зьяўляецца працягам праграмы «Суд часу», яны маюць істотныя адрозьненьні.

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;400px&quot; | Асноўны крытэр
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;250px&quot; | Суд часу
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;250px&quot; | Гістарычны працэс
|-
|Тэмы абмеркаваньняў
|Асобныя гістарычныя падзеі
|Гістарычныя паралелі
|-
|Хронамэтраж
|60 хвілін
|100 хвілін
|-
|Працягласьць абмеркаваньняў
|Ад 2 да 5 выпускаў
|1 выпуск
|-
|Частасьць выхаду ў этэр
|5 разоў на тыдзень
|1 раз на тыдзень
|-
|Наяўнасьць [[Судзьдзя|арбітра]] ў студыі
|[[Мікалай Сванідзэ]]
|Не (ёсьць закадравы голас)
|}

== Тэмы перадачаў і вынікі галасаваньняў ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;|№
! rowspan=&quot;2&quot;|Дата
! rowspan=&quot;2&quot;|Тэма
! colspan=&quot;5&quot;|Вынікі галасаваньня (за Кургіняна (Кісялёва) — за Сванідзэ)
! colspan=&quot;2&quot;|Відэа
|-

! {{s|Масква і Цэнтр-&lt;br /&gt;альная Расея}}
! {{s|Урал і Заход-&lt;br /&gt;няя Сыбір}}
! Усходняя Сыбір
! Далёкі Ўсход
! Камчатка
! Відэа-&lt;br /&gt;парталы
! Расея-1
|-
|1||11.08.2011||Прававая абароннасьць: ад [[Рэспубліканскія, краявыя і абласныя тройкі НКУС СССР|сталінскіх надзвычайных троек]] да справы [[Сяргей Магніцкі|Магніцкага]]
||37 017 — 7709 &lt;br /&gt;83 % — 17 %|| || || ||63,4 %-36,6 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=-DvyLFJ1neA]]|| [https://web.archive.org/web/20111130165427/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=133060&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|2||18.08.2011||Надзвычайнае становішча: ад [[Лаўр Карнілаў|Карнілава]] да [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|ГКЧП]]
||63 854 — 10 255 &lt;br /&gt;86 % — 14 %||86,7 %-13,3 %||88,2 % — 11,8 %||85,5 % — 14,5 %||77,4 %-22,6 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=TGfm3FgDlhY]]||[https://web.archive.org/web/20111130165432/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=133960&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|3||25.08.2011||Палітычнае цунамі: ад падзеньня [[Бэрлінскі мур|Бэрлінскага муру]] да [[Грамадзянская вайна ў Лібіі|падзеньня рэжыму]] [[Муамар Кадафі|Кадафі]]
||57 254 — 5899&lt;br /&gt;91 % — 9 %||93,6 % — 6,4 %||93,4 % — 6,6 %||92,9 % — 7,1 %||74,9 %-25,1 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=ASRUc3Cxfrc]]||[https://web.archive.org/web/20111130165846/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=135180&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|4||01.09.2011||Назапашваньне капіталу: ад [[Перабудова|перабудоўных]] каапэратываў да [[Справа Юкаса|справы]] [[Міхаіл Хадаркоўскі|Хадаркоўскага]]
||38 393 — 10 609&lt;br /&gt;78 % — 22 %||79,2 %-20,8 %||79,2 % — 20,8 %||81,2 % — 17,8 %||81,8 %-18,2 %
||||[https://web.archive.org/web/20111130165851/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=136240&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|5||07.09.2011||Адносіны з [[Заходні сьвет|Захадам]]: ад [[Пакт Молатава-Рыбэнтропа|Пакта Молатава-Рыбэнтропа]] да сёньняшніх антызаходніх настрояў
||55 087 — 6616&lt;br /&gt;89 % — 11 %||89 % — 11 %||89 % — 11 %||92,5 % — 7,5 %||94,9 % — 5,1 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=oJPpYo5VxBs]]||[https://web.archive.org/web/20111130170810/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=137340&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|6||14.09.2011||Сацыяльная справядлівасьць: ад сталінскае [[Разьмеркаваньне (эканоміка)|сыстэмы разьмеркаваньня]] да сучаснага [[Сацыяльная няроўнасьць|расслойвайньня грамадзтва]]
||68 499 — 9 192 &lt;br /&gt;88 % — 12 %|| || || ||95,6 % — 4,4 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=TTvWVKS7OhU]]||[https://web.archive.org/web/20111130165453/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=138380&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|7||21.09.2011||Лёс [[капіталізм]]у: Ад [[Капітал (Маркс)|Капіталу]] [[Карл Маркс|Маркса]] да сучаснага [[Сусьветны фінансавы крызіс (2008—2011)|фінансавага крызісу]]
||60 015 — 6 291 &lt;br /&gt;90,5 % — 9,5 %||95,5 % — 4,5 %|| ||97,2 % — 2,8 %||88,7 %-11,3 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=z-ZXvZQpvTk]]||[https://web.archive.org/web/20111130170816/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=139720&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|8||28.09.2011||Разгон парлямэнту: ад [[пераварот трэцяга чэрвеня|роспуску Думы ў 1907 годзе]] да [[Разгон Вярхоўнай Рады Расеі|кастрычніка 1993-га]]
||63 644 — 6 522&lt;br /&gt;91 % — 9 %||94,8 % — 5,2 %||96,8 % — 3,2 %||97,3 % — 2,7 %||97,5 % — 2,5 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=gh-kVCyxxmY]]||[https://web.archive.org/web/20111217070627/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=141080&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|9||12.10.2011||Лёс [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]]: ад трыюмфу да [[Крымінальны перасьлед Юліі Цімашэнка падчас прэзыдэнцтва Януковіча|абвінавачваньня]]
||88,6 % — 11,4 % || || || ||88,6 %-11,4 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=yyfh7uwazlc]]||[https://web.archive.org/web/20111214061430/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=143500&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|10||19.10.2011||Інтэлектуальныя страты: ад [[Філязофскі параход|філязофскага параходу]] да сучаснае «[[Уцечка мазгоў|ўцечкі мазгоў]]»
|| || || || ||84,2 %-15,8 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=eYzCfXRkkTY]]||[https://web.archive.org/web/20111204043711/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=144620&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|11||26.10.2011||Палітычная адстаўка: ад [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчова]] да [[Ягор Гайдар|Гайдару]]
||109 000 — 46 714&lt;br /&gt;70 % — 30 %|| || || ||92,2 % — 7,8 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=3BG9g5kuO5g]]||[http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=145960&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|12||02.11.2011||Здань [[камунізм]]у: ад [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту 1917-га]] году да [[Захапі Ўол-стрыт|сучасных антыбуржуазных выступаў]]
||113 902 — 46 523&lt;br /&gt;71 % — 29 % ||  || || ||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=CSy4KiWW_Lw]]||[https://web.archive.org/web/20120125093947/http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=147520&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|13||18.01.2012||Лёс дзяржаўнае ўлады: ад [[Лютаўская рэвалюцыя|лютага 1917 году]] да [[Пратэсты супраць фальсыфікацыі выбараў у Расеі (2011—2012)|праспэкту Сахарава]]
||89 324 — 12 749&lt;br /&gt;87.5 % — 12,5 %||80 % — 20 %||81 % — 19 %||90.5 % — 9,5 %||95.6 % — 4,4 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=Gezt9T0J9g4]]||[https://web.archive.org/web/20120327172303/http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=159180&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]
|-
|14||25.01.2012||Глябальнае абуджэньне: ад [[Галоснасьць|галоснасьці]] да [[Арабская вясна|твітарных рэвалюцыяў]]
||73 020 — 7 559&lt;br /&gt;91 % — 9 %||91,9 % — 8,1 %||93 % — 7 %||94,7 % — 5,3 %||96,8 % — 3,2 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=2SFnU4qDHDw]]||[http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=160440&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|15||01.02.2012||Выбарныя тэхнаґёгіі: ад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Расеі (1996)|1996 году]] да [[Выбары ў Дзяржаўную думу (2011)|нашых дзён]]
||68 009 — 9 385&lt;br /&gt;87,87 % — 12,13 %||||84,4 % — 15,6 %||90,8 % — 9,2 %||91,9 % — 8,1 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=gsAA27kTjZE]]||[http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=161441&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|16||14.03.2012||Палітычны пратэст: ад [[Аранжавая рэвалюцыя|Майдану]] да [[Пратэсты супраць фальсыфікацыі выбараў у Расеі (2011—2012)|Арбату]]
||44 680 — 22 731&lt;br /&gt;66 % — 34 %||||||||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=9Fuc-4dyRLQ]]||[http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=168342&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|17||21.03.2012||Палітычныя зьняволеныя: ад [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў Сэнацкай плошчы]] да [[Пратэсты супраць фальсыфікацыі выбараў у Расеі (2011—2012)|«дзекабрыстаў» Балотнае]]
||36 264 — 23 186&lt;br /&gt;61 % — 39 %||||||||50,4 % — 49,6 %
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=SdzWsnA7irE]]||[http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=169500&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|18||28.03.2012||Палітычная журналістыка: ад барбарскай інтэлігенцыі [[Каткоў|Каткова]] да &quot;[[Анатомія пратэсту (дакумэнтальны фільм НТВ)|анатоміі пратэсту]]&quot; НТВ
||15 350 — 29 549&lt;br /&gt;34 % — 66 %||||||22,1 % — 77,9 %||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=H4wLDlYQlA8]]||[http://russia.tv/video.html?tvpreg_id=153080&amp;vid=171120&amp;mid=14&amp;d=0&amp;p=1 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
!19||04.04.2012||Дзяржава й асабістае жыцьцё: ад савецкага артыкула за гомасэксуалізм да антыгейскага закону сёньня
||34 970 — 7 582&lt;br /&gt;82 % — 18 %||||||||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=wtwU6mpx8pA]]||[http://russia.tv/video.html?vid=172360&amp;cid=15&amp;d=0 Паглядзець]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
!20||18.04.2012||Царква й дзяржава: ад ганеньняў 20-х гадов да свабоды сумленьня сёньня
||36 811 — 13 612&lt;br/&gt;73 % — 27%||||||||77,5 — 22,5
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=WHiGHEaD410]]||[https://web.archive.org/web/20120426105821/http://russia.tv/video/show/brand_id/9777/video_id/123804 Паглядзець]
|-
!21||25.04.2012||Свабода слова: ад ґазэты [[Праўда (газэта)|«Праўда»]] да [[Інтэрнэт]]у
||20 179 — 9 984&lt;br/&gt;67 % — 33%||||||||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=zpXhY7GpB88]]||[http://russia.tv/video/show/brand_id/9777/video_id/124847 Паглядзець]
|-
!22||16.05.2012||[[Вялікая Айчынная вайна]]: ад пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай]] да [[Дзень перамогі|сьвята Перамогі]] сёньня
||31 774 — 8 101&lt;br/&gt;79,7 % — 20,3%||||||||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=eY3_HK0hF5w]]||[https://web.archive.org/web/20120520044209/http://russia.tv/video/show/brand_id/9777/video_id/127465 Праглядзець]
|-
!23||06.06.2012||Ваенная пагроза: ад Карэі і Віетнаму да Сырыі сёньня
||22 781 — 5 634&lt;br/&gt;80% — 20%||||||||
||[[Файл:LogoYoutube2011.svg|50px|link=http://www.youtube.com/watch?v=EDnSs4Zaa5E]]||[https://web.archive.org/web/20120704160753/http://russia.tv/video/show/brand_id/9777/video_id/131283/viewtype/picture Праглядзець]
|}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170922083812/http://istoricheskiy-process.ru/ Гістарычны працэс] — відэа, абмеркаваньне перадачы, галасаваньне он-лайн

[[Катэгорыя:Расея-1]]
[[Катэгорыя:Расейскія тэлевізійныя праграмы]]</text>
      <sha1>gavc2bvafnal8ygoscpvvsz4fzgkljr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяніс Малец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122772</id>
    <revision>
      <id>2699894</id>
      <parentid>2384585</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4463" sha1="h9tm9duwq9wh9udw8fnwii42wgjjea0" xml:space="preserve">'''Дзяніс Малец''' (1909, в. [[Лембаўка]] [[Дзісенскі павет]], [[Віленскае ваяводзтва]], цяпер [[Пастаўскі раён]] — сьнежань 1941, [[Менск]]?, [[гестапа]]?) — каталіцкі сьвятар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысьціянскага руху.

Паходзіў зь беларускай каталіцкай сям’і. У 1933 паступіў у [[Пінская духоўная каталіцкая сэмінарыя|Пінскую духоўную каталіцкую сэмінарыю]]. Пасьвячоны ў сьвятары ў 1937 годзе. Першыя гады душпастырскай дзейнасьці правёў на пасадзе вікарыя пры парафіі Нараджэньня Дзевы Марыі ў г. [[Бельск-Падляскі]] на [[Беласточчына|Беласточчыне]].

З восені 1938 — прэфэкт мясцовых школ у [[Пінск]]у. Пазьней служыў вікарыем пры [[Пінскі катэдральны сабор]]&lt;ref name=&quot;ТРАГІЗМ&quot;&gt;[http://media.catholic.by/nv/n2/art5.htm ТРАГІЗМ І ЗАГАДКАВАСЦЬ ЛЁСАЎ] [[Юры Туронак]], [[Наша Вера]], 1(2)/1996&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] прымаў удзел у беларускім нацыянальна-рэлігійным жыцьці.

Улетку 1941 году Віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] накіраваў з [[Вільня|Вільні]] ва Ўсходнюю Беларусь ксяндзоў ([[Станіслаў Глякоўскі|Станіслава Глякоўскага]], Дзяніса Мальца, [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], [[Казімер Рыбалтоўскі|Казіміра Рыбалтоўскага]]), якія павінны былі ўзнавіць дзейнасьць касьцёлаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120303063719/http://bchd.info/history.html Гісторыя Беларускай Хрысьціянскай Дэмакратыі]&lt;/ref&gt;.

У якасьці ганаровага госьця разам са сьвятаром [[Станіслаў Глякоўскі|Станіславам Глякоўскім]] прысутнічаў 15 сьнежня 1941 году на канфэрэнцыі школьных інспэктараў у [[Менск]]у. Пад час выкананьня нямецкага гімну беларускія ксяндзы ўзьняліся, але не выцягнулі рукі. Па сканчэньню мерапрыемства быў арыштаваны разам з Глякоўскім нямецкай тайнай паліцыяй&lt;ref name=&quot;ТРАГІЗМ&quot;/&gt;. (Арышту пазьбег толькі кс. [[Пётар Татарыновіч|Татарыновіч]], які быў у цывільным гарнітуры і якога пасьпелі схаваць беларускія дзеячы).

Дата, месца і акалічнасьці сьмерці застаюцца невядомымі.

== Зноскі ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Гарбінскі БРД; Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. Буэнос-Айрэс, 1966 (рэпрынт: Мн., 1990)

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://slounik.org/146870.html Слоўнік.орг]
* [https://web.archive.org/web/20160305020940/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19632 Слоўнік Маракова]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Малец, Дзяніс}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1909 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары]]
[[Катэгорыя:Беларускія рэлігійныя дзеячы]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Трэцім Райху і яго акупаваных тэрыторыях]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]</text>
      <sha1>h9tm9duwq9wh9udw8fnwii42wgjjea0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скрыгалаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123171</id>
    <revision>
      <id>2699716</id>
      <parentid>2688267</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2699716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22958" sha1="28rlry6saauw4jgx43yw8ppfof1ve1r" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Скрыгалаў
|Лацінка                          = Skryhałaŭ
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Скрыгалава
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = перад 1497 годам 
|Першыя згадкі                    = [[1497]]
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Мазырскі раён|Мазырскі]]
|Сельсавет                        = [[Скрыгалаўскі сельсавет|Скрыгалаўскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 625
|Год падліку колькасьці           = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref&gt;http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm&lt;/ref&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = Скрыгалаў. Капліца ў імя свяшчэннамучаніка Макарыя Кіеўскага.jpg
|Апісаньне выявы                  = [[Капліца ў імя Макарыя Кіеўскага (Скрыгалаў)|Капліца ў імя Макарыя Кіеўскага]]
 |Шырата градусаў                 = 52
 |Шырата хвілінаў                 = 06
 |Шырата сэкундаў                 = 01
 |Даўгата градусаў                = 28
 |Даўгата хвілінаў                = 48
 |Даўгата сэкундаў                = 55
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Скрыга́лаў'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}&lt;/ref&gt; — [[аграгарадок|вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Цэнтар [[Скрыгалаўскі сельсавет|сельсавету]] [[Мазырскі раён|Мазырскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2004 год — 747 чалавек. Знаходзіцца за 33 на захад ад [[Мазыр]]у, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Пціч]] (лінія [[Гомель]] — [[Лунінец]]); на аўтамабільнай дарозе [[Мазыр]] — [[Петрыкаў]].           

Скрыгалаў — даўняе сяло, пасьля [[мястэчка]] [[Мазырскі павет|гістарычнай Мазыршчыны]] на [[Палесьсе|Палесьсі]]. 

== Гісторыя ==

=== Найранейшыя часы ===

Выяўленыя археолягамі два курганныя могільнікі X—XIII стагодзьдзяў (11 насыпаў, за 2 км на поўдзень ад Скрыгалава і 13 насыпаў, за 2 км ад вёскі, ува ўрочышчы Забуклявеччы) сьведчаць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў глыбокай старажытнасьці. 

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

Найраней Скрыгалаў згаданы пры канцы XV ст. Паводле [[Густынскі летапіс|Густынскага летапісу]], у 1497 годзе мітрапаліт кіеўскі і Ўсяе Русі Макарый&lt;ref&gt;Полное собрание русских летописей. Т. 40. Густынская летопись. С.-Петербург: «Дмитрий Буланин», 2003. С. 139&lt;/ref&gt;{{пачатак цытаты}}Егда же идяще до Киева на стол свой, усѣченъ бысть от Татар над рѣкою Припетю в селѣ Страголовахъ{{заўвага|На думку Л. Пахілевіча, тут вялося пра Стрыжаў, што недалёка ад [[Чарнобыль|Чарнобыля]]&lt;ref&gt;Похилевич Л. И. Уезды Киевский и Радомысльский: статистические и исторические заметки о всех населенных местностях в этих уездах и с подробными картами их / собрал Лаврентий Похилевич изд. книгопродавца Н. Я. Оглоблина. – Киев: Тип. А. Давиденко, 1887. С. 265&lt;/ref&gt;.}}. Мощи его доселѣ лежатъ нетлѣнны во святой Софии{{заўвага|У 1897 годзе ў ягоны гонар збудаваная капліца, ува ўрочышчы Падселішчы ўсталяваны абэліск.}}{{канец цытаты}}
 
[[Файл:Урывак з апісаньня 1552 г. пра Скрыгалаў.jpg|значак|зьлева|170px|Скрыгалаўскія даньнікі ў апісаньні Мазырскага замку 1552 г.]][[Файл:Угодзьдзі Скрыгалава ў XVI ст.jpg|значак|зьлева|170px|Угодзьдзі сяла Скрыгалава ў рэвізіі 1560 г.]]

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што сяло Скрыгалаў было цэнтрам аднайменнай нядзелі{{Заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці&lt;ref&gt;Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П.Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 185, 189 – 190&lt;/ref&gt;.}} Мазырскай воласьці, а ягоныя жыхары выконвалі плацёжныя павіннасьці ды розныя работы на карысьць замку. На той час паселішча складалі 32 гаспадаркі{{Заўвага|Гэта ня 32 «человека населения», як уважаў П. Кляпацкі&lt;ref&gt;Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли. – С. 188&lt;/ref&gt;.}}&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 637&lt;/ref&gt;.

З рэвізіі Мазырскага староства, выкананай каралеўскімі камісарамі панамі [[Рыгор Валовіч (?—1577)|Рыгорам Валовічам]] і [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалаем Нарушэвічам]] да 8 кастрычніка 1560 года, тэкст якой вядомы з актавай кнігі 1777 года, вынікае, што шырыня грунту сяла Скрыгалава складала як уздоўж тры мілі, а ўпоперак — дзьве мілі. Засьведчана наяўнасьць рыбных ловаў па адной [[азярына|тоні]] ў Нізове, Рэчышчы, Кліне і Батошыне, а баярын Клопат, згодна зь лістом каралеўскім, у Зімовішчах{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту запісалі — у Лімовішчах.}} землі зь людзьмі&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 5. Акты об украинской администрации XVI—XVII вв. — Киев, 1907. С. 487&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], згодна з указам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году, [[Кіеўскае ваяводзтва]] стала часткаю [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]&lt;ref&gt;Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).&lt;/ref&gt;. Скрыгалаў у складзе [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]], пад уплывам віленскага ваяводы, [[канцлер вялікі літоўскі|канцлера ВКЛ]] і мазырскага старосты [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла Рудога]] ды падтрымаўшай яго павятовай шляхты, быў выведзены з Кіеўскага і далучаны да [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]]. 

На 1590 год у Скрыгалаве было 14 [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]]. Знойдзены тут у 1925 годзе манэтны скарб (каля 200 манэтаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) датуецца 3-й чвэрцю XVII ст. 

З 1702 году побач з Скрыгалавам працавала рудня К. Аскеркі. 28 траўня 1782 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] надаў мястэчку прывілей на 2 кірмашы штогод і штотыднёвыя таргі.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Скрыгалаў апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у [[Мазырскі павет (Расейская імпэрыя)|Мазырскім павеце]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. На 1795 год у мястэчку было 70 двароў, з 1799 году дзеяла царква (згарэла ў 1872 годзе). Праз Скрыгалаў праходзіў гасьцінец з [[Мазыр]]а ў [[Давыд-Гарадок]]. Працавала паштовая станцыя. У XIX ст. непадалёк знаходзілася сяло Скрыгалаўская Слабада (65 двароў на 1816 год), якое пазьней злучылася зь мястэчкам. 

На 1847 год Скрыгалаў належаў панам Тышкевічам. Тут было 109 двароў, дзеялі прыстань і пераправа на рацэ Прыпяць. У 1858 годзе ў мястэчку адкрылася школа. На 1859 год у Скрыгалаве было 115 двароў&lt;ref&gt;{{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)|к}} С. 379.&lt;/ref&gt;. За часамі [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] ў 1863 годзе каля мястэчка дзеялі паўстанцкія аддзелы. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Скрыгалаве было 137 двароў, дзеялі царква і малітоўны дом, працавалі [[Русіфікацыя Беларусі|расейская]] [[народная вучэльня]], 8 крамаў, карчма, сельская лякарня і паштова-тэлеграфная кантора. На 1908 год у мястэчку было 204 двары. З 1910 году працавала пільня. На 1917 год — 314 двароў.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Скрыгалаў занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

=== Найноўшы час ===

[[Файл:Skryhałaŭ, Škoła. Скрыгалаў, Школа (1930-39).jpg|значак|зьлева|170px|Струнны гурток у школе, 1930-я гг.]][[Файл:Skryhałaŭ, Škoła. Скрыгалаў, Школа (5.07.1934).jpg|значак|170px|Выпуск сельскагаспадарчай школы, 5.07.1934 г.]]

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Скрыгалаў занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Скрыгалаў у складзе Мазырскага павету, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Скрыгалаў увайшоў у склад [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]], дзе ў 1924 годзе стаў цэнтрам сельсавету. На 1925 год тут было 359 двароў. У канцы 1930-х гадоў статус паселішча панізілі да вёскі. 

На 1996 год у Скрыгалаве было 364 двары, на 2000 год — 336 двароў, на 2001 год — 338 двароў, на 2004 год — 313 гаспадарак. У 2018 годзе Скрыгалаў атрымаў афіцыйны статус «[[аграгарадок|аграгарадку]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200919215345/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D918g0088086&amp;p1=1 Решение Мозырского районного Совета депутатов от 13 февраля 2018 г. № 180 Об отнесении некоторых сельских населенных пунктов Мозырского района к агрогородкам]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===
* '''XVI стагодзьдзе''': 1552 год — 31 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1866 год — 609 чал.; 1880 год — да 1 тыс. чал.&lt;ref&gt;[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Skryhałów // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/720 720].&lt;/ref&gt;; 1897 год — 816 чал.
* '''XX стагодзьдзе''': 1908 год — 1284 чал. у ''мястэчку Скрыгалаве'', 12 чал. у ''маёнтку Скрыгалаве''; 1917 год — 1908 чал.; 1959 год — 1294 чал.; 1996 год — 900 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. &lt;/ref&gt;; 2000 год — 801 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|6-1к}} С. 325.&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагодзьдзе''': 2001 год — 808 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|14к}} С. 471.&lt;/ref&gt;; 2004 год — 747 чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}&lt;/ref&gt;

=== Інфраструктура ===
У Скрыгалаве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта.

== Забудова ==
Плян складаецца з 2 падзеленых каналам частак: паўночнай (простая вуліца, арыентаваная з паўднёвага ўсходу на паўночны захад) і паўднёвай (дугападобная вуліца шыротнай арыентацыі). Забудова двухбаковая, сядзібнага тыпу. У 1987—1995 гадох узводзіліся цагляныя дамы на 110 радзінаў, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў па [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофе на Чарнобыльскай АЭС]] (1986 год). Новым вуліцам перасяленцы далі назвы сваіх былых вёсак [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белы Бераг]] і [[Белабярэская Рудня]].

== Турыстычная інфармацыя ==
=== Інфраструктура ===
Дзее Скрыгалаўскі этнаграфічны музэй.

=== Славутасьці ===
* [[Капліца ў імя Макарыя Кіеўскага (Скрыгалаў)|Капліца]] (1906; [[Мураўёўкі|мураўёўка]])
* Парк (XIX ст.)

=== Страчаная спадчына ===
* Царква Сьвятога Мікалая (XVIII ст.; [[Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія (уніяцкая)|Сьвяты Пасад]])

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|14}}
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}}
* {{Літаратура/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-1}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.radzima.org/be/miesca/skrygalau.html Скрыгалаў], [[Radzima.org]]

{{Навігацыйная група
|назоў = Скрыгалаў у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|Скрыгалаўскі сельсавет
|Мазырскі раён
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Мазыршчыны}}

[[Катэгорыя:Скрыгалаў| ]]</text>
      <sha1>28rlry6saauw4jgx43yw8ppfof1ve1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бруно Мбанангой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123260</id>
    <revision>
      <id>2699705</id>
      <parentid>2630690</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3352" sha1="a09ne38zyb9r0n6jpz3rrk7bdn908qy" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Бруно Мбанангой Зыта''' ({{мова-fr|Bruno Mbanangoyé Zita}}; {{Н}} 15 ліпеня 1980 году, [[Порт-Жантыль]], [[Габон]]) — былы габонскі футбаліст, паўабаронца. Раней выступаў за [[Зборная Габону па футболе|нацыянальную зборную Габону]].

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Рана пачаў гуляць у футбол і неўзабаве трапіў у спэцыялізаваны цэнтар падрыхтоўкі футбалістаў у сталіцы Габону, горадзе [[Лібрэвіль]]. Там шэсьць гадоў правёў у камандзе «[[Пэтраспор Лібрэвіль|Пэтраспор]]», пазьней зьехаў у [[Туніс]], дзе трапіў у каманду другога дывізіёну «[[Джэрба (футбольны клюб)|Джэрба]]». Паказваючы гульню высокага ўзроўню, ужо ў наступным, 2005 годзе, выступаў за каманду першага дывізіёну «[[Зарзіс (футбольны клюб)|Зарзіс]]». У 2006 годзе Бруно заключыў чатырохгадовы кантракт зь [[менск]]ім «[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама]]». Амаль год пайшоў на адаптацыю й, пагуляўшы папярэдне за дубль каманды, ужо да сярэдзіны сэзону 2007 году Бруно зайграў у свой звыклы футбол. Як вынік, двойчы ў 2007 і 2008 гадах заўзятары «Дынама» прызнавалі Мбанангоя найлепшым гульцом каманды. У лістападзе 2012 году праз траўму сьпіны пакінуў «Дынама» і абвесьціў пра прыпыненьне кар’еры гульца&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121128110426/http://www.dinamo-minsk.by/rus/press/news/~page__m21=1~news__m21=3168 Мбанангой попрощался с «Динамо»]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
За нацыянальную каманду выступае з 1999 году.

== Дасягненьні ==
'''«Дынама» Менск''':
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: 2008, 2009
* Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2012 году|2012]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20191021210956/http://dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/mbanangoj_brjuno_zita Профіль на афіцыйным сайце «Дынама Менск»]
* [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=2540 Профіль] на сайце National Football Teams
* [http://www.pressball.by/footballstat/bryuno_mbanangoi/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мбанангой, Бруно}}
[[Катэгорыя:Габонскія футбалісты]]</text>
      <sha1>a09ne38zyb9r0n6jpz3rrk7bdn908qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віктар Тапалер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123299</id>
    <revision>
      <id>2699847</id>
      <parentid>2629494</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16116" sha1="6f5z6ewdvkz56a3l89cqza7i6t0ymoz" xml:space="preserve">{{Кінэматаграфіст
|Імя                 = Віктар Тапалер
|Імя (арыгінал)      = {{мова-ru|Виктор Топаллер|скарочана}}
|Фота                =
|Шырыня              = 
|Подпіс              = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|13|7|1958|1}}
|Месца нараджэньня   = [[Масква]]
|Дата сьмерці        =
|Месца сьмерці       = 
|Прафэсія            = [[тэлевядоўца]], [[журналіст]], [[рэжысэр]]
|Грамадзянства       = [[СССР]] → [[Ізраіль]], [[ЗША]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Узнагароды          = Прэмія «[[Сэмі]]» (2001)
|imdb_id             =
|Сайт                = [http://vtopaller.com Асабісты сайт]
}}
'''Віктар Тапалер''' ({{мова-ru|Виктор Топаллер}}; 13 ліпеня 1958 году, [[Масква]], [[Расея]] — 10 студзеня 2018 году, [[Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — [[журналіст]], [[рэжысэр]], [[радыёвядоўца]], [[тэлевядоўца]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Маскве ў сям’і Аляксандра і Людмілы Тапалераў. Пасьля заканчэньня школы паступіў на актэрскае аддзяленьне [[Шчукінская вучэльня|Шчукінскай вучэльні]], пасьля першага курсу перавёўся на факультэт тэатральнае рэжысуры ў [[ГИТИС]]. У 1981 годзе скончыў ГИТИС з чырвоным дыплёмам па прафэсіі «рэжысэр».

Па спэцыяльнасьці працаваў у Москанцэрце, Расканцэрце, ставіў эстрадныя шоў-праграмы, драматычныя й музычныя спэктаклі, праводзіў фэсты ў Маскве, у [[Ленінград]]зе, у [[Рыга|Рызе]], на [[Далёкі Ўсход|Далёкім Усходзе]]. Шмат гадоў супрацоўнічаў з [[Валер Лявушкін|Валерам Лявушкіным]] ды ансамблем «[[Бім-Бом]]».

Здымаўся ў кіно ў эпызадычных ролях.

У 1989 годзе сумесна з [[Анатоль Трушкін|Анатолем Трушкіным]] напісаў сцэнар і паставіў эстрадны спэктакль «Птушыны рынак» зь [[Лія Ахэджакова|Ліяю Ахэджакавай]] у галоўнай ролі, які стаў яго апошняю працаю ў [[СССР]].

У 1990 годзе зь сям’ёю зьехаў у [[Ізраіль]], дзе працаваў рэжысэрам у тэатральнай школе й пісаў артыкулы ў газэты «Спадарожнік», «Навіны тыдня», «Глёбус», «Час».

З 1993 па 1995 год зьехаў па кантракце ў [[Бэльгія|Бэльгію]]. Рэжысаваў некалькі пастаноўкаў у шоў-бізнэсе, у тым ліку спэктакль на францускай мове, у якім прынялі ўдзел маскоўскія ды бэльгійскія актэры. Атрымаў некалькі прапановаў працаваць па спэцыяльнасьці ў Ангельшчыне й Францыі ці застацца ў Брусэлі, але ў 1995 годзе вярнуўся ў Ізраіль, дзе стаў вядоўцэм расейскамоўных праграмаў Нацыянальнага ізраільскага тэлебачаньня: грамадзка-палітычнае праграмы «Ракурс» і ток-шоў «Візаві з Віктарам Тапалерам», удзельнікамі якіх зьяўляліся выбітныя прадстаўнікі культуры й палітыкі.

Пасьля вяртаньня ў Ізраіль Віктар Тапалер працягнуў працаваць журналістам у розных мясцовых выданьнях: у газэце «24 гадзіны», затым у газэце «[[Наша краіна (газэта, Ізраіль)|Наша краіна]]». Стварыў газэту «[[Расейскі ізраільцянін]]», у якое вёў некалькі рубрыкаў і зьяўляўся намесьнікам галоўнага рэдактара.

У якасьці рэжысэра Тапалер паставіў у «Гейхал ха-Тарбут» тэатральна-канцэртнае ўяўленьне «Далей ехаць няма куды», прысьвечанае пяцігоддзю расейскае [[Алія (рэпатрыяцыя у Ізраілю)|аліі]] 1990 годзе, а затым — Міжнародны фэст гумару ў палацы спорту [[Нокія (арэна)|«Яд-Эліяху»]].

Выдаў авантурна-прыгодніцкі дэтэктыўны раман «Расейская куля для Іцхака Рабіна».

У 2000 годзе ён быў запрошаны на працу ў ЗША з толькі што створаным расейскім тэлеканалам [[TVR]] ([https://web.archive.org/web/20110404051133/http://www.borzov.net/articles/usatv/usa_russian.html канал працаваў пад патранажам] [[Барыс Беразоўскі|Барыса Беразоўскага]]) і атрымаў грамадзянства па праграме «extraordinary person» за выбітныя заслугі ў вобласьці журналістыкі. Пасьля Віктар Тапалер стаў супрацоўнікам найбуйнага ў Амэрыцы расейскамоўнага тэлеканалу — [[RTVi]].

Меў падвойнае грамадзянства: Ізраілю ды ЗША.

Адначасова з працаю на тэлебачаньні супрацоўнічаў з расейскамоўнымі радыёстанцыямі Амэрыкі: спачатку з «Народнаю хваляю», затым з радыё «Новае Жыцьцё» (у далейшым «Усё»).

У газэце «[[Габрэйскі сьвет]]» Тапалер вёў сваю рубрыку «Рыкашэт» і пісаў артыкулы для расейскамоўнае газэты «[[Наша Канада]]».

Выдавецтвам «Слова» выдадзены зборнік «Поўны Шалём», напісаны жывой, іранічнай моваю, куды ўвайшлі артыкулы, эсэ, аповяды пра ўражаньні аўтара пра жыццё ў Ізраілю.

У 2008 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ў тэатры «[[Хавэрым]]» паставіў пьесу ізраільскага пісьменьніка [[Эфраім Кішон|Эфраіма Кішона]] «Ктуба» («Шлюбная дамова»), якая мела вялікі посьпех у публікі.

== Праца на Дэвідзон-Радыё ==
Працаваў радыёвядоўцам на «[[Дэвідзон-Радыё]]», дзе вёў тры перадачы: аўтарскую праграму «Поўны Шалём», прысьвечаную розным асьпектам узаемаадносінаў Амэрыкі й Ізраілю (сумесна з былым віцэ-мэрам Іерусаліму [[Ларыса Гэрштейн|Ларысаю Гэрштейн]]); аўтарскую грамадска-палітычную праграму «Рыкашэт»; аўтарскую музычную праграму «Топ-парад зь Віктарам Тапалерам», у якое гучаць шлягеры 60-х — 80-х гадоў і аповяды пра выканаўцаў і аўтарах савецкіх песьняў, са шматлікімі зь якіх вядоўца быў знаёмы асабіста.

== Праца на тэлеканале RTVi ==
На канале RTVi штотыдзень выходзіў «Амэрыканскі лікбез» — паўгадзінная аўтарская праграма Віктара Тапалера, задуманая як цыкль перадачаў пра розныя бакі жыцьця ЗША. Раней на гэтым жа канале выходзілі ў этэр праграмы Тапалера «Пункт гледжаньня» і «Скрыжаваньне».

Таксама на RTVi вёў папулярную аўтарскую праграму «Ў Нью-Ёрку зь Віктарам Тапалерам», дзе за 10 гадоў пабывалі больш пяці сотняў музыкаў, пісьменьнікаў, актэраў, рэжысэраў, палітыкаў. У розныя гады гасьцямі перадачы былі: [[Алена Бонэр]], [[Анатоль Кашпіроўскі]], [[Аліса Фрэйндліх]], [[Алег Янкоўскі]], [[Барыс Акунін]], [[Валерыя Навадворская]], [[Ганна Нятрэбка]], [[Ізраіль Іосіфавіч Цвайгенбаўм|Ізраіль Цвайгенбаўм]], [[Ігар Губэрман]], [[Зураб Цэрэтэлі]], [[Міхаіл Казакоў]], [[Міхаіл Жванецкі]], [[Рыма Казакова]], [[Эльдар Разанаў]], [[Эхуд Ольмерт]], [[Юры Башмет]], [[Уладзімер Букоўскі]], [[Уладзімер Вайновіч]], [[Уладзімер Сінельнікаў]], [[Уладзімер Позьнер]], [[Уладзімер Гусінскі]] і дзясяткі іншых дзеячаў культуры, навукі, палітыкі.

Быў звольнены з RTVI восенню 2017 года ў сувязі са скарачэннямі і фінансавымі праблемамі на канале&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forumdaily.com/sejchas-vremya-tyazheloe-direktor-po-kommunikaciyam-rtvi-o-sokrashheniyax-na-kanale-i-zagadochnom-investore/|title=“Сейчас время тяжелое”. Директор по коммуникациям RTVI — о сокращениях на канале и загадочном инвесторе|publisher=ForumDaily|date=2017-10-25|access-date=2017-12-19|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212130334/http://www.forumdaily.com/sejchas-vremya-tyazheloe-direktor-po-kommunikaciyam-rtvi-o-sokrashheniyax-na-kanale-i-zagadochnom-investore/|deadlink=no|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

==Сьмерць==
Пайшоў з жыцця 10 студзеня 2018 года ў Нью-Ёрку пасля хуткаплыннага раку лёгкіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rtvi.com/news/8502-umer-jurnalist-viktor-topaller |title=Умер журналист Виктор Топаллер |access-date=2018-01-11 |archive-date=2018-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111134630/https://rtvi.com/news/8502-umer-jurnalist-viktor-topaller |deadlink=yes |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.runyweb.com/articles/people/obituaries/victor-topaller-at-59.html |title=Умер известный русско-американский журналист Виктор Топаллер |access-date=2018-01-11 |archive-date=2018-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111164916/http://www.runyweb.com/articles/people/obituaries/victor-topaller-at-59.html |deadlink=no |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды й прэміі ==
* 2001 — прэмія «[[Сэмі]]» ў намінацыі «За найлепшую аўтарскую тэлепраграму».
* 2002 — штогадовая прэмія «Чалавек году» ў намінацыі «Самы папулярны і прафэсійны прадстаўнік сродкаў масавае інфармацыі „Расейскае Амэрыкі“» па выніках апытаньня 40 тысячаў гледачоў у 18 штатах.

== Сям’я ==
Жонка Галіна Тапалер, сын [[Аляксей Тапалер]], сузаснавальнік студыі «Aggressive».

Бацька Аляксандар Тапалер — аўтар кнігі «Загадкі біблейскае гісторыі»&lt;ref&gt;http://www.ozon.ru/context/detail/id/4032392/&lt;/ref&gt;, якая выйшла ў выдавецтве ISRADON, Ізраіль.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.russian-bazaar.com/article.aspx?ArticleID=12150 Рускі Кірмаш № 13(623) 27 сакавіка — 2 красавіка, 2008, «Ктуба, ці шлюбная дамова»]
* [http://www.davidzonradio.com/staff-161.htm Дэвідзон Радыё, супрацоўнікі: Віктар Тапалер]
* [https://web.archive.org/web/20120209214541/http://www.rtvi.ru/tops.html RTVI, аўтарская праграма «Ў Нью-Ёрку зь Віктарам Тапалерам»]
* [https://web.archive.org/web/20110824113736/http://www.vtopaller.com/default.aspx?contentid=1434 Стэнаграмы гутаркаў Віктара Тапалера з гасьцямі перадачы «Ў Нью-Ёрку зь Віктарам Тапалерам»]
* [https://web.archive.org/web/20120216062517/http://www.rtvi.ru/liks.html RTVI, аўтарская праграма «Амэрыканскі лікбез»]
* [http://laruche.livejournal.com/76002.html#cutid1 Міты пра трагедыю 11 верасьня 2001 году ў Амэрыцы вачамі Віктара Тапалера ў «Амэрыканскім лікбезе»]{{Недаступная спасылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110824051559/http://www.vtopaller.com/default.aspx?contentid=1433 Віктар Тапалер. «Расейская куля для Іцхака РабІна», раман]
* [https://web.archive.org/web/20110829101046/http://www.vtopaller.com/default.aspx?contentid=1429 Віктар тАПАЛЕР. «Поўны Шалём»]
* [http://www.nashacanada.com/victor_topaller_polniy_shalom.htm Пісьменьнікі пра кнігу Віктара Тапалера «Поўны Шалём»]
* [http://www.nashacanada.com/victor_topaller.htm Віктар Топаллер. Публікацыі ў газэце «Наша Канада»]
* [http://victor-topaller.livejournal.com/ Публіцыстыка Віктара Тапалера ў Жывым Часопісе]
* [http://www.partner-inform.de/news.php?ids=3490_136_1_ Віктар Тапалер: «У былых чальцоў КПСС пэйсы адрасталі прама ў самалёце!»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20140224052658/http://kudryats.journalisti.ru/?p=17592 Віктар Тапалер: «Галоўная небясьпека — у наступе барбарства на цывілізацыю!»]
* [http://www.telekritika.ua/daidzhest/2012-01-26/69015 «Тэлекрытыка» пра Віктара Тапалера]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тапалер, Віктар}}
[[Катэгорыя:Савецкія рэжысэры]]
[[Катэгорыя:Ізраільскія журналісты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад раку лёгкіх]]</text>
      <sha1>6f5z6ewdvkz56a3l89cqza7i6t0ymoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Колкер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123514</id>
    <revision>
      <id>2699663</id>
      <parentid>2546870</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13549" sha1="6sa6r6zj7wdizqrqn67lslz6oj68z2l" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Барыс Колкер
|арыгінал імя        = {{мова-ru|Борис Григорьевич Колкер|скарочана}}
|партрэт             = Boris KOLKER.jpg
|памер               = 
|апісаньне           = Барыс Колкер
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = [[мовазнаўства]], [[эспэранталёгія]]
|дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|15|7|1939|1}}
|месца нараджэньня   = [[Тыраспаль]], [[Малдаўская ССР]]
|дата сьмерці        = 
|месца сьмерці       = 
|бацька              = 
|маці                = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды          = 
|сайт                = 
|дадаткова           = 
|commons             = 
}}
'''Барыс Рыгоравіч Колкер''' ({{мова-ru|Колкер Борис Григорьевич}}, {{мова-en|Boris Kolker}}, {{мова-eo|Boris Kolker}}; нарадзіўся 15 ліпеня 1939 году, [[Тыраспаль]] [[Малдаўская ССР]]) — савецкі [[эспэранталёгія|эспэрантоляг]], выкладчык моваў і перакладчык. Аўтар некалькіх падручнікаў мовы [[эспэранта]] розных узроўняў.

== Біяграфія ==
Барыс Колкер нарадзіўся 15 ліпеня 1939 году ў горадзе [[Тыраспаль|Тыраспалі]] [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўскае ССР]]. У 1944—1965 пражываў у [[Кішынёў|Кішынёве]]. У 1965—1993 пражываў у [[Бірск]]у й [[Уфа|Уфе]], [[Башкірская ССР|Башкірскае ССР]]. З 1993 году пражывае ў [[Кліўлэнд]]зе, штат [[Агаё]], [[ЗША]].

У 1962 годзе скончыў [[Дзяржаўны ўнівэрсытэт Малдовы|Кішынёўскі ўнівэрсэтэт]] па спэцыяльнасьці «[[расейская мова]], літаратура й [[француская мова]]». У 1985 абараніў у Інстытуце мовазнаўства АН СССР кандыдацкую дысэртацыю па агульным мовазнаўстве на тэму «Унёсак расейскае мовы ў фармаваньне й разьвіцьцё эспэранта».

Працаваў бібліёграфам Рэспубліканскае бібліятэкі імя Крупскае ў Кішынёве, старэйшым выкладчыкам факультэту замежных моваў Бірскага пэдагагічнага інстытута й Башкірскага педагагічнага інстытута, перакладчыкам Уфімскага авіяцыйнага інстытута, перакладчыкам з адмыслоўцамі францускае аўтамабілебудаўнічае кампаніі «[[Рэно]]» на Ўфімскім маторным заводзе, старэйшым навуковым супрацоўнікам і кіраўніком бюро перакладаў інстытуце нафтапрамысловае геафізікі. У Кліўлэндзе працаваў офіс-мэнэджарам кампаніі Magic Micro Computers і няштатным перакладчыкам.

Прылучыўся да эспэранта ў 1957 годзе. Аўтар трох падручнікаў эспэранта для розных узроўняў, артыкулаў па [[інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыцы]] й рэцэнзіяў. Чалец [[Акадэмія эспэранта|Акадэміі эспэранта]]. Ганаровы чалец [[Сусьветная асацыяцыя эспэранта|''Сусьветнае асацыяцыі эспэрантыстаў'']] (''{{мова|eo|Universala Esperanto Asocio}}'', UEA). Чалец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Літаратурная акадэмія эспэранта|Літаратурнае акадэміі эспэранта|eo|Akademio Literatura de Esperanto}}. Адзін з рэдактараў часопісу на эспэранта ''[[Монато]]''. На працягу двух дзесяцігодзьдзяў вёў у [[Расея|Расеі]] масавыя завочныя курсы эспэранта, якія скончыла амаль 900 чалавек. У наш час вядзе ў [[інтэрнэт|інтэрнэце]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|курсы падвышэньня кваліфікацыі эспэрантыстаў||eo|IPKK}}.

Барыс Колкер быў сузаснавальнікам і адным з кіраўнікоў [[Савецкі моладзевы рух эспэрантыстаў|''Савецкага моладзевага руху эспэрантыстаў'']] ({{мова|eo|Sovetia Esperantista Junulara Movado}}, {{мова|eo|SEJM}}), [[Уфімскі клюб эспэранта|Уфімскага клюбу эспэранта]], ''[[Асацыяцыя савецкіх эспэрантыстаў|Асацыяцыі савецкіх эспэрантыстаў]]'' ({{мова|eo|Asocio de Sovetiaj Esperantistoj}}, {{мова|eo|ASE}}), [[Саюз эспэрантыстаў савецкіх рэспублікаў|''Саюзу эспэрантыстаў савецкіх рэспублікаў'']] ({{мова|eo|Sovetrespublikara Esperantista Unio}}, {{мова|eo|SEU}}), ''[[Расейскі саюз эспэрантыстаў|Расейскага саюзу эспэрантыстаў]]'' ({{мова|eo|Rusia Esperantista Unio}}, {{мова|eo|REU}}), упаўнаважаным па пытаньнях навучаньня эспэранта ў СССР і Расеі, чальцом камітэту [[Сусьветная моладзевая арганізацыя эспэрантыстаў|Сусьветнае моладзевае арганізацыі эспэрантыстаў]] ({{мова|eo|Tutmonda Esperantista Junulara Organizo}}, [[Сусьветная моладзевая арганізацыя эспэрантыстаў|{{мова|eo|TEJO}}]]), чальцом (з 1959 году), чальцом камітэту й галоўным упаўнаважаным у СССР ({{мова|eo|ĉefdelegito}}) [[Сусьветная асацыяцыя эспэранта|''Сусьветнае асацыяцыі эспэрантыстаў'']] (''{{мова|eo|Universala Esperanto Asocio}}'', {{мова|eo|UEA}}), віцэ-прэзыдэнтам [[Міжнародная іспытная камісія эспэранта|Міжнароднае іспытнае камісіі эспэранта]]. Выступаў з дакладамі на шматлікіх [[Сусьветны кангрэс эспэрантыстаў|Сусьветных кангрэсах эспэрантыстаў]] (пачынальна з 48-го кангрэсу ў 1963 годзе ў [[Сафія|Сафіі]]), каардынаваў тэму 85-го Кангрэсу ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ў 2000 годзе.

== Асноўныя працы ==

=== Падручнікі эспэранта ===
* ''[https://web.archive.org/web/20101122130208/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 Міжнародная мова эспэранта. Поўны падручнік.]''
* ''[http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html Падручнік мовы эспэранта. Асноўны курс.]''
* ''[http://www.esperanto.mv.ru/Esp16/index.html Эспэранта за 16 дзён. Экспрэс-курс.]''
* ''[http://lernolibro.ru/slovari/kolker Міжнародная мова эспэранта: поўны падручнік (2-е выданьне).]

=== Слоўнік ===
* Б. Колкер. ''Эспэранта-расейскі слоўнік: каля 3000 словаў.'' — [[Масква]]: Імпэто, 1993. — 53 з. {{ISBN|5-7161-0002-3}}.

=== Артыкулы ===
* ''{{lang|eo|[http://www.espero.com.cn/se/txt/2010-01/19/content_240766.htm Ĉefaj strukturaj principoj de Esperanto]}}''. — En: ''{{lang|eo|La arto labori kune.}}'' Festlibro por Humphrey Tonkin. Rotterdam: UEA, 2010.
* ''{{lang|eo|[http://www.esperanto.mv.ru/Cetero/enigmoj.html Enigmoj de Ludoviko Zamenhof]}}''
* ''[http://katalogo.uea.org/index.php?id=912&amp;inf=1433&amp;recenzo=montru NIA Vilnjuso kaj ILIA Jerusalemo]'' {{lang|eo|kopio en la retejo}}
* ''{{lang|eo|Interlingvistiko kaj interlingvistikaj esploroj en Sovetunio.}}'' — En: {{lang|eo|Esperanto: la internacia lingvo — sciencaj aspektoj}}; (Berlin: Kulturligo de [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка|GDR]], Centra Laborrondo Esperanto, 1979. — 237 p.) p.&amp;nbsp;74 — 78.
* ''Kontribuo de la rusa lingvo al la verba sistemo de Esperanto.'' — En: Serta gratulatoria in honorem Juan Régulo: II Esperantismo; (La Laguna: Universidad de La Laguna, 1987. — 766 p.) p.&amp;nbsp;315 — 325.
* ''Унёсак расейскае мовы ў структуру эспэранта'' — En: Interlinguistica Tartuensis, 3; ([[Тарту]]: Тартускі Дзяржаўны Ўнівэрсытэт, 1984. — 182 p.) p.&amp;nbsp;74 — 108
* ''Унёсак расейскае мовы ў лексыку эспэранта'' — En: Interlinguistica Tartuensis, 5; ([[Тарту]]: Тартускі Дзяржаўны Ўнівэрсытэт, 1988. — 183 p.) p.&amp;nbsp;74 — 91
* ''[http://www.esperantofre.com/okemo//Okem47.htm#kolk Pri «Vojaĝo» por la legantoj de «Komencanto».]'', ''[[Komencanto]]'', 2003 (n-ro 3)
* ''[https://web.archive.org/web/20041214123444/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/zamen.html Lasta artikolo de L. L. Zamenhof pri judaj temoj]'', ''[[Israela Esperantisto]]'', julio 2004 (n-ro 140)
* ''[http://www.angelfire.com/sc3/soviet_jews_exodus/WhoHelped_s/WhoHelpedCleveland.shtml Вольная эміграцыя з СССР падрыхтавана ў Кліўлэндзе]''{{ref-ru}}
* ''[http://www.angelfire.com/sc3/soviet_jews_exodus/JewishHistory_s/JewishHistoryAmend.shtml Папраўка, якая зьмяніла наш лёс.]'' (копія тут: [http://www.sem40.ru/ourpeople/history/13331/]{{ref-ru}})

== Глядзіце таксама ==
* [[Эспэранта]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110810060852/http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 Біяграфічныя зьвесткі]

'''Інтэрвію''':
* [https://web.archive.org/web/20241205110356/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?p=69759#69759 Інтэрвію Ігару Млынару ў газэце Малдаўскія ведамасьці, 2008, 24 кастрычніка.]{{ref-ru}}
* [http://www.uzelki.narod.ru/soft/INTERVJUO-DE-KOLKERA.pdf Інтэрвію Лілеі Габрафікавай ў газэце Весткі-Башкірыя, 2008, 5 сакавіка.]
* [https://web.archive.org/web/20110902002223/http://esperanto.cri.cn/261/2007/11/28/1@73262.htm 50 гадоў у Эсперантиде.] — Інтэрвію, якое правяла Ліна Чэн для Пекінскага радыё 30-го лістапада 2007 г.
* [https://web.archive.org/web/20050310164823/http://ikso.net/esperanto-kurso/galerio/intervjuo.php Ne batali kontraŭ, sed labori por.] — Intervjuo okaze de 65-jariĝo de Boris Kolker (Intervjuintoj: Viktoro Aroloviĉ kaj Garik Kokolija.) — ''Rusia Esperanto-Gazeto'' (REGo), 2004, junio, No 3.{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110810042919/http://www.ilei.info/ipr/intervjuo_kun_kolker.htm Pri la historio kaj verkado de la libro, sekretoj de bona klubvivo kaj pri liaj instruistaj spertoj.] (Intervjuinto: Katalin Kováts.) — ''Internacia Pedagogia Revuo'', 2002, No 3.
* [http://www.esperanto.org.il/dosieroj/kolker2002.pdf Fiera pri sia Esperanto-lando.] (Intervjuinto: Doron Modan.) — ''Israela esperantisto'', 2002, decembro, No 137, p.&amp;nbsp;25-27. Represita en «Esperanto», 2003, Februaro, No 2.
* [http://www.esperanto.mv.ru/Cetero/intervjuo.html Komenco bona — laboro duona.] Intervjuo okaze de la Zamenhof-bankedo en [[Чыкаго|Chicago]] en decembro, 1997. (Intervjuinto: Andrej Kolganov.)

'''Выкарыстаньне падручніка ў дыстанцыйнай адукацыі''':
* [https://web.archive.org/web/20130907131230/http://esperanto-kurso.ikso.net/ Курсы эспэранта для пачаткоўцаў з выкарыстаньнем урокаў «Асноўнага курсу» Б. Колкера]{{ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Колкер, Барыс}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Дзяржаўнага ўнівэрсытэту Малдовы]]
[[Катэгорыя:Савецкія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Расейскія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Малдаўскія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]]
[[Катэгорыя:Эспэрантысты і эспэрантысткі]]</text>
      <sha1>6sa6r6zj7wdizqrqn67lslz6oj68z2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баявая машына пяхоты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125041</id>
    <revision>
      <id>2699667</id>
      <parentid>2329857</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10386" sha1="q3siuwx7wrh2k2r4o47bmbtl6nwu8j3" xml:space="preserve">[[Файл:BMP-1_AP_1.jpg|міні|300пкс|БМП-1]]
'''Баявая машына пяхоты''' (''БМП'') — браняваная баявая машына, прызначаная для транспартаваньня асабовага складу да месца выкананьня пастаўленае баявое задачы, падвышэньня ягонай мабільнасьці, узброенасьці й абароненасьці на поле бою ва ўмовах ужываньня [[ядравая зброя|ядравай зброі]] й сумесных дзеянбняў з [[танк]]ами у бою.

У [[СССР]] упершыню зьявілася напачатку 1960-х гг. ([[БМП-1]]).

У пэрыяд Аўганскае вайны 1979—1989 гадоў сярод жаўнераў паўстаў альтэрнатыўны варыянт расшыфроўкі абрэвіятуры БМП — «Брацкая магіла пяхоты», бо канструкцыя бранявое абароны БМП, якія ўжываліся войскам у гэтай вайне, не забясьпечвала дастатковую абарону ад супрацьтанкавых сродкаў, — і пры паразе БМП процітанкавым снарадам (часьцей за ўсё супрацьтанкаваю гранатаю з [[Ручны супрацьтанкавы гранатамёт|РСГ]]) мелі месца выпадкі масавае згубы байцоў у ёй.

== Адрозьненьні БМП ад БТР ==
Шматлікія адмыслоўцы лічаць, што галоўнае адрозьненьне складаецца ў тым, што [[БТР]] прызначаны ў першую чаргу для транспартаваньня, а БМП у першую чаргу для агнявое падтрымкі й прыкрыцьця агнём пяхоты ў бою (гэта відаць з назваў гэтых машынаў). У адпаведнасьці са сваім баявым прызначэньнем БМП, як правіла, абсталяваны сыстэмамі [[стабілізатар узбраеньня|стабілізацыі ўзбраеньня]], [[Сыстэма кіраваньня агнём|кіраваньня агнём]], якаснымі прыцэламі, фільтра-вэнтыляцыйнымі ўсталёўкамі, [[Аўтаматычныя ўсталёўкі пажаратушэньня|пажаратушэньнем]], [[Супрацьтанкавая зброя|супрацьтанкавымі сродкамі]], сродкамі [[Дымавая завеса|дымапастаноўкі]], у той час як БТР-ы звычайна мінімальна ўкамплектаваныя падобнымі сродкамі. Звычайна БМП маюць больш высокую агнявую моц, чым БТР, але ўзровень абароны ў іх звычайна супастаўны. Таксама прынцыповым адрозьненьнем БМП ад БТР можна лічыць іх прыстасаванасьць да вядзеньня баявых дзеяньняў ва ўмовах ужываньня [[ядравая зброя|ядравай]], [[хімічная зброя|хімічнай]] і [[Біялягічная зброя|бактэрыялягічнай]] зброі.

У выніку кошт БМП звычайна вышэй у некалькі разоў у параўнаньні за БТР аднаго зь ёю пакаленьня.
[[Файл:Marder1A3.6.jpg|міні|300пкс|БМП «Мардэр» 1А3 войска Нямеччыны]]
Асноўныя характарыстыкі [[БМП-3]] ([[1987]]):
* маса 18,7 т,
* [[экіпаж]] ([[дэсант]]) 3 (7) чал.,
* магутнасьць рухавіка 500 л. з.,
* узбраеньне:
** 100-мм гармата-пускавая ўсталёўка 2А70,
** 30-мм аўтаматычная гармата 2А72,
** [[ПТУР]] 9М117,
** тры 7,62-мм [[кулямёт]]у [[Кулямёт Калашнікава танкавы|ККТ]].

Экіпаж: 3 чалавека — [[камандзір]], мэханік-кіроўца, наводчык-апэратар. Дэсант — 8 чалавек. БМП разьлічаны на перавозку мотастралковага [[аддзяленьне|аддзяленьня]].

== Некаторыя характарыстыкі БМП краінаў НАТО ==
&lt;center&gt;'''Эвалюцыя патрабаваньняў па абароне лэбавае праекцыі й калібру асноўнага ўзбраеньня БМП краінаў НАТО'''

{| class=&quot;prettytable&quot;  border=&quot;1&quot;
!bgcolor=#eeeeee| Пэрыяд часу
!bgcolor=#dddddd| Тыпавыя БМП
!bgcolor=#dddddd| Калібр і тып боепрыпасу,&lt;br /&gt;ад якага забясьпечваецца абарона
!bgcolor=#dddddd| Баявая &lt;br /&gt; маса, т
!bgcolor=#dddddd| Арт.&lt;br /&gt; сыстэма
!bgcolor=#dddddd| Парамэтры&lt;br /&gt;бронепрабівальнасьці
!bgcolor=#dddddd| Нататка
|-
!bgcolor=#dddddd| 1970-я гады
|align=&quot;center&quot;|«Мардэр 1»
|align=&quot;center&quot;|20мм БПС&lt;br /&gt;23мм БПС
|align=&quot;center&quot;|27,5
|align=&quot;center&quot;|20мм&lt;br /&gt;Rh202
|align=&quot;center&quot;|20мм/60°/1000м
|align=&quot;center&quot;|Абарона бартоў ад&lt;br /&gt;14,5 мм кулі Б-32
|-
!bgcolor=#dddddd| 1980-я гады
|align=&quot;center&quot;|«Брэдлі» М2А1
|align=&quot;center&quot;|25мм БПС&lt;br /&gt;30мм БТ
|align=&quot;center&quot;|22,6
|align=&quot;center&quot;|25мм&lt;br /&gt;«Бушмастэр»
|align=&quot;center&quot;|28мм/60°/1500м
|align=&quot;center&quot;|Абарона бартоў ад&lt;br /&gt;14,5 мм кулі Б-32
|-
!bgcolor=#dddddd| 1980-я гады
|align=&quot;center&quot;|«Мардэр 1А3»
|align=&quot;center&quot;|30мм БПС
|align=&quot;center&quot;|33,5
|align=&quot;center&quot;|20мм&lt;br /&gt;Rh202
|align=&quot;center&quot;|20мм/60°/1000м
|align=&quot;center&quot;|Таксама ўзмацненьне даху корпуса&lt;br /&gt;і вежы ад кумулятыўных БЭ
|-
!bgcolor=#dddddd| 1980-я гады
|align=&quot;center&quot;| «Брэдлі» М2А2
|align=&quot;center&quot;|30мм БПС
|align=&quot;center&quot;|27,0
|align=&quot;center&quot;|25мм&lt;br /&gt;«Бушмастэр»
|align=&quot;center&quot;|28мм/60°/1500м&lt;br /&gt;37мм/60°/1500м
|align=&quot;center&quot;|Таксама патрабаваньне па абароне &lt;br /&gt;ад кумулятыўнае гранаты ПГ-7.&lt;br /&gt;Вырашаецца ўсталёўкаю камплекта ДА
|-
!bgcolor=#dddddd| 1990-я гады
|align=&quot;center&quot;|ASCOD/«Улан»
|align=&quot;center&quot;|30мм БПС
|align=&quot;center&quot;| 28,0
|align=&quot;center&quot;|30мм&lt;br /&gt;МК 30
|align=&quot;center&quot;|60мм/60°/2000м
|align=&quot;center&quot;|Абарона бартоў ад&lt;br /&gt;14,5 мм кулі Б-32
|-
!bgcolor=#dddddd| 2000-я гады
|align=&quot;center&quot;|ASCOD/«Улан»
|align=&quot;center&quot;|30мм БАПС
|align=&quot;center&quot;|31,0
|align=&quot;center&quot;|30мм&lt;br /&gt;МК 30
|align=&quot;center&quot;|60мм/60°/2000м
|align=&quot;center&quot;|Абарона бартоў ад&lt;br /&gt;14,5 мм кулі Б-32
|-
!bgcolor=#dddddd| 2000-я гады
|align=&quot;center&quot;| CV9035 Mk 3
|align=&quot;center&quot;|30мм БАПС
|align=&quot;center&quot;| 32 — 35
|align=&quot;center&quot;|35-мм аўтаматычная гармата «Бушмастэр III».
|align=&quot;center&quot;|75мм/60°/2000м
|align=&quot;center&quot;|Магчымасьць усталёўкі модуляў ДА для абароны &lt;br /&gt;бартоў ад кумулятыўных сродкаў паразы.
|-
!bgcolor=#dddddd|2000-я гады
|align=&quot;center&quot;|«Пума»
|align=&quot;center&quot;|45мм БАПС
|align=&quot;center&quot;|43
|align=&quot;center&quot;|30мм&lt;br /&gt;МК 30-2/АВМ
|align=&quot;center&quot;|60мм/60°/2000м
|align=&quot;center&quot;|Таксама абарона бартоў ад&lt;br /&gt;30-мм снарада БОПС
|}
&lt;/center&gt;


: Нататкі да табліцы:
: Мяркуецца абарона лэбавых дэталяў корпусу й вежы ў межах кута бясьпечнага манэўраваньня ±30 градусаў. Баявая маса паказана без ДЗ.
: БТ — [[бранябойны снарад]] трасавальны
: БПС — [[бранябойны подкалиберный снарад]]
: БАПС — бранябойны апэраны подкалиберный снарад
: БЭ — баявыя элементы касетных боепрыпасаў
: ДА — [[дынамічная абарона]]
[[Файл:M6 Linebacker, 5th Battalion, 7th Cavalry Regiment, Iraq, 2005.jpg|thumb|300пкс|M2 «Брэдлі» войска ЗША]]
У дачыненьні да базавых БМП «[[М2 Брэдлі]]» і «[[Мардэр]] 1А» іх баявая маса павялічылася за пэрыяд эксплюатацыі з 22 да 33 т і з 27,5 да 37,5 т адпаведна. Сказанае мяркуе забесьпячэньне, яшчэ на стадыі праектаваньня машыны, патэнцыялу яе мадэрнізацыі пры плянаваным тэрміну службы ня меней 30-40 гадоў.

== Глядзіце таксама ==
* [[БМП-2]] і [[БМП-3]]
* [[БМПВ-64]]
* [[Баявая машына дэсантная|Баявая машына дэсанта]] (БМД)
* [[Бронетранспарцёр]] (БТР)
* [[Баявая машына агнямётчыкаў]]
* [[Танк]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120503201141/http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/glossary/0glossary.htm БАЯВЫЯ МАШЫНЫ ПЯХОТЫ Й ІХ МАДЫФІКАЦЫІ НА САЙЦЕ «АДВАГА»]
* [http://www.youtube.com/watch?v=ymJhvU0Iz1M Відэасюжэт пра БМП-3]
* [http://www.youtube.com/watch?v=xAZPWMgU0qc&amp;mode=related&amp;search= Відэасюжэт пра БМД-3]
* [https://web.archive.org/web/20230813090901/http://www.tvdata.ru/history/soviet_armed_forces/ Відэа Кадры БМП у дзеяньні. Футажы, зьнятыя на вучэньнях войска ўзімку]

[[Катэгорыя:Бранятэхніка]]</text>
      <sha1>q3siuwx7wrh2k2r4o47bmbtl6nwu8j3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вагон 81-717/714</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126261</id>
    <revision>
      <id>2699771</id>
      <parentid>2620741</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106591" sha1="5oydfqty6dlj63mkzqmd2xedrjsfpc9" xml:space="preserve">{{Вагон мэтро
|сэрыя                   = 
|выява                   = [[Файл:An_81-717_subway_train_within_the_Moscow_Subway_System.jpg|300пкс]]
|вытворца                = [[СССР]], [[Расея]]
|завадзкое пазначэньне   = 81-717/714
|пэрыяд выпуску          = з [[1976 год у гісторыі мэтрапалітэну|1976]]
|пэрыяд эксплюатацыі     = з [[1978 год у гісторыі мэтрапалітэну|1978]]
|усяго выраблена         = 
|нумарацыя               = 
|тара                    = 34/ 33,5 т
|даўжыня                 = 19206 мм
|шырыня                  = 2670 мм
|вышыня                  = 3650 мм
|хуткасьць               = 90 км/г
|паскарэньне/замядленьне = 1,2 м/с² / 1,1 м/с²
|тып тормазу             = [[Тормаз Вэстынгаўза]]
|магутнасьць             = 4×114 кВт
|дыямэтар колаў          = 780 мм
|пасажыраёмістасьць      = 309/ 330
|выкарыстоўваецца        = [[Бакінскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Будапэшцкі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Варшаўскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Днепрапятроўскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Ерэванскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Кіеўскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Менскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Маскоўскі мэтрапалітэн|Масква]],&lt;br /&gt;[[Ніжагародзкі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Новасыбірскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Пецярбурскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Праскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Самарскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Сафійскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Ташкенцкі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Тбіліскі мэтрапалітэн]],&lt;br /&gt;[[Харкаўскі мэтрапалітэн]]
}}
[[Вагон мэтрапалітэну|Вагоны мэтрапалітэну]] мадэляў '''81-717''' ([[галаўны вагон|галаўны]]) і '''81-714''' ([[прамежкавы вагон|прамежкавы]]) былі распрацаваны [[Мыцішчанскі машынабудаўнічы завод|Мыцішчанскім машынабудаўнічым заводам]] у другой палове [[1970-я|1970-х гадоў]]. Ад папярэдніх мадэляў адрозьніваюцца ня толькі зьмененаю маскаю, але й больш магутнымі рухавікамі, адсутнасьцю [[кабіна машыніста|кабінаў машыніста]] у [[прамежкавы вагон|прамежкавых вагонах]], а таксама шырэйшым ужываньнем электронікі ў прыборах кіраваньня.

Вядомыя як ''81-я сэрыя'' (у шэрагу краінаў — ''81-71'') і ''«нумарныя»'', прычым гэтыя мянушкі вагоны дадзеных мадэляў атрымалі ад таго, што ня маюць літарнага пазначэньня тыпу, толькі [[адзіная нумарацыя мадэляў вагонаў|лічбавае найменьне]]. Канструктыўна ўяўляюць сабою прамежкавае зьвяно ад вагонаў [[Вагон мэтро тыпу Е|тыпу Е]] да [[Вагон мэтро тыпу І|тыпу І]]. Даволі хутка на [[Мыцішчанскі машынабудаўнічы завод|Мыцішчанскім машынабудаўнічым заводзе]], а пазьней і на [[Ленінградзкі вагонабудаўнічы завод імя Ягорава|Ленінградзкім вагонабудаўнічым заводзе імя Ягорава]] наладзілі сэрыйную вытворчасьць дадзеных вагонаў, якая працягваецца па цяперашні час. У мэтрапалітэне шэрагу гарадоў ([[Бакінскі мэтрапалітэн|Баку]], [[Кіеўскі мэтрапалітэн|Кіеў]], [[Менскі мэтрапалітэн|Менск]], [[Маскоўскі мэтрапалітэн|Масква]], [[Новасыбірскі мэтрапалітэн|Новасыбірск]] і г. д.) мадэлі 81-717/714 і іх мадыфікацыі выконваюць асноўны аб’ём перавозкаў.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:E subway train at Studencheskaya station.jpg|міні|зьлева|250пкс|[[Вагон мэтро тыпу Е]]]]
Да [[1970-я|1970-х гадоў]] аснову вагоннага парку мэтрапалітэнаў у шэрагу гарадоў [[СССР|Савецкага Саюзу]] і некаторых іншых краінаў [[Варшаўская дамова|Варшаўскай дамовы]] складалі вагоны [[Вагон мэтро тыпу Е|тыпу Е]] і іх разнавіднасьці ([[Вагон мэтро тыпу Еж|Еж]], [[Ем]], [[Ечс]] і іншыя). Гэтыя вагоны выпускаліся савецкім [[Мыцішчанскі машынабудаўнічы завод|Мыцішчанскім машынабудаўнічым заводам]] з 1959 году (сэрыйная вытворчасьць з 1963 году) і як іх [[Вагон мэтро тыпу Д|папярэднікі]] мелі сталёвыя кузавы і кантактарную сыстэму кіраваньня (электраабсталяваньне пастаўляў завод «[[Дынама (завод)|Дынама]]»). Паскарэньне пры пуску засталося практычна бязь зьменаў, бо была палегчана канструкцыя кузава (яго зрабілі цельнанясучым, як напрыклад на [[ЭР1]]) і адначасова зьніжана магутнасьць [[цягавы электрарухавік|цягавых рухавікоў]] (з мэтаю зьніжэньня энерґаспажываньня)&lt;ref name=&quot;ложд75-Е&quot;&gt;{{кніга
|аўтар        = В.&amp;nbsp;А. Ракаў.
|частка        = Маторныя вагоны тыпу Е і іх разнавіднасьці
|загаловак     = Лакаматывы айчынных чыгункаў 1956—1975
|год          = 1999
|старонкі     = 276—291
|месца        = Масква
|выдавецтва = Транспарт
|isbn         = 5-277-02012-8
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ложд-Е&quot;&gt;{{кніга
|аўтар        = В.&amp;nbsp;А. Ракаў.
|частка        = Апошнія разнавіднасьці маторных вагонаў Е
|загаловак     = Лакаматывы і маторвагонны рухомы састаў чыгункаў Савецкага Саюзу (1976—1985&amp;nbsp;гг.)
|год          = 1989
|старонкі     = 117—125
}}&lt;/ref&gt;. Тым часам, контакторная сыстэма мае абмежаваньні па хуткадзейнасьці, што ў спалучэньні зь недастатковаю магутнасьцю рухавікоў не дазваляла падняць пускавое паскарэньне, а такім чынам і тэхнічную хуткасьць, што ў сваю чаргу абмяжоўвала правозную здольнасьць на лініях мэтрапалітэна зь вялікай пасажыраплыньню. Рашэньняў у дадзеным выпадку было некалькі, у прыватнасьці:
* павялічыць магутнасьць цягавых рухавікоў;
* ужыць імпульснае рэґуляваньне напругі і ўзрушанасьці цягавых рухавікоў;
* зьменшыць вагу кузава за кошт лягчэйшых матэрыялаў.
Тут першым чынам варта зьвярнуць увагу на ўжываньне імпульснага рэґуляваньня. Справа ў тым, што ўжо на вагонах разнавіднасьці [[Ечс]] у 1972 годзе былі ўсталяваныя тырыстарныя імпульсныя пераўтваральнікі для рэґуляваньня ўзрушанасьці цягавых рухавікоў пры пуску і [[рэастатнае тармажэньне|рэастатным тармажэньні]]. У далейшым гэтыя пераўтваральнікі былі палепшаны (ухілен ўплыў токаў пульсацыяў на сыстэму Аўтаматычнае рэгуляваньне хуткасьці) і ўжыты на вагонах разнавіднасьці [[Еж3]] (1973—1975&amp;nbsp;гады). Імпульснае рэґуляваньне напругі на зацісках цягавых рухавікоў было ўжыта на вагонах разнавіднасьці '''Еі''' (1968—1973&amp;nbsp;гады). Такім чынам, хоць і не вялікі, але досьвед ужываньня сілавое электроннае апаратуры на вагонах мэтро ў савецкіх заводаў быў&lt;ref name=&quot;ложд75-Е&quot; /&gt;. Што ж да зьніжэньня масы кузава за кошт ужываньня новых матэрыялаў, то тут было вырашана ўжыць алюміній. Распрацоўка новага больш магутнага цягавага рухавіка не ўяўляла сур’ёзных цяжкасьцяў.

У 1973 годзе на Мыцішчанскім машынабудаўнічым заводзе пад кіраўніцтвам галоўнага канструктара заводу А. Акімава былі распрацаваныя, а да канца году пабудаваныя 3 дасьледчых вагоны, зь якіх склалі экспэрымэнтальны цягнік. Гэтыя вагоны, якія атрымалі пазначэньне тыпу [[вагон мэтро тыпу І|І]] (завадзкое пазначэньне [[галаўны вагон|галаўнога вагону]] — 81-715, [[прамежкавы вагон|прамежкавага]] — 81-716), значна адрозьніваліся ад папярэдніх мадэляў. Так гадзіньнікавая магутнасьць цягавых рухавікоў вагона тыпу І складала 90&amp;nbsp;квт (магутнасьць рухавікоў вагонаў Е — 72&amp;nbsp;квт), а пазьней была падвышана да 100&amp;nbsp;квт. Кузавы вагонаў былі выраблены з алюмініевых сплаваў, што дазволіла зьменшыць вагу тары вагона на 2 тоны. У дадаткаў да ўсяго, рэґуляваньне напругі на зацісках цягавых рухавікоў, а таксама рэґуляваньне ўзрушанасьці ажыцьцяўлялася з дапамогаю тырыстарных пераўтваральнікаў. Усё гэта разам павінна было павялічыць пускавое паскарэньне цягніка, а заадно і павялічыць тэхнічныя хуткасьці звароту цягнікоў. Апроч іншага, у вагонах былі ўжыты прымусовая вэнтыляцыя (дазволіла прыбраць чарпакі з даху) і [[люмінесцэнтная лямпа|люмінесцэнтнае асьвятленьне]] салёнаў, у [[рысорнае падвешваньне|рысорным падвешваньні]] ужыты [[пнэўмарэсар]]ы, а ў прамежкавых вагонах былі ліквідаваныя [[кабіна машыніста|кабіны машыніста]]. Апошняе, у спалучэньні з выпуклымі сьценкамі кузава (для больш поўнага выкарыстаньня габарыту тунэляў), дазволіла значна павялічыць плошчу пасажырскага салёна вагона, а такім чынам і павялічыць пасажыраёмістасьць цягнікоў&lt;ref name=&quot;ложд75-І&quot;&gt;{{кніга
|аўтар        = В.&amp;nbsp;А. Ракаў.
|частка        = Дасьледчыя маторныя электравагоны тыпу І
|загаловак     = Лакаматывы айчынных чыгункаў 1956—1975
|год          = 1999
|старонкі     = 291—294
|месца        = Масква
|выдавецтва = Транспарт
|isbn         = 5-277-02012-8
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ложд-І&quot;&gt;{{кніга
|аўтар        = В.&amp;nbsp;А. Ракаў.
|частка        = Дасьледчыя маторныя электравагоны І
|загаловак     = Лакаматывы і маторвагонны рухомы састаў чыгункаў Савецкага Саюзу (1976—1985&amp;nbsp;гг.)
|год          = 1989
|старонкі     = 131—137
}}&lt;/ref&gt;.

== Выпуск вагонаў мадэлі 81-717/714 ==
Вагоны тыпу І ў параўнаньні з папярэднімі тыпамі мелі цэлы шэраг перавагаў: большая пасажыраёмістасьць, больш поўнае выкарыстаньне габарыту, больш інтэнсіўны разгон. Аднак заводы, якія выпускаюць вагоны мэтро, былі не гатовыя ў кароткі тэрмін наладзіць выпуск алюмініевых кузаваў, да таго ж сама сыстэма імпульснага рэґуляваньня напругі патрабавала даводкі. У выніку было вырашана выпусьціць дасьледчую партыю вагонаў, якія б зьяўляліся пераходным зьвяном ад тыпу [[Еж3]] да тыпу [[вагон мэтро тыпу І|І]]. На заводзе ўжо быў распрацаваны праект прамежкавага вагона (завадское пазначэньне ''81-714''), які канструктыўна ўяўляў сабою палепшаны варыянт так і не пабудаванага вагона тыпу Еж2. Таксама завод распрацаваў і праект галаўнога вагона, якому прысвоілі завадское пазначэньне ''81-717''. Па гэтых праектах, у першай палове 1976 году Мыцішчанскі машынабудаўнічы завод выпусьціў 6 дасьледчых вагонаў: 3 галаўных (№&amp;nbsp;5846, 5854, 5855) і 3 прамежкавых (№&amp;nbsp;5837, 5867, 5868)&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot;&gt;{{кніга
|аўтар        = В.&amp;nbsp;А. Ракаў.
|частка        = Маторныя электравагоны 81-717 і 81-714
|загаловак     = Лакаматывы і маторвагонны рухомы састаў чыгункаў Савецкага Саюзу (1976—1985&amp;nbsp;гг.)
|год          = 1989
|старонкі     = 125—131
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Pribitie poezda na Nevskii prospekt.ogv|thumb|250px|Прыбыцьцё цягніка з вагонаў 81-717/714 на станцыю «[[Неўскі праспэкт (станцыя мэтро)|Неўскі праспэкт]]», Санкт-Пецярбург]]

Кузаў вагонаў 81-717 і 81-714 уяўляў сабою мадэрнізаваны кузаў апошніх мадыфікацыяў вагонаў тыпу Е, таму меў такія ж асноўныя памеры. Па большасьці абсталяваньня ([[матор-кампрэсар]]ы, пнэўматычнае абсталяваньне, акумулятарныя батарэі) і афармленьні пасажырскіх салёнаў, новыя вагоны былі падобныя з вагонамі тыпу [[Еж3]]. Таксама ў іх падобная (за некаторымі выключэньнямі) схема працы сілавых электрычных ланцугоў (у тым ліку і наяўнасьць [[рэастатнае тармажэньне|рэастатнага тармажэньня]])&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;. Вонкавыя зьмены складаліся першым чынам у тым, што з [[прамежкавы вагон|прамежкавых вагонаў]] былі ліквідаваны кабіны машыніста, якія існавалі ў кожным вагоне ўсіх папярэдніх тыпаў, а на лэбавай частцы [[галаўны вагон|галаўных вагонаў]] была прыбрана кантавыя пераходныя дзьверы. Замест яе, на лэбавай частцы галаўных вагонаў стала ўсталёўвацца вялікае ветравое шкло, паабапал якога мясцуецца пара вокнаў паменш. Пры гэтым сядушка машыніста, а таксама органы кіраваньня цягніком перамясьціліся з правае часткі кабіны ў сярэдзіну перад вялікім ветравым акном. Як і на вагонах тыпу І, на 81-717/714 былі ўсталяваны цягавыя рухавікі ДК-117Б гадзіньнікаваю магутнасьцю 110 квт (ДК-116 вагонаў Е — 72 квт), для сілкаваньня ланцугоў кіраваньня і зарада акумулятарных батарэяў стаў выкарыстоўвацца электронны блёк сілкаваньня ўласных патрэбаў (БСУП), а асьвятленьне ў салёнах ажыцьцяўляецца з дапамогаю [[люмінесцэнтная лямпа|люмінесцэнтных лямпаў]]. У сувязі з ужываньнем больш магутных рухавікоў, павелічэньнем масы [[Тара вагона|тары вагонаў]], а таксама падвышэньнем загрузкі прамежкавага вагона, былі падкочаны ўзмоцненыя вагонныя каляскі зь бязмомантаваю сыстэмаю падвескі цягавых рухавікоў, павялічаным дыямэтрам восяў колавых параў і з больш цьвёрдым [[рысорнае падвешваньне|рысорным падвешваньнем]]&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;.

У адрозьненьне ад папярэдніх мадэляў вагонаў мэтро, вагоны 81-717 і 81-714 не атрымалі літарнага пазначэньня тыпу, што было зьвязана першым чынам з тым, што яны былі створаны як тэставыя, для выпрабаваньня часткі абсталяваньня, якое пазьней меркавалася ўжыць на вагонах тыпу І. Аднак затрымка з засваеньнем выпуску алюмініевых кузаваў і пускавых імпульсных рэґулятараў, ды яшчэ ў той час, калі савецкія мэтрапалітэны востра мелі патрэбу ў новых тыпах вагонаў з больш высокаю выходнаю магутнасьцю, прывяла да таго, што было вырашана менавіта гэтыя дзьве дасьледчыя мадэлі вагонаў мэтро запусьціць у сэрыйную вытворчасьць. Гэта было ажыцьцёўлена ў сярэдзіне 1978 году на Мыцішчанскім машынабудаўнічым заводзе. Бо магутнасьцяў аднаго заводу бракавала, то са студзеня 1980 году на [[Ленінградзкі вагонабудаўнічы завод імя Ягорава|Ленінградзкім вагонабудаўнічым заводзе імя Ягорава]] пачаўся выпуск вагонаў мадэлі 81-717 (з №&amp;nbsp;8400), а са жніўня таго ж году вагонаў 81-714 (з №&amp;nbsp;7202). Пры гэтым Ленінградзкі вагонабудаўнічы завод унёс шэраг зьменаў у чарцяжы вагонаў, што дазволіла выкарыстоўваць для вытворчасьці элемэнты мадэрнізаванага кузава вагонаў [[Вагон мэтро тыпу Ем|Ем508Т, Ема502 і Ем501]]. Для паскарэньня вытворчасьці вагонаў мэтрапалітэну, зь сярэдзіны 1980 году на [[Калінінскі вагонабудаўнічы завод|Калінінскім вагонабудаўнічым заводзе]] пачаўся выпуск каляскаў для вагонаў 81-717, а з 1985 году і для вагонаў 81-714&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;.

{|class=&quot;standard &quot;
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:MediumTurquoise&quot;| Канструктыўныя зьмены вагонаў мадэляў 81-717 і 81-714 падчас выпуску&lt;ref name=&quot;Экспл-3&quot;&gt;{{кніга|частка = Прызначэньне вагонаў і ўмовы іх эксплюатацыі|загаловак = Кіраўніцтва па эксплюатацыі вагонаў мэтрапалітэну мадэляў 81-717.5 і 81-714.5|год = 1995|старонкі = 3—10}}&lt;/ref&gt;
|-
!rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:CadetBlue&quot;| Зьмена
!colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background-color:LightSeaGreen&quot;| Нумары вагонаў, у якія занесены зьмены
|-
!colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:AliceBlue&quot;| [[Мыцішчанскі машынабудаўнічы завод]]
!colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:AliceBlue&quot;| [[Ленінградзкі вагонабудаўнічы завод імя Ягорава]]
|-
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;| Дата &lt;br /&gt;укараненьня
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DeepSkyBlue&quot;| Вагон мадэлі
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;| Дата &lt;br /&gt;укараненьня
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DeepSkyBlue&quot;| Вагон мадэлі
|-
!style=&quot;background-color:Turquoise&quot;| 81-717
!style=&quot;background-color:Turquoise&quot;| 81-714
!style=&quot;background-color:Turquoise&quot;| 81-717
!style=&quot;background-color:Turquoise&quot;| 81-714
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыта прымусовая вэнтыляцыя пасажырскага салёну
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1981
| 9207
| 9565
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1982
| 8473
| 7440
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Драўляная скрыня акумулятарных батарэяў замененая на мэталічную
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1983
| 9274
| 9684
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Для аздабленьня ўжыты цяжкагаручы плястык ТУЮ 400-1-18-79 «Дуб-59», дзьверы знутры і каркас канапаў сталі афарбоўваць эмальлю ПФ-115 бэжавага колеру
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 9233
| 9589, &lt;br /&gt;9593, &lt;br /&gt; 9594, &lt;br /&gt; 9596
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Для аздабленьня ўжыты цяжкагаручы плястык ТУЮ 6-05-1305-77, дзьверы знутры і каркас канапаў сталі афарбоўваць эмальлю ПФ-115 «Белая ноч» з расфарбоўкаю «Рэдкае палатно»
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Штампаваны профіль бакавога поясу рамы заменены на пракатны
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1978
| 9052
| 9356
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На бакавых вокнах [[кабіна машыніста|кабіны машыніста]] сталі ўсталёўваць [[шклоачышчальнік]]і
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1979
| 9085
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Заменена радыёстанцыя (з тыпу ЖР3-М на 42РТМ-42-М)
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1979
| 9086
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1979
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена электрычная схема кіраваньня цягніком (з улікам ужываньня пяцізнакавае апаратуры сыстэмы аўтаматычнае рэґуляваньне хуткасьці)
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1979
| 9088
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена становішча кляпану блякаваньня ЭПК
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1979
| 9088
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Укаранёны фіксатар становішчаў на пакетных выключальніках акумулятарных батарэяў і сыстэмы АРС
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1979
| 9090
| 9438
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Узмоцненыя каркасы канапаў у пасажырскім салёне
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1979
| 9090
| 9438
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На пульце з боку [[памагаты машыніста лякаматыву|памагатага машыніста]] усталяваны дадатковы выключальнік адкрыцьця левых дзьвярэй
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень 1979
| 9092
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыта электрычная схема, якая забясьпечвае падлучэньне апаратуры аўтакіраваньня тыпу САММ (замест КСАУПМ)
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| з чэрвеня 1979 да &lt;br /&gt;жніўня 1980
| 9092 — 9163, &lt;br /&gt;9169
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На цягах тармазное перадачы ўжыты накладкі і ахоўныя тросікі
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| зь ліпеня 1979 &lt;br /&gt;да ліпеня 1980
| 9095
| 9450
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Уведзена схема, па якой якары цягавых рухавікоў сталі разьмяшчацца адносна абмоткаў узрушанасьці сымэтрычна ў абедзьвюх групах
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1979
| 9107
| 9468
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Уведзена электрычная схема, якая дазваляе выключыць кляпан блякаваньня ЭПК
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1979
| 9107
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Замест выключальніка батарэі ВБ13-А сталі ўсталёўваць ВБ13-Б
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1979
| 9107
| 9468
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Валікі ўмацоўваньня вэртыкальных рычагоў тармазное перадачы былі заменены на ніты з гумовымі амартызатарамі
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1979
| 9107
| 9468
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена канструкцыя скрыні з галоўнымі засьцерагальнікамі, у сувязі з чым той зьмяніў пазначэньне зь ЯП-57А на ЯП-57Б
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1979
| 9111
| 9472
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена становішча выключальніка кіраваньня
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1979
| 9111
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Выраблены вагоны з электракантактнымі скрынкамі міжвагоннага злучэньня на базе штэпсэльных раздымаў 7Р-52
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1980, &lt;br /&gt;1982, &lt;br /&gt;студзень 1985
| 9126, &lt;br /&gt;9127, &lt;br /&gt;9129, &lt;br /&gt;9239—9250, &lt;br /&gt;9597, &lt;br /&gt;0015
| 9488, &lt;br /&gt;9492, &lt;br /&gt;9493, &lt;br /&gt;9506, &lt;br /&gt;9603—9629, &lt;br /&gt;9845
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1980
| 8647
| 7806
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Палепшана разьмяшчэньне лямпаў асьвятленьня кабіны машыніста
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1980
| 9126—9128, &lt;br /&gt;9130
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1980
| 8400
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыта падоўжанае вадзіла [[аўтасчэпка Шарфенберга|аўтасчэпкі]] зь дзьвюма зацятымі гайкамі ўдарна-цягавага апарату
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1981
| 9205
| 9558
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1980
| 8404, &lt;br /&gt;8408
| 7291, &lt;br /&gt;7293
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьнята зашчапка стаяначнага тормазу
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1980
| 9182
| 9535
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1980
| 8407
| 7323
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На кузаве вагона стала месцавацца бартавая сыгналізацыя працы стаяначнага тормазу
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1980
| 9182
| 9535
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1980
| 8408
| 7310
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У кабіне машыніста зьменена разьмяшчэньне крана ўключэньня стаяначнага тормазу
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1980
| 9182
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1982
| 8499
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена становішча на пульце машыніста выключальнікаў адкрыцьця левых і правых дзьвярэй
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| ліпень 1981
| 9219
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1982
| 8479
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На рычажной тармазной перадачы ўжыта стабілізуючая (антывібрацыйная) прылада
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| зь верасьня 1981 &lt;br /&gt;да траўня 1982
| 9225—9253
| 9573—9638
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| зь верасьня 1981 &lt;br /&gt;да чэрвеня 1982
| 8445—8481
| 7392, &lt;br /&gt;7405—7459
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Сталі ўжываць цельнакатаныя колавыя пары з паменшанае (да 65&amp;nbsp;мм) таўшчынёю грэбня катаньня
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| з 1980
| 9229
| 9579
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| з 1984
| 8565
| 7600
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Палепшана канструкцыя стабілізуючай прылады
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1982
| 9252
| 9634
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень 1982
| 8482
| 7463
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У кабіне машыніста зьнята блякаваньне кляпану ЭПК
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1981
| 9227
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1981
| 8422
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Пачала ўсталёўвацца перагаворная прылада «Пасажыр-машыніст»
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1982
| 9301
| 9581
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1984
| 8573
| 7667
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У пасажырскім вагоне дэмантаваныя [[стоп-кран]]ы
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1982
| 9244
| 9606
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1982
| 8467
| 7427, &lt;br /&gt;7436
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У кабіне машыніста з боку памагатага сталі ўсталёўваць кнопкавыя выключальнікі адкрыцьця і зачыненьня дзьвярэй
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1982
| 9249
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1983
| 8511
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыта хуткадзейная абарона сілавое электрычнае схемы (дасьледчыя вагоны)
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1982
| 9266, &lt;br /&gt;9268
| 9640, &lt;br /&gt;9634, &lt;br /&gt;9648—9650
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У надбуксовым рысорным падвешваньні сталі ўжываць ланцужкі зьменнага перасеку
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень—жнівень 1982
| 9258
| 9640
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1982&amp;nbsp;— &lt;br /&gt;лістапад 1983
| 8491
| 7496
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена ўмацоўваньне ланцужкоў у надбусксовым рысорным падвешваньні
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1983
| 9271
| 9658
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1982
| 8504
| 7497
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена канструкцыя штэпсэльных раздымаў падлучэньня пультаў для [[манэўравая праца|манэўраў]]
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1982
| —
| 9658
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень 1983
| —
| 7591
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Пуска-тармазныя рэзыстары сталі разьмяшчацца на 50&amp;nbsp;мм ніжэй
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1982
| 9273
| 9675
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1982
| 8509
| 7516
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Палепшана раздача паветра ад сыстэмы прымусовае вэнтыляцыі ў кабіне машыніста
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1983
| 9274
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1984
| 8618
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Шэсьць гучнагаварыцеляў тыпу 1ГД40 заменены на тры тыпу 2ГД40
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1983
| 9274
| 9676
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1984
| 8566
| 7656
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Поводковая сувязь буксы колавае пары з рамаю каляскі заменена на шпінтонную (дасьледчыя вагоны)
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1983
| —
| 9677, &lt;br /&gt;7679, &lt;br /&gt;9744, &lt;br /&gt;9823
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Сталі ўсталёўваць блёкі сілкаваньня ўласных патрэбаў тыпу БПСН-5У2М
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| верасень 1981
| 0001
| 9823
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1984
| 8617
| 7753
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Белыя сыгнальныя фары ФГ16 заменены на ФГ146, пры гэтым зьменена канструкцыя іх усталёўкі на вагоне
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1983
| 9283
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1984
| 8618
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У рычажной тармазной перадачы павялічана таўшчыня вонкавых паралельных зацяжкаў
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1983
| 9283
| 9699
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1983
| 8531
| 7547
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Уведзены скос на задняй перагародцы кабіны машыніста
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік—красавік 1983
| 9286
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1982
| 8499
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Уведзены дадатковы блёк-кантакт кантактара ЛК-2. Скрыня зь лінейнымі кантактарамі ЛК-7568 замененая на ЛК-761
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| ліпень 1983
| 9270
| 9713
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| ліпень 1983
| 8534
| 7580
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Акумулятарная батарэя ланцугоў сілкаваньня АРС заменена стабілізатарам напругі
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень 1983
| 9290
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1983
| 8511
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Усталяваны дадатковы кран адключэньня [[паветраразьмеркавальнік]]а з салёну вагона
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| ліпень 1983
| 9292
| 9718
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У ланцугі маставога пераходу сілавое электрычнае схемы ўжыты [[паўправадніковы дыёд|паўправадніковыя дыёды]]. Скрыня ПКГ-761А-1 заменены на ПКГ-761А-2
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| кастрычнік 1983
| 9301
| 9736
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| жнівень—лістапад 1983
| 8544
| 7605
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Укаранёная цеплавая абарона [[матор-кампрэсар]]у. Скрыня ЯК-36Б замененая на ЯК-36В
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1982
| 9321
| 9766
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1984
| 8585
| 7673
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыты цяжкагаручы плястык з расфарбоўкаю пад «[[Ясень]]»
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| красавік 1984
| 9327
| 9771
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена хуткадзейная і дыфэрэнцыяльная абарона сілавое электрычнае схемы, ужыты дыстанцыйны прывад [[рэйкавы токапрымач|токапрымачоў]] (дасьледчыя вагоны)
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1985
| 9336—9339
| 9775, &lt;br /&gt;9778, &lt;br /&gt;9782, &lt;br /&gt;9783, &lt;br /&gt;9789, &lt;br /&gt;9790, &lt;br /&gt;9792—9794, &lt;br /&gt;9788
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1985
| 8586, &lt;br /&gt;8587, &lt;br /&gt;8596, &lt;br /&gt;8597
| 7693, &lt;br /&gt;7695—7598, &lt;br /&gt;7702—7706
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Наладжаны сэрыйны выпуск вагонаў з хуткадзейнаю і дыфэрэнцыяльнаю абаронаю
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень 1984
| 9349
| 9799
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень 1984
| 8587
| 7693
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| То ж з цалкам укамплектаванымі электраапаратамі
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1985
| 0015
| 9845
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| —
| —
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменены прывад дзяржальні [[кантролер машыніста|кантролера машыніста]]
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| ліпень 1984
| 9349
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сакавік 1985
| 8635
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Зьменена электрычная схема падлучэньня сыстэмы АРС з усталёўкаю апаратуры «МАРС» і са схемаю рэзэрваваньня
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1985
| 0015
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1985
| 8629
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| У зоне рассоўных дзьвярэй усталяваныя дадатковыя вэртыкальныя поручні
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1984, &lt;br /&gt;травень 1986
| 0069
| 9820, &lt;br /&gt;&amp;nbsp;9941
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| ліпень 1987
| 8825
| 8094
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На пульце кіраваньня ў якасьці выключальніка дзьвярэй ужыты кнопкі з падсьвятленьнем
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1985
| 0015
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1985
| 8629
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Панэль з рэле ІНШ-124Б заменена на ІНШ-138
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1985
| 0015
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1985
| 8626
| —
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| На бакавых сьценках кузава вышэй падваконнага пояса замест двух гофроў стала тры
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1985
| 0044
| 9885
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Профіль папярочных бэлькаў рамы кузава заменены са штампаванага на пракатны
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1986
| 0057
| 9917
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1980
| 8400
| 7202
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Сыгнальныя лямпы на бакавых сьценках кузава сталі разьмяшчацца не гарызантальна, а вэртыкальна
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1986
| 0069
| 9941
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| 1987
| 8773
| 8013
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыта скрыня ЯРД-2 з удасканаленаю дыфэрэнцыяльнаю абаронаю
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| верасень 1987
| —
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| верасень 1987
| 8817
| 8087
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Ужыта шпінтонная сувязь буксы колавае пары і рамы каляскі, у вузьле сьлізгаценьня ўжыты палімэрныя матэрыялы
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| лістапад 1987
| 0129
| 0460
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1988
| 8834
| 8119
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Пачаў выкарыстоўвацца цяжкагаручы лінолеўм падлогі
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| студзень 1988
| 0129, &lt;br /&gt;0140
| 0485
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| сьнежань 1987
| 8833
| 8118
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Скарыстана вогнеахоўная фанэра
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1988
| 0129, &lt;br /&gt;0154
| 0502
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| чэрвень 1988
| 8866
| 8185
|-
|style=&quot;background-color:Peachpuff&quot;| Высакавольтныя засьцерагальнікі перанесены з кабіны пад вагон
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| люты 1988
| —
| —
|style=&quot;background-color:PapayaWhip&quot;| травень 1988
| 8845
| 8139
|}

== Мадыфікацыі ==

=== Экспартныя ===

==== 81-717.1/714.1 ====

Пасьля выпрабаваньняў у 1976—1977 гадах дасьледчых вагонаў тыпаў 81-717 і 81-714 было вырашана наладзіць іх сэрыйную вытворчасьць. Новымі вагонамі зацікавілася кіраўніцтва [[Праскі мэтрапалітэн|Праскага мэтрапалітэну]], адкрыцьцё новай лініі якога было заплянавана на 1978 год. Таму ў 1977 годзе на мыцішчанскім заводзе былі распрацаваныя і пайшлі ў сэрыйную вытворчасьць мадэлі новых вагонаў мэтро для [[прага|Прагі]], атрымалыя пазначэньні 81-717.1 (галаўныя вагоны) і 81-714.1 (прамежкавыя). Да сярэдзіны 1978 году быў выкананы заказ на выраб 68 вагонаў 81-717.1/714.1 і толькі з чэрвеня гэтага году ММЗ прыступіў да выпуску мэтравагонаў 81-717 і 81-714 для Масквы. Пазьней рушылі ўсьлед новыя пастаўкі мэтравагонаў у Чэхаславаччыну, усяго ў Мыцішчах было выпушчана 204 вагоны тыпу 81-717.1 і 303 вагоны тыпу 81-714.1.

У 1996 годзе Праскі мэтрапалітэн пачаў комплексную мадэрнізацыю вагонаў 81-717.1/717.1 з заменаю абсталяваньня, паляпшэньнем экстэр’еру і інтэр’еру, а таксама зьменаю бартавых нумароў. Мадэрнізаваныя вагоны атрымліваюць пазначэньне [[81-71М]].

Па стане на пачатак 2005 году ў Празе сьпісаны электровагоны тыпаў 81-717.1/714.1 № 2102, 2107, 2133, 2325, 2490. Галаўны вагон № 2129 аддадзены фірме [[Skoda]] Plzen для выпрабаваньняў, на базе мэтровагона № 2148 фірмаю Siemens створаны экспэрымэнтальны вагон мэтро на IGBT-транзыстарах. Першым вагонам новага музэйнага складу стаў электравагон тыпу 81-714.1 № 2213.

2 ліпеня 2009 году эксплюатацыя вагонаў 81-717.1/717.1 у сыстэме Прасккага мэтрапалітэну завяршылася. Але, па запэўненьнях кіраўнікоў, будзе захаваны паўнавартасны музэйны склад з вагонаў 2159—2213-2429-2637-2504, які будзе выяжджаць па якіх-небудзь сьвятах. Яшчэ адзін галаўны вагон № 2374 адправіцца ў музэй.

Цікаўна, што разьвітальная паездка складу была азмрочана інцыдэнтам, калі на станцыяў «Luziny» Праскае падземкі трое падлеткаў выплюхнулі на цягнік, які заязджае на станцыю, тры слоікі фарбы. Падлеткі зь месца здарэньня схаваліся. З-за фарбы, якая заліла вокны кабіны машыніста, цягнік ня змог самастойна працягнуць рух і быў буксыраваны ў дэпо.

==== 81-717.2/714.2 ====
Уяўляе сабою мадыфікацыю базавае мадэлі 81-717 для Вугоршчыны.
Разьлічаны на паменшаную [[шырыня каляіны|шырыню каляіны]].Таксама галаўны вагон мае ўсяго дзьве [[фара|фары]].
У 1979 годзе была пачата пастаўка вагонаў 81-717.2 (81-714.2) для працы ў Будапэшцкім мэтрапалітэне. Празь некалькі гадоў, 27 кастрычніка 1983 году, у Будапэшт быў перададзены 300-ы вагон савецкай вытворчасьці. Афарбоўка ў іх у большасьці выпадкаў аднастайная, амаль усе расейскія вагоны Будапэшту пафарбаваны бледна-блакітнаю фарбаю. Больш цёмную афарбоўку маюць толькі вагоны, пастаўленыя ў Вугоршчыну ў 90-х гадах. На раньнія цягнікі з вагонаў 81-717.2 (81-714.2) ставілася ўсяго па дзьве фары, якія аналяґічныя тым, што ў Мыцішчах ставілі на вагоны Ев і Ечс.

Увесну 1987 году на Мыцішчанскі завод прыязджаў галоўны інжынэр мэтрапалітэну Будапэшта для ўдакладненьня тэхнічных умоваў. Была складзеная дамова пра пастаўку ў 1988 году 30 вагонаў — 10 галаўных і 20 прамежкавых.

У 1998 годзе на аснове вагонаў тыпу 81-717.5М/81-714.5М былі сабраны і пастаўлены ў Будапэшт два 5-вагонных складу мадыфікацыі 81-717.2М/81-714.2М.

==== 81-717.3/714.3 ====
Адкрыцьцё першае лініі мэтро ў [[Варшава|Варшаве]] было заплянавана на 1990 год, аднак пасьля тэрміны адкрыцьця былі перанесены. Менавіта таму варшаўскі мэтрапалітэн, уведзены ў лад толькі ў красавіку 1995 году, атрымаў свае першыя вагоны мэтро задаўга да афіцыйнага пуску першага цягніка. У 1989—1990 гадах у сталіцу Польшчы паступіла 10 вагонаў 81-717.3/714.3 вытворчасьці мыцішчанскага машынабудаўнічага заводу. Гэта былі чатыры галаўных вагона мадэлі 81-717.3 (№ 001—004) і і шэсьць прамежкавых тыпу 81-714.3 (№ 400—405), якія зьяўляліся аналяґамі вагонаў 81-717.5 (81-714.5).
 
У 1994 годзе, калі дата адкрыцьця першае чаргі Варшаўскага мэтро была вызначана канчаткова, пецярбурскае АТ «Вагонмаш» паставіла туды 24 галаўных вагонаў сэрыі 81-572 (№ 005—028) і 8 прамежкавых мадэлі 81-573 (№ 406—413) (аналяґі 81-717.5М (81-714.5М)).

Наступная пастаўка расейскіх вагонаў у Варшаву была ажыцьцёўлена ў 1997 годзе. Гэта былі галаўныя і прамежкавыя вагоны АТ «Вагонмаш» адпаведна з індэксамі 81-572.1 (№ 029—030) і 81-573.1 (№ 414—429).

З 1997 году па 2007 год расейскія вагоны ў Польшчу не пастаўляліся, у гэты пэрыяд парк рухомага саставу [[Варшаўскі мэтрапалітэн|Варшаўскага мэтрапалітэну]] папаўняўся складамі сэрыі «Metropolis» вытворчасьці [[Alstom]], якія зьбіраліся на тэрыторыі Польшчы ў горадзе [[Хожуў]].

У 2006 годзе для падаўжэньня існых складаў з чатырох да шасьці вагонаў былі замоўлены дзьве партыі дадатковых прамежкавых вагонаў на ААТ «Метровагонмаш» : 81-714.3. Першая партыя з 14 вагонаў 81-714.3 прыбыла ў Варшаву да канца I квартала 2007 году. Другая партыя з 16 вагонаў 81-714.3 прыбыла ў IV квартале 2007 году.

У 2007 годзе на заводзе ЗАТ «[[Вагонмаш]]» былі замоўлены пяць шасьцівагонных складаў мадэлі 81-572.2/81-573.2. (У 2009 годзе на заводзе «Вагонмаш» замоўлены дадатковыя 2 складу 81-572.2/81-573.2).Асноўнае адрозьненьне ад стандартных нумарных у дадзенага тыпу вагонаў складаецца ў наяўнасьці прымусовае вэнтыляцыі пасажырскага салёну.

==== 81-717.4/714.4 ====
Першая чарга мэтрапалітэну сталіцы [[Баўгарыя|Баўгарыі]], [[Сафія|Сафіі]] будавалася каля 20 гадоў. Таксама як і ў выпадку з Варшаваю, электровагоны тыпаў 81-717.4/714.4, прызначаныя для сафійскага мэтрапалітэну, былі выраблены на Мыцішчанскім машынабудаўнічым заводзе задаўга да адкрыцьця «падземкі», а менавіта ў 1990 годзе. Усяго для Сафіі на ММЗ было выпушчана 24 галаўных і 24 прамежкавых вагона з бартавымі нумарамі 1001—1024 і 5001-5024 адпаведна. Працаваць на лініі яны пачалі толькі ў студзені 1998 году.

=== Для гарадоў былога [[СССР|Савецкага Саюзу]] ===

==== 81-717.5/714.5 ====
{{Вагон мэтро
|сэрыя                   = 
|завадзкое пазначэньне   = 81-717.5/714.5
|выява                   = [[Файл:Puszkinskaja.jpg|300пкс]]
|вытворца                = {{Сьцягафікацыя|СССР}} ({{Сьцягафікацыя|Расея}})
|пэрыяд выпуску          = [[1987 год|1987]]—[[1995 год|1995]]
|пэрыяд эксплюатацыі     = з 1987
|усяго выраблена         = 
|нумарацыя               = 
|тара                    = 
|даўжыня                 = 
|шырыня                  = 
|вышыня                  = 
|хуткасьць               = 
|паскарэньне/замядленьне = 
|тып тормазу             = 
|магутнасьць             = 
|дыямэтар колаў          = 
|пасажыраёмістасьць      = 
|выкарыстоўваецца        = {{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Бакінскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Вугоршчыны}} [[Будапэшцкі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Украіны}} [[Днепрапятроўскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэванскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Украіны}}[[Кіеўскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Беларусі}} [[Менскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Расеі}} [[Маскоўскі мэтрапалітэн|Масква]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Расеі}} [[Ніжагародзкі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Расеі}} [[Новасыбірскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Расеі}} [[Пецярбурскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Чэхіі}} [[Праскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Расеі}} [[Самарскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Баўгарыі}} [[Сафійскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Узбэкістану}} [[Ташкенцкі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбіліскі мэтрапалітэн]], &lt;br /&gt; {{Сьцяг Украіны}} [[Харкаўскі мэтрапалітэн]]
}}

[[Файл:Shabolovskaya.ogg|thumb|left|250px|Прыбыцьцё цягніка з вагонаў 81-717.5/714.5 на станцыю «[[Шаболаўская]]», Масква]]
У 1987 годзе ў мэтах далейшага падвышэньня надзейнасьці маторвагоннага рухомага саставу на Маскоўскім мэтрапалітэне праводзіліся эксплюатацыйныя выпрабаваньні вагонаў, абсталяваных блёкамі сілкаваньня ўласных патрэбаў з чашчынёю напругі 150 Гц, электракантактнымі скрынкамі міжвагоннага злучэньня, выкананымі на базе штэпсэльных раздымаў 7Р-52. Такія ўдасканаленьні далі добры эфэкт, і пачынальна з № 0154 усе вагоны 81-717 Мыцішчанскага заводу пачалі выпускацца з гэтаю камплектацыяю, атрымаўшы, як і дасьледчы вагон № 0129, пазначэньне 81-717.5. Адпаведна, мадыфікаваныя вагоны 81-714 атрымалі пазначэньне 81-714.5. На вагонах 81-717.5 і 81-714.5 усталёўваліся каляскі падвышанае надзейнасьці, пажарабясьпечнае электраабсталяваньне, укаранёная сыстэма сыгналізацыі і пажаратушэньня.

{{clear}}

==== 81-717.5М/714.5М, 81-717.5Б/714.5Б, 81-714.5П, 81-717.5К/714.5К і 81-717.5Н/715.5Н ====

{{Вагон мэтро
|сэрыя                   = 
|завадзкое пазначэньне   = 81-717.5М/714.5М
|выява                   = 
|вытворца                = {{Сьцягафікацыя|СССР}} ({{Сьцягафікацыя|Расея}})
|пэрыяд выпуску          = з 1993
|пэрыяд эксплюатацыі     = з 1993
|усяго выраблена         = 
|нумарацыя               = 
|тара                    = 
|даўжыня                 = 
|шырыня                  = 
|вышыня                  = 
|хуткасьць               = 
|паскарэньне/замядленьне = 
|тып тормазу             = 
|магутнасьць             = 
|дыямэтар колаў          = 
|пасажыраёмістасьць      = 
|выкарыстоўваецца        = {{s|{{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Бакінскі мэтрапалітэн|Баку]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Украіны}} [[Днепрапятроўскі мэтрапалітэн|Днепрапятроўск]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Расеі}} [[Екацярынбурскі мэтрапалітэн|Екацярынбург]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Украіны}} [[Кіеўскі мэтрапалітэн|Кіеў]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Беларусі}} [[Менскі мэтрапалітэн|Менск]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Расеі}} [[Маскоўскі мэтрапалітэн|Масква]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Расеі}} [[Новасыбірскі мэтрапалітэн|Новасыбірск]]}}, &lt;br /&gt; {{s|{{Сьцяг Расеі}} [[Пецярбурскі мэтрапалітэн|Санкт-Пецярбург]]}}
}}

У 1993 годзе [[Мыцішчанскі машынабудаўнічы завод]] перайшоў на выпуск мэтравагонаў тыпаў 81-717.5 і 81-714.5, якія падвергліся чарговае мадэрнізацыі. Для адрозьненьня мадэрнізаваных вагонаў ад вагонаў больш раньняга выпуску былі ўведзены новыя пазначэньні мадыфікацыяў вагонаў. Галаўныя вагоны мэтро, якія выпускаюцца з 1993 году, атрымалі завадзкія пазначэньні 81-717.5М, прамежкавыя вагоны — 81-714.5М. У 2002—2009 году ААТ «Метровагонмаш» паставіла ў Баку [[вагон]]ы адмысловае камплектацыі, якія атрымалі пазначэньні 81-717.5Б і 81-714.5Б адпаведна.

Мэтравагоны мадэляў 81-717.5М і 81-714.5М зьяўляюцца маторнымі, усе восі вагонаў кіроўныя. Вагоны разьлічаны на працу па сыстэме шматлікіх адзінкаў і могуць эксплюатавацца ў складзе цягніка зь лікам вагонаў да васьмі. Галаўныя вагоны 81-717.5М пры чоўнавай эксплюатацыі рухомага саставу ўсталёўваюцца па канцах [[цягнік]]а. Кузавы вагонаў выраблены з малаўглеродыстай сталі і маюць цельнасварную апорную канструкцыю. Вонкавая ашалёўка кузаваў для забесьпячэньня падвышанае калянасьці выканана з гафраваных сталёвых лістоў, кузавы маюць падвышаную цепла- і шумаізаляцыю. Вагоны тыпаў 81-717.5М.714.5М абсталяваны дзьвюма сыстэмамі вэнтыляцыі — натуральнае прытокава-выцяжное і прымусовае мэханічнае.

Вагоны забясьпечаны цягавым электрапрывадам сталага току з сыстэмаю плыўнага рэґуляваньня поля (узрушанасьці рухавікоў), разьлічанага на працу ў цягавым рэжыме і ў рэжыме электрадынамічнага рэзыстарнага тармажэньня з хуткасьці 90 км/г да 8 км/г. У кожным вагоне ўсталяваныя чатыры цягавыя электрарухавікі ДК-117ДМ з самавэнтыляцыяй, па два на каляску, магутнасьцю па 114 квт кожны.

Каляскі вагонаў 81-717.5М і 81-714.5М двухвосевыя, з апорна-рамным падвешваньнем цягавых электрарухавікоў і восеваю падвескаю рэдуктараў. Рама каляскі Н-вобразная формы цельнасварная, з двухступеністым рысорным падвешваньнем. У першасным падвешваньні скарыстаны камплекты сьпіральных цыліндрычных спружынаў. Другаснае падвешваньне люлечного тыпу таксама з выкарыстаньнем сьпіральных цыліндрычных спружынаў. У сыстэму другаснага падвешваньня ўбудаваны гідраўлічныя амартызатары гашэньня вэртыкальных і гарызантальных ваганьняў, двух токапрымачоў, дэталяў мэханічнага тормазу. Маса каляскі з рухавікамі 7500 кг.

Вонкава склады з электравагонов тыпаў 81-717.5М/714.5М адрозьніваюцца ад сваіх папярэднікаў наяўнасьцю чатырох сьветлавых фараў пад лэбавым шклом галаўнога вагона, аднак з 2001 году больш старыя вагоны тыпаў 81-717 і 81-717.5 пры мадэрнізацыі сталі атрымліваць аналяґічны выгляд. З 2003 году ў пасажырскія салёны вагонаў тыпаў 81-717.5М/714.5М усталёўваюцца антывандальныя плястыкавыя сядушкі зь мяккімі ўстаўкамі. Таксама яны сталі дапаўняцца відэакамэрамі. З 2007 году салён асьвятляецца лямпаю тыпу сьветлавая лінія. З 2008 году новы плястык. З 2009 мадэрнізаваныя каляскі. З 2010 году прывад латвійскай вытворчасьці, на вагонах 81-717.5М фары замест руда-жоўтых сьветла бэзава-сінія. Нумары вагонаў 81-717.5М 0346—0400, 2500—2854… 81-714.5М 919—1998, 3000—3008…. На дадзены момант выпуск гэтых вагонаў мэтро на ААТ «Метровагонмаш» працягваецца.

Склады з вагонаў 81-717.5М/714.5М эксплюатуюцца на Сакольніцкай, Калуска-Рыскай, Сэрпухаўска-Ціміразеўскай, Люблінска-Дзьмітраўскай лініях маскоўскага мэтро, а таксама ў Новасыбірску, Кіеве, Баку, Менску і Днепрапятроўску. На дадзены момант выпуск гэтых вагонаў мэтро на ААТ «Метровагонмаш» працягваецца.

==== 81-717.6К/714.6К і 81-717.6/714.6 ====

{{Вагон мэтро
|сэрыя                   = 
|завадзкое пазначэньне   = 81-717.6/714.6
|выява                   = [[Файл:Mosmetro vagon-81717-6K outside 02.jpg|300пкс]]
|вытворца                = {{Сьцяг Расеі}} [[Метровагонмаш]]
|пэрыяд выпуску          = 2007, 2009 і з 2011
|пэрыяд эксплюатацыі     = з 2009
|усяго выраблена         = 
|нумарацыя               = 
|тара                    = 
|даўжыня                 = 
|шырыня                  = 
|вышыня                  = 
|хуткасьць               = 
|паскарэньне/замядленьне = 
|тып тормазу             = 
|магутнасьць             = 
|дыямэтар колаў          = 
|пасажыраёмістасьць      = 
|выкарыстоўваецца        = {{Сьцяг Расеі}} [[Маскоўскі мэтрапалітэн]]
}}

З чэрвеня 2006 году вядуцца працы над мадэрнізацыяй існых «нумарных» да мадыфікацыі ''81-717.6К/714.6К''. У канцы 2006 году першыя тры вагоны, пераробленыя з 81-717.5/714.5, адпраўленых на [[капітальны рамонт]], паступілі ў электрадэпо «[[Сокал (электрадэпо)|Сокал]]» для правядзеньня выпрабаваньняў. У канцы 2008 году камісія зацьвердзіла вынікі выпрабаваньняў. З 2009 году плянавалася пачаць сэрыйную вытворчасьць новых вагонаў ''81-717.6/714.6'' (бязь літары «К» ў пазначэньні) і мадэрнізацыю старых вагонаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100820054505/http://www.tmholding.ru/work/press/realises/9776 У 2009 году Метровагонмаш запусціць серыйная вытворчасьць мадэрнізаваных вагонаў 81-717.6/81-714.6 (прэс-рэліз ЗАТ «Трансмашхолдинг»)]&lt;/ref&gt;.

Увосень 2009 году выпрабавальны мадэрнізаваны склад '''0252-0706-0707-0708-0709-0710-0711-0253''' адправіўся ў ТЧ-12 «[[Новагірэева (электрадэпо)|Новагірэева]]», адкуль увосень 2011 году быў перададзены ў ТЧ-8 «[[Варшаўскае (электрадэпо)|Варшаўскае]]».

Нарэшце, 29 сьнежня 2009 году першы цягнік тыпу 81-717.6/714.6 з нумарацыяю складу 27001-27002 (галаўныя вагоны), 20001-20006 (прамежкі), выйшаў пад пасажыраў на Калінінскай лініі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181217020410/http://forum.nashtransport.ru/index.php?showtopic=4584&amp;st=620 Мадэль 81-717.6/714.6 — «Наш транспарт»]&lt;/ref&gt;.

Падчас эксплюатацыі складаў выяўлены шматлікія праблемы, з-за якіх яны часта адсутнічалі на лініі. 81-717.6К/81-714.6К пабудаваны ў 2007 годзе. 81-717.6/81-714.6 пабудаваны ў 2009 і з 2011 году.

Увесну 2011 году першы склад 81-717.6/714.6 перададзены ў ТЧ-15 «[[Друкары (электрадэпо)|Друкары]]», а ўлетку зноў выйшаў пад пасажыраў. У наш час на Люблінска-Дзьмітраўскай лініі працуюць 11 складаў новага тыпу.

У 2012 году 16 вагонаў тыпу 81-717.6/714.6 будуць закуплены для Ніжагародзкага мэтрапалітэну да адкрыцьця станцыі Горкаўская.
{{clear}}

==== 81-717.5А/714.5А ====

{{Вагон мэтро
|сэрыя                   = 
|завадзкое пазначэньне   = 81-717.5А/714.5А
|выява                   = [[Файл:Retro-train of Moscow Metro.jpg|300пкс]]
|вытворца                = {{Сьцяг Расеі}} [[Метровагонмаш]]
|пэрыяд выпуску          = 2010
|пэрыяд эксплюатацыі     = з 2010
|усяго выраблена         = 
|нумарацыя               = 
|тара                    = 
|даўжыня                 = 
|шырыня                  = 
|вышыня                  = 
|хуткасьць               = 
|паскарэньне/замядленьне = 
|тып тормазу             = 
|магутнасьць             = 
|дыямэтар колаў          = 
|пасажыраёмістасьць      = 
|выкарыстоўваецца        = {{Сьцяг Расеі}} [[Маскоўскі мэтрапалітэн]]
}}

Вагоны 81-717.5А/714.5А выпушчаны да 75-годзьдзя Маскоўскага мэтрапалітэну і стылізаваныя пад першыя вагоны мэтро, якія эксплюатаваліся ў ім — [[Вагон мэтро тыпу А|тыпу А]]. Яны выраблены на аснове мадэлі 81-717.5М/714.5М, а адрозьніваюцца ад базавае мадэлі толькі дызайнам: скарыстана стылізаваная пад [[Вагон мэтро тыпу А|вагоны тыпу А]] лэбавая частка галаўных вагонаў зь дзьвюма храмаванымі фарамі (але без трацавых дзьвярэй, у адрозьненьне ад арыґінала). Унутранае аздабленьне вагонаў выканана зь цяжкагаручага плястыку, які імітуе [[лінкруст]] — матэрыял, што ўжываўся ў салёнах вагонаў старых сэрыяў; салён абсталяваны мяккімі канапамі, бакавіны сядушкаў і сьвяцільні салёна выраблены па ўзоры [[Вагон мэтро тыпу А|вагонаў тыпу А]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100407121947/http://www.mosmetro.ru/pages/page_1.php?id_page=56&amp;cdate=05-2010&amp;id_text=1534 Маскоўскі Мэтрапалітэн / Прэс-служба / Навіны&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;. У астатнім склад аналяґічны вагонам 81-717.5М/714.5М апошніх сэрыяў і прызначаны для рэґулярнае пасажырскае эксплюатацыі. Пушчаны&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140316110257/http://metro-photo.ru/categories.php?cat_id=125 Прэзентацыя ретросостава, фатаграфіі+відэа]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110529162850/http://citytowers.ru/viewtopic.php?id=79&amp;p=78#1935 Запуск Ретропоезда, фотарэпартаж.]&lt;/ref&gt; 15 траўня 2010 гады, у дзень 75-летняга юбілею маскоўскага мэтро, працуе на [[Сакольніцкая лінія|Сакольніцкай лініі]]. № 2838—2839,1946—1950. Пабудаваны ў 2010 годзе.
{{clear}}

== Канструкцыя ==

=== Агульныя зьвесткі ===
[[Файл:Scepka 81.jpg|thumb|left|200px|Камбінаваная аўтасчэпка з адкрытаю электракантактнаю скрынкаю]]
Вагоны мэтро мадэляў 81-717/714, як правіла, эксплюатуюцца на мэтрапалітэнах з шырынёю каляіны 1520+4&amp;nbsp;мм. Электрычная схема ланцугоў кіраваньня такая, што цягнік можа фармавацца строга з абедзьвюх разнавіднасьцяў, прычым па канцах павінны знаходзіцца галаўныя вагоны, а ў цэнтры прамежкавыя. Мінімальны лік прамежкавых вагонаў роўна аднаму, максымальнае — шасьці. Такім чынам, усяго ў цягніку можа быць ад трох да васьмі вагонаў. Аднак ёсьць і выключэньні — такім зьяўляецца Ерэванскі мэтрапалітэн, дзе выкарыстоўваюцца двухвагонныя склады (два галаўных вагона)&lt;ref name=&quot;Экспл-3&quot; /&gt;.

Паміж сабою вагоны злучаюцца пасродкам цьвёрдае [[Аўтасчэпка Шарфэнбэргу|аўтасчэпкі Шарфэнбэргу]], якая апроч мэханічнага злучэньня адначасова злучае цягніковыя ланцугі кіраваньня, а таксама паветраныя магістралі ([[напорная магістраль|напорную]] і [[тармазная магістраль|тармазную]]) (''гл.&amp;nbsp;фота''), што дазваляе скараціць агульны час фармаваньня цягніка. Для злучэньня цягніковых правадоў да галоўкі аўтасчэпкі падвешана клеммная скрынка, якая складаецца з чатырох раздымаў: дзьвюх штырэвых і двух гнездавых. Агульны лік кантактаў у скрынцы — 36?4=144, аднак падыходных правадоў удвая менш. Гэта злучана з тым, што ніжнія і верхнія раздымы дублююць адзін аднаго, тым самым значна павялічваючы надзейнасьць злучэньня ланцугоў кіраваньня вагонаў&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;.

==== Унутраная пляноўка ====
{{clear}}
{|style=&quot;background:RoyalBlue; border:1px solid dimgray;color:FloralWhite&quot; border=&quot;0&quot; height=&quot;230&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;bottom&quot; cellpadding=10px cellspacing=0px
|+style=&quot;background:RoyalBlue; color:White&quot;|'''Варыянты афармленьня салёнаў'''
|-align=&quot;center&quot;
|[[Файл:Salon 81-714 MMZ.jpg|border|360x160px|81-714.5|none]]
|[[Файл:Salon 81-714.5 LVZ.jpg|360x160px|81-714. Лямпы ў 2 шэрагу|none]]
|[[Файл:Salon 81-717.jpg|border|360x160px|81-717 (галаўны)|none]]
|-align=&quot;center&quot;
|[[Файл:Salon 81-717 (1).jpg|border|360x160px|81-714.5 з аздабленьнем салёна пад «Ясень»|none]]
|[[Файл:Vagon-717-inside.jpg|border|360x160px|81-717/714 з кароткімі пляфонамі лямпаў асьвятленьня|none]]
|[[Файл:81 interior - Warsaw Metro.jpg|border|360x160px|81-717.3/714.3. Варшаўскі мэтрапалітэн|none]]
|-align=&quot;center&quot;
|[[Файл:Mosmetro vagon-81717-6K inside.jpg|border|360x160px|81-717.6/714.6|none]]
|
|
|-align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;
|}

=== Мэханічнае абсталяваньне ===

==== Кузаў ====
Вагоны 81-717/714 і іх разнавіднасьці маюць суцэльнамэталічныя апорныя кузавы, якія па канструкцыі падобныя з кузавамі вагонаў тыпу [[Еж3]] і [[Ем]]. Асноўнымі часткамі кузава зьяўляюцца рама, бакавыя сьценкі, лэбавыя і канцавыя часткі, дах і мэталічная падлога. Апроч гэтага, у кузавах вагонаў мадэлі 81-717 разьмешчана суцэльная мэталічная перагародка, якая адлучае кабіну машыніста ад пасажырскага салёну. Усе гэтыя часткі злучаны паміж сабою з дапамогаю электрадугавое (у асобных вузлах — кантактнае) зваркі. Матэрыялам кузава зьяўляюцца вугляродзістыя высакаякасныя сталі&lt;ref name=&quot;Экспл-11&quot;&gt;{{кніга|частка = Кузаў|загаловак = Кіраўніцтва па эксплюатацыі вагонаў мэтрапалітэна мадэляў 81-717.5 і 81-714.5|год = 1995|старонкі = 11—13}}&lt;/ref&gt;.

Рама вагону ўяўляе сабою замкнёны контур памерамі 18&amp;nbsp;806?2666&amp;nbsp;мм, які складаецца з бакавых [[швелер]]ообразных (вышыня 180&amp;nbsp;мм, шырыня 70&amp;nbsp;мм) бэлькаў і канцавых часткаў (служаць для месцаваньня аўтасчэпкаў). Па канцах разьмешчаны скарочаныя храбтовыя бэлькі, службоўцы для месцаваньня [[паглынальны апарат|паглынальных апаратаў]] аўтасчэпкаў і мелыя гнёзды для месцаваньня элемэнтаў умацоўваньня саміх аўтасчэпкаў. Апроч гэтага, у набор рамы ўваходзяць 2 шкворнявыя бэлькі (звараны са сталёвых лістоў таўшчынёю 10 і 8&amp;nbsp;мм, празь іх кузаў абапіраецца на каляскі) і некалькіх папярочных бэлькаў (швэлер, 180?70?6&amp;nbsp;мм). Падоўжныя бэлькі ў раме адсутнічаюць, бо іх функцыі выконвае гафраваная падлога. Усе элемэнты рамы з дапамогаю электрадугавое зваркі злучаны паміж сабою ў адзіную маналітную канструкцыю&lt;ref name=&quot;Экспл-11&quot; /&gt;.

Бакавыя сьценкі і канцавая частка кузава сабраны з вэртыкальных стойкаў, падваконных бэлькаў і верхняга ліста. У якасьці ашалёўкі ўжыты сталёвы [[Гафраваньне|гафраваны ліст]] таўшчынёю 1,4—2&amp;nbsp;мм. Лэбавая частка галаўных вагонаў (мадэлі 81-717) выканана са сталёвага штампаванага ліста таўшчынёю 4&amp;nbsp;мм, дадаткова ўзмоцненага з дапамогаю вэртыкальных рэбраў калянасьці, і прыварана непасрэдна да каркаса кузава. Дах вагона мае паўфанарны тып, складаецца з папярочных рэбраў калянасьці і ашалёўкі — сталёвы гафраваны ліст таўшчынёю 1,4&amp;nbsp;мм. Зьверху на даху ўсталяваны чарпакі, усярэдзіне ўздоўж падоўжнае восі маюцца элемэнты для падвескі сьвяцільняў асьвятленьня салёну. Для абароны ад іржы, а таксама для падвышэньня пажарнае бясьпекі, мэталічныя паверхні абклеены азьбестам і пакрыты вогнеўстойліваю эмальлю (ПФ-218Г)&lt;ref name=&quot;Экспл-11&quot; /&gt;.

==== Каляскі ====
[[Файл:714 telega 1.jpg|міні|250пкс|Каляска са шпінтонным надбуксовым падвешваньнем]]
[[Файл:714 telega.jpg|міні|250пкс|Каляска з поводкавым надбуксовым падвешваньнем]]
Каляскі вагонаў 81-717/714 маторныя двухвосевыя зь індывідуальнаю падвескаю колавых параў, колавая база — 2100&amp;nbsp;мм. Асноваю каляскі зьяўляецца рама (1, гл. схему) Н-вобразнае канструкцыі, звараная зь дзьвюх папярочных і дзьвюх падоўжных бэлькаў. Бэлькі маюць каробчаты перасек, што дасягаецца за кошт профіляў карытападобнага перасеку. Злучэньне бэлькаў адзін з адным ажыцьцяўляецца за кошт зваркі ўсутыч, месцы злучэньня пры гэтым узмацняюцца дадатковымі накладкамі. Матэрыялам бэлькаў зьяўляецца высакаякасная вугляродзістая сталь маркі 20. На падоўжных бэльках усталяваны кранштэйны для ўмацоўваньня пнэўматычнага абсталяваньня, на папярочных бэльках усталяваны скользуны (8), на якія абапіраецца кузаў вагона, а таксама кранштэйны для ўмацоўваньня элемэнтаў цягавага прываду ([[Цягавы электрарухавік|ТЭР]] і рэдуктар) і цэнтральнага рысорнага падвешваньня. Па канструкцыі каляскі вагонаў 81-717/714 падобныя з каляскамі вагонаў тыпу Е, адрозьненьні ж абумоўлены больш высокімі магутнасьцямі цягавых рухавікоў, а таксама больш высокай службовай вагаю вагонаў. З-за гэтага маса камплекта каляскаў узрасла з 7050 да 7550&amp;nbsp;кг, гэта значыць на паўтоны. Апроч гэтага, каляскі вагонаў 81-717 і 81-714 адрозьніваюцца паміж сабою, у прыватнасьці на вагонах 81-717 на пярэдняй калясцы ўсталёўваюцца кранштэйны для ўмацоўваньня прыёмных шпулькаў АРС, а на буксе пярэдняе колавае пары ўсталяваны срывной кляпан аўтастопу. Апроч гэтага, на другой калясцы галаўнога вагону ўсталяваны [[рэйкасмазвацель]], а на буксах другіх восяў абедзьвюх каляскаў разьмешчаны датчыкі хуткасьці&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Экспл-20&quot;&gt;{{кніга|частка = Каляска|загаловак = Кіраўніцтва па эксплюатацыі вагонаў мэтрапалітэна мадэляў 81-717.5 і 81-714.5|год = 1995|старонкі = 20—29}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Telega 81-714 ustroistvo.JPG|thumb|left|350px|Каляска вагона 81-714 з поводковой сувязьзю буксаў з рамаю. Зьняты тармазны цыліндар, блёк-тормаз і брус для токапрымача&lt;br /&gt;1&amp;nbsp;—&amp;nbsp;рама; 2&amp;nbsp;—&amp;nbsp;цэнтральная бэлька; 3&amp;nbsp;—&amp;nbsp;спружыны цэнтральнага рысорнага падвешваньня; 4&amp;nbsp;—&amp;nbsp;[[букса]]; 5&amp;nbsp;—&amp;nbsp;спружыны буксавога рысорнага падвешваньня; 6&amp;nbsp;—&amp;nbsp;цягавы ланцужок;7&amp;nbsp;—&amp;nbsp;пятнік; 8&amp;nbsp;—&amp;nbsp;скользун; 9&amp;nbsp;—&amp;nbsp;падвеска цягавага рэдуктара; 10&amp;nbsp;—&amp;nbsp;цягавы рэдуктар; 11&amp;nbsp;—&amp;nbsp;[[колавая пара]]; 12&amp;nbsp;—&amp;nbsp;кулачковая муфта; 13&amp;nbsp;—&amp;nbsp;[[цягавы электрарухавік]]; 14&amp;nbsp;—&amp;nbsp;тармазныя цягі; 15&amp;nbsp;—&amp;nbsp;[[тармазная калодка]]; 16&amp;nbsp;—&amp;nbsp;прылада, якая адцягвае]]
Колавыя пары вагонаў (11) цельнакатаныя. У параўнаньні з вагонамі тыпу Е, на вагонах мадэляў 81-714 і 81-717 дыямэтар восяў колавых параў павялічаны са 155 да 165&amp;nbsp;мм у падступічнай часьці і са 145 да 150&amp;nbsp;мм у цэнтральнай частцы. Дыямэтар паверхні катаньня колаў застаўся бязь зьменаў — 780&amp;nbsp;мм&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;. Колы запрасоўваюцца на вось пасродкам гарачае пасадкі, таксама на вось запрасоўваецца і адмысловая ўтулка, на якую ўжо непасрэдна запрасоўваюцца вялікае зубчастае кола і апорныя падшыпнікі цягавага рэдуктара. Для перадачы падоўжных высілкаў ад рамы каляскі на вось колавае пары і наадварот, ужыты шпінтоны, замацаваныя ў падоўжных бэльках (на вагонах раньніх выпускаў — ланцужкі (6)). Рама каляскі (5) абапіраецца на кожную буксу (4) празь дзьве цыліндрычныя вітыя спружыны (5), якія маюць статычны прагін да 35&amp;nbsp;мм (пад тараю вагона). Ваганьні буксовага падвешваньня гасяцца ў фрыкцыйным гасільніку, які ўяўляе сабою палімерную ўтулку, сьлізгальную па сталёвым шпінтону&lt;ref name=&quot;Экспл-20&quot; /&gt;.

У цэнтры каляскі разьмешчана цэнтральная бэлька (2), якая злучана ахоўным шворнам з кузавам вагона і на якую непасрэдна перадаецца вага апошняга. Кузаў абапіраецца на цэнтральны пятнік (7) бэлькі, а для ўхіленьня бакавое гайданкі, на бэльцы ўсталяваны бакавыя гумовыя скользуны (8, выкананы ў выглядзе ролікаў). Вага цэнтральнае бэлькі на асноўную раму каляскі перадаецца праз цэнтральнае рысорнае падвешваньне (3), паддон і сучлененыя падвескі. Цэнтральнае рысорнае падвешваньне каляскі выканана з 4 (па 2 з боку) двухрадковых вітых цыліндрычных спружынаў, са статычным прагінам 40&amp;nbsp;мм (пры пустым вагоне). Гасільнік ваганьняў у цэнтральным падвешваньні на гэты раз гідраўлічны, усталяваны пад кутом, што дазваляе яму гасіць як вэртыкальныя, так і папярочныя ваганьні цэнтральнае бэлькі адносна рамы каляскі. Дадаткова паміж спружынамі і паддонам маецца гумовая пракладка, якая служыць для паглынаньня высокачашчынных ваганьняў. Кожная сучлененая падвеска (усяго іх у калясцы 4, па 2 з боку) складаецца з каванае завушніцы і дзьвюх каваных падвескаў, шарнірна злучаных адзін з адным. З мэтаю выключэньня падзеньня на шлях вузлоў і дэталяў пры абрыве сучлененых падвескаў, у цэнтральным падвешваньні ўжытыя засьцерагальныя дужкі, замацаваныя ў раме каляскі і праходзілыя пад выступамі паддонаў&lt;ref name=&quot;Экспл-20&quot; /&gt;.

=== Электраабсталяваньне ===

==== Цягавыя электрарухавікі ====
2х114кВт

==== Сілавыя электронныя апараты ====

===== Блёк сілкаваньня ўласных патрэбаў =====
[[Файл:BPSN-5U2M.PNG|міні|350ркс|Прынцыповая схема БПСН-5У2М]]
[[Файл:BPSN-5U2M sound.ogg|міні|250пкс|Гудзелы гук працавальнага БПСН-5У2М]]
Для зараду акумулятарных батарэяў, сілкаваньня ланцугоў кіраваньня і дапаможных ланцугоў, у тым ліку і асьвятленьня, на вагонах усталяваны электронны блёк сілкаваньня ўласных патрэбаў (БСУП), які ўяўляе сабою статычны паўправадніковы пераўтваральнік (''{{s|гл. схему}}''). Структурна складаецца з двух пераўтваральнікаў: першаснага і другаснага. Першасны пераўтваральнік (на схеме вылучаны чырвоным контурам) пераўтворыць напруга кантактнай рэйкі сталага току 750&amp;nbsp;Ва ў сталую напругу 80&amp;nbsp;В. Канструктыўна складаецца з аўтаномнага інвЭртара току (тырыстары VS1-2, пераўтворыць сталы ток у зьменны), паніжальнага трансфарматару (T1) і кіраванага выпрамніка (тырыстары VS3-4, пераўтворыць зьменны ток у сталы). Апроч тырыстараў і трансфарматара, у склад пераўтваральніка ўваходзяць [[паўправадніковы дыёд|дыёды]], якія камутуюць (VD1-3), [[шпулька індуктыўнасьці|дроселі]] (L1-3), [[электрычны кандэнсатар|кандэнсатары]] (C1-3) і [[рэзыстар]]ы (апошнія на схеме не паказаны), а таксама што згладжвае фільтр (L4 і C4). Другасны пераўтваральнік (на схеме вылучаны сінім контурам) служыць для пераўтварэньня сталай напругі 80&amp;nbsp;Ва ў зьменнае 220&amp;nbsp;У, якое паступае для сілкаваньня ланцугоў асьвятленьня. Канструктыўна складаецца з аўтаномнага інвэртара напругі (тырыстары VS5-6) і падвышальнага трансфарматара (T2). І інвэртары, і выпрамнік выкананы па схеме з нулявою кропкаю, што дазваляе скараціць колькасьць паўправадніковых прыбораў&lt;ref name=&quot;Экспл-80&quot;&gt;{{кніга|частка = Блёк сілкаваньня ўласных патрэбаў БПСН-5У2М|загаловак = Кіраўніцтва па эксплюатацыі вагонаў мэтрапалітэну мадэляў 81-717.5 і 81-714.5|год = 1995|старонкі = 80—91}}&lt;/ref&gt;.

Прататыпам БСУП зьяўляюцца пераўтваральнікі {{s|СПМ № 1}} (першасны) і {{s|СПМ № 2}} (другасны), якія былі ўжыты ў 1973 годзе на першых вагонах [[вагон мэтро тыпу І|тыпу І]]. Для палягчэньня рамонту, было вырашана гэтыя два пераўтваральнікі аб’яднаць у адзіны модуль. Выкананы па такой схеме блёк сілкаваньня атрымаў пазначэньне БСУП-4. Яго магутнасЬць складала 4&amp;nbsp;квт, усталяваны ён быў на вагонах тыпу 81-717 і 81-714 дасьледчай партыі (6 вагонаў). Пачынальна ж з вагонаў усталявальнае партыі, пачаў усталёўвацца блёк сілкаваньня ўласных патрэбаў тыпу БСУП-5У2 (у некаторых крыніцах можна сустрэць напісаньне ''БСУП-5У-2''), які адрозьніваецца нізкім шумам (крыніцаю характэрнага высокачашчыннага гуду, што можна пачуць на прыпынках, зьяўляецца менавіта БСУП, а калі дакладней, то дросьль L3). Яго ж падчас вытворчасьці зьмяніла мадэрнізаваная вэрсія — БСУП-5У2М, якая адрозьнівалася большаю рамонтапрыгоднасьцю. У прыватнасьці, тырыстары і дыёды ў першасным і другасным пераўтваральніках былі ідэнтычныя&lt;ref name=&quot;ложд-81&quot; /&gt;.

З канца 2000-х гадоў, падчас буйных рамонтаў (сярэдні, капітальны) вагонаў, БСУП часта замяняецца больш кампактнымі і практычна бясшумнымі пераўтваральнікамі. Так на вагонах Пецярбурскага мэтрапалітэна ўсталёўваюць пераўтваральнік напругі БСП-115 вагаю ня больш за 37 кг (супраць 280 кг у БСУП-5У2М).

===== Акумулятарная батарэя =====
[[Файл:Bat52nk80.JPG|міні|150пкс|Акумулятарная батарэя 52-НК-80]]
[[Файл:Bat52kpl55.JPG|міні|150пкс|Акумулятарная батарэя 52-KPL-55]]
Акумулятарная батарэя прызначана для сілкаваньня ланцугоў кіраваньня і дапаможных ланцугоў вагона, праверкі абсталяваньня без падачы высокай напругі ў электрадэпо. Можа таксама кароткачасова ажыцьцяўляць сілкаваньне БСУП пры праезьдзе не перакрытых кантактнай рэйкаю токаразьдзелаў, працягла забясьпечваць аварыйнае асьвятленьне і прымусовую аварыйную вэнтыляцыю салёна. На кожны вагон (як галаўны, так і прамежкавы) усталявана па адной батарэі.

На вагоны мэтрапалітэну 81-714/717 і іх мадыфікацыі ўсталяваны абслугоўваныя шчолачныя нікель-кадміевыя акумулятарныя батарэі. У эксплюатацыі знаходзяцца батарэі, складзеныя з 52 (у вагонаў Е і іх мадыфікацыі 56) злучаных пасьлядоўна элемэнтаў («слоікаў») НК-80 ці KPL-55. Намінальная ёмістасьць складае 80 і 55 ампэр-гадзінаў адпаведна. Намінальная напруга пад нагрузкаю ня меней за 62&amp;nbsp;В. Калі на вагон пададзена высокая напруга, батарэя зараджаецца ад крыніцы 80В БПСН. Першапачаткова элемэнты месьціліся па чатыры ў драўляныя скрыні на сталёвай раме, цяпер выкарыстоўваюцца ізаляцыйныя футаралы са шклаплястыку на сталёвай раме. Для выгоды абслугоўваньня батарэя мае ролікі, на якіх выкочваецца са скрыні на рассунутыя паваротныя кранштэйны. Можа ўручную перакочвацца з кранштэйнаў на адмысловую каляску са зьменнаю вышынёю плятформы для дастаўкі ў акумулятарнае аддзяленьне.

Мае 5 вывадаў: «?», «+26&amp;nbsp;У», «+33&amp;nbsp;У», «+50&amp;nbsp;У», «+». Вывад «+26&amp;nbsp;У» выкарыстоўваецца толькі для сілкаваньня лямпачкі, асьвятлялае акумулятарная скрыня пры паднятай для агляду верхняму вечку.

Акумулятарная батарэя праходзіць рэвізію са зьменаю электраліта адзін раз у год, рэвізію адзін раз у шэсьць месяцаў, узмоцнены зарад адзін раз у тры месяца.

===== Тырыстарны рэґулятар =====
Калі рэґуляваньне току ўзрушанасьці (а такім чынам і маґнітнага поля) рухавікоў пры разгоне ажыцьцяўляецца ступеніста за кошт рэастатаў, то ў рэжыме рэастатнага тармажэньня рэґуляваньне ўжо плыўнае, што дазваляе падтрымліваць максымальна магчымую тармазную сілу да 55—60 км/г. Гэта дасягаецца за кошт ужываньня тырыстарнага рэґулятару РТ-300/300А. Гэты рэґулятар складаецца зь сілавога блёка, блёка кіраваньня і датчыка току рухавікоў. Сілавы блёк складаецца з двух ідэнтычных [[тырыстар]]ных [[Ключ (электратэхніка)|ключоў]]-фазаў, кожная зь якіх абслуґоўвае асобную групу цягавых рухавікоў. Тырыстарныя ключы, апроч саміх тырыстараў, складаюцца з [[паўправадніковы дыёд|дыёдаў]], якія камутуюць, [[дросель|дроселяў]], [[электрычны кандэнсатар|кандэнсатараў]] і [[рэзыстар]]аў. Абодва тырыстарных ключа зьмесцаваны ў адным модулі, што разьмяшчаецца пад вагонам. У гэтым жа модулі зьмесцаваны блёк абароны, які ў аварыйных сытуацыях адключае тырыстарны рэгулятар, пры гэтым на дадзеным вагоне электрычнае (рэастатнае) тармажэньне замяшчаецца пнэўматычным&lt;ref name=&quot;Экспл-37&quot;&gt;{{кніга|частка = Тырыстарны рэгулятар РТ-300/300А|загаловак = Кіраўніцтва па эксплюатацыі вагонаў мэтрапалітэна мадэляў 81-717.5 і 81-714.5|год = 1995|старонкі = 37—49}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга
|загаловак       = Кіраўніцтва па эксплюатацыі вагонаў мэтрапалітэну мадэляў 81-717.5 і 81-714.5
|спасылка         = http://metro.molot.ru/biblio/81-717-5.djvu
|адказны  = Акцыянернае грамадства «[[Метровагонмаш]]»
|месца          = [[Маскоўскі мэтрапалітэн|Масква]]
|выдавецтва   = [[Транспарт (выдавецтва)|Транспарт]]
|год            = 1995
|старонкаў        = 447
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://vagon.metro.ru/passenger/81-717.html 81-717/714 на сайце Мэтравагоны]
* [http://www.nomernoy.ru/story/010.html Тэхнічнае заданьне 81-717.6К/714.6К]
* [https://web.archive.org/web/20110415200233/http://www.metromost.com/alb/047.htm Выпрабаваньні першага маскоўскага складу 81-717.6К, фатаграфіі]
* [https://web.archive.org/web/20250124211958/http://xn--e1anhaajndq.xn--p1ai/%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5 фатаграфіі 81-717/714 (нумарны) на сайце мэтрафота.рф]
* [https://web.archive.org/web/20241104110433/http://xn--e1anhaajndq.xn--p1ai/%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B-6 фатаграфіі 81-717.6 і 81-717.6к у фотагалерэі мэтрапалітэнаў СНД]

{{Добры артыкул}}
{{Вагоны мэтро}}

[[Катэгорыя:Вагоны мэтро]]</text>
      <sha1>5oydfqty6dlj63mkzqmd2xedrjsfpc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзьмітры Камбараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129834</id>
    <revision>
      <id>2699890</id>
      <parentid>2630667</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="kkhza07q2exsmqm4sm9gnogipvzey1t" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Дзьмітры Камбараў''' ({{мова-ru|Дмитрий Комбаров}}; {{Н}} 22 студзеня 1987 году, [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — былы [[Расея|расейскі]] футбаліст, [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] [[Зборная Расеі па футболе|нацыянальнай зборнай Расеі]].

== Кар’ера ==
=== «Дынама» ===
Дзьмітры разам са сваім братам-блізьнюком [[Кірыл Камбараў|Кірылам]] пачалі трэнірвацца ў дзіцячай футбольнай школе маскоўскага «[[Спартак Масква (футбольны клюб)|Спартаку]]» пакуль не перайшлі ў футбольную школу маскоўскага «[[Дынама Масква (футбольны клюб)|Дынама]]», з-за сваркі с трэнэрам. З 2004 году яны сталі гуляць за дубль «бела-блакітных»&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/sport/article3103652/ Брат-2: близнецов Комбаровых в «Динамо» различают по родинке]. izvestia.ru&lt;/ref&gt;. 13 ліпеня 2005 году Дзьмітры дэбютаваў у асноўным складзе клюбу ў матчы Кубка Расеі супраць [[бранск]]ага «[[Дынама Бранск|Дынама]]».

=== «Спартак» ===
У жніўні 2010 году пачаліся перамовы з нагоды пераходу абодвух братоў Камбаравых у маскоўскі «[[Спартак Масква (футбольны клюб)|Спартак]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100815215822/http://www.championat.ru/football/news-568707.html Братья Комбаровы перейдут в «Спартак»]. championat.ru&lt;/ref&gt;. Брат Дзьмітрыя, Кірыл, адмовіўся камэнтаваць чуткі пра трансфэр&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100815215827/http://www.championat.ru/football/news-568733.html К. Комбаров: комментировать буду по факту]. championat.ru&lt;/ref&gt;, аднак 15 жніўня Камбаравы сталі гульцамі «Спартака», сума за трансфэр абодвух футбалістаў склала 10 млн даляраў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100815191143/http://www.championat.ru/football/news-569379.html «Спартак» заплатит за Комбаровых $ 10 млн]. championat.ru&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная кар’ера ==
У лютым 2012 году быў выкліканы ў [[Зборная Расеі па футболе|зборную Расеі]] на таварыскі матч супраць [[Зборная Даніі па футболе|зборнай Даніяй]]. Выйшаў на поле ў перапынку паміж таймамі.

== Дасягненьні ==
'''«Спартак»''':
* [[Чэмпіянат Расеі па футболе|Чэмпіён Расеі]]: 2017
* Уладальнік [[Супэркубак Расеі па футболе|Супэркубка Расеі]]: 2017

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180721015740/http://spartak.com/main/team/first/4919/ Профіль на афіцыйным сайце «Спартак» Масква]
* [http://rfpl.org/player/id1949?year=2007 Профіль]{{Недаступная спасылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайце РФПЛ
* [https://web.archive.org/web/20090829142038/http://kombarovs.blogs.eurosport.ru/ Блог братоў Камабаравых]

{{Навігацыйная група
|назоў = Камбараў у складзе [[Зборная Расеі па футболе|зборнай Расеі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Расея}};
|Расея на ЧЭ-2012
|Расея на ЧС-2014
|Расея на ЧЭ-2016
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Камбараў, Дзьмітры}}
[[Катэгорыя:Расейскія футбалісты]]</text>
      <sha1>kkhza07q2exsmqm4sm9gnogipvzey1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГАЗ-13</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130785</id>
    <revision>
      <id>2699852</id>
      <parentid>2681014</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47522" sha1="a3bbqhdcfmxh74lfczdllt9k22p3pow" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
|назва               = ГАЗ-13 «Чайка»
|выява               = [[Файл:GAZ 13 &quot;Csajka&quot;.jpg|300пкс]]
|вытворца            = [[Горкаўскі аўтамабільны завод|ГАЗ]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[СССР]]
|вядомы як           = 
|гады                = 1959—1981
|зборка              = 
|папярэднік          = [[ГАЗ-М-12]] «ЗіМ»
|наступнік           = [[ГАЗ-14]] «Чайка»
|кляса               = вялікай ІІ групы
|тып кузаву          = 
|кампанаваньне       = 
|плятформа           = 
|рухавік             = 
|кпп                 = 
|прывад              = 
|колавая база        = 3250 мм
|даўжыня             = 5600 мм
|шырыня              = 2000 мм
|вышыня              = 1620 мм
|клірэнс             = 180 мм
|маса                = уласная — 2100 кг&lt;br /&gt;поўная — 2660 кг
|поўная маса         = 
|грузападымальнасьць = 
|хуткасьць           = 
|дызайнэр            = Леў Ерамееў
|падобныя            = 
}}
'''ГАЗ-13 «Чайка»''' — [[СССР|савецкі]] рэпрэзэнтатыўны (прадстаўніцкі) [[легкавы аўтамабіль]] вялікай клясы, які выпускаўся малой сэрыяй на [[Горкаўскі аўтамабільны завод|Горкаўскім аўтамабільным заводзе]] з 1959 па 1981 год. Усяго было выраблена 3189 аўтамабіляў гэтай мадэлі.

== Гісторыя стварэньня ==
Дзесяцігодзьдзе з 1950 па 1960 год было ў сусьветным аўтамабільным дызайне пэрыядам бесьперапынных спробаў, экспэрымэнтаў і пошукаў новых стылістычных рашэньняў, формаў, матэрыялаў і тэхналёгіяў. Таму аўтамабілі, сэрыйная вытворчасьць якіх пачалася ў гэтыя гады, вонкава састарваліся вельмі хутка. Менавіта гэта адбылося з савецкім аўтамабілем вялікай клясы [[ГАЗ-М-12]] ЗІМ (1949—1960), стваральнікі якога ў тым, што датычылася дызайну, арыентаваліся на асабліва схільныя да хуткіх зьменаў тэндэнцыі амэрыканскага «стайлінгу». Ужо пасьля некалькіх гадоў сэрыйнага выпуску, да сярэдзіны дзесяцігодзьдзя, строгі і кансэрватыўны ЗІМ выглядаў далёка ня лепш за сваіх замежных аднаклясьнікаў, а пасьля таго, як у 1955 мадэльным годзе ў выніку зьмены пакаленьняў на канвэерах усіх вядучых вытворцаў аўтамабіляў у ЗША амэрыканскі дызайн рэзка, скачкападобна сышоў наперад — стаў глядзецца адкрыта архаічна. Хутка састарваліся і закладзеныя ў яго ў свой час тэхнічныя рашэньні. Таму ў тыя гады на фоне ідучага поўным ходам працэсу абнаўленьня мадэльных шэрагаў на самым Газе і на астатніх савецкіх «легкавых» аўтазаводах — «Масквічу», Зіле — устала пытаньне пра замену Зіма іншым, больш сучасным вонкава і тэхнічна дасканалым аўтамабілем.

Пачалося ўсё з прац па мадэрнізацыі Зіма. У 1955 годзе на ГАЗ-е быў створаны дасьведчаны ўзор на яго базе — [https://web.archive.org/web/20111015033412/http://www.autowp.ru/pictures/gaz/12_zim/autowp.ru_gaz_12_modernizirovannyiy_opyitnyiy_1.jpg ГАЗ-12В] (таксама ён вядомы пад пазначэньнем ЗІМ-12В). Ён ужо насіў назву «Чайка» і меў на рашотцы радыятару дэкаратыўную дэталь у выглядзе характэрнага профіля крыла гэтай птушкі. Вядома прынамсі два асобніка гэтага аўтамабілю, якія адрозьніваюцца дэталямі. Вонкавыя зьмены былі галоўным чынам касьметычнага характару — больш вытанчаныя абадкі фар, афарбаваныя знадворку пад колер кузаву, больш абагульненая клецістая рашотка радыятару, суцэльнае лэбавае шкло, іншыя каўпакі і молдінгі на бакавіне, зьмененае афармленьне задку і гэтак далей. Разам з гэтым, паводле дадзеных з прэсы тых гадоў, плянавалася павялічыць магутнасьць рухавіка, палепшыць тармазныя ўласьцівасьці аўтамабіля і ўкараніць аўтаматычную трансьмісію ад «Волгі»&lt;ref name=&quot;masinikotoriemizhdem&quot;&gt;{{артыкул
| аўтар         = Таурит, Г.
| загаловак     = Машыны, якія мы чакаем
| спасылка      = http://www.gaz24.ru/cars-we-are-waiting-for.jpg
| выданьне      = Огонёк
| тып           = 
| год           = 1957
| том           = 
| нумар         = 
| старонкі      = 14
}}&lt;/ref&gt;.

Аднак час ішоў, і неўзабаве стала ясна, што стыль аўтамабіля састарэлы безнадзейна, вонкавая мадэрнізацыя істотна асучасьніць яго ўжо ня зможа. Таму працу над новым аўтамабілем пачалі «з чыстага ліста». Над стварэньнем «Чайкі» працаваў вялікі творчы калектыў [[Інжынэр-канструктар|канструктараў]], [[інжынэр]]аў, дызайнэраў і выпрабавальнікаў заводу: В. С. Салаўёў, Н. А. Юшманаў, Г. А. Панамароў, В. В. Гнетнеў, П. Э. Сыркін, О. І. Пелюшэнка, М. Макеяў, Б. Грэкаў, а таксама Л. Д. Кальмансон, Б. С. Пасьпелаў, Б. Б. Лебедзяў, Л. Э. Дуартэ й іншыя. Зыходна праект распрацоўваўся пад двума дэвізамі — «Чайка» і «Страла», у выніку быў абраны першы&lt;ref name=&quot;masinikotoriemizhdem&quot; /&gt;.

Трэба адзначыць, што ў тыя ж гады на маскоўскім Заводзе імя Ліхачова распрацоўвалі і рыхтавалі да вытворчасьці новы аўтамабіль вышэйшай клясы — [[ЗІЛ-111]]. [https://web.archive.org/web/20111021115922/http://s50.radikal.ru/i130/0811/52/9d0b56cc9a22.jpg Першыя ўзоры], якія насілі імя «Масква» (дызайнэр — Валянцін Парасткаў, галоўны канструктар — А. Н. Астроўцаў), былі пабудаваныя ў сярэдзіне пяцідзясятых гадоў і нават на той момант мелі кансэрватыўнае і досыць невыразнае аблічча, галоўным чынам які зводзіўся да кампіляцыі элемэнтаў дызайну розных састарэлых амэрыканскіх аўтамабіляў сярэдняй і вышэйшай клясы першай паловы 1950-х гадоў, пераважна такіх марак, як «[[Cadillac]]», «[[Packard]]», «[[Buick]]». Разумеючы гэта, кіраўніцтва заводу абвясьціла адкрыты конкурс (у СССР тых гадоў гэта было магчыма), перамогу ў якім атрымаў «іншы» ў адносінах да заводу дызайнэр Леў Ерамеяў з Газу, раней працавалы над Зімам, а ў той жа самы час — над «Волгай» [[ГАЗ-М-21]] і праектам будучай «Чайкі». Ім быў прапанаваны праект візуальна сучаснага, арыгінальнага і дынамічнага аўтамабілю, створаны пад відавочным уплывам найновых мадэляў амэрыканскай фірмы [[Packard]], якія ў тыя гады як разоў вывучаліся ў НАМІ (кабрыялет [https://web.archive.org/web/20100920142720/http://freedomcars.ru/retro/oldamcar/full/56_Packard_Caribbean_Convertible.jpg Packard Caribbean] і сэдан [https://web.archive.org/web/20100921182300/http://freedomcars.ru/retro/oldamcar/full/56_Packard_Patrician_400.jpg Packard Patrician], абодва 1956 мадэльнага году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100721012658/http://www.freedomcars.ru/retro/oldamcar.shtml Галерэя рарытэтных амэрыканскіх аўтамабіляў у СССР.]&lt;/ref&gt;) нароўні зь іншымі ўзорамі амэрыканскай аўтамабільнай прамысловасьці.

Нельга напэўна сказаць, ці былі Ерамеявым скарыстаныя ў працы над праектам Зіла якія-небудзь напрацоўкі па будучай «Чайцы», ужо якія былі на той момант, ці наадварот — яе дызайн ствараўся пад уплывам аблічча аўтамабіля больш высокай клясы. Так ці інакш, стылістычныя тэмы абодвух аўтамабіляў у іх фінальных варыянтах відавочна перагукваліся. Зрэшты, аблічча «Чайкі» склалася далёка не адразу. Напрыклад, на некаторых з захаваных пошукавых эскізаў у яе няма характэрных брылёў над фарамі, як у «Волгі». На [http://www.gaz24.ru/zim13proto.JPG адной з захаваных фатаграфій], намаляваны раньні маштабны макет, які мае перадок амаль у дакладнасьці як на сэрыйным ЗІЛ-111, але больш скругленую і «мяккую» плястыку кузава ў цэлым.

Прыкладна ў 1956 годзе з удзелам канструктара кузава Л. Э. Дуартэ й скульптара Б. Б. Лебедзева было пабудавана прынамсі два (мяркуючы па захаваных фатаграфіях; магчыма, іх было і больш) поўнапамерных макета, якія мелі афармленьне, усё яшчэ [https://web.archive.org/web/20160305185851/http://avtosssr.ru/userfiles/gaz13_model(2).jpg вельмі радыкальна якое адрозьнівалася] ад сэрыйных аўтамабіляў, што рушылі.

Для новага аўтамабіля быў спраектаваны цалкам новы рухавік, [[V8]] замест стаялай на Зіме раднай «шасьцёркі». Ён меў досыць прагрэсіўную па мерках тых гадоў канструкцыю, у прыватнасьці — і блёк цыліндраў, і галоўкі, і ўпускны калектар, і поршні былі выкананыя з алюмініевага сплава — найрэдкае па тых часах тэхнічнае рашэньне (у Амэрыцы першыя алюмініевыя рухавікі зьявіліся напачатку шасьцідзясятых гадоў, але адмысловага распаўсюду ў той час так і не атрымалі). Пасьля дэфарсаваны варыянт гэтага ж рухавіку пад пазначэньнем ЗМЗ-41 усталёўваўся на [[БРДМ-2]], а створаныя на яго базе вэрсіі з паменшаным працоўным аб’ёмам дагэтуль выкарыстоўваюцца на грузавіках ГАЗ (ЗМЗ-53, −511, −523) і аўтобусах [[Паўлаўскі аўтобус|ПАЗ]] (ЗМЗ-523). Зь ім была спарана цалкам аўтаматычная гідрамэханічная каробка перадач, роднасная той, што была створана ў той жа самы час у вытворчасьць «Волгі» [[ГАЗ-21]], якая істотна палягчала кіраваньне аўтамабілем у параўнаньні з папярэдняй мадэльлю. Апроч зьмененых каэфіцыенту трансфармацыі [[гідратарнсфарматар]]у і перадаткавых лікаў плянэтарнай часткі, каробка перадач «Чайкі» адрозьнівалася і мэханізмам кіраваньня: выбар дыяпазону працы трансьмісіі ажыцьцяўляўся [https://web.archive.org/web/20250119141520/http://www.avtomir.com/_files/uphoto/article_2696/19003_img.jpg кнопкавым селектарам], разьмешчаным зьлева на панэлі прыбораў. Ён меў чатыры кнопкі: Н — нэўтраль; Д — рух; Т — ціхі ход (толькі першая перадача, аналяг рэжыму L у сучасных АКПП); ЗХ — задні ход.

Таксама, у адрозьненьне ад мелага апорны кузаў Зіма, канструктары «Чайкі» пайшлі на выкарыстаньне асобнай рамы, хоць і палегчанай у параўнаньні з традыцыйнай — Х-вобразнай формы, вельмі арыгінальнай для таго часу канструкцыі (у ЗША пасьля падобную раму атрымаюць мадэлі General Motors, прычым гэта адбудзецца толькі напачатку 60-х гадоў). Кузаў мацаваўся да яе ў 16 кропках празь вібраізалюючыя гумовыя пракладкі. Новая машына была буйней і цяжэй за ЗІМ, і выкарыстаньне апорнага кузаву было ў дадзеным выпадку нерацыянальна. Акрамя таго, практыка працяглай эксплюатацыі ГАЗ-12 ЗІМ паказвала наяўнасьць вызначаных праблемаў менавіта з калянасьцю яго апорнага кузаву.

Упершыню ў прадукцыі Газу былі скарыстаны чатырохкамэрны карбюратар, гідраўзмацняльнік рулявога кіраваньня, вакуўмны ўзмацняльнік тармазоў, электрашклапад’ёмнікі, [[радыёпрымач]] з аўтапошукам і антэнай з электрапрывадам.

Што да дызайну «Чайкі», то, насуперак часта сустракаемым сьцьвярджэньням, ён не нёс прамога падабенства з пэўнай замежнай мадэльлю аўтамабіля (у тым ліку — з мадэлямі Packard і інш.), і ня толькі за кошт зусім іншых прапорцый яе доўгавобразнага кузаву з трыма шэрагамі бакавых вокнаў, але і дзякуючы цалкам арыгінальным знаходкам дызайнэра ў плястыцы і афармленьні. Калі і казаць пра стылістычныя падабенствы зь іншымі аўтамабілямі, то падобныя брылі над фарамі выкарыстоўвалі ня толькі аўтамабілі [[Packard]] 1955 і 1956 мадэльных гадоў, але і, у вызначаныя гады, [[Lincoln (аўтамабіль)|Lincoln]] (1956), [[Mercury (аўтамабільная марка)|Mercury]] (1955—1956), [[Plymouth]] (1955—1956) і іншыя маркі, прычым у якасьці зыходнага правобразу гэтага стылю відавочна выступіў канцэпт-кар [https://web.archive.org/web/20090831144715/http://www.carstyling.ru/cars.1953_Ford_X-100.html Ford X-100], прадстаўлены яшчэ ў 1953 годзе. Афармленьне хваставой часткі «Чайкі» з V-вобразнымі ў профіль ліхтарамі, якія маюць гарызантальныя сэкцыі паваротнікаў, выразна нагадвала тагачасны карпаратыўны стыль канцэрну [[General Motors]], ужываны ў пэрыяд зь сярэдзіны пяцідзясятых да пачатку шасьцідзясятых гадоў на аўтамабілях такіх марак, як [[Chevrolet]] (1956—1957), [[Pontiac]] (1957), [[Buick]] (1955—1958), [[Holden]] (1960—1962), але ніяк не стылізаваныя пад аркі гатычнага сабора заднія ліхтары «Пакардаў». Большасьць жа элемэнтаў дызайну былі проста характэрны для [[плаўнікавы дызайн|«дэтройтцкага барока»]] тых гадоў у цэлым (некаторыя прыклады такога падабенства прыведзеныя ў галерэі выяваў ніжэй).

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
1955-Packard-Patrician-Touring-Sedan.jpg|Packard Patrician, 1955
1956-Lincoln-Capri-2dr-HT.jpg|Lincoln Capri, 1955
1955-Mercury-Montclair-Sun-Valley.jpg|Mercury, 1955
Russian car GAZ-13 Chaika.jpg|«Чайка», 1959
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
1955-Packard-Patrician-4dr-Sedan-rear.jpg|Packard Patrician, 1955
1956-Lincoln-Capri-2dr-HT-rear-taillights.jpg|Lincoln Capri, 1956
1957-Pontiac-taillights.jpg|Pontiac, 1957
GAZ-13 Chaika during the Oldtimer Show 2008.jpg|«Чайка», 1959
&lt;/gallery&gt;

У выніку са скарыстаных у «Чайцы» стылістычных рашэньняў, якія нагадваюць — і то аддалена — характэрныя непасрэдна для прадукцыі фірмы Packard, можна назваць, мабыць, толькі панэль прыбораў, з характэрнымі залацістым аздабленьнем і пальчаткавай скрыняй па цэнтры, а таксама пярэднія сыгналы заваротку і бампер зь ня меней характэрнымі ікламі — «кулямі». У астатнім аўтамабіль хоць і быў створаны зь відавочнай арыентацыяй на павевы амэрыканскага стылю, як і ўся прадукцыя Газу тых гадоў (а таксама — значная частка эўрапейскіх аўтамабіляў вышэйшай клясы, уключаючы такія маркі, як [[Facel-Vega]], [[Borgward]] і, збольшага, [[Mercedes-Benz]]), але ўсё ж ня быў ні «стылістычнай копіяй», ні «творчым разьвіцьцём» замежнай мадэлі, ня кажучы ўжо пра тое, што тэхнічна «Чайка» была цалкам арыгінальнай і досыць перадавой для свайго часу (палегчаная Х-вобразная рама, цалкам алюмініевы рухавік, 3-ступеністая гідрамэханічная трансьмісія з гідратрансфарматарам, і гэтак далей) савецкай распрацоўкай.

Выразна відаць і імкненьне дызайнэраў Газу «ўпісаць» дызайн «Чайкі» ў лінейку аўтамабіляў ГАЗ, пра што сьведчаць выштампоўка над задняй колавай аркай, як у «Волгі», і ня меней характэрны ўзор выштамповак на капоце, запазычаны ў Зіма. Пасьля ўжо «Волга» ГАЗ-21 атрымала падчас мадэрнізацыі элемэнты афармленьня, якія нагадваюць «Чайку», напрыклад «двухпавярховыя» бампэры (з 1962 году).

У 1957 годзе ўжо было выраблена два хадавых дасьведчаных узору; яны адрозьніваліся ад будучых сэрыйных «Чаек» ня толькі вонкава — молдынгамі вакол арак колаў, рамкай лэбавага шкла, заднімі ліхтарамі, пярэднімі падфарнікамі, каўпакамі колаў, — але і працоўным аб’ёмам рухавіка — 4,9 літра, супраць 5,5 л. у сэрыйных. Прыкладна тады ж яны былі прадстаўленыя на зачыненай выставе ў [[НАМІ]]. З гэтых двух прататыпаў быў абраны ўзор, па якім пачалася [[Зборка машын|зборка]] [https://web.archive.org/web/20140713145021/http://avtosssr.ru/userfiles/GAZ13_1(1).jpg дасьведчанай сэрыі аўтамабіляў] для дзяржаўных прыёмачных выпрабаваньняў. Мяркуючы па захаваных фатаграфіях і дакумэнтам, можна сказаць, што было выраблена ня менш за 9 асобнікаў, якія адрозьніваліся афарбоўкай, прычым ва ўсіх іх яна была камбінаванай двухколернай. Ад сэрыйных машын яны адрозьніваліся ўжо малаважна — напрыклад, накапотным упрыгожваньнем у выглядзе чайкі і вызалачанай рашоткай радыятару.

[https://archive.is/20121225021356/www.denisovets.narod.ru/gaz/gazprototips/GAZ13_4.jpg Аўтамабілі дасьледчай сэрыі] былі адпраўлены ў выпрабавальны прабег працягласьцю каля 21 000 км. У студзені 1958 году экспэрымэнтальны ўзор з нумарам «Э-2», мелы бірузова-малочную афарбоўку, быў адпраўлены на выставу [[Expo '58]] у Брусэлі, Бэльгія, дзе экспанаваўся з красавіка па кастрычнік таго ж гады.

Афіцыйнай датай пачатку выпуску ГАЗ-13 «Чайка» было 16 студзеня 1959 году, але насамрэч першыя аўтамабілі зьбіраліся на стапелях яшчэ ўвосень 1958. Першыя выпушчаныя аўтамабілі мелі шэраг малаважных адрозьненьняў ад наступных, накшталт іншага разьмяшчэньня надпісу «Чайка» ззаду.

У наступныя некалькі гадоў «Чайкі» шматкроць экспанаваліся на аўтамабільных і прамысловых выставах за мяжой, у тым ліку ў гарадах Брно, Будапэшт, Жэнэва, Нью-Ёрк, Ляйпцыг і Мэхіка. У Нью-Ёрку на савецкай выставе 1959 году (зваротнай на амэрыканскую выставу ў СССР таго ж году) была прадстаўлена аднакаляровая «Чайка» (хутчэй за ўсё — чорнага колеру), але з характэрным для двухколерных машын салёнам (з пунсовай тканкавай абіўкай, якая мела «шахматны» ўзор). На працягу некалькіх гадоў двухколерная бардова-бэжавая «Чайка» экспанавалася на [[ВДНГ]] у павільёне «Машынабудаваньне».

== Храналёгія выпуску ==
У 1961 годзе ў дадатак да базавага сэдану быў распрацаваны і варыянт з кузавам «кабрыялет» (у іншых крыніцах — «фаэтон»), атрымалы пазначэньне ГАЗ-13Б. У яго меўся складаны тэнт з электрагідраўлічым прывадам, рамкі шклоў дзьвярэй адсутнічалі — замест іх на саміх бакавых шклах былі лёгкія мэталічныя акантоўкі, якія прыбіраліся разам зь імі. У складзеным стане тэнт укладваўся ў нішы па баках ад задняй сядушкі, таму на ім зьмяшчалася толькі два чалавека, а агульны лік пасадкавых месцаў зьменшылася да шасьці.

Акрамя таго, з таго ж году ў вытворчай праграме значыўся і варыянт з кузавам «лімузін», які меў перагародку ў салёне — ГАЗ-13А.

Выпушчана такіх аўтамабіляў было трохі — а ў наш час вядома толькі каля 10 захаваных кабрыялетаў і ўсяго адзін лімузін.

Выпуск аўтамабіля да гэтага часу дасягнуў 150 штук у год, і пасьля заставаўся прыкладна на гэтым жа ўзроўні.

У 1962 годзе базавая мадыфікацыя ГАЗ-13 атрымала малаважнае тэхнічнае і вонкавае абнаўленьне, у прыватнасьці зьявіўся карбюратар К-114 (замест К-113), новы прымач з дадатковым рэгулятарам гучнасьці ў левым падлакотніку задняй канапы, новыя колы зь іншымі каўпакамі. Салёны аўтамабіляў зараз сталі абіваць сукном парадных афіцэрскіх шынялёў шэрага колеру.

Напачатку 1970-х гадоў «Чайка» атрымала бакавое люстэрка задняга выгляду на левых дзьвярах.

У канцы 1970-х гадоў, паралельна з выпускам «Чайкі» [[ГАЗ-14]] і па яе ўзоры, на ГАЗ-13 быў мадэрнізаваны салён. Замест латуневай сеткі на панэлі прыбораў зьявілася плёнка з тэкстурай «пад дрэва», канапы і абівальныя панэлі дзьвярэй сталі абцягваць велюрам гарчычнага ці зялёнага колеру. Зьявіўся новы радыёпрымач — транзыстарны, з караткахвалевым дыяпазонам. Менавіта такі аўтамабіль — адзін з апошніх выпушчаных асобнікаў — знаходзіцца на аглядзе ў музэі ААТ «ГАЗ».

== Мадыфікацыі ==

=== Мадыфікацыі, якія вырабляліся на Газе ===
Сам ГАЗ выпускаў «Чайку» ў наступных мадыфікацыях:

* '''ГАЗ-13''' — абсалютная большасьць «Чаек» мела зачыненыя чатырохдзьверныя кузавы з трыма шэрагамі сядушак без унутранай перагародкі;
* '''ГАЗ-13А''' — па спэцзаказам, галоўным чынам Міністэрства абароны, выпускаліся аўтамабілі з усталяванай унутранай перагародкай паміж кіроўчым і пасажырскім аддзяленьнямі;
* '''ГАЗ-13Б''' — гэтыя машыны мелі адкрыты кузаў тыпу [[Фаэтон (кузаў)|«фаэтон»]], ці ў іншых крыніцах — «кабрыялет»; мяккі верх паднімаўся і апускаўся электрагідраўлічнай сыстэмай, што кіруецца зь месца кіроўцы; колькасьць вырабленых фаэтонаў, па розных адзнаках, складае ня больш за 20 штук&lt;ref name=&quot;DeAgostini&quot;&gt;''Дэ Агостини'' [[Автолегенды СССР]] № 13. ГАЗ-13 «Чайка» Масква ISSN 2071-095X&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя мадыфікацыі ===
Апроч гэтых, якія выпускаліся самім заводам-вытворцам мадыфікацыяў, ГАЗ-13 быў базай для шматлікіх пераробак, што выконваліся рознымі іншымі заводамі і аўтарамонтнымі майстэрнямі.

==== ГАЗ-13С ====
[[Файл:71731 3.jpg|міні|Мэдычны ўнівэрсал ГАЗ-13С]]
Санітарны варыянт ГАЗ-13С з кузавам унівэрсал выпускалася на заводзе [[Рыская аўтобусная фабрыка|РАФ]], было выпушчана прыкладна 20 штук, зь якіх захавалася парадку 12. У іх меліся перагародка ў кузаве, насілкі. Практычна ўсе ўнівэрсалы мелі паміж сабой тыя ці іншыя адрозьненьні з-за зборкі ўручную. Аўтамабілі прызначаліся для абслугоўваньня вышэйшай намэнклятуры. Вядомы таксама ўнівэрсал-катафалк.

==== Кіназдымачная «Чайка» ====
Было выраблена некалькі «Чаек», пераробленых у [https://archive.is/20121225053709/www.denisovets.narod.ru/remz/remzprototips/OASD3_1.jpg кіназдымачныя машыны]. Дах за сядушкай кіроўцы зразаўся, і ўсталёўваліся пляцоўкі для кінатэхнікі ў салёне і перад пярэднім бамперам. Дзьве такіх машыны эксплюатаваліся на Масьфільме. Верагодна, варыянтамі кіназдымачных машын былі і паўфаэтоны, адзін зь якіх быў выраблены ў Чарнігаўскім АТП. Яны мелі мяккі адкідны дах над заднімі сядушкамі пры рамках задніх дзьвярэй, якія захоўваліся.

==== Іншыя мадыфікацыі ====
Вядомыя і некалькі «пераробленых» парадных фаэтонаў на базе «Чайкі». Напрыклад, лідэры [[НДР]] — [[Вальтэр Ульбрыхт]], пазьней [[Эрых Хонэкер]] выкарыстоўвалі [http://www.denisovets.narod.ru/gaz/gazprototips/GAZ13DDR.jpg парадную «Чайку» з высокім поручнем]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} вакол салёну.

Напачатку выпуску мадэлі, калі ў эксплюатацыі яшчэ захоўваліся аўтамабілі папярэдняга пакаленьня, існавалі пераробкі [https://web.archive.org/web/20070227075922/http://denisovets.narod.ru/gaz/gazprototips/GAZ12oslobyk.jpg «Чайкі» з навясным кузаўным «жалезам» ад Зіма] — так званы «аўцабык» ці «ослобык». Іх майстравалі на вайскоўцаў рэамзаводах па жаданьні некаторых намэнклятурных працаўнікоў, якім «Чайкі» па рангу не дазваляліся.

Ёсьць непацьверджаная інфармацыя пра дзьве спэцыяльныя мадыфікацыя сэдану — машына сувязі і суправаджэньня, якая мела абсталяваньне спэцсувязі маркі «Раса», і машына-штурхач («таран» з узмоцненым перадком, што ідзе наперадзе ўрадавай калёны).

Са сьпісаных «Чаек» была выраблена прынамсі адна чыгуначная мотадрэзіна&lt;ref&gt;https://archive.is/20121225070509/www.denisovets.narod.ru/gaz/gazprototips/GAZ13_5.jpg&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Chaika-front.jpg|ГАЗ-13
Chaika Kielce.jpg|Выгляд узбоч
Chaika-rear.jpg|Выгляд ззаду
GAZ-13 Czajka 2.jpg|Заднія ліхтары
Chaika car interior.JPG|Панэль прыбораў і салён
GAZ-13 Czajka 5.jpg|Задняя канапа
GAZ 13B Chaika (1968) 1X7A8082.jpg|Кабрыялет ГАЗ-13Б
&lt;/gallery&gt;

== Праект мадэрнізацыі ==
З-за вылучна хуткай, у сутнасьці штогадовай зьмены мадэльных шэрагаў у ЗША ў другой палове пяцідзясятых гадоў, ужо да пачатку наступнага дзесяцігодзьдзя «Чайка» страціла візуальную сьвежасьць свайго дызайну. Таму ў 1961 годзе, паралельна з працамі па мадэрнізацыі масавай мадэлі сярэдняй клясы ГАЗ-21 «Волга», была прадпрынятая спроба абнаўленьня і зьнешнасьці аўтамабілю вялікай клясы. На [https://archive.is/20121225080302/www.denisovets.narod.ru/gaz/gazprototips/GAZ13restyle1961.jpg захаваных фатаграфіях прататыпу] відаць новае афармленьне перадка з гарызантальна-палоснай рашоткай радыятару на ўсю шырыню аўтамабіля, чатыры фары паменшанага дыямэтру пад шырэйшымі брылямі, больш квадратны пярэдні бампер. Бакавіна засталася ранейшай. Задняя частка, верагодна, таксама мела зьмененае афармленьне, але фатаграфій прататыпу ззаду не вядома.

Тым ня менш, гэтая прапанова не была прынята да сэрыйнай вытворчасьці, і, у адрозьненьне ад аўтамабілю [[ЗІЛ-111]], які зьведаў у 1963 годзе рэстайлінг, больш высокай клясы, «Чайка» на працягу ўсяго выпуску вонкава практычна не зьмянілася.

Па адной з вэрсій, чыньнік гэтага быў ў тым, што зыходнае падабенства «Чайкі» зь Зілам больш высокай клясы «наверсе» было ўспрынята як парушэньне ўсталяванага тыпажу прадстаўніцкіх аўтамабіляў. І сапраўды, калі ЗІМ і па габарытах, і па ліку цыліндраў рухавіка істотна саступаў сучаснаму яму ЗІС-110, ды і па дызайне вельмі ад яго дыстанцаваўся, то «Чайка» і вонкава, і па памерах, і па характарыстыках ушчыльную набліжалася да ЗІЛ-111. Таму ЗІЛ-111 быў праз чатыры гады пасьля пачатку выпуску перайначаны вонкава, што дазволіла візуальна «разьвесьці» яго з «Чайкай», і пасьля дызайн легкавых аўтамабіляў гэтай маркі зьмяняўся параўнальна рэгулярна, а вось мадэрнізаваная вэрсія «Чайкі» ГАЗ-13 у сэрыю так і не пайшла.

== Эксплюатацыя ==
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-92760-0002, Berlin, Schnellstraße Adlergestell-Schönefeld eingeweiht.jpg|thumb|left|240px]]
У адрозьненьне ад [[ГАЗ-М-12 «ЗІМ»|Зіма]], які афіцыйна знаходзіўся ў вольным продажы насельніцтву (хоць і па вельмі высокім кошце, больш чым у два разы даражэй за «Пабеду»), «Чайка» ніколі не была таварам народнага спажываньня, нават ня мела ўсталяванага раздробнага кошту. Ніякіх пацьверджаных дадзеных пра аўтамабілі дадзенай маркі, новымі якія патрапілі ў асабістае карыстаньне грамадзянаў, не (па іншых крыніцах, «Чайкі» атрымалі пісьменьнік [[Міхась Шолахаў|Шолахаў]] і балерына [[Галіна Уланава|Уланова]], жанчына-касманаўт [[Валянціна Цярэшкава|Цярэшкава]] атрымала першы белы ГАЗ-13).

«Чайкі» выкарыстоўваліся ў якасьці пэрсанальнага транспарту вышэйшай [[савецкая намэнклятура|намэнклятуры]] (пераважна — міністраў, першых сакратароў абкамаў), які выдаваўся як складовая частка пакладзенага «пакету» прывілегіяў. Менавіта на «Чайке» ў 1980 г. загінуў першы сакратар ЦК Камуністычнай партыі Беларусі [[Пётар Машэраў]]. Служылі яны і ў пасольствах, як самога СССР за мяжой, так і іншых краінаў у СССР.
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1988-1007-010, Berlin, 39. Jahrestag DDR-Gründung, Parade.jpg|thumb|240px]]
І сэданы, і кабрыялеты «Чайка» выкарыстоўваліся на парадах, падаваліся пры сустрэчах замежных лідэраў, бачных дзеячаў і герояў, ужываліся ў якасьці машын суправаджэньня.

Таксама, «Чайкі» паступалі ў «[[Інтурыст]]», дзе, у сваю чаргу, іх маглі замовіць усе ахвотнікі, для выкарыстаньня ў якасьці вясельных лімузінаў.

У наш час асноўная маса захаваных «Чаек» выкарыстоўваецца ў вясельным бізнэсе, і, як правіла, знаходзіцца ў цалкам пераробленым стане. Захаваныя аўтэнтычныя асобнікі знаходзяцца ў прыватных калекцыях і музэях па ўсім сьвеце.

== У гульнявой і сувэнірнай прадукцыі ==
Маштабныя мадэлі '''ГАЗ-13''' выпускаліся вытворчым аб’яднаньнем «Агат» (раней вядомым як вытворчае аб’яднаньне «Радон», на якім, да 1987 году мадэль мела № А15), а таксама ў «Расейскай сэрыі» ад [[Autotime]].

У 1990-х гадах мадэлі «Чайкі» ад «Агату» сталі выпускацца з чорным салёнам (раней ён быў белы) і пластмасавым дном. Якасьць ліцьця стала пагаршацца. У 2007 годзе на «Чайкі» вярнулі мэталічныя дны, афарбаваныя ў чорны колер.

Мадэлі «Агату» і «Танталу» вонкава адрозьніваюцца формай і колерам каўпакоў на колах — «агатаўская» мадэль мела цалкам мэталізаваныя каўпакі. Таксама «агатаўскія» мадэлі адрозьніваліся прыкметна больш сьветлай фурнітурай, чым у «танталаўскіх» (на старых мадэлях яна жаўтлявая). Майстрамі-адзіночкамі выпускаліся кіназдымачныя «Чайкі» на базе «агатаўскіх» мадэляў&lt;ref&gt;{{Спасылка
 | аўтар        = Ігар Денисовец
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://denisovets.narod.ru/gaz/gazpages/gaz13.html
 | загаловак         = ГАЗ-13 &quot;Гарбаткі&quot;
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = 
 | дата    = 9 жніўня 2009
 | lang          = 
 | description   = 
 | копія    = http://www.webcitation.org/65jSPInHW
 | archivedate   = 2012-02-26
}}&lt;/ref&gt;.

Мэдыцынскі ўнівэрсал '''ГАЗ-13С''' выпускаўся таксама на базе агатаўскай мадэлі В. Сальнікавым ([[Чалябінск]]) і фірмай «[[Скэйл]]» ([[Санкт-Пецярбург]]), таксама ў 2012 годзе мадэль выйшла ў часопіснай сэрыі «Аўталегенды СССР».&lt;ref&gt;{{Спасылка
 | аўтар        = Ігар Денисовец
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://denisovets.narod.ru/gaz/gazpages/gaz13s.html
 | загаловак         = ГАЗ-13С &quot;Гарбаткі&quot;
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = 
 | дата    = 9 жніўня 2009
 | lang          = 
 | description   = 
 | копія    = http://www.webcitation.org/65jSQP127
 | archivedate   = 2012-02-26
}}&lt;/ref&gt;.

Мадэлі фаэтона '''ГАЗ-13Б''' выпускаліся як «Агатам», так і шматлікімі адзіночкамі і майстэрнямі. «Агатаўская» мадэль была далёкая ад арыгіналу, а мадэлі адзіночак і майстэрняў былі заснаваныя на мадэлі ГАЗ-13 таго ж вытворцы&lt;ref&gt;{{спасылка
 | аўтар        = Ігар Денисовец
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://denisovets.narod.ru/gaz/gazpages/gaz13b.html
 | загаловак         = ГАЗ-13Б &quot;Гарбаткі&quot;
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = 
 | дата    = 9 жніўня 2009
 | lang          = 
 | description   = 
 | копія    = http://www.webcitation.org/65jSRKUwC
 | archivedate   = 2012-02-26
}}&lt;/ref&gt;.

У 2006 годзе фірма «Autotime» выпусьціла мадэль «Чайкі» ГАЗ-13 у 1:43 зь перагародкай у салёне. Мадэлі афарбоўваліся ў традыцыйны чорны колер, чырвона-белы і чорна-белы. Акрамя таго прапанаваліся ніколі не існавалыя ў рэальнасьці мадыфікацыі — таксі, ДАІ, хуткая дапамога і дзяржбясьпека з гербам СССР
  
У 2009 годзе маштабная мадэль «Чайкі» ГАЗ-13 прадстаўніцкага чорнага колеру выйшла ў рамках праекту «[[Аўталегенды СССР]]» ад выдавецтва «Деагостини»&lt;ref name=&quot;DeAgostini&quot;/&gt; (выпуск № 13); варта адзначыць нядрэнную якасьць мадэлі з пункту гледжаньня капіяванасьці.

У 2010 годзе выйшла «Чайка» белага колеру ад фірмы IST-models з больш якаснай, чым у часопіснай, фурнітурай.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''пад рэд. В. В. Князева'' Автомобили горьковского автозавода. — г. Горький: Горьковское книжное издательство, 1962. — С. 27. — 392 с — 50 000 экз.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://auto-lib.ru/?p=60 ГАЗ-13 «Чайка» Кіраўніцтва па эксплюатацыі]
* [http://www.ak34.ru/events/article-GAZ-13C-Chayka-(24-07-2009)---AK34.RU.html ГАЗ-13C «Чайка» (санітарная) 1979 году выпуску]
* [http://www.Lomakovka.ru/GAZ-13-Chaika.html ГАЗ-13 «Чайка» 1977 году выпуску]
* [http://retroauto.org/index.php/auto/legk/64-gaz-13chaika Тэхнічныя характарыстыкі, апісаньне і чарцяжы ГАЗ-13 «Чайка»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]]</text>
      <sha1>a3bbqhdcfmxh74lfczdllt9k22p3pow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзядзька Сэм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132392</id>
    <revision>
      <id>2699892</id>
      <parentid>2610037</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17532" sha1="0wsjzmkf1wf6xl0q01or3bau4eiqgdb" xml:space="preserve">[[Файл:Uncle Sam (pointing finger).jpg|міні|Дзядзька Сэм]]
'''Дзядзька Сэм''' ({{мова-en|Uncle Sam}}) — пэрсаніфікаваная выява [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаных Штатаў Амэрыкі]]. Дзядзьку Сэма часьцяком малююць высокім пажылым чалавекам з тонкімі рашучымі рысамі твару, са старамоднай бародкай, у [[цыліндар (галаўны ўбор)|цыліндры]] колеру [[Сьцяг ЗША|амэрыканскага сьцяга]], у сінім [[фрак]]у і [[Зоркі і палосы|паласатых]] нагавіцах. Гэты стыль малюнку стаў папулярны ў сярэдзіне [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]] дзякуючы працам мастака [[Томас Наст|Томаса Наста]] ({{мова-en|Thomas Nast}}). У апошні час сталі зьяўляцца больш «мадэрнізаваныя» малюнкі Дзядзькі Сэма, у больш сучаснай адзежы і з сучаснай стрыжкай. Але знакаміты цыліндар заўсёды застаецца абавязковым атрыбутам.

== Паходжаньне выявы ==
[[Файл:Uncle Sam riding a snail by Thomas Nast 1877.jpg|міні||Дзядзька Сэм у палітычнай карыкатуры,&lt;br /&gt;[[Томас Наст]], 1877 год]]
Дзядзька Сэм паўстаў як увасабленьне ЗША падчас [[Ангельска-амэрыканская вайна 1812—1814 гадоў|брытана-амэрыканскай вайны 1812 году]]. Амэрыканскі [[фальклёр]] сьцвярджае, што зьяўленне выраза «Дзядзька Сэм» злучана зь мясніком [[Сэмюэл Уілсан|Сэмюэлем Уілсанам]]&lt;ref&gt;Schauffler, Robert Haven (1912) Flag day; its history Page 145&lt;/ref&gt; ({{мова-en|Samuel Wilson}}), што пастаўляў правізію на [[Нью-Ёрк|нью-ёрскую]] вайсковую базу Трой ({{мова-en|Troy}}). Уілсан маркіраваў бочкі зь мясам літарамі '''U.S.''', маючы на ўвазе Злучаныя Штаты ({{мова-en|'''U'''nited '''S'''tates}}), а жаўнеры жартам казалі, што мяса прыбыло ад Дзядзькі Сэма ({{мова-en|'''U'''ncle '''S'''am}}).

13 сакавіка 1852 году нью-ёрская газэта «NY Lantern Weekly» апублікавала, меркавана, першы малюнак дзядзечкі Сэма. Традыцыйная выява галоўным чынам стварыў мастак [[Томас Наст]] у сэрыях палітычных карыкатураў, якія публікаваліся ў другой палове XIX стагодзьдзя.

15 верасьня 1961 году [[Кангрэс ЗША|Кангрэс Злучаных Штатаў]] 87-га скліканьня прыняў рэзалюцыю, якая ўслаўляла «Дзядзьку» Сэма Ўілсана як правобраз Дзядзькі Сэма. На месцы нараджэньня Ўілсана ў горадзе [[Арлінгтан (Масачусэтс)|Арлінгтан]] (штат [[Масачусэтс]]) нават усталяваны манумэнт. Магіла Сэма Ўілсана знаходзіцца ў горадзе [[Трой (горад)|Трой]] (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]). Аднак спрэчкі пра паходжаньне выявы Дзядзькі Сэма не цішэюць дагэтуль, пэрыядычна зьяўляюцца новыя альтэрнатыўныя тэорыі. Дакладную гісторыю ўзьнікненьня гэтай выявы ўжо ці наўрад атрымаецца калі-небудзь пазнаць.

== Вербавальны плякат ==
[[Файл:Unclesamwantyou.jpg|міні|Дзядзька Сэм на вядомым плякаце, які вярбуе жаўнераў на [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]. Мастак Дж.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Флагг, [[1917 год]]]]
[[Файл:James_Montgomery_Flagg_(1).jpg|міні|Мастак [[Джэймс Мантгомэры Фляг]]]]
Выява Дзядзькі Сэма атрымала адмысловую вядомасьць падчас [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. Тады Дзядзька быў намаляваны на [[плякат]]ах, якія запрашалі добраахвотнікаў уступаць у [[Армія ЗША|амэрыканскую армію]] і прыняць удзел у вайне на тэрыторыі [[Эўропа|Эўропы]]. З плякату Дзядзька Сэм сурова глядзеў і паказваў на чытача пальцам, а подпіс пад малюначкам абвяшчаў «Ты патрэбен мне ў арміі Злучаных Штатаў» ({{мова-en|I want you for U.S. army}})&lt;ref&gt;ab&quot;The Most Famous Poster&quot;. American Treasures of the Library of Congress.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Who Created Uncle Sam?» . Life’s Little Mysteries . Live Science.&lt;/ref&gt;. Мастак [[Джэймс Мантгомэры Фляг]], які намаляваў гэты плякат у [[1917 год]]зе, прызнаўся, што выкарыстоўваў свой уласны твар як мадэль для Дзядзькі Сэма. Наогул, ідэя гэтага малюнку была ўзята з аналягічнага [[Вялікабрытанія|брытанскага]] вербавальнага плякату, на якім у такой жа паставе быў намаляваны лорд Кітчэнэр. Флягам быў таксама намаляваны альтэрнатыўны плякат, на якім Дзядзька Сэм гэтак жа пільна глядзеў на гледача, — але не паказваў на яго пальцам, а стаяў, упёршы рукі ў бакі. Візуальнае ўздзеяньне гэтага плякату, на якім адсутнічаў эфэктны жэст, было не такім моцным, і неўзабаве пасьля Першай сусьветнай вайны другі варыянт быў забыты. Вэрсія ж з «указальным» Дзядзькам Сэмам была пасьля абноўлена і перадрукавана для вербаваньня жаўнераў на [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]. З наступам мірнага часу на гэты плякат было створана незьлічонае мноства пародыяў і карыкатураў.

Менавіта плякат Фляга ''I want you for U.S. army'' наштурхнуў [[Дзьмітры Арлоў|Дзьмітрыя Мора]] на ідэю вядомага пляката часоў [[Грамадзянская вайна ў Расеі|Грамадзянскай вайны ў Расеі]] «[[Ты запісаўся добраахвотнікам?]]» (1920). Як і Фляг, які намаляваў дзядзьку Сэму ўласны твар, Мор у выглядзе рашучага будзёнаўца намаляваў самога сябе. Пазьней ідэю пляката з будзёнаўцам запазычаў мастак [[Іраклі Таідзэ]], які стварыў самы знакаміты савецкі плякат часоў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] — «[[Радзіма-маці кліча!]]» (1941).

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Kitchener-Britons.jpg|Брытанскі вербавальны плякат, на якім намаляваны [[Гарацый Кітчэнэр|лорд Кітчэнэр]]. Мастак Альфрэд&amp;nbsp;Літ, [[1914 год]].
Unclesamwantyou.jpg|Дзядзька Сэм, які вярбуе жаўнераў на [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]. Мастак [[Джэймс Мантгомэры Фляг]], [[1917 год]].
Bat Zion I want your Old New Land join Jewish regiment.jpg|Вербавальны постар, які друкаваўся ў амэрыканскіх [[Габрэі|габрэйскіх]] часопісах падчас Першай сусьветнай вайны. На ім намалявана Дачка [[Сіён]]а, сымбалізуючая габрэйскі народ, якая заклікае ўступаць у габрэйскія батальёны: «Ты патрэбен сваёй Старой Новай Зямлі! Уступай у [[Габрэйскі легіён (1917-1919)|Габрэйскі легіён]]!»
Smokey3.jpg|Для прадухіленьня лясных [[пажар]]аў у ЗША быў выпушчаны дадзены плякат з малюнкам [[буры мядзведзь|бурага мядзведзя]] [[Мядзведзь Смокі|Смокі]]. Надпіс абвяшчае: «Толькі ты!» ([[9 жніўня]] [[1944 год]]у)
&lt;/gallery&gt;

== Сымбалізм выявы ==
[[Файл:Uncle Sam.jpg|міні|Рэклямная статуя Дзядзечкі Сэму з [[шыльд|шыльдай]] у руках]]
[[Файл:Uncle Sam war auch dabei....jpg|міні|Імпэрсанатар Дзядзечкі Сэма на [[парад]]зе]]
Выява Дзядзькі Сэма [[традыцыя|традыцыйна]] асацыюецца са Злучанымі Штатамі і асабліва з [[урад ЗША|урадам ЗША]]. Калі ў побыце кажуць «Дзядзьку Сэму трэба…» ці «Дзядзька Сэм жадае…», то часта імкнуцца стварыць [[іронія|іранічны]] ці [[камізм|камічны]] вобраз амэрыканскага [[урад]]у, які валодае цалкам [[чалавек|чалавечымі]] запатрабаваньнямі і жаданьнямі. Зрэшты, выява Дзядзькі часам ужываецца і для ілюстрацыі «сумленьня [[нацыя|нацыі]]», падобна расейскай выяве [[Радзіма-маці|Радзімы-маці]].

У краінах жа, дзе моцныя [[антыамэрыканізм|антыамэрыканскія]] настроі (а таксама на дэманстрацыях і мітынгах [[антыглябалізм|антыглябалістаў]]) выява Дзядзькі Сэма часта выкарыстоўваюць для ілюстрацыі [[агрэсія|агрэсіўных]] [[імпэрыялізм|імпэрскіх]] амбіцыяў Злучаных Штатаў. Тады Дзядзьку Сэма малююць зласьлівым [[старасьць|старычынам]]. Напрыканцы такой антыамэрыканскай ці антыглабаліскай дэманстрацыі пудзілу Дзядзькі Сэма часта падвяргаюць спаленьню — гэтак жа, як і [[Сьцяг ЗША|амэрыканскі сьцяг]].

== Іншыя выявы ЗША і супастаўныя выявы іншых краінаў ==
Безумоўна, Дзядзька Сэм не зьяўляецца адзінай выявай, якія ўвасабляюць ЗША. У наш час існуе іншая выява, параўнальны па папулярнасьці зь Дзядзькай Сэмам — гэта [[статуя Свабоды]]. Раней жа існавалі і іншыя выявы. Напрыклад, падчас грамадзянскай вайны ў ЗША існавала выява [[Брат Джонатан|Брата Джонатана]]. А ў [[1920-я|1920-х гадах]] зрэдку для ўвасабленьня ЗША ўжывалася жаночая выява — [[Калюмбія (увасабленьне ЗША)|Калюмбія]] (цяпер намалявана на застаўцы кінакампаніі «[[Columbia Pictures]]»). І Дзядзька Сэм, і Калюмбія сталі таксама пэрсанажамі [[палітыка|палітычных]] [[мультыплікацыя|мультфільмаў]] і [[комікс]]аў, вельмі папулярных у [[ЗША]] у 1920-х гадах.

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ColumbiaHerselfSmall.jpg|[[Калюмбія (сымбаль)|Калюмбія]] — увасабленьне ЗША, папулярнае ў [[1920-я|1920-х гадах]]
UncleSamshakinghandswithrussian.jpg|Расейскі плякат 1917 году
Brother jonathan.jpg|[[Брат Джонатан]] — іншае ўвасабленьне ЗША
Uncle sam.jpg|Дзядзьку Сэма [[Томас Наст]] напачатку маляваў вельмі падобным на Брата Джонатана.
Britannia2.jpg|[[Брытанія (сымбаль)|Брытанія]] — увасабленьне [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Некалькі нагадвае Калюмбію
&lt;/gallery&gt;

== Пародыі ==
[[Файл:Proud_of_what_10.png|thumb|left|Карыкатура К. Лятуфа]]
* У эпізодзе «[[Fear of a Bot Planet]]» сэрыяла «[[Футурама]]» на плянэце радыкальна наладжаных робатаў вісіць плякат, які парадыруе плякат з ьдзядзькам Сэмам: «А ты запісаўся ў антычалавечы патруль?»
* У эпізодзе «[[Special Edna]]» сэрыялу «[[Сымпсаны]]» Барт глядзіць бокс, пераможцам якога становіцца дзядзька Сэм.
* У гульні «[[ExMachina: Мэрыдыян 113]]» адзін з пэрсанажаў вельмі падобны на дзядзьку Сэма (клічуць яго таксама Сэм).
* У сэрыі кампутарных гульняў [[Fallout]] часта сустракаецца зьменены постар зь Дзядзькам Сэмам: дзядзька Сэм ляжыць, нібы перакуленая лялька, але з такім жа тварам і і паказальным пальцам, як на клясычным постары, а побач зь ім варта жаўнераў Арміі ЗША ў Сілавой брані.
* Ёсьць фільм Уільяма Люстыга «Дзядзька Сэм». У ім высьмейваецца залішні патрыятызм, які даходзіць да фанатызму, кіроўнага да жорсткасьці. Таксама ў карціне замецены антываенны пасыл.
* У фільме [[Across the Universe|&quot;Across the Universe &quot;]] Дзядзька Сэм ажывае з плякату, заклікаючы Максвэла ў шэрагі Амэрыканскай арміі. Эпізод выконваецца пад песьню [[The Beatles]] [[I Want You (She’s So Heavy)]].

== Глядзіце таксама ==
[[Файл:Britannialion.jpg|міні|Дзядзька Сэм і [[Брытанія (сымбаль)|Брытанія]]]]
* [[Калюмбія (сымбаль)]]
* [[Брытанія (сымбаль)]]
* [[Джон Буль]]
* [[Мар'яна (сымбаль)|Мар’яна]] — нацыянальны знак [[Францыя|Францыі]] з [[1792 год]]у.
* [[Радзіма-маці кліча!]] — знакаміты [[плякат]] часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]].
* [[Ты запісаўся добраахвотнікам?]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080720003943/http://www.straightdope.com/classics/a3_003.html Альтэрнатыўная тэорыя паходжаньня выявы Дзядзькі Сэма]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20130204110526/http://potomy.ru/world/755.html Як паўстала паняцьце «Дзядзечка Сэм»?]{{ref-ru}}
* [http://www.artlebedev.ru/kovodstvo/sections/154/ Ты намаляваў плякат з пальцам?] — «[[Каводзтва]]» [[Арцемі Лебедзеў|Арцемія Лебедзева]]

[[Катэгорыя:Выдуманыя амэрыканцы]]
[[Катэгорыя:Прапаганда ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Фальклярныя пэрсанажы]]
[[Катэгорыя:Мэтафары]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя пэрсаніфікацыі]]</text>
      <sha1>0wsjzmkf1wf6xl0q01or3bau4eiqgdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валер Раеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133621</id>
    <revision>
      <id>2699775</id>
      <parentid>2692705</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21725" sha1="0zpnpbwqehakfj350v7n2x384lonzm2" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Валер Раеўскі
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = Валер Раеўскі.JPG
|памер               = 200 пкс
|апісаньне           = 
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = тэатральны рэжысэр і пэдагог
|дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|20|6|1939}}
|месца нараджэньня   = [[Менск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
|дата сьмерці        = {{Памёр|19|11|2011|гадоў=72}}
|месца сьмерці       = [[Менск]], [[Беларусь]]
|грамадзянства       = [[Беларусь]]
|падданства          =
|бацька =
|маці =
|жонка =
|дзеці =
|узнагароды = {{Блёк узнагародаў|{{Ордэн Францішка Скарыны}} {{Народны артыст Беларусі}}}}
|сайт =
|дадаткова =
|commons =
}}
'''Вале́р Мікала́евіч Рае́ўскі''' (1939, Менск, цяпер Беларусь — 2011, Менск, Беларусь) — беларускі тэатральны рэжысэр, пэдагог. [[Народны артыст Беларусі]]. На працягу трох з паловай дзесяцігодзьдзяў — галоўны рэжысэр і мастацкі кіраўнік [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальнага тэатру імя Янкі Купалы]]. Прафэсар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускае акадэміі мастацтваў]].

== Жыцьцяпіс ==
Скончыў у 1967 годзе [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (клас [[Уладзімер Маланкін|Ул. Маланкіна]]). З 1968 году выкладаў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|інстытуце]]. Адразу пасьля заканчэньня інстытуту пачаў працаваць у [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]]. У 1973 годзе стаў галоўным рэжысэрам (з 1991 году&lt;ref name=&quot;svab&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = 
 | прозьвішча      = Абакунчык
 | імя             = Галіна 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 21 лістапада 2011
 | url             = http://www.svaboda.org/content/article/24397657.html
 | копія           = 
 | загаловак       = «Раеўскі быў мяккім дысыдэнтам у мастацтве»
 | фармат          = 
 | назва праекту   = «[[Радыё Свабода]]»
 | выдавец         = 
 | дата            = 4 лістапада 2012
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt; — мастацкім кіраўніком) [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|тэатру]]&lt;ref name=&quot;elm&quot;&gt;{{Артыкул
| аўтар          = І. Чаркас
| загаловак      = Раеўскі, Валерый Мікалаевіч
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = беларуская
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5-і т.
| тып            = 
| месца          = Менск
| выдавецтва     = БелСЭ
| год            = 1986
| выпуск         = 
| том            = 4
| нумар          = 
| старонкі       = 461
| isbn           = 
| issn           = 
}}&lt;/ref&gt; і заставаўся на гэтай пасадзе да 2009 году.&lt;ref name=&quot;teatr&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = 
 | прозьвішча      = 
 | імя             = 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://kupalauski.by/historymenu/history/
 | копія           = 
 | загаловак       = Гісторыя Купалаўскага тэатру
 | фармат          = 
 | назва праекту   = сайт [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Нацыянальнага тэатру імя Янкі Купалы]]
 | выдавец         = 
 | дата            = 4 лістапада 2012
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt;

Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Ўсходніх могілках Менску]]&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

== Творчасьць ==
На сцэне [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|тэатру]] паставіў больш за 35 спэктакляў паводле драматычных твораў беларускіх і замежных аўтараў.&lt;ref name=svab/&gt; Сапраўднай падзеяй ня толькі ў тэатральным, але і ў грамадзкім жыцьці краіны стаў спэктакль «Што той салдат, што гэты», пастаўлены В. Раеўскім па п’есе [[Бэртальд Брэхт|Б. Брэхта]] (1969).&lt;ref name=teatr/&gt;

Вучань Ю. Любімава і [[Уладзімер Маланкін|Ул. Маланкіна]], В. Раеўскі прапанаваў [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|тэатру]] новы стыль, заснаваны на філязофіі свабоды — свабоды перакананьняў і свабоды выяўленьня. Яркая і паэтычная тэатральная мова, разьняволеная форма, вострая праблематыка пастаноўкаў В. Раеўскага спалучаліся з высокім клясычным стылем тэатру. На стыку акадэмізму і экспэрымэнту нарадзілася непаўторнасьць Купалаўскага тэатру, яго своеасаблівасьць і адметнасьць.&lt;ref name=teatr/&gt;

Мэтафарычнасьць спэктакляў В. Раеўскага вызначалася яго творчым супрацоўніцтвам з мастаком [[Барыс Герлаван|Б. Герлаванам]].&lt;ref name=teatr/&gt;

===Выбраныя пастаноўкі ў Купалаўскім тэатры===
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
*«Апошні журавель» ([[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]] і А. Жук, 1986, разам з А. Андросікам)
*«Апошні шанец» ([[Васіль Быкаў|В. Быкаў]], 1974)
*«Брама неўмяручасьці» ([[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]])
*«Бура» ([[Уільям Шэксьпір|У. Шэксьпір]])
*«Закон вечнасьці» ([[Надар Думбадзэ|Н. Думбадзэ]], 1981, разам з Б. Глаголіным)
*«Запіскі з падпольля» ([[Фёдар Дастаеўскі|Ф. Дастаеўскі]])
*«Лес» ([[Аляксандар Астроўскі|А. Астроўскі]])
*«Мудрамер» ([[Мікалай Матукоўскі|М. Матукоўскі]])
*«Мы, што ніжэй падпісаліся» (А. Гельман, 1979, разам з А. Андросікам)
*«Пагарэльцы» ([[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнак]], 1980)
*«Парог» ([[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]])
*«Плач перапёлкі» ([[Іван Чыгрынаў|І. Чыгрынаў]], 1980)
{{слупок-2}}
*«Радавыя» ([[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]])
*«Рэвізор» ([[Мікалай Гогаль|М. Гогаль]])
*«Рычард ІІІ» ([[Уільям Шэксьпір|У. Шэксьпір]])
*«Страсьці па Аўдзею» (Ул. Бутрамееў)
*«Сьвятая прастата» ([[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнак]], 1976)
*«Сьвятая сьвятых» (І. Друцэ, 1977)
*«Тры сястры» ([[Антон Чэхаў|А. Чэхаў]])
*«Трыбунал» ([[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнак]], 1971)
*«Характары» ([[Васіль Шукшын|В. Шукшын]], 1975,  разам з А. Андросікам)
*«Чалавек з легенды» (Я. Шабан)
*«Што той салдат, што гэты» ([[Бэртальд Брэхт|Б. Брэхт]], 1969)
*«Эшалон» (М. Рошчын, 1976, разам з А. Андросікам)
{{слупок-канец}}

===Пастаноўкі па-за межамі Купалаўскай сцэны===
Спэктаклі, пастаўленыя В. Раеўскім, былі ўдзельнікам і прызэрамі шматлікіх тэатральных фэстываляў. Шэраг пастаноўкаў па п’есах беларускіх і расейскіх аўтараў зроблены ім за мяжой:&lt;ref name=elm/&gt;
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
*«Зацюканы апостал» ([[Мікалай Матукоўскі|М. Матукоўскі]]), [[Славенія|Славенскі]] нацыянальны тэатар, Марыбар, 1984)
*«Надзея Путніна» (І. Малееў, Тэатар на Малай Броннай, [[Масква]], [[Расея]])
*«Паўлінка» ([[Янка Купала|Я.Купалы]], Кіеўскі акадэмічны тэатар імя [[Іван Франко|І. Франка]], 1982)
*«Парог»  ([[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]], Лірык-тэатар, [[Бэлфаст]], [[Ірляндыя]])
{{слупок-2}}
*«Рэвізор» ([[Мікалай Гогаль|М. Гогаль]], драматычны тэатар імя А. Венгеркі, [[Беласток]], [[Польшча]])
*«Рэвізор» ([[Мікалай Гогаль|М. Гогаль]], Нацыянальны тэатар [[Эстонія|Эстоніі]], [[Талін]])
*«Характары» ([[Васіль Шукшын|В. Шукшын]], тэатар імя Акімава, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расея]], 1975)
*«Чорная панна Нясьвіжа» [[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]] ([[Цюмень]], [[Уфа]], [[Расея]]). 
{{слупок-канец}}

На творчым рахунку рэжысэра — пастаноўкі, зробленыя на сцэнах іншых тэатраў Беларусі: у [[Гомель|Гомелі]], [[Віцебск]]у, [[Горадня|Горадні]], [[Маладзечна|Маладзечне]], іншых абласных драматычных тэатрах.На [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачаньні]] паставіў спэктакль «Па шчасце, па сонца» паводле твораў [[Янка Купала|Я. Купалы]] (1971), фільм-спэктакль «Апошні шанец» па аднайменнай аповесьці [[Васіль Быкаў|В.Быкава]] (1981).&lt;ref name=elm/&gt;

== Асоба ==
{{Цытата|Самае галоўнае, што ўсе знакавыя творы беларускае драматургіі празь яго руку, празь яго душу і сэрца праходзілі. Працаваць зь ім было ня так проста, чалавек ён быў складаны і адзінокі. Але гэта ўжо лёс кожнага глыбокага творцы, якім ён і быў. Скончылася эпоха важная і таленавітая, эпоха акадэмічнага і клясычнага тэатру. І ён аддаў гэтаму тэатру сваё жыцьцё і свой талент.|[[Аляксей Дудараў]]&lt;ref name=svab/&gt;}}

{{Цытата|Я бачыў усе ягоныя спэктаклі на сцэне тэатру імя Янкі Купалы і з поўнай адказнасьцю магу сьцьвярджаць, што гэта найбуйнейшы рэжысэр другой паловы дваццатага стагодзьдзя ў Беларусі. Нават калі б ён паставіў толькі адзін спэктакль «Трыбунал», ён навечна застаўся б у гісторыі беларускага тэатру. А яшчэ былі такія шэдэўры, як «Што той салдат, што гэты» паводле Брэхта, «Пагарэльцы» Макаёнка, «Радавыя» Дударава. ... Ніхто ў гісторыі беларускага тэатру так шмат ня ставіў беларускай драматургіі, як Валеры Раеўскі. Гэта і Дудараў, і Матукоўскі, і Макаёнак, і Васіль Быкаў. Адзін зь першых спэктакляў Валерыя Раеўскага — «Апошні шанец» Васіля Быкава — таксама вялікі факт гісторыі беларускага тэатру. Увогуле Раеўскі мог паставіць нашмат, нашмат болей унікальнай драматургіі, але яму не давалі. Валеры Раеўскі быў, так бы мовіць, мяккім дысыдэнтам у тэатральным мастацтве. Ён заўсёды лічыў, што тэатар і творца заўсёды павінны быць у апазыцыі да ўлады. І ён рабіў гэта ў сваіх спэктаклях — кожны ягоны спэктакль нёс у сабе крытычнае стаўленьне да ўлады. Тады гэта называлі, так бы мовіць, «кукішам у кішэні». Але ўва ўсіх спэктаклях была крытыка ўлады і камуністычнай рэальнасьці ў большай ці меншай ступені. І гэта вельмі важна і істотна. Я, да прыкладу, узгадваю нашыя зь ім гутаркі пра «Рычарда ІІІ» Шэксьпіра, што ён хацеў паставіць. Божухна, як жа сёньня, ва ўмовах лукашэнкаўскай Беларусі «Рычард ІІІ» прагучаў бы! Бо ў ім паказаная ўнікальная прэпарацыя любога таталітарызму і аўтарытарнага кіраўніка-дыктатара. Усё жыцьцё яго тапталі за дысыдэнцтва — ён быў мяккім дысыдэнтам у мастацтве.|[[Вячаслаў Ракіцкі]]&lt;ref name=svab/&gt;}}

{{Цытата|Ён быў апазыцыянер. Ён змагаўся. Змагаўся за гонар, за праўду, за справядлівасьць ва ўсіх сваіх спэктаклях. Гэта я маю права сказаць, бо быў заняты амаль ва ўсіх яго спэктаклях. Найлепшыя мае ролі — у яго спэктаклях. Ён быў шчырым, заставаўся шчырым у працы і будзе такім назаўсёды ў маёй душы і маім сэрцы.|Народны артыст Беларусі [[Генадзь Гарбук]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =[[Васіль Сямашка]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =22 лістапада 2011| url =http://by.belapan.by/archive/2011/11/22/by_media_raeuski/| копія = | загаловак =Генадзь Гарбук: У сваіх спэктаклях Валер Раеўскі змагаўся за гонар, за праўду, за справядлівасьць| фармат = | назва праекту =Грамадзтва| выдавец =[[БелаПАН]]| дата = 5 лістапада 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;}}

== Прафэсійныя адзнакі і ўзнагароды ==
*Заслужаны дзяяч мастацтваў БССР (1976)
*Дзяржаўная прэмія СССР (1985) (за спэктакль «Радавыя»)
* Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР (1988 г., за спэктакль «Мудрамер»)&lt;ref name=&quot;з&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Павал Латушка]], [[Генадзь Аўсяньнікаў]], [[Валер Анісенка]], [[Генадзь Гарбук]], [[Аляксей Дудараў]], ... .|загаловак=Тэатар асобы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=89273|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=23 лістапада 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-11-23 223 (27087)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/89278/23lis-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;
*[[Народны артыст Беларусі]] (1998)
*[[Ордэн Францішка Скарыны]] (2004) (за асабісты ўклад у разьвіцьцё беларускага тэатральнага мастацтва і заслугі ў выхаваньні творчай моладзі)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т.4 / Рэдкал.: І.П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 742 с. — Артыкул «Раеўскі Валерый Мікалаевіч». — С. 461.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20121206175842/http://sb.by/ Т. Зеніна. Валер Раеўскі: «Я малюю людзьмі» / 29 сьнежня 2005] на сайце [https://web.archive.org/web/20121206175842/http://sb.by/ газэты «Беларусь сегодня»]
* [https://web.archive.org/web/20140410054140/http://www.liveinternet.ru/users/3142671/ Дыялогі. Рэжысэр Валер Раеўскі…] на сайце [https://web.archive.org/web/20140410054140/http://www.liveinternet.ru/users/3142671/ Дзёньнік Аляксея Вайткуна]
* [http://www.svaboda.org/content/article/24397657.html Галіна Абакунчык. «Раеўскі быў мяккім дысыдэнтам у мастацтве»] на сайце [http://www.svaboda.org «[[Радыё Свабода]]»]
* [http://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/248509/bio/ Валер Раеўскі (творчая біяграфія)] на сайце [http://www.kino-teatr.ru Кино-Театр.ru] 
* [http://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/248509/works/ Валер Раеўскі (фільмаграфія)] на сайце [http://www.kino-teatr.ru Кино-Театр.ru] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=IFId9wmo190&amp;feature=player_embedded Vulfer і Валер Раеўскі «20-70»] на сайце [http://www.youtube.com YouTube]
* [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=55169 Мастацкі кіраўнік Купалаўскага тэатру: спэктакль «Тутэйшыя» павольна старэе] на сайце [https://web.archive.org/web/20121103012309/http://www.polskieradio.pl/ Polskie Radio]
* [https://web.archive.org/web/20120729205100/http://labadzenka.by/?p=15030 Валер Раеўскі] на сайце [https://web.archive.org/web/20121111065022/http://labadzenka.by/ Блог Глеба Лабадзенкі]
* [https://web.archive.org/web/20220816100205/https://budzma.org/news/razvitanne-z-valeryem-raeuskim.html Разьвітаньне з Валерам Раеўскім (фотарэпартаж)] на сайце [http://budzma.org кампаніі «Будзьма беларусамі!»]

{{Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Раеўскі, Валер}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія тэатральныя дзеячы]]
[[Катэгорыя:Беларускія тэатральныя рэжысэры]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Францішка Скарыны]]
[[Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]]</text>
      <sha1>0zpnpbwqehakfj350v7n2x384lonzm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віторыя Сэтубал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134418</id>
    <revision>
      <id>2699851</id>
      <parentid>2238720</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1375" sha1="3h350bcxhw3yxo8xj90o5r32ennt4n6" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва            = Віторыя Сэтубал
|Лягатып          = Vitória F.C.png
|ПоўнаяНазва      = Vitória Futebol Clube
|Заснаваны        = 20 лістапада 1910
|Горад            = [[Сэтубал]], [[Партугалія]]
|Стадыён          = [[Банфім]]
|Умяшчальнасьць   = 18 728
|Прэзыдэнт        = 
|Чэмпіянат        = {{Папярэдні футбольны сэзон Партугаліі|ВіторыяСэтЛіга}}
|Сэзон            = {{Папярэдні футбольны сэзон Партугаліі|ПапярэдніСэзон}}
|Месца            = {{Папярэдні футбольны сэзон Партугаліі|ВіторыяСэт}}
|Прыналежнасьць   = Партугальскія
}}
«'''Віторыя'''» ({{мова-pt|Vitória}}) — партугальскі футбольны клюб з гораду [[Сэтубал]]у. Заснаваны ў 1910 годзе. Трохразовы ўладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]] (1965, 1967, 2005).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20061005223523/http://www.vfc.pt/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Сэтубал]]</text>
      <sha1>3h350bcxhw3yxo8xj90o5r32ennt4n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Нобэлеўская прэмія па літаратуры/1976—2000</title>
    <ns>10</ns>
    <id>137592</id>
    <revision>
      <id>2699712</id>
      <parentid>1678483</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне спасылак</comment>
      <origin>2699712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1473" sha1="9brpzig5x93pa2suxdzy7f8nvixcdh6" xml:space="preserve">* [[Сол Бэлоў|Бэлоў]] (1976)
* [[Вісэнтэ Алейксандрэ|Алейксандрэ]] (1977)
* [[Ісак Башэвіс Зынгер|Зынгер]] (1978)
* [[Адысэяс Элітыс|Элітыс]] (1979)
* [[Чэслаў Мілаш|Мілаш]] (1980)
* [[Эліяс Канэцьці|Канэцьці]] (1981)
* [[Габрыель Гарсія Маркес|Гарсія Маркес]] (1982)
* [[Ўільям Голдынг|Голдынг]] (1983)
* [[Яраслаў Сэйфэрт|Сэйфэрт]] (1984)
* [[Клёд Сымон|Сымон]] (1985)
* [[Воле Шайінка|Шайінка]] (1986)
* [[Ёсіф Бродзкі|Бродзкі]] (1987)
* [[Нагіб Магфуз|Магфуз]] (1988)
* [[Камілё-Хасэ Сэля|Сэля]] (1989)
* [[Актавіё Пас|Пас]] (1990)
* [[Надын Гордымэр|Гордымэр]] (1991)
* [[Дэрэк Ўолкат|Ўолкат]] (1992)
* [[Тоні Морысан|Морысан]] (1993)
* [[Кэндзабура Оэ|Оэ]] (1994)
* [[Шэймас Гіні|Гіні]] (1995)
* [[Віслава Шымборска|Шымборска]] (1996)
* [[Дарыё Фо|Фо]] (1997)
* [[Жузэ Сарамагу|Сарамагу]] (1998)
* [[Гюнтэр Грас|Грас]] (1999)
* [[Гао Сынцянь|Гао]] (2000)&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Ляўрэаты Нобэлеўскіх прэміяў|Літаратура]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9brpzig5x93pa2suxdzy7f8nvixcdh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская дзяржаўная філярмонія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139403</id>
    <revision>
      <id>2699676</id>
      <parentid>2684584</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6911" sha1="m4qmygysrfvmfheat2rslwgsn46j8t5" xml:space="preserve">{{Збудаваньне
|Назва                     = Беларуская дзяржаўная філярмонія
|Выява                     =
|Апісаньне выявы           = 
|Краіна                    = Беларусь
|Былыя назвы               = 
|Іншыя назвы               = 
|Статус                    = 
|Тып                       = філярмонія
|Архітэктурны стыль        = 
|Структурная сыстэма       = 
|Месцазнаходжаньне         = 
|Горад                     = Менск
|Адрас                     = [[праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкт Незалежнасьці]], 50
|Узвышэньне                = 
|Замоўца                   = 
|Уладальнік                = 
|Цяперашнія арандатары     = 
|Кіраўнік                  = 
|Клясыфікацыя              = 
|Пачатак будаўніцтва       = 
|Сканчэньне будаўніцтва    = 
|Дата адкрыцьця            = {{Дата пачатку|25|4|1937|скала}}
|Дата рэканструкцыі        = 
|Дата зносу                = 
|Дата разбурэньня          = 
|Вышыня                    = 
|Вышыня з антэнай          = 
|Дах                       = 
|Найвышэйшы паверх         = 
|Дыямэтар                  = 
|Іншыя велічыні памеру     = 
|Колькасьць паверхаў       = 
|Агульная плошча           = 
|Умяшчальнасьць            = 
|Колькасьць ліфтаў         = 
|Галоўны падрадчык         = 
|Кошт будаўніцтва          = 
|Кошт рэканструкцыі        = 
|Архітэктар                = 
|Кампанія-архітэктар       = 
|Распрацоўнік              = 
|Канструктар               = 
|Праектавальнік канструкцыі = 
|Інжынэр-будаўнік          = 
|Іншыя праектавальнікі     = 
|Кантралёр якасьці         = 
|Узнагароды і прызы        = 
|Колькасьць крамаў         = 
|Колькасьць пакояў         = 
|Колькасьць аддзелаў       = 
|Паркінг                   = 
|Сайт                      = [https://philharmonic.by/by http://www.philharmonic.by]
|Шырата паўшар'е           = паўночнае
 |Шырата градусаў          = 53
 |Шырата хвілінаў          = 54
 |Шырата сэкундаў          = 53.20
|Даўгата паўшар'е          = усходняе
 |Даўгата градусаў         = 27
 |Даўгата хвілінаў         = 35
 |Даўгата сэкундаў         = 3.34
|Пазыцыя подпісу на мапе   = 
|Водступ подпісу на мапе   = 
}}
'''Устано́ва «Белару́ская дзяржа́ўная о́рдэна Працо́ўнага Чырво́нага Сьця́га філярмо́нія»''' — [[філярмонія]] ў [[Менск]]у, [[Беларусь]]. Архітэктар будынку — [[Георгі Бенядзіктаў]].

== Мінуўшчына ==
Адкрыцьцё адбылося 25 красавіка 1937 у складзе сымфанічнага аркестру, аркестру беларускіх народных інструмэнтаў, Беларускага ансамблю народнай песьні і танцу і Беларускай харавой капэлі&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Г. Прагін. Лео Гінзбург. І. Бары. | загаловак = Адкрыццё Беларускай дзяржаўнай філармоніі.   | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.pdf.zip/1937-095a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Звязда]] | тып = часопіс | год  = 24 красавіка 1937 | том   = | нумар  = 95 (5769)| старонкі  = 2 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}&lt;/ref&gt;.

Красавік 1963 року — адкрыцьцё канцэртнай залі (930 месцаў, раён [[Плошча Якуба Коласа (Менск)|плошчы Якуба Коласа]], [[Бульвар Уладзімера Мулявіна (Менск)|бульвар Луначарскага]]).

На працягу двух гадоў праводзіліся рамонтныя работы, была палепшаная акустыка залі, падсьвятленьне. Колькасьць месцаў у Вялікай залі была скарочаная да 688 і адкрытая Малая заля імя [[Рыгор Шырма|Р. Шырмы]] (200 месцаў).

26 студзеня 2005 — першы канцэрт у абноўленай залі.

== Творчыя калектывы ==
* Дзяржаўны акадэмічны сымфанічны аркестар Рэспублікі Беларусь
* Нацыянальны акадэмічны народны аркестар Рэспублікі Беларусь імя І. Жыновіча
* Заслужаны калектыў Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Р. Шырмы
* [[Дзяржаўны камэрны аркестар Беларусі]]
* Дзяржаўны камэрны хор Рэспублікі Беларусь
* Ансамбль салістаў «Клясык-авангард»
* Менскі струнны квартэт
* Ансамбль салістаў пад кіраваньнем І. Іванова
* Беларускі дзяржаўны ансамбль народнай музыкі «Сьвята»
* Ансамбль «[[Камерата]]»
* Фальклёрная група «Купалінка»
* Канцэртна-гастрольны аддзел
* Філярмонія для дзяцей і юнацтва
* Беларускі паэтычны тэатар аднаго актора «Зьніч»

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|}}

== Глядзі таксама ==
* [[Гарадзенская абласная філярмонія]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190715232004/https://philharmonic.by/by Афіцыйная бачына]

[[Катэгорыя:Арганізацыі Менску]]
[[Катэгорыя:Праспэкт Незалежнасьці (Менск)]]
[[Катэгорыя:Культура Менску]]
[[Катэгорыя:Філярмоніі Беларусі]]</text>
      <sha1>m4qmygysrfvmfheat2rslwgsn46j8t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон О’Шы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142517</id>
    <revision>
      <id>2699887</id>
      <parentid>2659190</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8057" sha1="808ev7vqs7xsf9kpfaj3ve6o3toyw02" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Джон Фрэнсіс О’Шы''' ({{мова-en|John Francis O'Shea}}, {{мова-ga|Seán Ó Sé}}; {{Н}} 30 красавіка 1981 году, [[Ўотэрфард]], [[Ірляндыя]]) — колішні [[Ірляндыя|ірляндзкі]] футбаліст, абаронца. Былы гулец [[зборная Ірляндыі па футболе|нацыянальнай зборнай Ірляндыі]]. Быў здольны згуляць ня толькі на пазыцыі цэнтральнага ці скрайняга абаронцы, але й на пазыцыі апорнага паўабронцы.

== Кар’ера ==
=== «Манчэстэр Юнайтэд» ===
Далучыўся да клюбу «[[Манчэстэр Юнайтэд]]» ва ўзросьце 17 гадоў. Дэбют у складзе каманды адбыўся 13 кастрычніка 1999 году ў матчы на [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубак Ангельшчыны]] супраць клюбу «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]», які скончыўся паразай «чырвоных д’яблаў» зь лікам 0:3&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130114011458/http://www.aboutmanutd.com/man-u-players/john-oshea.html John O'Shea, Manchester United player]. Aboutmanutd.com&lt;/ref&gt;. 2000 год правёў у арэндзе ў клюбе «[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]», а на наступны год зьехаў гуляць у кантынэнтальную Эўропу, правёўшы некаторы час у складзе бэльгійскага клюбу «[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэн]]».

Вярнуўшыся дамоў цягам [[Прэм’ер-Ліга 2002—2003 гадоў|сэзону 2002—2003 гадоў]] стаў асноўным гульцом «Манчэстэр Юнайтэд», дэманструючы рознабаковую гульню на ўсіх пазыцыях абароны, а таксама на пазыцыі цэнтральнага паўабаронцы. Паводле выніках сэзону Джон стаў [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|чэмпіёнам Ангельшчыны]]. У [[Прэм’ер-Ліга 2003—2004 гадоў|сэзоне 2003—2004 гадоў]] [[Рыё Фэрдынанд]] не гуляў паўгады з-за дыскваліфікацый, атрыманай пасьля пропуску тэсту на допінг&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3333091.stm Ferdinand banned for eight months]. BBC Sport&lt;/ref&gt;. О’Шы замяніў Фэрдынанда ў цэнтры абароны й дапамог «Манчэстэру» выйсьці ў фінал Кубка Ангельшчыны, у якім манкуніянцы абгулялі «[[Мілўол Лёндан|Мілўол]]» зь лікам 3:0.

О’Шы дэманстраваў стабільную гульнявую форму ў [[Прэм’ер-Ліга 2004—2005 гадоў|сэзоне 2004—2005 гадоў]]. У той час зьявіліся чуткі аб магчымым сыходзе ірляндца з «Манчэстэра» ў «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]» або «[[Ньюкасл Юнайтэд]]», аднак гэтага не адбылося. 4 лютага 2007 году, падчас матчу ангельскай [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лігі]] супраць «[[Тотэнгэм Готспур|Тотэнгэму]]», Джон замяніў у браме [[Эдвін ван дэр Сар|Эдвіна ван дэр Сара]], які зламаў нос падчас адбору мяча, бо да таго моманту клюбам былі выкарыстаныя ўсе тры замены&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6305421.stm Tottenham 0-4 Man Utd]. BBC Sport&lt;/ref&gt;.

=== «Сандэрлэнд» ===
7 ліпеня 2011 году Джон О’Шы афіцыйна стаў гульцом «[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнда]]». 30-гадовы ірляндзец падпісаў кантракт на чатыры гады&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/14059071 Man Utd's John O'Shea signs four-year Sunderland deal]. BBC Sport&lt;/ref&gt;. 27 жніўня О’Шы правёў першы матч за новы клюб, а 29 сьнежня 2012 году Джон упершыню забіў у складзе каманды, што, аднак, не зьберагло «чорных катоў» ад паразы ў матчы супраць «Тотэнгэму»&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20822942 Sunderland 1-2 Tottenham]. BBC Sport&lt;/ref&gt;.

== Міжнародныя выступы ==
О’Шы дэбютаваў у складзе [[зборная Ірляндыі па футболе|нацыянальнай зборнай Ірляндыі]] 15 жніўня 2001 году, калі ён выйшаў на замену на 84 хвіліне ў хатнім матчы супраць [[зборная Харватыі па футболе|зборнай Харватыі]]. Ягоны дэбют скончыўся расчараваньнем, бо на Джон харвацкя гульцы зарабілі пэнальці ў кампэнсаваны час, што прывяло ў да голу ў браму Ірляндыі, і выніку гульні 2:2. 19 жніўня 2003 году, О’Шы забіў свой першы гол за нацыянальную каманду й прынес сваёй зборнай перамогу над [[зборная Аўстраліі па футболе|зборнай Аўстраліяй]] зь лікам 2:1&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121023075659/http://soccernet.espn.go.com/report?id=99017&amp;cc=5739&amp;league=FIFA.FRIENDLY Ireland 2–1 Australia: Late comeback]. ESPN Soccernet&lt;/ref&gt;.

== Дасягненьні ==
'''«Манчэстэр Юнайтэд»''':
* [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2003, 2007, 2008, 2009, 2011
* Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2004
* Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2006, 2009
* Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2003, 2007, 2008, 2010
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2008
* Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2008

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/John-OShea.aspx Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Юнайтэд»]
* [https://web.archive.org/web/20090123201314/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=18121 Статыстыка] на сайце Soccerbase

{{Навігацыйная група
|назоў = О’Шы ў складзе [[Зборная Ірляндыі па футболе|зборнай Ірляндыі]] на [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатах Эўропы]]
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Ірляндыя}};
|Ірляндыя на ЧЭ-2012
|Ірляндыя на ЧЭ-2016
}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:О’Шы, Джон}}
[[Катэгорыя:Ірляндзкія футбалісты]]</text>
      <sha1>808ev7vqs7xsf9kpfaj3ve6o3toyw02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускім партызанам (верш)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142658</id>
    <revision>
      <id>2699684</id>
      <parentid>2195449</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9836" sha1="7c8r2fcmltaz41muk92l5tx9e4ztbb6" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Беларускім партызанам (неадназначнасьць)}}
{{Літаратурны твор
|Назва               = Беларускім партызанам
|Назва-арыгінал      = 
|Выява = Беларускім партызанам (аўтограф).jpg
|Памер = 170 пкс
|Подпіс выявы = Аўтограф верша (фрагмэнт)
|Жанр = верш
|Аўтар = [[Янка Купала]]
|Мова арыгіналу = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Напісаны = 19 верасьня 1941
|Публікацыя = 28 верасьня 1941
|Асобнае выданьне = зборнік [[Беларускім партызанам (зборнік)|«Беларускім партызанам»]] (1942)
|Выдавецтва = 
|Пераклад = 
|Электронная вэрсія = http://sledvainy.ru/belaruskim-partyzanam
|ВікіКрыніца-тэкст = 
}}
«'''Беларускім партызанам'''» — грамадзянска—патрыятычны верш—пасланьне [[Янка Купала|Янкі Купалы]], завершаны 19 верасьня 1941 году ў Падмаскоўi, недалёка ад [[Каломна|Каломны]], у Чарнарэцкiм лясьнiцтве.&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = [[Віталь Скалабан]]
 | прозьвішча      = 
 | імя             = 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 18 жніўня 2006
 | url             = http://wap.sb.by/post/53470/
 | копія           = 
 | загаловак       = «Партызаны, партызаны, беларускiя сыны!»
 | фармат          = 
 | назва праекту   = Советская Белоруссия
 | выдавец         = 
 | дата            = 18 чэрвеня 2013
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt; Упершыню надрукаваны ў [[Расейская мова|расейскім]] перакладзе М. Галоднага&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt; ў газэце «Красная звезда» 28 верасьня 1941 году. Адзін з самых вядомых у спадчыне песьняра, верш даў назву пасьмяротна выдадзенаму ў 1942 годзе [[Беларускім партызанам (зборнік)|зборніку]] Я. Купалы. Меў шырокі водгук ў грамадзтве і фактычна стаў партызанскім гімнам. У 1942 годзе ў [[Казань|Казані]] надрукаваны як улётка. Шмат разоў перадрукоўваўся ў ваенны час, быў улёткай і плякатам, перадаваўся па радыё. Першыя радкi былi пазыўнымi радыёстанцыi «Савецкая Беларусь», якая вяла перадачы з [[Масква|Масквы]]. Аўтографы верша захоўваюцца ў [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|Літаратурным музэі Янкі Купалы]].&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;{{Артыкул
| аўтар          = В. Бечык
| загаловак      = Беларускім партызанам (верш)
| мова           = 
| выданьне       = Янка Купала 
| тып            = Энцыклапедычны даведнік
| месца          = Менск
| выдавецтва     = БелСЭ
| год            = 1986
| старонкі       = 82
}}&lt;/ref&gt;

== Апісаньне ==
Верш працягвае і разьвівае матывы купалаўскае публіцыстыкі савецкага часу. Патрыятычнае «я» паэта пашыраецца ў духу купалаўскае паэтычнае маштабнасьці да абсягаў калектыўнага «я» народу, прамаўляецца ад імя народу і Радзімы. Стыль паэтычнай мітынговай прамовы, адозвы вызначаецца пераходамі ад закліку і праклёну да просьбы і заклінаньня, ад абурэньня, гневу да пяшчоты і ласкавасьці. Выразная страфічная будова з уласьцівай ёй вылучанасьцю заключнага радка, [[Мэтар (вершы)|мэтрычныя]] і [[Інтанацыя|інтанацыйныя]] зрухі перадаюць перажываньне ад балючага відовішча фашысцкіх зьдзекаў да прадбачаньня сьветлых дзён адваяванае свабоды. Прамая экспрэсыя ацэначных і ўзмацняльных словаў дапаўняецца [[таўталёгія (рыторыка)|таўталёгіяй]], лексычнай кантраснасьцю. Нярэдка гукапісаная выразнасьць набывае акрэсьленую стылёвую функцыю праз гукаваю збліжанасьць словаў і [[Алітэрацыя|алітэрацыйную]] агучанасьць радкоў.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt; Лiтаратуразнаўцы, у прыватнасцi Галiна Тычка, адзначаюць, што ў вершы ёсьць «нейкая невытлумачальная патаемная чароўнасьць, той унутраны агонь, што захапляе чытача».&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;

== Пераклады і мастацкія ўвасабленьні ==
На [[Ангельская мова|ангельскую]] мову верш пераклалі [[Ўолтэр Мэй|У. Мэй]] і [[Вера Рыч|В. Рыч]], на [[Асэтынская мова|асэтынскую]] — А. Пухаеў, на [[Баўгарская мова|баўгарскую]] — Н. Аантонаў, Н. Вылчаў, на [[Вугорская мова|вугорскую]] — А. Гідаш, на [[Гішпанская мова|гішпанскую]] — [[Карлас Шэрман|К. Шэрман]], на [[Грузінская мова|грузінскую]] — А. Бегашвілі, Т. Джангулашвілі, на [[Казахская мова|казахскую]] — Ж. Абдзірашаў, на [[Кыргыская мова|кыргыскую]] — Ц. Уметаліеў, на [[Латыская мова|латыскую]] — Ю. Ванаг, на [[Летувіская мова|летувіскую]] — П. Кэйдошус, С. Нагінскас, на [[Расейская мова|расейскую]] — М. Бэрэнгдорф, М. Галодны, Н. Кісьлік, В. Уладзіміраў, на [[Таджыцкая мова|таджыцкую]] — М. Фархат, на [[Узбэцкая мова|узбэцкую]] — Міртэмір, М. Шэйхзадэ, на [[Украінская мова|ўкраінскую]] — С. Крыжаніўскі, М. Цярэшчанка, на [[Француская мова|францускую]] — Ж. Гаш, на [[Чэская мова|чэскую]] — К. Беднарж.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;  

Матывы і вобразы верша сустракаюцца ў вершах [[Анатоль Вялюгін|А. Вялюгіна]] «Стала песьня славаю народа», [[Кастусь Кірыенка|К. Кірыенкі]] «Песьня народа», У. Нядзьведскага «Песьня Купалы», у лірычным цыклю [[Максім Лужанін|М. Лужаніна]] «Па дарогах Купалы» і інш.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;  

На музыку верш паклалі [[Анатоль Багатыроў|А. Багатыроў]], [[Уладзімер Мулявін|Ул. Мулявін]], П. Падкавыраў, [[Рыгор Пукст|Р. Пукст]], [[Мікалай Чуркін|М. Чуркін]].&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Беларускім партызанам (верш)» / Аўтар — В. Бечык. — C. 82.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Старонка:Belarusi.pdf/26}}
* [http://knihi.com/Janka_Kupala/Bielaruskim_partyzanam_audio.html Верш у выкананьні] [[Марыя Захарэвіч|М. Захарэвіч]] на сайце [[Беларуская Палічка]]
* [http://www.youtube.com/watch?v=RsUqEIUUdA8 Песьня «Беларускім партызанам»] [[Уладзімер Мулявін|Ул. Мулявіна]] ў выкананьні ансамблю «[[Песьняры]]» (1985) на сайце [http://www.youtube.com YouTube]
* [https://web.archive.org/web/20130702155033/http://wap.sb.by/ В. Скалабан. «Партызаны, партызаны, беларускiя сыны!»] на сайце [https://web.archive.org/web/20130702155033/http://wap.sb.by/ «Советская Белоруссия»]

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:Вершы Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Верасень 1941 году]]
[[Катэгорыя:Творы 1941 году]]
[[Катэгорыя:1941 год у СССР]]</text>
      <sha1>7c8r2fcmltaz41muk92l5tx9e4ztbb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143269</id>
    <revision>
      <id>2699842</id>
      <parentid>2697723</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XHCKidx</username>
        <id>11053</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зборавая вуліца */</comment>
      <origin>2699842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72790" sha1="ax9lai7hg1mibh8e7nf44ah0rckaka9" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні}}
{{Вуліца Менску
|назва                  = Інтэрнацыянальная
|лацінка                = 
|былыя назвы            = {{просты сьпіс|
* Валоцкая
* Зборавая
* Хрышчэнская
* Турэмная
* Праабражэнская
}}
|год заснаваньня вуліцы = 
|статус                 = 
|фота                   = Belarus-Minsk-International Street 23 - 31.jpg
|подпіс                 = Частка вуліцы за [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палацам Рэспублікі]]
|раён1                  = Цэнтральны
|раён2                  = 
|мікрараён1             = 
|мікрараён2             = 
|гістарычны раён        = 
|даўжыня                = 994 м
|мэтро                  = {{просты сьпіс|
* [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]]
* [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]]
* [[Няміга (станцыя мэтро)|Няміга]]
}} 
|аўтобус                = 
|тралейбус              = 
|трамвай                = 
|індэкс                 = 
|на мапе                = 
|на мапе Яндекс         = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%2C%20%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&amp;sll=27.557447%2C53.903164&amp;ol=geo&amp;oll=27.557447%2C53.903164&amp;ll=27.557447%2C53.903164&amp;spn=0.022016%2C0.006589&amp;z=16&amp;l=map
|на мапе Google         = https://maps.google.com/maps?oe=utf-8&amp;client=firefox-a&amp;q=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&amp;ie=UTF-8&amp;hq=&amp;hnear=0x46dbcfeaa8352aa1:0x3af04290c737beec,%D1%83%D0%BB.+%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F&amp;gl=by&amp;ei=jMMdUpy2FdDv0gWu0YHQCQ&amp;ved=0CC4Q8gEwAA
|Commons                 = International street, Minsk
}} 
'''Інтэрнацыяна́льная ву́ліца''' (''гістарычныя'' '''Збо́равая'''{{Заўвага|ад [[Вуліца Гарадзкі Вал|вуліцы Гарадзкога Вала]] да [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]]}} і '''Вало́цкая'''{{Заўвага|ад [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]}}&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 30.01.2012 | url = http://www.oldmensk.net/publ/vulicy/intehrnacyjanalnaja/intehrnacyjanalnaja/41-1-0-26| копія = | дата копіі = | загаловак = вуліца Інтэрнацыянальная (ад 1919 года) | фармат = | назва праекту = | выдавец = oldmensk.net| дата = 3 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;) — [[вуліца]] ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая зьвязвае [[Земляны Вал|Гарадзкі Вал]] з [[Лавы|Лавамі]] праз [[Высокі Рынак]] і [[Валокі Полацкія]]. Існуе з XVI ст. Гістарычна складалася зь дзьвюх вуліцаў, першая зь якіх атрымала назву ад збудаванага на ёй [[Кальвінскі збор (Менск)|кальвінскага збору]], другая — ад мясцовасьці Валок Полацкіх. Цяперашняя афіцыйная назва ўжываецца з савецкіх часоў, калі вуліцу перайменавалі, відаць, у гонар [[Камуністычны інтэрнацыянал|камуністычнага інтэрнацыяналу]].

Асноўны комплекс вуліцы склаўся на канец XIX — пачатак XX стагодзьдзяў. Усе будынкі шчыльна прылягаюць адзін да аднаго, арыентаваныя галоўнымі [[фасад]]амі на лінію забудовы, утвараючы ўраўнаважаную кампазыцыю&lt;ref name=&quot;спад&quot;/&gt;. Дамінантай вуліцы Зборавай быў [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|комплекс кляштару бэнэдыктынак з касьцёлам Сьвятога Войцеха]] ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], вуліцы Валоцкай — [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятога Тамаша Аквінскага]] ў стылі [[барока]], помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|часткова зруйнаваныя расейскімі]] і [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаныя да падмуркаў савецкімі ўладамі]]. У наш час на вуліцы месьцяцца будынкі колішняга гатэлю &quot;Мачыз&quot;{{Заўвага|Вул. Інтэрнацыянальная № 9}}, [[Гатэль Суціна (Менск)|гатэлю &quot;Гарні&quot;]]{{Заўвага|Вул. Інтэрнацыянальная № 11}}, [[Дом Берлянда (Менск)|дому Берлянда]]{{Заўвага|Вул. Інтэрнацыянальная № 13}}, [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]], адноўлены [[Гатэль Эўропа (Менск)|гатэль «Эўропа»]], будынак [[Кінатэатар Перамога (Менск)|кінатэатру «Перамога»]], [[дом-музэй Ваньковічаў]] і іншыя. Побач з вуліцаю знаходзяцца некалькі паркаў і сквэраў.

У 2013 годзе Інтэрнацыянальная вуліца заняла 4-е месца ў Менску паводле цаны прапановы жытла, якая склала $3023 за [[квадратны мэтар]]. [[Кватэра|Кватэры]] на вуліцы большасьцю набывалі мясцовыя арэндаздавальнікі і замежныя перасяленцы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Самая дарагая вуліца Менска — Піянэрская|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130701/1372687539-u-minsku-shtodzen-zyadayuc-kalya-60-t-maroziva|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=28 верасьня 2013|нумар=183 (27548)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1380318696_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Зборавая вуліца ===
З XVI ст. заходняя частка вуліцы звалася ''Зборавай'' ад збудаванага на ёй у той жа час&lt;ref name=&quot;УІ&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141229133237/http://tsm.by/modules.php?name=Pages&amp;page=96 Улица Интернациональная] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Кальвінскі збор (Менск)|кальвінскага збору]] пры агульнай падтрымцы князя [[Мікалай Радзівіл «Чорны»|Мікалая Радзівіла «Чорнага»]] і фундацыяў менскіх заможных пратэстантаў. Гэтую назву яна захавала да 1866 году&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;.

У 1673 годзе тут збудавалі мураваныя [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|касьцёл Сьвятога Войцеха й кляштар бэнэдыктынак]] у стылі віленскага барока. Да 1830-х гадоў вуліца ўпіралася ў земляны гарадзкі вал, які праходзіў кірункам сучаснай [[Раманаўская Слабада|Раманаўскай Слабады]]. Калі вал зрылі, вуліца працягнулася ў [[Раманаўская Слабада|Раманаўскае прадмесьце]]. Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] улады Расейскай імпэрыі гвалтоўна адабралі касьцёл й кляштар бэнэдыктынак у каталікоў й перадалі [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царкве]]. На іх базе адкрылі Праабражэнскі манастыр. У 1872 годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў [[Псэўдарускі стыль|псэўдарускім стылі]]. З мэтай [[Маскалізацыя Беларусі|маскалізацыі]] ў 1866 годзе вуліцу перайменавалі ў ''Турэмную'', бо яна ішла да турэмнага замка, а ў 1882 годзе зноў перайменавалі — у ''Праабражэнскую''&lt;ref name=&quot;baj&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=[[Іван Сацукевіч]]|загаловак=Тапанімія вуліцаў і плошчаў Менска ў XIX — пачатку XX ст.|спасылка=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm|выдавец=[[Беларускі калегіюм]]|дата публікацыі=|дата доступу=27 жніўня 2013}}&lt;/ref&gt;. У 1899 годзе ў раёне турмы адкрылася жаночая ўрадавая гімназія, у якой пазьней навучалася [[Стэфанія Станюта]]. Праабражэнская была адной з цэнтральных вуліцаў губэрнскага Менску&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;. Даўжыня вуліцы ад Губэрнатарскай да Нова-Раманаўскай складала 175 сажняў (367,5 мэтры). Гэтая вуліца была брукаванай, мела тратуары й вячэрняе асьвятленьне. Забудоўваць яе можна было толькі камяніцамі. Частка Інтэрнацыянальнай ад Гарадзкога Валу да сучаснай вуліцы Леніна зьяўляецца адной з найстарэйшых вуліцаў Менску&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Гістарычныя здымкі&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1870).jpg|вуліца Зборавая, [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак]] да [[:be-tarask:мураўёўкі|маскоўскай перабудовы]], 1870 г.
Miensk, Zboravaja. Менск, Зборавая (1871).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|Касьцёл Сьвятога Войцеха]]. Фота, 1871 г.
Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1900).jpg|Касьцёл па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]]. Фота, каля 1900 г.
Miensk, Vysoki Rynak-Zboravaja. Менск, Высокі Рынак-Зборавая (1900) (3).jpg|пляц Высокі Рынак у бок вуліцы Зборавай, 1900 г.
Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1902).jpg|вуліца Зборавая, гатэлі &quot;Мачыз&quot; і &quot;Гарні&quot;, 1902 г.
Miensk, Vysoki Rynak-Zboravaja. Менск, Высокі Рынак-Зборавая (1904).jpg|вуліца Зборавая з боку Высокага Рынку, 1904 г.
Miensk, Zboravaja, Vilenčyk. Менск, Зборавая, Віленчык (1908) (2).jpg|Жаночая гімназія. Паштоўка, 1908 г.
Miensk, Zboravaja-Łošyckaja. Менск, Зборавая-Лошыцкая (1909).jpg|Паштоўка, 1909 г.
Bundesarchiv Bild 146-2004-211, Weißrussland, Minsk, Straßenzug.jpg|Зборавая у накірунку вуліцы Валадарскага і Пішчалаўскага замку, травень 1943 года
Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1910).jpg|Паштоўка, 1910 г.
Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|Фота С. Пракудзіна-Горскага, 1912 г.
Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1912-17).jpg|Паштоўка, да 1918 г.
Miensk, Vysoki Rynak-Zboravaja. Менск, Высокі Рынак-Зборавая (1925).jpg|пляц Высокі Рынак у бок вуліцы Зборавай, 1925 г.
Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1944-49).jpg|Былы гатэль Гарні. Фота, 1930-я гг.
Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1901-17).jpg|Гатэль &quot;Гарні&quot; і дом Берлянда, 1901-17 гг.
Miensk, Felicyjanaŭskaja-Zboravaja. Менск, Фэліцыянаўская-Зборавая (1941).jpg|скрыжаваньне вуліц Зборавай і Фэліцыянаўскай, аэрафотаздымак, 1941 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Валоцкая вуліца ===
Усходняя частка вуліцы першапачаткова называлася ''Валоцкай''. На скрыжаваньні з вуліцай Зыбіцкай знаходзілася мясцовасьць, якую называлі Валокамі Полацкімі, да яе з цэнтру й вяла вуліца Валоцкая. Паводле меркаваньня некаторых гісторыкаў, туды полацкія купцы маглі цягнуць «[[волак]]ам» па [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] ладзьдзі са сваім таварам, бо рака не заўсёды была паўнаводнай. Па здушэньні паўстаньня ў 1866 годзе расейскія ўлады перайменавалі Валоцкую ў ''Хрышчэнскую''&lt;ref name=&quot;baj&quot;/&gt;.

Па ўсталяваньні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай улады]] Валоцкую аб’ядналі з Зборавай і перайменавалі ў ''Інтэрнацыянальную''. Найбольш цікавы комплекс вуліцы склаўся на канец XIX — пачатак XX стагодзьдзяў. Усе будынкі шчыльна прылягаюць адзін да аднаго, арыентаваныя галоўнымі [[фасад]]амі на лінію забудовы і ўтвараюць ураўнаважаную [[Архітэктурная кампазыцыя|кампазыцыю]]&lt;ref name=&quot;спад&quot;/&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Гістарычныя здымкі і графіка&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (J. Pieška, 1800).jpg|З бок [[Лавы|Лаваў]]. Акварэль [[Юзэф Пешка|Ю. Пешкі]], каля 1800 г.
Miensk, Vysoki Rynak-Vałockaja. Менск, Высокі Рынак-Валоцкая (1865) (2).jpg|З боку Высокага Рынку. Фота, 1865 г.
Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1870-79).jpg|Валокі Полацкія. Фота, 1870-я гг.
Miensk, Vysoki Rynak-Vałockaja. Менск, Высокі Рынак-Валоцкая (1903).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага]]. Паштоўка, да 1918 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Miensk, Vałockaja, Vańkovič. Менск, Валоцкая, Ваньковіч (1916).jpg|Сядзіба Ваньковічаў. Фота, 1916 г.
Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1918).jpg|Флігель. Фота, 1918 г.
Miensk, Vałockaja-Daminikanskaja. Менск, Валоцкая-Дамініканская (1925).jpg|Фота, 1925 г.
Miensk, Vałockaja. Менск, Валоцкая (1927).jpg|Фота, 1927 г.
&lt;/gallery&gt;

== Апісаньне ==
Праходзіць з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Працягвае вуліцу [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] (ад яе скрыжаваньня з [[Вуліца Гарадзкі Вал|Гарадзкім Валам]]). Перасякае вуліцы: [[вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольскую]], [[вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], [[вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], далей, ад вуліцы [[Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)|Інтэрнацыянальнай]], пачынаецца вуліца [[вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]] й ідзе на захад.

Сканчаецца Т-падобным скрыжаваньнем з вуліцай [[вуліца Янкі Купалы (Менск)|Янкі Купалы]]. Ляжыць паміж [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйнай]] і [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад [[Земляны Вал|Гарадзкога Валу]].

За 250 мэтраў ад скрыжаваньня з вуліцай [[вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]] знаходзіцца станцыя мэтро [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|«Кастрычніцкая»]]/[[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], за 310 мэтраў ад скрыжаваньня з вуліцай Леніна — станцыя [[Няміга (станцыя мэтро)|«Няміга»]].

{{Панарама|Вуліца Інтэрнацыянальная Менск.png|600пкс|&lt;big&gt;'''Вуліца Інтэрнацыянальная і суседнія вуліцы'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt; Мапа Openstreetmap.org&lt;ref&gt;[http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.90315/27.55778 Openstreetmap.org] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, жнівень 2013 году&lt;br /&gt; Каардынаты пачатку вуліцы: {{Каардынаты|53.9004709|N|27.5513951|E}} &lt;br /&gt; Каардынаты канца вуліцы: {{Каардынаты|53.906118|N|27.5640718|E}}
}}

== Будынкі ==

=== Няцотны бок ===
[[Файл:International street 1.jpg|міні|зьлева|Вул. Інтэрнацыянальная № 1]]
[[Файл:International street 9.jpg|міні|Вул. Інтэрнацыянальная № 9, былая гасьцініца «Мачыз»]]
[[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-6.jpg|міні|Дамы № 11, 13, 15, 17]]
* Будынак Менскага пажарнага дэпо (зараз Дэпо № 1), хоць і знаходзіцца па адрасе Гарадзкі Вал, 12/1, таксама адносіцца да комплексу архітэктурнай забудовы на Інтэрнацыянальнай. Дэпо было пабудаванае на рагу тагачасных Праабражэнскай (Інтэрнацыянальнай) і Нова-Раманаўскай па ініцыятыве вольна-пажарнага таварыства, якое адкрылася 21 студзеня 1885 году. Каб зарабіць грошы, пажарнае таварыства плянавала ледзяную коўзанку, вечары й гуляньні, здавала ў арэнду пляц пад цырк і зьвярынец. Зараз тут месьціцца музэй пажарнай справы&lt;ref&gt;[http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысьвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* № 1 ''(Гарадзкі Вал № 10)''
* № 3 — недабудаваны бізнэс-цэнтар. Пры рэканструкцыі будынка ў катлаване, на глыбіні чатырох мэтраў былі знойдзеныя дзьве 400-кіляграмовыя 6-фунтовыя палявыя гарматы 18-га стагодзьдзя, якія стралялі на 2-2,5 кілямэтры суцэльналітымі ядрамі, разрыўнымі гранатамі й карцеччу&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305005430/http://historialis.com/ru/news/1130.html В Минске откопали две старинные пушки]&lt;/ref&gt;.
* № 5 — будынак «Менскрамбуда» (другая палова XIX ст.)&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=4704&amp;post_id=411466 Ахоўная таблічка, № 5]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 7 ''(Камсамольская № 16)'' — будынак [[Дзяржаўны камітэт па гідрамэтэаралёгіі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэту па гідрамэтэаралёгіі РБ]] (1951&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt; ці 1952&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=4702&amp;post_id=406781 Ахоўная таблічка, № 7]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;), гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 9 — ''гасьцініца «Мачыз» Махліна'' (XIX ст.)&lt;ref name=&quot;глёб&quot;/&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;. Перабудаваны.
* № 11 — ''гатэль «Гарні»'' ці ''гасьцініца купца Б. А. Суціна'' (1880-я)&lt;ref name=&quot;глёб&quot;/&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt; ў стылі [[эклектыка (архітэктура)|эклектыка]]. У вайну будынак амаль не пацярпеў, але яго аблічча зьмянілася ў 1960-я: зьніклі бальконы й частка дэкору, зьявілася ўязная арка&lt;ref name=&quot;суц&quot;/&gt;. У канцы [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] ў ім знаходзілася кавярня «Адпачынак», а таксама гатэль «Мінатэль». У 2008 было вырашана вярнуць будынку яго першапачатковую функцыю й выгляд 1887 году. У кастрычніку 2011 году скончана рэканструкцыя (арх. С. В. Машковіч), якая вярнула гэтаму будынку ўсе архітэктурныя асаблівасьці&lt;ref name=&quot;суц&quot;/&gt;. У трохзоркавым гатэлі «Гарні» 70 нумароў рознай утульнасьці са стылізаванымі пад XIX стагодзьдзе [[інтэр’ер]]амі. Дабудаваныя дадатковыя два паверхі, а на чацьвёртым паверсе зробленая мансарда, з прычыны чаго вышыня будынка павялічылася на 8 мэтраў. На даху — назіральная пляцоўка&lt;ref name=&quot;суц&quot;&gt;[http://realt.onliner.by/2011/09/23/garni Гасьцініцу XIX стагодзьдзя ў Менску аднавілі па архіўных фота]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;бт&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=[[Алег Сафронаў]]|загаловак=Першая гасьцініца спэцыяльна да чэмпіянату сьвету па хакеі 2014 года адкрыецца ўжо сёлета|спасылка=http://www.tvr.by/bel/society.asp?id=46234|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=7 красавіка 2011|дата доступу=27 жніўня 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11] АРХИТЕКТУРА И СТРОИТЕЛЬСТВО&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210228123042/http://www.ctv.by/news/~news=57928 Відэа пра будынак] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* № 11а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 11б
* № 13 — ''дом Берлянда'', унікальны аб’ект міжнароднага значэньня (канец XIX ст.)&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;. У 1908 годзе ў гэтым будынку адкрылася банкірская кантора Берлянда. З 1911 году — таксама Менскае гандлёва-прамысловае таварыства ўзаемнага крэдыту&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;. У 1916 — сталовая Менскага земскага й гарадзкога саюзаў&lt;ref name=&quot;глёб&quot;/&gt;.
* № 13а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 15 — жылы дом.
* № 17 ''(пл. Свабоды № 5)'' — жылы дом. У будынку месьціцца ''мастацкая галерэя «Верхні горад»'' і ''«Беларускі саюз кампазытараў»''.
[[Файл:Engelsstraße.jpg|зьлева|міні|вул. Інтэрнацыянальная з прыступак [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палаца Рэспублікі]]]]
* № 19
[[Файл:Minsk Internationalnaya Street.jpg|міні|Дамы № 21 — 31]]
* № 21 ''(вул. Энгельса № 3)'' — ''дом Фрэнкеля''&lt;ref name=&quot;глёб&quot;&gt;[https://globustut.by/minsk/ Мінск] // Глёбус Беларусі&lt;/ref&gt; ці ''«Дом Манюшкі»''&lt;ref name=&quot;спад&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = Афіцыйны сайт «Менскай Спадчыны»
 | прозьвішча      = 
 | імя             = 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html
 | копія           = 
 | дата копіі      = 
 | загаловак       = Улица Интернациональная
 | фармат          = 
 | назва праекту   = 
 | выдавец         = 
 | дата            = 5 ліпеня 2013
 | accessyear      = 
 | мова            = ru
 | камэнтар        =
}} 
&lt;/ref&gt; (1797&lt;ref name=&quot;алат&quot;/&gt;), унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;. Будынак упершыню пазначаны на пляне Менску 1797 г. З боку двара паўночна-ўсходні фасад узмоцнены масіўнымі контрфорсамі. З боку вул. Інтэрнацыянальнай разьмешчаныя два бальконы на адліваных чыгунных кранштэйнах. Першы й другі паверхі падзеленыя двума карнізнымі паясамі. У канцы 1820-х гадоў дом належаў нейкаму Клімкевічу.&lt;ref name=&quot;Энг&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130123062004/http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm Вуліца Энгельса]&lt;/ref&gt;, напачатку XX стагодзьдзя да першапачаткова двухпавярховага будынка быў надбудаваны трэці паверх. Тут у 1830—1831 гг. жыў кампазытар [[Станіслаў Манюшка]]&lt;ref name=&quot;спад&quot;/&gt;.
[[Файл:Інтэр1.jpg|міні|Дамы № 23 — 31]]

* № 23 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 25 — будынак забаўляльнага комплексу «Журавінка» (арх. Эркут Шахінбаш), унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 27 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 29 — будынак ''[[Управа вайсковай контарвыведкі КДБ Беларусі|Управы вайсковай контарвыведкі КДБ Беларусі]]'' ([[XIX ст.]])&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=100827&amp;post_id=400759 Ахоўная таблічка на доме № 29]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 29а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
[[Файл:Belarus-Minsk-International Street 31, 33.jpg|зьлева|міні|Дамы № 31 і № 33]]
[[Файл:Belarus-Minsk-Manor of Vankovich Family in Upper Town-1.jpg|міні|Гарадзкая сядзіба Ваньковічаў]]
[[Файл:FligelWankowicz.jpg|міні|Дом № 33 — паўднёва-заходні флігель сядзібы]]
* № 31 — ''дом Ленскай'' (XIX ст.), унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;. Сюды (тады гэта частка вуліцы насіла назву Хрышчэнская) ў 1904 з вуліцы Захар’еўскай (цяпер [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]]) пераведзеная [[Мінская гарадзкая публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]]. У 1916—1917 гадах чытачом бібліятэкі быў клясык [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] [[Максім Багдановіч]]. У падвале гэтага дома месьцілася падпольная тыпаграфія адной з рэвалюцыйных газэтаў&lt;ref name=&quot;mdby&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=[[Аляксандар Парошын]]|загаловак=Таямнічыя шкілеты ў цэнтры горада|спасылка=http://www.radyjo.net/4/92/artykul/53171|выдавец=[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]|дата публікацыі=9 жніўня 2011|дата доступу=27 жніўня 2013}}&lt;/ref&gt; У сакавіку 1938 году бібліятэка была рэарганізаваная ў Менскую абласную бібліятэку імя А. С. Пушкіна. Падчас Другой сусьветнай вайны рэдкія выданьні твораў Пушкіна, успаміны, дзёньнікі сучасьнікаў паэта й дакумэнты былі або зьнішчаныя, або вывезены ў Нямеччыну. У лістападзе 1971 году бібліятэка пераехала ў новае памяшканьне&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130126024938/http://pushlib.iatp.by/history.htm Гісторыя бібліятэкі] Менская абласная бібліятэка імя Пушкіна&lt;/ref&gt;, але пра яе нагадвае мэмарыяльная дошка на будынку&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;. У бліжэйшай будучыні ў доме разьмесьціцца аддзел рэдкіх кніг [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]&lt;ref name=&quot;ВГ&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130807024357/http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus Верхний город] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* № 31а
* № 33 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
* № 33а — ''[[Дом Ваньковічаў|дом-музэй Ваньковічаў]]'', помнік палацава-сядзібнай архітэктуры, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;. У двары сядзібы ўстаноўленая скульптурная кампазыцыя «Раніца мастака» — бронзавая фігура [[Валенці Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], з [[палітра]]й і [[пэндзаль|пэндзьлем]] (2010, скульптар [[Уладзімер Слабодчыкаў|У. І. Слабодчыкаў]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Натальля Сычова]]|загаловак=Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы ХIХ ст. Менск|спасылка=http://www.artmuseum.by/by/filb/vank|выдавец=[[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=27 кастрычніка 2010|дата доступу=27 жніўня 2013}}&lt;/ref&gt;. Сядзіба гэтая была пабудаваная ў канцы XVIII — пачатку ХІХ стагодзьдзя, мела ўнікальны фруктовы сад, у якім расьлі нават [[Валоскі арэх|валоскія арэхі]], з насеньня якіх у [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Батанічным садзе АН]] была высаджаная цэлая алея&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;.
[[Файл:InterVul2.jpg|міні|зьлева|Сядзіба Ваньковічаў. З правага боку адноўлены флігель кіраўніка]]

: У 1848 годзе сядзіба складалася з жылога дома, двух флігеляў, стайні (якія прылягаюць да былой Пушкінскай бібліятэкі), у двары расьлі [[пірамідальная таполя|пірамідальныя таполі]], а ў сядзібу вяла каменная брама, якую «вартавалі» скульптуры сабачак. Пасьля рэвалюцыі дом падзялілі на камунальныя кватэры. У канцы [[1970–я|1970-х]] будынак зьбіраліся зьнесці, але ўмяшаўся першы сакратар ЦК КПБ [[Ціхан Кісялёў]].

: У 1990-я гады мінулага стагодзьдзя сядзіба, якая знаходзілася ў запусьценьні, рэканструяваная паводле праекту архітэктара [[Ірына Дорахава|І. Дорахавай]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120301003833/http://pda.sb.by/post/43222/ Менская шляхта {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
* № 33б — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;.
[[Файл:Inter8.jpg|міні|Дамы № 8-10-12-14]]
[[Файл:Belarus-Minsk-International Street 16.jpg|220пкс|міні|зьлева|Банкірская кантора Лур’е (1913)]]
[[Файл:Admin prosecutors office.JPG|міні|Будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь]]
* № 33в — паўночна-ўсходні флігель кіраўніка гарадзкая сядзіба Ваньковічаў. Першы паверх яго быў мураваны, другі — з дрэва. Па цэнтры месьціўся пяцігранны мураваны эркер зь вежападобным завяршэньнем, якое зьяўлялася своеасаблівай дамінантай у абрысе гістарычнага цэнтру [[Менск]]у, надавала строгаму ансамблю рамантычны характар. Зруйнаваны, паводле некаторых зьвестак, у 1975, адноўлены ў 2008 турыстычнай кампаніяй «АлатанТур»&lt;ref name=&quot;алат&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Віктар Корбут]].|загаловак=Здані муроў старога Менска|спасылка=http://www.tio.by/newspaper/2380|выданьне=[[Турызм і адпачынак]]|тып=[[газэта]]|год=11 верасьня 2008|нумар=36 (671)|старонкі=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Цотны бок ===
[[Файл:Інтэр2.jpg|міні|зьлева|Дом № 2]]
* № 2 ''(Гарадзкі Вал № 8)'' — жылы дом (1954)&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=4793&amp;post_id=411391 Пашпарт дома № 2]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* № 4 — жылы дом&lt;ref name=&quot;gov&quot;/&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 6 — жылы дом&lt;ref name=&quot;gov&quot;/&gt; (пачатак XX ст.)&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=100821&amp;post_id=411471 Ахоўная таблічка, № 6]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 8 — адміністрацыйны будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt; У будынку месьціцца Кіраваньне капітальнага будаўніцтва Менгарвыканкаму. У 2011 пачалася рэстаўрацыя: было замененае крыцьцё, нарошчаны парапэт, адноўленая тынкоўка, ліквідаваны гараж у праёме аркі.&lt;ref&gt;[http://news.date.bs/society_251186.html Фасад дома № 8 на вуліцы Інтэрнацыянальнай адновяць да канца года]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* № 10 — адміністрацыйны будынак (сярэдзіна XIX ст.)&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=101150&amp;post_id=411486&amp;tag= Ахоўная таблічка, № 10]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 12 — жылы дом, адміністрацыйны будынак&lt;ref name=&quot;gov&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120428075359/http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ Перечень жилых домов, включенных в Государственный список историко-культурных ценностей Республики Беларусь по г. Минску]&lt;/ref&gt; (1917)&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=100822&amp;post_id=411491 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 14 — жылы дом&lt;ref name=&quot;gov&quot;/&gt; (1917)&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=4792&amp;post_id=411514 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 16 — ''банкірская кантора Лур’е'' (1913)&lt;ref name=&quot;глёб&quot;/&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня.&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt; Зьверху на фасадзе захаваўся надпіс «1913»&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;. Будынак уяўляе сабой адзін з найбольш цікавых і добра захаваных узораў менскай сэцэсіі&lt;ref name=&quot;ВГ&quot;/&gt;.
[[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-3.jpg|міні|Вуліца Інтэрнацыянальная ў кірунку да Гарадзкога Валу]]
* № 18 ''(Камсамольская № 18)'' — ''дом Ліфшыца'' ці ''пякарня й кандытарская крама Офлі'' (XIX ст.)&lt;ref name=&quot;глёб&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=20177&amp;post_id=411528 Ахоўная таблічка, № 18]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;
* № 20 — [[Кінатэатар Перамога (Менск)|кінатэатар «Перамога»]], гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;&gt;{{кніга
|адказны      = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк
|частка       = 
|загаловак    =[[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь]]
|арыгінал     =
|спасылка     = http://livingheritage.by/Publikacyi/hkk%20spis.pdf
|выданьне      =
|месца        = {{Мн.}}
|выдавецтва = БЕЛТА
|год = 2009
|том =
|старонкі =
|старонак = 684
|isbn = 978-985-6828-35-8
|тыраж =
}}&lt;/ref&gt; (1929&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;;1947, арх. [[Ёсіф Лянгбард]], [[Міхаіл Бакланаў]])&lt;ref name=&quot;arch&quot;&gt;{{кніга
|аўтар        = А.С. Шамрук
|частка       = 
|загаловак    = Архітэктура Беларусі ХХ-пачатку ХХI ст.:эвалюцыя стыляў і мастацкіх канцэпцый
|арыгінал     = Архитектура Беларуси ХХ-начала ХХI в.:эволюция стилей и художественных концепций
|спасылка     = http://www.lib.ru
|выданне      =
|месца        = {{Мн.}}
|выдавецтва = Белорус. Наука
|год = 2007
|том =
|старонкі =
|старонак = 335
|isbn = 978-985-08-0868-4
|тыраж = 2000
}}&lt;/ref&gt;. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаныя часткі разбуранага бамбёжкамі{{Заўвага|Паводле іншай вэрсіі, узарваны ўдзельнікамі падпольля ў 1943 годзе}}&lt;/ref&gt; ''Клюбу харчавікоў імя Сталіна''&lt;ref name=&quot;kimpress&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Дар’я Амяльковіч]].|загаловак=Мультыплекс пасьляваеннага Менска|спасылка=http://www.kimpress.by/?page=2&amp;id=5190&amp;mode=print|выданьне=[[Культура (газэта)|Культура]]|тып=[[газэта]]|год=8 студзеня 2011|нумар=[http://www.kimpress.by/?idnum=303 1-2 / 973-974]|старонкі=|issn=}}&lt;/ref&gt; (1929), разьмешчанага ў адным з карпусоў былога Спаса-Праабражэнскага манастыра, які на пачатку ХХ стагодзьдзя займала ''гасьцініца «Бельвю»'', а пад час нямецкай акупацыі салдацкі клюб&lt;ref name=&quot;kimpress&quot;/&gt;. Будынак быў сярод першых у Менску, адноўленых пасьля вайны&lt;ref name=&quot;ДП&quot;&gt;[http://www.nemiga.info/discovery/history/9-maya.htm Освобождение Минска. День Победы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У вонкавым абліччы будынка адгадваюцца элемэнты палацавай архітэктуры 19-га стагодзьдзя й стыль канструктывізму 30-х гадоў 20-га стагодзьдзя&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;.

* № 22 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. У 1633 годзе на гэтым месцы быў збудаваны [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|касьцёл Сьвятога Войцеха]], які ўваходзіў у комплекс кляштара бэнэдыктанак. Кляштар у 1871&lt;ref name=&quot;kimpress&quot;/&gt; годзе быў ліквідаваны й у 1872 на яго базе адкрылі Праабражэнскі жаночы манастыр&lt;ref name=&quot;менск&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] Менск стары і новы {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады ліквідавалі менскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква працягвала дзейнічаць у будынку былога касьцёла, але ў 1930-я гады яе прыстасавалі пад клюб. У 50-х гадах тагачасны дырэктар [[Кінатэатар Перамога (Менск)|кінатэатру «Перамога»]] Ізраіль Кагановіч марыў аднавіць храм і рэканструяваць яго пад яшчэ адну кіназалю, але ў сярэдзіне 1960-х гадоў комплекс касьцёла й кляштара ўзарвалі. Пазьней зь левага боку ад падмуркаў касьцёла збудавалі сучасны адміністрацыйны будынак з чырвонай цэглы.
* № 24 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь.
* № 24а
* № 26 — будынак (1956), частка архітэктурнага ансамблю (1947—1954, арх. [[Георгі Заборскі|Г. Заборскі]]), гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt;. У гэтым доме з 1975 па 1983 гг. жыў выдатны дзеяч [[Кінэматограф|кінамастацтва]], [[Народны артыст Беларусі|народны артыст БССР]], [[дзяржаўная прэмія БССР|ляўрэат дзяржаўнай прэміі БССР]], [[кінарэжысэр]] [[Віталь Чаьцверыкоў|В. П. Чацверыкоў]], пра што сьведчаць мэмарыяльная дошка&lt;ref&gt;[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&amp;type=1&amp;object_id=5146&amp;post_id=400760 мэмарыяльная дошка Чацьверыкова]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* № 26а
[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak, Radzivił. Менск, Высокі Рынак, Радзівіл (1912-17).jpg|міні|зьлева|Будынак па цэнтры — гарадзкі тэатар. Справа — гатэль «Эўропа», пачатак XX ст.]]
[[Файл:Straße mit Musikakademie.jpg|міні|зьлева|Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі й гатэль «Эўропа»]]
[[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-1.jpg|міні|Гатэль «Эўропа» й будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]]]
[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak, Eŭropa. Менск, Высокі Рынак, Эўропа (1912-17) (5).jpg|міні|Гатэль «Эўропа» па рэканструкцыі ў 1906—1908 гг.]]
[[Файл:Mienski Teatar.jpg|міні|[[Палац Радзівілаў (Менск)|Палац Радзівілаў]], фрагмэнт акварэлі [[Юзэф Пешка|Ю. Пешкі]] (кан. XVIII стагодзьдзя)]]

* № 28 — ''[[Гатэль Эўропа (Менск)|Гатэль «Эўропа»]]'' (новы будынак паводле старога збудаваны ў 2007). Дарэвалюцыйная гасьцініца была ўзьведзеная на сродкі выхадца з найбагацейшай менскай купецкай дынастыі Веньяміна Поляка й належала яму. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя да паўночна-ўсходняй часткі гасьцініцы быў прыбудаваны трохпавярховы корпус. Пасьля пажару 1884 гасьцініца была рэканструяваная — вышыня ўсіх частак выраўнаваная да трох паверхаў . У 1906—1908 гадах была перабудаваная ў стылі [[мадэрн]]. «Эўропа» з шасьцю паверхамі, якой у той час валодалі браты Рыгор і Якаў Полякі, адразу стала найбуйнейшым грамадзкім збудаваньнем дарэвалюцыйнага Менску й найбуйнейшай гасьцініцай у тагачасным [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1913 годзе ў гасьцініцы працавалі першаклясны рэстаран А. Г. Саўлевіча, жаночая й мужчынская цырульня, чытальная заля. У кожным з 130 нумароў «Эўропы» былі тэлефон, рукамыйнік, электраасьвятленьне, вадзяное ацяпленьне, ванна, дзейнічаў першы ў горадзе ліфт. У 1925 годзе гасьцініца была перайменаваная ў «Цэнтральную гасьцініцу Менскай камунальнай гаспадаркі». У 1939 годзе ў будынку месьцілася менскае аддзяленьне [[Інтурыст]]у. Гасьцініца была разбураная ў 1944 годзе падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў выніку савецкага наступу на горад.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130203092215/http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history Гісторыя гатэлю «Эўропа»]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

: 15 красавіка 2004 годзе была прынятае рашэньне наконт аднаўленьня гатэлю «Эўропа». Першых наведвальнікаў гатэль прыняў у 2007 годзе.
: У XVII стагодзьдзі на месцы сёньняшняга гатэлю «Эўропа» існаваў мінскі палац [[Радзівілы|Радзівілаў]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Харэўскі]].|загаловак=Эўрапейскі фасад|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/11355.html|выданьне=[[Наша Ніва]]|тып=[[газэта]]|год=13 верасьня 2007|нумар=[http://www.kamunikat.org/download.php?item=11904-1.pdf 34 (536)]|старонкі=14|issn=1819-1614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www2.polskieradio.pl/zagranica/de/news/artykul42396.html «Еўропа» ў цэнтры Мінску]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Polskie Radio S.A&lt;/ref&gt;., які ў канцы XVIII стагодзьдзя быў прададзены менскаму бурмістру [[Ян Байкоў|Яну Байкову]]. У 1825&lt;ref&gt;В. М. Ярмалінская. Дзе нарадзілася «Ідылія» //Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 420&lt;/ref&gt; годзе адбылася рэканструкцыя будынка, пасьля якой у ім разьмясьціўся [[Менскі гарадзкі тэатар|першы гарадзкі тэатар]]. Двухпавярховы будынак тэатру — помнік архітэктуры [[клясыцызм]]у, меў сымэтрычную кампазыцыю з [[рызаліт]]ам (выступам) і трохвугольным [[франтон]]ам пасярэдзіне галоўнага [[фасад]]у.&lt;ref name=&quot;Рэха&quot;&gt;{{Літаратура/Рэха даўняга часу|к}} С. 99&lt;/ref&gt; 30 траўня 1835 году тэатар згарэў, але быў адбудаваны. У памяшканьнях Менскага гарадзкога тэатру, акрамя спэктакляў, давалі балі й маскарады, зладжвалі аматарскія канцэрты.

: Пасьля пажару 1884 году будынак неаднаразова перабудоўваўся, падвышаўся і паступова губляў свае першапачатковыя клясыцыстычныя рысы.&lt;ref name=&quot;Рэха&quot;/&gt;

: З 1895 году ў ім знаходзілася менскае аддзяленьне Пецярбурска-Азоўскага банку, якое з 1901 году зьмяніла філія Паўночнага банку, а ў 1913 годзе тут разьмясьцілася аддзяленьне Расейска-Азіяцкага банку, які «праглынуў» Паўночны.&lt;ref&gt;Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 260&lt;/ref&gt; У 1920—1930-х гадах да будынка надбудавалі чацьверты паверх.

: Менскі гарадзкі тэатар ня быў пашкоджаны падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], аднак у 1984 годзе, нягледзячы на пратэсты грамадзкасьці, савецкія ўлады зруйнавалі ўнікальны помнік культуры й архітэктуры.

* № 30 — ''Будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]'', гісторыка-культурныя каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt; (1958, арх. [[Раман Гегарт|Р. Гегарт]])&lt;ref name=&quot;arch&quot;/&gt;
* № 32
* № 40 — Гімназія № 24. Раней на гэтым месцы месьцілася гарадзкая амбуляторыя. Тут, у прыватнасьці, менчукам рабілі бясплатныя прышчэпкі ад воспы&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;.
* № 42
Сучасная Інтэрнацыянальная сканчаецца т-падобным скрыжаваньнем з [[вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцай Янкі Купалы]], але да рэвалюцыі, калі гэтая частка вуліцы яшчэ насіла назву ''Хрышчэнская'', яна сыходзіла да [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]]. На беразе зь сярэдзіны [[ХІХ стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]] працавалі лазьні Плаўскага. Непадалёк ад іх знаходзілася сядзіба братоў [[Луцкевічы|Луцкевічаў]], [[Антон Луцкевіч|Антона]] й [[Іван Луцкевіч|Івана]] — дзеячаў беларускага нацыянальнага руху. У 1905 годзе ў ёй месьціўся склад зброі. Напачатку XX стагодзьдзя Хрышчэнская адносілася да другога разраду гарадзкіх вуліцаў, мела [[маставая|маставую]], а даўжыня складала 260 [[сажань|сажняў]] (546 мэтраў).&lt;ref name=&quot;УІ&quot;/&gt;

== Паркі й сквэры ==
=== Сквэр «Зялёны тэатар»&lt;ref&gt;[http://attachments-blog.tut.by/57179/files/2011/10/minsk-center-2005-plan.gif Схема культурна-гістарычнага цэнтру]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===

На [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]], якая прылягае да вуліцы Інтэрнацыянальнай, за гарадзкой ратушай разьбіты невялікі сквэр. Беларускі [[этнограф]] і [[пісьменьнік]] [[Павал Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], які бываў у Менску напачатку 50-х гадоў XIX стагодзьдзя, пісаў, што ў цэнтры плошчы {{цытата|… месьціцца невялікі круглы бульвар, абрамлены ў два шэрагі векавымі пірамідальнымі таполямі, якія ўтвараюць зь сябе даволі цяністую алею, у сярэдзіне бульвара разьведзены маленькі парк ці, правільней, кветнік. Бульвар наведваецца менчукамі больш улетку, калі каля ратушы грае гарадзкая музыка: тым часам па вечарах абедзьве алеі, круглая й папярочная, напаўняюцца лепшым сьветам гараджанаў і гараджанак, прыбраных не горш пецярбурскіх прыгажуняў&lt;ref name=&quot;менск&quot;/&gt;.}}
[[Файл:Городская управа.jpg|міні|зьлева|Сквэр, паштоўка пачатку ХХ ст.]]
[[Файл:Pamiatnik Imperatoru Aleksandru II.jpeg|зьлева|міні|220пкс|[[Помнік Аляксандру II (Менск)|Помнік Аляксандру II]] у сквэры]]

Менавіта ў гэтым сквэры ў студзені 1901 году быў адкрыты першы скульптурны помнік у Менску — [[Помнік Аляксандру II (Менск)|Аляксандра II]], на чорным гранітным пастамэнце якога былі выбітыя словы:

{{цытата|Императору Александру II. Благодарные граждане города Минска. 1900 год&lt;br/&gt;({{мова-be|Імпэратару Аляксандру II. Удзячныя грамадзяне гораду Менску. 1900 год}})}}

У адпаведнасьці з прадпісаньнем гарадзкога савета ў парк было забаронена ўпускаць асобаў «непрыстойна й брудна апранутых: гандляроў, чорнарабочых і майстравых».

Пасьля рэвалюцыі 1917 году, помнік новай уладай быў дэмантаваны. Замест яго быў усталяваны помнік «Салдат-рэвалюцыянэр» паводле праекту менскага архітэктара й скульптара А. Краснапольскага. Ён уяўляў сабой фігуру байца (хутчэй за ўсё з [[гіпс]]у) у салдацкім шынялі зь вінтоўкай у руках. Але гэты помнік прастаяў нядоўга — да нямецкай акупацыі 1918 г.. Ён быў разбураны — у лютым 1918 г., [[Нямецкая Імпэрыя|кайзэраўскія жаўнеры]], якія ўвайшлі ў Менск, разьбілі скульптуру прыкладамі вінтовак.

З аднаўленьнем [[Менская ратуша|Менскай ратушы]] ў 2003 годзе сквэр быў рэканструяваны: былі разьбітыя дзьве авальныя алеі з высаджанымі пірамідальнымі таполямі, устаноўленыя чыгунныя ліхтары й лаўкі.

=== Сквэр на вуліцы Леніна ===
Зь іншага боку Інтэрнацыянальнай, уздоўж [[Вуліца Леніна, (Менск)|вуліцы Леніна]], да [[Вуліца Карла Маркса, (Менск)|вул. Карла Маркса]] цягнецца бульвар. Бульвар на вуліцы Леніна быў зроблены на аснове Генэральнага пляну гораду Менску 1946 году. Аўтарамі агульнага рашэньня былі арх. [[Навум Трахтэнбэрг|Н. Трахтэнбэрг]] і [[Георгі Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекту азеляненьня вуліцы Леніна арх. М. Андросаў; аўтар рашоткі агароджы бульвару — арх. Шміт; у 1949 г. архітэктарам Р. Абразцовай быў зроблены праект добраўпарадкаваньня бульвару. Да 1952 году рэканструкцыя вуліцы Леніна скончаная, вуліца была пашыраная амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар.&lt;ref name=&quot;сьпіс&quot;/&gt; У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара]&lt;/ref&gt;. 3 ліпеня 2003 году была скончаная рэканструкцыя бульвару (арх. [[Армэн Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаныя два невялікія фантаны са скульптурамі, замененыя старыя й хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован]&lt;/ref&gt;.

=== Сквэр Адама Міцкевіча ===
Вуліца бярэ пачатак ад скрыжаваньня з [[Гарадзкі Вал|Гарадзкім Валам]] каля [[сквэр Адама Міцкевіча (Менск)|сквэру Адама Міцкевіча]], які атрымаў сваю назву ад імя [[Беларусы|беларуска]]-[[Палякі|польскага]] [[Адам Міцкевіч|паэта]] 23 верасьня 2003 году. У тым жа годзе ў парку ўстаноўлены бронзавы помнік (ляўрэат дзяржаўнай прэміі [[Андрэй Засьпіцкі|А. Заспіцкі]], скульптар [[А. Фінскі]], арх. [[Г. Фёдараў]])&lt;ref name=&quot;менск&quot;/&gt;.

=== Парк (сквэр) імя Янкі Купалы ===
Упіраецца Інтэрнацыянальная ў [[парк імя Янкі Купалы]], разьбіты пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на месцы, дзе раней стаялі адна- двухпавярховыя хаты.

== Помнікі, мэмарыяльныя дошкі й памятныя знакі ==
* Помнік [[Валенці Ваньковіч|Валенцію Ваньковічу]] (у двары гарадзкой сядзібы Ваньковічаў)
* Мэмарыяльная дошка [[Віталь Чацьверыкоў|В. П. Чацьверыкову]] — на фасадзе дома № 26
* Мэмарыяльная дошка [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] — на фасадзе дома № 21

== Транспарт ==
Аўтамабільны рух на ўсёй працягласьці вуліцы двухбаковы.

=== Мэтро ===
У 250 мэтрах ад скрыжаваньня з [[Вуліца Энгельса (Менск)|вуліцай Энгельса]] — [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|«Кастрычніцкая»]], а ў 310 мэтрах ад скрыжаваньня з [[Вуліца Леніна (Менск)|вуліцай Леніна]] знаходзіцца станцыя [[Няміга (станцыя мэтро)|«Няміга»]].

=== Наземны грамадзкі транспарт ===
Трамвайная лінія, якая праходзіла па вуліцы Інтэрнацыянальнай, існавала з 1929 году. У паваенны час у 1949 годзе на вуліцы была адноўленая трамвайная лінія, але ў 1967 годзе падчас памяншэньня трамвайнай сеткі лінія была разбураная.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130123100325/http://minsk-old-new.com/minsk-2957.htm Трамвайныя лініі Менску]&lt;/ref&gt;

== Падземная вуліца ==
Пры будаўніцтве ведамасных гаражоў, у 1960-х, рабочыя раскапалі на тэрыторыі былога кляштара бэнэдыктанак сетку падземных хадоў&lt;ref&gt;[http://venividi.ru/node/9679Монастырь (кляштор) ордена бенедиктинок]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, якія ішлі ў кірунку кінатэатру «Перамога» (вул. Інтэрнацыянальная, 20), а таксама да дамініканскага й францішканскага кляштараў. Большая частка падземных манастырскіх канструкцыяў была пазьней зьнішчаная падчас будаўніцтва пракуратуры.

У канцы 70-х — пачатку 80-х гг. XX стагодзьдзя, калі ў Менску каля будынка [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|кансэрваторыі]] вяліся земляныя працы, коўш экскаватара нечакана натыкнуўся, як апынулася, на цагляныя скляпеньні падземнага ходу. Перад будаўнікамі адкрылася падземная галерэя, пабудаваная прыкладна ў XVIII стагодзьдзі&lt;ref&gt;[http://yandex.by/yandsearch?text=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8+%D0%B8%D1%89%D1%83%D1%82+%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%85%D0%BE%D0%B4+%D0%B2+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&amp;tld=by&amp;lr=157 Археолягі шукаюць падземны ход у цэнтры Менску]&lt;/ref&gt;. Коўш экскаватара часткова пашкодзіў скляпеністую столь ходу, і археолягі змаглі прайсьці па ім ня больш за 7—10 мэтраў, а далей усё было заваленае. Вышынёй [[тунэль]] быў каля паўтара мэтраў, шырынёй — у мэтар. Меркавана гэты падземны ход, улічваючы яго кірунак, ішоў ад [[Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Менск)|дамініканскага сабору]] пры мужчынскім манастыры да [[Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск)|езуіцкага]].

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|1=2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://ipk.by/proektirovanie/site017/academy.html Сайт, прысьвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай].{{ref-ru}}
* [http://ato.by/street/392 Інфраструктура вуліцы Інтэрнацыянальнай]. Ato.by{{ref-ru}} 
* [https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Старыя фота вуліцы]{{ref-ru}}

{{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}}
{{Менск}}
{{Каардынаты|53|54|10.21|паўночнае|27|33|24.25|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Абраны артыкул}}

[[Катэгорыя:Вуліцы Менску]]</text>
      <sha1>ax9lai7hg1mibh8e7nf44ah0rckaka9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гопнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146100</id>
    <revision>
      <id>2699869</id>
      <parentid>2669123</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57229" sha1="tk8ol0ha15yot1v876o1zqnjwnjrn7a" xml:space="preserve">{{Картка зь ВікіЗьвестак}}
'''Гопнік''' (зборн. гоп, гапата; {{мова-ru|гопник|скарочана}}) — [[жаргон]]нае прыніжальнае&lt;ref name=brit&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 ліпеня 2008| url = http://adelanta.info/news/england12/index2008/07/17/3090.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Британский исследовательский центр предлагает отказаться от слова &quot;гопник&quot;| фармат = | назва праекту = Англия, Великобритания: энциклопедия, новости, фото. Всё об Англии и про Англию. Аделанта| выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; абазначэньне [[места|мескага]]&lt;ref name=bessonova&gt;{{Спасылка | аўтар = Елена БЕССОНОВА| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Не говори «гоп», пока его не перепрыгнешь…| фармат = | назва праекту = Саратовский Расклад| выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; маладзёна, які належыць да [[СССР|савецкае]] ды пост-савецкае субкультуры, блізкай да крымінальнага сьвету або з крымінальнымі рысамі паводзінаў, і які паходзіць з малазабясьпечанай сям’і&lt;ref name=bessonova /&gt;. Тэрмін шырока выкарыстоўваецца з канца ХХ стагодзьдзя&lt;ref name=bessonova /&gt; ў [[Расея|Расеі]] і іншых краінах колішняга [[СССР]].

== Паходжаньне ды значэньне ==
Слова ''гопнік'', як і іншыя шматлікія словы, узьніклыя за савецкім часам для пазначэньня разнастайных субкультураў, зьяўляецца запазычаньнем з расейскае мовы.

Расейскі пісьменьнік Аляксандар Сідараў (таксама вядомы як ''Фіма Жыганец''), аналізуючы паходжаньне расейскага панятку ''гопник'', выкарыстоўвае зьвесткі расейскага дасьледніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]], які ў сваім «Тлумачальным слоўніку жывой вялікарасейскай мовы» падае слова ''гоп'' са значэньнем скачку або ўдару. На думку Аляксандра Сідарава, слова ''гопник'' (альбо ''гопстопник'') пазначае вулічнага рабаўніка&lt;ref name=fima&gt;{{Спасылка | аўтар = Фима Жиганец| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1999| url = http://www.lib.ru/NEWPROZA/SIDOROV_A/fima_zhemchug.txt| копія = | дата копіі = | загаловак = Жемчужины босяцкой речи| фармат = | назва праекту = | выдавец = Феникс| дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такое ж акрэсьліваньне вызначаецца таксама паводле кароткага слоўніку крымінальнага жаргону Юрыя Аляксандрава, дзе пад паняткам ''гопник'' вызначаецца тэрмін «рабаўнік»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Александров Ю. К.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://planetaprava.ru/books/list-ocherki-kriminalnoy-subkl.html| копія = http://web.archive.org/web/20090610031254/http://planetaprava.ru/books/list-ocherki-kriminalnoy-subkl.html| дата копіі = | загаловак = Краткий словарь уголовного жаргона| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Паводле вэрсіі даведкавае службы [[Расея|расейскага]] парталу Грамота.ру, слова «гопник» адносіцца да жаргоннае лексыкі ў расейскай мове і мае на ўвазе «махляра, налётчыка; пагромніка, хулігана»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091009070703/http://gramota.ru/spravka/hardwords/25_61 ГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык | Справка | Непростые слова»]&lt;/ref&gt;.

Як адзначае Аляксандар Сідараў, слова «гопник» у расейскай мове таксама выкарыстоўваецца для пазначэньня «жабракоў, валацугаў, бамжоў»&lt;ref name=fima /&gt;. На ягоную думку, гэтае азначэньне паўстала яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы Расеі — за часамі існаваньня гэтак званых ''прыказаў грамадзкага нагляду'' ({{мова-ru|«приказы общественного призрения»}}): губэрнскіх камітэтаў, у сфэры працы якіх знаходзіўся клопат пра «жабракоў, калекаў, хворых, сіротаў і г.д.», якія зьмяшчаліся ў адмысловых дамох нагляду за рахунак земскіх (то бок, муніцыпальных) сродкаў. У гэтым значэньні расейскае ''гопник'' паходзіць ад абрэвіятуры ГОП («Городское общество призора», {{мова-be|«Мескае таварыства нагляду»}}). З тае нагоды, што вылучаных сродкаў не хапала на дапамогу бяздомным асобам і асобам з малым прыбыткам, кліенты дамоў нагляду займаліся бадзяжніцтвам, кленчаньнем, дробнымі крадзяжамі. Праз гэта слова «гопник» набыла значэньне «валацугаў, абадранцаў ды жабракоў», яно ў сваю чаргу захавалася і па [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкім перавароце]].

Згодна са зьвесткамі «Вялікага тлумачальнага слоўніку расейскае мовы» пад рэдакцыяй С. Кузьняцова, «гопник» — «человек из социальных низов; босяк» ({{мова-be|«чалавек з сацыяльных нізоў; басяк»}})&lt;ref&gt;Большой толковый словарь русского языка / Гл. ред. С. А. Кузнецов.— СПб.: Норинт, 1998&lt;/ref&gt;. Тлумачальна-словаўтваральны слоўнік расейскае мовы кандыдата [[філялёгія|філялягічных]] навук Тацьцяны Яфрэмавай пад словам «гопник» падае значэньне «опустившийся человек, бродяга»&lt;ref&gt;Ефремова Т. Ф. Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный.— М: Русский язык, 2000.&lt;/ref&gt; ({{мова-be|«чалавек, які апусьціўся; валацуга»}}).

Іншыя вэрсіі выводзяць [[этымалёгія|этымалёгію]] слова «гопнік» паводле іншых гіпотэзаў (якія таксама грунтуюцца на дзяржаўных установах). Так, у канцы ХІХ стагодзьдзя ў памяшканьнях сучаснага гатэлю «Октябрьская», што месьціцца на Лігаўскім праспэкце, было арганізаванае Дзяржаўнае таварыства нагляду ({{мова-ru|«Государственное общество призора», абрэвіятура — ГОП}}), у якое дастаўлялі безнаглядных дзяцей і падлеткаў, якія займаліся дробнымі крадзяжамі і хуліганствам. Па кастрычніцкім перавароце ў будынку арганізацыі з гэтымі ж мэтамі быў арганізаваны Дзяржаўны інтэрнат [[пралетарыят]]у. Паводле вэрсіі гэтай этымалёгіі, колькасьць злачынцаў малога ўзросту ў гэтым раёне павялічылася ў некалькі разоў, а ў асяродку месьцічаў зьявіўся панятак ''гопники'', якім пазначалі жыхароў таварыства; сама назва ўзьнікла ад расейскае абрэвіятуры назвы ўстановы. Паўстаў выраз «количество гопников измеряется в лигах» ({{мова-be|«колькасьць гопнікаў вымяраецца ў лігах»}}), у асяродку жыхароў [[Петраград]]у (а потым — [[Ленінград]]у) зьявілася завядзёнка пытацца ў малавыхаваных людзей фразаю «Вы что, на Лиговке живёте?» ({{мова-be|«Вы што, на Лігаўцы жывяце?»}})&lt;ref&gt;Н. А. Синдаловский «Книга Перемен. Судьбы петербургской топонимики в городском фольклоре» Издатель: Центрполиграф {{ISBN|978-5-9524-4315-0}} Год: 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://walkspb.ru/ulpl/ligovskiy_pr.html Лиговский проспект — Прогулки по Петербургу]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Як адзначае Аляксандар Сідараў, у канцы 1920-х гадоў г. зв. «''босяцкая братия''» словам «гоп» называла начлежкі, а іх насельнікаў — словам ''гопники'', ''гопа''&lt;ref name=fima /&gt;. Сідараў засяроджвае ўвагу на сюжэце аповесьці Л. Панцялеева ды Рыгора Бялых «Рэспубліка ШКІД», у якой настаўніца, жадаючы напалохаць выхаванцаў, прыкрыквае на іх: «Вы у меня побузите только. Я вам… Гопа канавская!» ({{мова-be|«Вы ў мяне пабузіце адно. Я вам... Гопа канаўская!»}}). Апавядаючы пра вандроўкі аднога з герояў твору, аўтары ўзгадваюць пра гэта з ужываньнем слова ''гопничал''&lt;ref name=fima /&gt;{{Заўвага|Як і іншыя жаргонныя словы, пры засваеньні беларускай мовай падлягае толькі даслоўнай трансьлітарацыі і адаптацыі расейскага канчатка дзеяслова ў трэцяй асобе адзіночнага ліку на беларускі ''-аў'', а таму не перакладаецца.}}. Разважаючы наконт паходжаньня слова, Сідараў таксама зьвяртае ўвагу на распаўсюджаны выраз ''гоп-компания'', што атаясамліваецца са словам «гопник», і якое мае значэньне «вясёлага зборышча людзей ня надта сур'ёзных і надзейных, на якіх лепей не спадзявацца ў надзейнай справе»&lt;ref name=fima /&gt;. Таксама зьвязаны з гэтым словам і тэрмін ''гоп-стоп'', які пазначае вулічны [[рабунак]].

На думку Е. Калугінай, слова «гопник» можа мець значэньне «прымітыўны, малаадукаваны малады чалавек». [[сацыялёгія|Сацыёляг]] Альбіна Гарыфзянава характарызуе гопнікаў як «неадукаваных людзей, культурна адсталых, абсалютна не талерантных»&lt;ref&gt;''Дарья Золотухина.'' [https://web.archive.org/web/20120216200711/http://www.expert.ru/printissues/russian_reporter/2010/43/cennosti_molodezhi/ Комикс новой жизни] // Русский репортёр, № 43 (171), 4 ноября 2010&lt;/ref&gt;. Расейскімі сацыёлягамі Ўладзімерам Дабраньковым і Альбэртам Краўчанкам адзначана, што слова «гопник» зьяўляецца вытворным ад ''гоп'' — жаргоннага слова жабракоў, што ўвабралі ў сябе элемэнты крымінальнае культуры, і якое пазначала «знаходжаньне ў начлежцы»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Добреньков В. И., Кравченко А. И.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2000| url = http://lib.socio.msu.ru/l/library?e=d-000-00---001ucheb--00-0-0-0prompt-10---4------0-1l--1-ru-50---20-help---00031-001-1-0windowsZz-1251-10&amp;a=d&amp;c=01ucheb&amp;cl=CL1&amp;d=HASH4750bc6d894df9ec949ed2| копія = http://web.archive.org/web/20090520073352/http://lib.socio.msu.ru/l/library?e=d-000-00---001ucheb--00-0-0-0prompt-10---4------0-1l--1-ru-50---20-help---00031-001-1-0windowsZz-1251-10&amp;a=d&amp;c=01ucheb&amp;cl=CL1&amp;d=HASH4750bc6d894df9ec949ed2| дата копіі = | загаловак = Социология: В 3 т. Т. 2: Социальная структура и стратификация.| фармат = | назва праекту = | выдавец = М.: ИНФРА-М| дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Блізкімі паводле значэньня словамі і тэрмінамі зьяўляюцца ''урлы'', «[[хуліганства|хуліганы]]», ''шпана'', ''вулічныя пацаны'', «дваровыя банды», «[[люмпэн-пралетарыят|люмпэн]]ы».

У іншых мовах, якія не карыстаюцца запазычаньнем з расейскае мовы альбо маюць свае тэрміны, існуюць свае аналягічныя тэрміны для пазначэньня прадстаўнікоў падобных субкультураў альбо блізкіх да іх. Напрыклад, [[ангельская мова|ангельскае]] ''[[chav]]'' (шырока выкарыстоўванае прыніжальнае [[слэнг]]авае слова, што азначае маладых людзей зь нізкім [[сацыяльны статус|сацыяльным статусам]] і якія звычайна носяць «[[брэнд]]авае» [[спорт|спартовае]] адзеньне&lt;ref name=brit /&gt;, што таксама характэрна для гопнікаў), [[летувіская мова|летувіскае]] ''forsai'', [[латыская мова|латыскае]] ''urla'' і г.д.

== Характарыстыка ==
У якасьці ўстойлівага выразу, прсутнага ў расейскай мове, слова зьявілася ў 1980-з гадох датычна прадстаўнікоў моладзі, для якіх вулічны [[крадзеж]] маёмасьці, на думку расейскае дасьледніцы Алены Бяссонавай, ''«часткаю іміджу крыміналізаванае супольнасьці, спосабам забаваў і падтрыманьня аўтарытэту»''. Як мяркуе Бяссонава, у 1990-х гадох зьявіліся г.зв. «гопы», для якіх усё характэрнае для жыцьця іхных «прабацькоў», да якіх аўтарка залічвае асобаў з крымінальным мінулым, стала ''«свайго кшталту філязофіяй жыцьця, сьветапоглядам, спосабам пазыцыянаваць сябе ў грамадзтве»''. Бяссонава адзначае, што «для сучаснага гопа, перадусім, важней напалохаць і прынізіць чалавека, зазнаць над ім сваю ўладу, а потым ужо — просвоіць ягоныя грошы»&lt;ref name=bessonova /&gt;. Блізкасьць да крымінальнага сьвету стала прычынаю ўжываньня [[крымінальны жаргон|зладзейскага жаргону]] і [[абсцэнная лексыка|ненарматыўнае лексыкі]].

З пункту сацыяльнага гледзішча прадстаўнікі субкультуры звычайна паходзяць з ускраінаў прамысловых местаў. Большасьць гопнікаў выйшла зь бедных, малазабясьпечаных сем’яў&lt;ref name=bessonova /&gt;. Імідж ды паводзіны тыповага прадстаўніка гэтае субкультуры прадстаўляюць сабою пародыю на прадстаўнікоў крымінальнага сьвету Расеі ды іншых краінаў СНД пэрыяду 1990-х гадоў. Так, напрыклад, непасрэдна ад прадстаўнікоў крымінальнага сьвету гопнікі запазычылі звычку ўжытку чорных скураных куртак і спартовых трыко, а таксама сталі займацца дробнымі крадзяжамі і вымагальніцтвам грошай.

Прадстаўнікі субкультуры гопнікаў звычайна характарызуюцца выражанай [[агрэсія]]й супраць чальцоў грамадзтва, арыентаваных на заходнія каштоўнасьці (звычайна, супраць арыентаваных на заходнюю культуру «нефармалаў»), а таксама пагардлівым стаўленьнем да г.зв. ''лахоў'' — усіх прадстаўнікоў грамадзтва, якія не прытрымліваюцца ''пацанскіх паняткаў'' ({{мова-ru|пацанские понятия}}): негалосных правілаў паводзінаў, якія склаліся ў крымінальным асяродзьдзі.

Як адзначае Раміль Ханіпаў, ''«Мескі цэнтар па прафіляктыцы безнагляднасьці ды нарказалежнасьці непаўнагадовых Санкт-Пецярбургу пазначае гопнікаў у якасьці „нефармальных аб'яднаньняў” і ўлучае іх да разьдзелу „агрэсівы”. Дыскусіі інтэрнэт-форумаў кажуць пра ўзровень разьвіцьця гэтых нефармальных аб’яднаньняў наступным чынам: „...ад [[Калінінград]]у да [[Уладзівасток|Ўладзівастоку]] гопнікі і за цяперашнім часам зьяўляюцца найраспаўсюджанай формаю моладзевых аб'яднаньняў”, а ўсе выкарыстоўваныя крыніцы падкрэсьліваюць яскрава выражаны крымінальны і групавы характар дадзенае субкультуры: „Пераважна гэта бойкі, рабункі, наезды, якія накіраваныя на здабычу грошай..., алькаголь ды цыгарэты”»''&lt;ref name=&quot;socident&quot; /&gt;.

Кіраўнік [[Масква|маскоўскага]] аддзяленьня расейскае партыі [[ЛДПР]] О. Лаўроў заяўляў, што гопнікі складаюць вызначаную частку выбарчае базы ягонае партыі&lt;ref name=&quot;kp-exile&quot;&gt;[http://www.kp.ru/daily/23915.4/68429/ Марк Эймс и Яша Левин. В&amp;nbsp;поисках гопников: Exile устраивает сафари в России] // The Exile, перевод InoPressa.ru, 07 июня 2007&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Мы лічым, што гопнікі — наймагутная ў Расеі палітычная сіла. Людзі з нас сьмяюцца, называюць нас партыяй маргіналаў: гопнікаў, злодзеяў, валацугаў ды п'яніцаў. Але, разумееце, гэта ўсе людзі, чые інтарэсы ніхто больш не прадстаўляе. Мы стварылі нашыя пункты на чыгуначных вакзалах, і за некаторым часам мы мелі мільён сябраў. Калі мы высунулі Малышкіна кандыдатам у прэзыдэнты на выбарах 2004 году, людзі былі ў шоку. Ну так, ён, вядома, не інтэлектуал, але гопнікі за яго прагаласуюць.}}

Доктар сацыялялгічных навук, дырэктар праекту «Новое поколение» фонду «Общественное мнение» Ларыса Паўтава ў 2009 годзе меркавала, што «гапата» — гэта ня менш за 25% ад сучаснае моладзі. Ларыса Паўтава мае на ўвазе пад гэтым тэрмінам маладых людзей, якія не імкнуцца ні да якое мэты і якія знаходзяць сябе ў масе падобных сабе&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 кастрычніка 2009| url = http://www.govoritmoskva.ru/articles.php?id=4144&amp;cat=4| копія = http://web.archive.org/web/20100425154945/http://www.govoritmoskva.ru/articles.php?id=4144&amp;cat=4| дата копіі = | загаловак = Современная молодёжь| фармат = | назва праекту = Говорит Москва| выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У адрозьненьне ад большасьці нефармальных аб’яднаньняў моладзі (напрыклад, [[гіпі]], [[панк]]аў, [[ралевікі|ралевікоў]]), гопнікі не надавалі астатняму насельніцтву будзь-якіх назваў і не вылучалі сябе ў асобную групу адносна ўсяго насельніцтва&lt;ref name=&quot;novayagazeta&quot;&gt;''Павел Каныгин.'' [https://web.archive.org/web/20130901221133/http://www.novayagazeta.ru/society/40276.html Гопники] // Новая Газета, № 33, 12 Мая 2008 г.&lt;/ref&gt;, з чаго вынікае, што яны ніколі не ўсьведамлялі сябе як [[субкультура|субкультуру]].

У большасьці моладзевых субкультураў характэрнае адмоўнае стаўленьне да гопнікаў, якое даходзіць нават да крайняга [[антаганізм]]у.

Дасьледніца Алена Бяссонава адзначае, што напачатку [[перабудова|перабудовы]] гопнікі былі адзінымі з моладзевага асяродзьдзя, хто не цікавіўся ніякаю музыкай&lt;ref name=bessonova /&gt;. Пазьней прадстаўнікі субкультуры былі схільныя да блатное музыкі, расейскага шансону (у прыватнасьці, творчасьці [[Міхаіл Круг|Міхаіла Круга]], гурту «Бутырка»). Таксама шматлікія прадстаўнікі аддаюць перавагу ''папсе'' (поп-музыцы) і ''пацанскаму'' [[рэп]]у.

== Стэрэатыпныя ўяўленьні пра гопнікаў ==
{{Абсцэнная лексыка|сэкцыя}}

Рознымі аўтарамі адзначаецца шэраг стэрэатыпаў датычна гопнікаў, якія распаўсюджаныя ў грамадзтве і вядомыя ў ім як асноўныя і характэрныя асаблівасьці дадзенае субкультуры. Напрыклад:

* Большую частку вольнага часу бавяць на вуліцы або ў падваротнях, пад’ездах&lt;ref name=&quot;socident&quot;&gt;Ханипов Р. [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Гопники» — значение понятия, и элементы репрезентации субкультуры «гопников» в России] // [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Social Identities in Transforming Societies»]&lt;/ref&gt;, іншымі ўлюбёнымі месцамі, дзе прадстаўнікі гэтае субкультуры бавяць час, ёсьць паркі, сквэры, старыя мескія двары, прыпынкі транспарту, гаражы, дворыкі ля дзіцячых садкоў, цёмныя дворыкі.
* Не азначаюць сябе тэрмінам ''гопнікі'', не ўсьведамляюць сваёй прыналежнасьці да субкультуры гопнікаў, а таксама не ўсьведамляюць свае групоўкі як субкультуры навогул. Замест гэтага называюць сябе ''пацаны'', ''рэальныя пацаны'', ''чёткие пацаны'' і г.д.
* Маюць звычку сядзеньня на кукішках (''на корта́х'', ''на карташах'', ''на крабе''), звычка паходзіць зь месцаў зьняволеньня&lt;ref name=&quot;socident&quot; /&gt; альбо атаясамліваецца зь імі.
* Гопнікі звычайна прытрымліваюцца разьвязнае хады і разам з гэтым агрэсіўнае стаўленьне да мінакоў: пільны погляд (непрымальны для незнаёмай асобы), няветлівыя звароты, рэзка правакацыйныя фразы, што задаюцца з мэтаю атрымаць нагоду на разьвязаньне канфліктнае сытуацыі (прыкладам, ''«Ты чё такой дерзкий?»'', ''«Чё смотришь?!»'', ''«Ты кто такой по жизни?»'', ''«Ты с какого района?»'' і г.д.)&lt;ref name=&quot;socident&quot; /&gt;.
* Пры камунікацыі зь іншымі прадстаўнікамі грамадзтва выкарыстоўваюць фразы, каб распачаць вымагальніцтва грошай ды іншых каштоўнасьцяў (напрыклад, ''«Слышь, мелочи не найдётся?»'', ''«Попрыгай!»'' (каб вызначыць наяўнасьць у ахвяры дробных, мэталёвых грошай)).
* Ужываньне насеньня [[сланечнік]]а (''семки'', ''сэмки'', ''семачки''), пры гэтым сланечнікавая шалупіна, якая ўтвараецца ў працэсе спажываньня насеньня, сплёўваюцца на асфальт або падлогу&lt;ref name=&quot;socident&quot; /&gt;.
* Для прадстаўнікоў субкультуры гопнікаў зьяўляецца характэрнай зьява [[гамафобія|гамафобіі]], што, у прыватнасьці, выражаецца ўжыткам словаў «пидор», «гомосек», «петух» датычна нават тых, хто не зьяўляецца геем, а, напрыклад, выкарыстоўвае ў адзеньні стыль унісэкс, не адпавядае ўсталяваным у асяродку гопнікаў канонам зьнешняга выгляду, паводзінаў і г.д.
* У маўленьні гопнікі часьцяком карыстаюцца [[словы-паразыты|словамі-паразытамі]], напрыклад, «короче», «типа» и «слышь» («сышишь», «сышь»), «бля», «ёпт» («ёпта»).
* Трыманьне цыгарэты за вухам&lt;ref name=bessonova /&gt;.
* У вулічных канфліктах могуць ужываць біты, кастэты, іншую халодную зброю, пнэўматычную зброю, а таксама іншыя падручныя сродкі.
* Адзначаецца характэрнае [[адзеньне]] і [[абутак]]: спартовае адзеньне і абутак (у прыватнасьці, [[красоўкі]], трэніровачныя порткі, алімпійка (майстарка), часам з капюшонам&lt;ref name=bessonova /&gt;), куртка са «скуры», у асобных выпадках абутак (туфлі, часта астраносыя) нацягваюцца пад спартовы касьцюм. У руках круцяць запальнічкі, пацеркі-«балтухі», часам вырабленыя ў месцах пазбаўленьня волі. На галаве носіцца кепка (у прыватнасьці, папулярная «качачка»), бэйсболка або васьміклінка; падчас зімы — спартовая шапка-«підарка» (іншая назва — «гандонка»).
* Прычоска пад «паўбокс» або «вожыкам», часьцей за ўсё — вельмі каротка альбо ўвогуле «пад ноль». Папулярныя пярсьцёнкі-пячаткі, залатыя ланцужкі, пацеркі.
* Некаторая частка насельніцтва паставіла «таўро» на спартовай вопратцы — на іх думку, часьцей за ўсё гопнікі носяць курткі Adidas, а таксама некаторую іншую прадукцыю гэтае маркі. У 1990-х гадах серад гопнікаў былі папулярныя падробкі вядомых марак адзеньня з надпісамі, якія былі зьнешне падобныя на лягатып арыгіналу: ''«Nice»'' (замест «Nike»), ''«Abibas»'' (замест «Adidas»), ''«Reebak»'' (замест «Reebok»). Падробкі такога кшталту набылі папулярнасьць праз свой танны кошт і вялікую даступнасьць, чым у арыгінала.
* Гопнікі часта вельмі цікавяцца баявымі відамі [[спорт]]у: [[бокс]]ам, [[каратэ]], рукапашны бой і г.д., пры гэтым мала хто зь іх сур’ёзна займаецца спортам. Звычайна гопнікам стае ведаў некалькіх прыёмаў, каб мець перавагу ў бойцы зь непадрыхтаваным чалавекам. Разам з гэтым яны асуджальна ставяцца да «мірных» вулічных відаў спорту — скейтбордынгу, брэйк-дансу, апошні від спорту выклікае ў гопнікаў асаблівую непрыязнасьць з прычыны свайёй прыналежнасьці да субкультуры [[гіп-гоп (субкультура)|гіп-гоп]]у.

== Ужытак слова ў палітычных мэтах ==
На думку некаторых публіцыстаў, грамадзкіх дзеячоў і назіральнікаў, з канца першае дэкады XXI стагодзьдзя ў [[СМІ]], выступах расейскіх журналістаў, пісьменьнікаў, апазыцыйных палітыкаў стала гучаць, як лічаць аўтары меркаваньня, ідэалягічнае клішэ «ликующая гопота» ({{мова-be|«гапата, што моцна ўзрадаваная»}}). На думку аўтараў, пры дапамозе гэтага эпітэту яны характарызавалі ўдзельнікаў разнастайных моладзевых масавых арганізацыяў, што падтрымліваюць палітычны курс уладаў Расеі. Упершыню яно, на думку аўтараў меркаваньня, зьявілася 29 студзеня 2008 году ў газэце «Коммерсант» у артыкуле пра расейскі рух «Наши»&lt;ref name=&quot;chu&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=846635 «Наши» стали чужими] Коммерсант, № 12(3829), 27 января 2008&lt;/ref&gt;.

2 лютага гэтага ж году расейскі пісьменьнік, тэле- ды радыёвядучы Віктар Шэндэровіч у сваёй аўтарскай радыёпраграме «Плавленый сырок», у іранічным сэнсе выкарыстоўвае новы эпітэт&lt;ref&gt;''Виктор Шендерович.'' [http://www.shender.ru/syrok/?date=20080202 Плавленый сырок] // www.shender.ru&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Актывісты «Greenpeace» сур'ёзна ўсхваляваныя сытуацыяю ў расейскай глыбінцы, — інфармуе чытачоў часопіс «Хомячки на марше». Прыручаныя, але выкінутыя колішнімі гаспадарамі на вуліцу гэтак званыя «[[Наши]]» крочаць цяпер лясамі ды ўскраінамі местаў, зьбіваюцца ў зграі ды ладзяць шумныя мітынгі на ўзьлесьсях. Адлоў брадзячае гапаты ды наступныя спробы навучыць іх чытаньню, пісьмовасьці і карыснай працы вынікаў пакуль не прынесьлі}}

Пазьней словаспалучэньне актыўна выкарыстоўвалася праз [[СМІ]], палітыкамі ды блогерамі. Прычым, калі першапачаткова яно ўжывалася толькі ў нэгатыўным сэнсе датычна руху «Наши», то затым стала ўжывацца шырэй.

19 верасьня 2009 году ў артыкуле калюмніста Паўла Сьвяцянкова пад выразам «ликующая гопота» мелася на ўвазе «рэакцыйная сіла, што стаіць на шляху перавароту»&lt;ref&gt;''Святенкова П.'' [http://www.apn.ru/publications/article21960.htm Аура Медведева. Биоагроэкополис] // www.apn.ru&lt;/ref&gt;.

Гэтага ж году, 10 красавіка, у часопісе «Русский Обозреватель» упершыню зьявіўся матэрыял з выкарыстаньнем трывалага выразу, што не датычыцца да палітычных дзеячоў Расеі. У гэтым матэрыяле ягоны аўтар, Ягор Халмагораў, распавядаў пра масавыя беспарадкі ў [[Кішынёў|Кішынёве]], сам матэрыял меў загаловак «За что ликующая гопота умучила светофорчик?»&lt;ref&gt;''Егор Холмогоров.'' [https://web.archive.org/web/20090416011925/http://www.rus-obr.ru/day-comment/2510 За что ликующая гопота умучила светофорчик?] //www.rus-obr.ru&lt;/ref&gt; ({{мова-be|«Завошта ўзрадаваная гапата закатавала сьветлафорчык?»}}). 10 кастрычніка 2009 году ў шэрагу рэгіянальных парталаў Расеі зьявілася інфармацыя, прысьвечаная канфлікту рэдакцыі калінінградзкага інфармацыйнага сайту з колішнім кіраўніком мясцовага аддзяленьня моладзевага руху «Идущие вместе» ды ўдзельнікам форуму «Селигер 2009» Канстанцінам Мінічам, якая мела загаловак «Контроль над „Калининград. Ru“ пытается получить „ликующая гопота“»&lt;ref&gt;[http://www.angrapa.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=705&amp;Itemid=44 Контроль над «Калининград. Ru» пытается получить «ликующая гопота»] // www.angrapa.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130508222458/http://kaliningrad.net/news/news_16601.html Контроль над «Калининград. Ru» захватила «ликующая гопота»] // kaliningrad.net&lt;/ref&gt; ({{мова-be|«Кантроль над „Калининград. Ru“ спрабуе атрымаць „узрадаваная гапата“»}}).

Ва [[Украіна|Ўкраіне]] палітычнае клішэ выкарыстоўвалася апанэнтамі кандыдата ў прэзыдэнты [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] падчас перадвыбарчае кампаніі канца 2009 году, так яны звалі прыхільнікаў [[Партыя Рэгіёнаў|Партыі Рэгіёнаў]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091017062417/http://www.ua-today.com/modules/myarticles/article_storyid_26104.html Ликующая региональная гопота радостно обсосала прокол Тимошенко с Иваном Франко] // www.ua-today.com&lt;/ref&gt;.

== Адлюстраваньне ў масавай культуры ==
=== Фільмаграфія ===
* «Мяне завуць Арлекіна» ({{мова-ru|«Меня зовут Арлекино»}}, 1988 год)
* «Адысэя» ({{мова-ru|«Одиссея»}}, 1989 год)
* «Хлопцы са сталі» ({{мова-ru|«Парни из стали»}}, 2004 год)
* «Даеш моладзь!» ({{мова-ru|«Даёшь молодёжь!»}}, 2004 год)
* «Бумэр. Фільм другі» ({{мова-ru|«Бумер. Фильм второй»}}, 2006 год)
* «Рэкетыр» ({{мова-ru|«Рэкетир»}}, 2007 год)
* «Чужая» ({{мова-ru|«Чужая»}}, 2010 год)
* «Рэальныя хлопцы» ({{мова-ru|«Реальные пацаны»}}, 2010 год)
* «Гоп-стоп» ({{мова-ru|«Гоп-стоп»}}, 2010 год)
* Дакумэнтальны фільм з цыклю «[[Следствие вели…]]» пад назваю «Прага да сьмерці» ({{мова-ru|«Жажда смерти»}}), прысьвечаны байцу, які забіваў хуліганаў і гопнікаў.

=== Літаратура ===
* «Гопнікі» ({{мова-ru|«Гопники»}}) — кніга (аповесьць і 6 расказаў) беларускага пісьменьніка Ўладзімера Казлова.

=== Музыка ===
Тэматыцы субкультуры гопнікаў і яе прадстаўнікам прысьвечана шмат музычных твораў. Адна зь першых згадак гопнікаў адзначаная ў песьні савецкага эстраднага артыста ды сьпеавака Леаніда Ўцёсава «Гоп со смыком» зь ягонага рэпэртуару 1929—1933 гадоў. Таксама шырокую вядомасьць набыла песьня «Гопники» савецкага рок-музыканта Майка Навуменкі ды гурту «Зоопарк» (1984).

Серад песень, якія так ці іначай закранаюць гэтую тэматыку, таксама адзначаюцца (у дужках — назва гурту або выканаўца):

* «Гоп-стоп» («Сектор газа»)
* «Гопник» («Бен Ганн»)
* «Долой Гопоту» («Бригадный подряд»)
* «Реппер Гоня и гопник Личинка» («Красная Плесень»)
* «Местные» («Сектор газа»)
* «Блюз бродячих собак» («Секрет»)
* «Раскачаем этот мир» («Ария»)
* «Быдло» («CG Bros»)
* «Пацаны» («Chiliбомберс»)
* «Иди в отмах» («Lumen»)
* «Гопники» («АзЪ»)
* «Дети Сатаны» («Bad Balance»)
* «Разбуди зверя» («Виконт»)
* «Гопники» («Разные люди»)
* «Бум!» («ТТ-34»)
* «Финки» («ЯйцЫ Фаберже»)
* «Районы-кварталы» (гэты ж гурт)
* «Псы с городских окраин» («Чайф»); пры гэтым назва песьні нярэдка выкарыстоўваецца ў якасьці пазначэньня моладзевае вулічнае злачыннасьці&lt;ref&gt;Напрыклад: Петелин Г. [https://web.archive.org/web/20081205023301/http://www.ruscourier.ru/archive/2404 Псы городских окраин: на Россию накатила новая волна молодёжной преступности] // Русский курьер.&lt;/ref&gt;
* «Палюбила гапара» («[[Разьбітае сэрца пацана]]»).

Амэрыканскі музыкант Дэвід Браўн прысьвяціў новы альбом «Teenage Summer Days» гурту Brazzaville расейскім гопнікам&lt;ref&gt;[http://www.infox.ru/afisha/music/2009/11/20/brazzaville.phtml «Brazzaville заступится за гопников»]&lt;/ref&gt;.

У жанры г.зв. ''блатной песьні'' гопнікі ды іхная дзейнасьць апісваецца станоўча. Сярод такіх песень вылучаюцца «Гоп-стоп» (вядомая ў выкананьні савецкага ды расейскага аўтара-выканаўца ды сьпевака Аляксандра Разэнбаўма) і «Гоп со смыком» (вядомая ў выкананьні савецкага й расейскага музыкі і сьпевака Андрэя Макарэвіча ды савецкага й расейскага саксафаніста і джазмэна Аляксея Казлова).

У 2000-х гадах зьявіліся артысты ды калектывы, уся творчасьць якіх прысьвечаная парадаваньню тыповых рысаў гопнікаў і іхных хуліганскіх паводзінаў у стылі г.зв. ''пацанскага рэпу'': гурты «Гопота», «Gopnik» (Украіна), «Чорные GUN Доны», «a.b.i.b.a.s», «ОПГ», «Бешеные псы», «АК-47», выканаўца Рэпер Сява ды гоп-панк калектыў «Холодный Дом»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100524115936/http://rock.sumy.ua/xd/ Команда: «Холодный дом»]&lt;/ref&gt;.

У кліпе сьпевакоў Патапа ды Насьці Каменскіх «У нас на раЁне» у пачатку ды ў канцы выступаюць рэзыдэнты «Comedy Club UA», што гуляюць ролю гопнікаў, у 2009 годзе на ўкраінскім міжнародным музычным тэлеканале М1 буднямі а 17 гадзіне выходзіла праграма «На РаЁне», вядучымі якой былі тыя самыя гопнікі з кліпу «У нас на раЁне».

У 2011 годзе радыё «Рэкорд» (Record Radio) выпусьціла зборнік «ГопFM Pump», які зьмяшчаў музыку пераважна расейскіх музыкаў у стылі пампін-хаўз. Зборнік заснаваны на музыцы з тэматычнае вечарыны «ГопFM»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110805151314/http://www.radiorecord.ru/gopfm/ Сайт проекта ГопFM]&lt;/ref&gt;.

Таксама расейскую назву «Гопота» мае расейскі музычны гурт зь места [[Санкт-Пецярбург]].

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Фима Жиганец.'' [http://www.lib.ru/NEWPROZA/SIDOROV_A/fima_zhemchug.txt Жемчужины босяцкой речи.] — Ростов-на-Дону: Феникс, 1999
* ''Козлов В.'' Гопники. — М.: Ad Marginem, 2002. — 288 стр. — {{ISBN|5-93321-041-2}}
* ''Александр Шерман''. [https://web.archive.org/web/20090210023326/http://rwcdax.here.ru/gopnik.htm «В челюсть!» Исследование природы гопника и сопряжённых явлений]
* ''Ханипов Р. А.'' [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Гопники» — значение понятия, и элементы репрезентации субкультуры «гопников» в России] // [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ Social Identities in Transforming Societies]
* ''Александр Паршиков.'' [https://web.archive.org/web/20130316031303/http://www.molodoi-gazeta.ru/article-4361.html Гопники — тоже субкультура?] // www.molodoi-gazeta.ru
* ''Владимир Богомяков.'' [https://web.archive.org/web/20130826161957/http://bg.ru/ Не говори гоп. Субкультура, растворившаяся в толпе] // [https://web.archive.org/web/20130826161957/http://bg.ru/ Большой город], № 7 (204), 2008
* ''Марк Эймс, Яша Левин.'' [https://web.archive.org/web/20121102181649/http://www.exile.ru/articles/detail.php?ARTICLE_ID=8589&amp;IBLOCK_ID=35&amp;phrase_id=21613 Meet The Gopniks: An Exile Safari] // www.exile.ru
* ''Дмитрий Чегин.'' [https://web.archive.org/web/20090913091618/http://www.rus-obr.ru/cult/2199 Теория происхождения и эволюции «гопников»] // www.rus-obr.ru
* ''Марк Эймс, Яша Левин.'' [http://kp.ru/daily/23915.4/68429/ Куда ты делся, русский гопник?] // kp.ru

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://lurkmore.to/Гопник| копія = | дата копіі = | загаловак = Гопник — Lurkmore| фармат = | назва праекту = Lurkmore| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = Артыкул пра зьяву гопнікаў у расейскамоўнай інтэрнэт-энцыкляпэдыі інтэрнэт-мэмаў і субкультураў Lurkmore}}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://lurkmore.to/ГСР| копія = | дата копіі = | загаловак = ГСР — Lurkmore| фармат = | назва праекту = Lurkmore| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = Артыкул пра слэнг сбкультуры гопнікаў у расейскамоўнай інтэрнэт-энцыкляпэдыі інэтрнэт-мэмаў і субкультураў Lurkmore}}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://urlas.ru/| копія = | дата копіі = | загаловак = Гопники, быдло, пацаны - URLAS.RU| фармат = | назва праекту = Гопники, быдло, пацаны - URLAS.RU| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 чэрвеня 2007| url = http://www.newsru.com/russia/07jun2007/gopniki.html&amp;country=Russia| копія = | дата копіі = | загаловак = Exile рассказывает о вымирающей субкультуре гопников| фармат = | назва праекту = Новости NEWSru.com| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 ліпеня 2008| url = http://adelanta.info/news/england12/index2008/07/17/3090.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Британский исследовательский центр предлагает отказаться от слова &quot;гопник&quot;| фармат = | назва праекту = Англия, Великобритания: энциклопедия, новости, фото. Всё об Англии и про Англию. Аделанта| выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = Елена БЕССОНОВА| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Не говори «гоп», пока его не перепрыгнешь…| фармат = | назва праекту = Саратовский Расклад| выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сьнежня 2012| url = http://gtmarket.ru/laboratory/expertize/2007/1542| копія = | дата копіі = | загаловак = Российская гоп-культура — перспективный сегмент для маркетологов| фармат = | назва праекту = Центр гуманитарных технологий. Гуманитарные технологии и развитие человека. Экспертно-аналитический портал| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = Елена Омельченко| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 23 траўня 2006| url = http://www.polit.ru/article/2006/05/23/gopniki/| копія = | дата копіі = | загаловак = Ритуальные битвы на&amp;nbsp;российских молодежных сценах начала века, или Как гопники вытесняют неформалов| фармат = | назва праекту = ПОЛИТ.РУ| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = Петерс Янис| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1 верасьня 2008| url = http://newtimes.ru/articles/detail/3664/| копія = | дата копіі = | загаловак = Гопники идут| фармат = | назва праекту = The New Times| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 сьнежня 2007| url = http://info.sibnet.ru/?id=86423| копія = | дата копіі = | загаловак = «Мы подошли из-за угла…»| фармат = | назва праекту = Новости Сибири: Новосибирск Кемерово Красноярск Омск Барнаул Иркутск Томск - Sibnet| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://gopniki.net/| копія = | дата копіі = | загаловак = Виртуальный музей гопников - сайт о гопниках, пацанах, гопники фото, видео — Виртуальный музей гопников| фармат = | назва праекту = Виртуальный музей гопников - сайт о гопниках, пацанах, гопники фото, видео — Виртуальный музей гопников| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-ru}}
* {{Спасылка | аўтар = Тетяна Хома| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = Олександр Хома| дата публікацыі = 2001| url = http://www.ji.lviv.ua/n24texts/homa.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Гоп? Стоп! або про життя-буття одного соцугруповання…| фармат = | назва праекту = Ji Magazine| выдавец = | дата = 1 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}{{ref-uk}}

[[Катэгорыя:Субкультуры]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя субкультуры]]
[[Катэгорыя:Сацыяльныя групы]]
[[Катэгорыя:Стэрэатыпы]]
[[Катэгорыя:Прыніжальныя назвы людзей]]
[[Катэгорыя:Савецкая культура]]</text>
      <sha1>tk8ol0ha15yot1v876o1zqnjwnjrn7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147742</id>
    <revision>
      <id>2699846</id>
      <parentid>2695926</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8200" sha1="3ah35g3loupz2xx709yej7m4vaxw8rl" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Віга
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Віга
|Назва на мове краіны             = Vigo
|Код мовы назвы краіны            = es
|Краіна                           = Гішпанія
|Герб                             = Coat of Arms of Vigo.svg
|Сьцяг                            = Vigo bandera 2.png
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Аўтаномная супольнасьць
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Галісія]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = Правінцыя
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Пантэвэдра (правінцыя)|Пантэвэдра]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 109.1
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 0
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 297332
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2012
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +1
|Летні час                        = +2
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 42
 |Шырата хвілінаў                 = 13
 |Шырата сэкундаў                 = 53
|Даўгата паўшар’е                 = заходняе
 |Даўгата градусаў                = 8
 |Даўгата хвілінаў                = 42
 |Даўгата сэкундаў                = 45
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = http://hoxe.vigo.org/
}}
'''Ві́га''' ({{мова-es|Vigo}}) — горад на паўночным захадзе [[Гішпанія|Гішпаніі]], які месьціцца ў аўтаномнай супольнасьці [[Галісія]]. Мае выхад да [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. Віга зьяўляецца самым густанаселеным горадам у Галісіі, і займае 14-ы радок паводле гэтага паказчыку ў Гішпаніі.

== Гісторыя ==
У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] Віга быў невялікай вёскай, якая месьцілася на тэрыторыі [[партугальская мова|партугаламоўных]] суседніх гарадоў, як то [[Туі]]. Вёска некалькі разоў пацярпела ад нападаў [[вікінгі|вікінгаў]]. Тым ня менш, колькасьць жыхароў была настолькі малая, што Віга нават не лічыўся рэальнай вёскай да, прыкладна, [[15 стагодзьдзе|XV стагодзьдзя]].

На працягу [[16 стагодзьдзе|XVI]] і [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзяў]], Віга быў атакаваны некалькі разоў. У 1585 і 1589 гадох [[Фрэнсіс Дрэйк]] зьдзейсьніў набег на места й часова яго заняў, у выніку чаго шматлікія будынкі былі спаленыя. Празь некалькі дзесяцігодзьдзяў турэцкі флёт паспрабаваў напасьці на горад. З-за такой вялікай колькасьці набегаў у 1656 годзе вакол гораду былі пабудаваны сьцены. Да гэтага часу яны часткова захаваліся.

За гэты час, нягледзячы на сталыя атакі гораду, Віга пашырыў [[гандаль]], дзякуючы чаму яму быў дадзены шэраг прывілеяў ад каралёў Гішпаніі. У 1808 годзе францускае войска заваявала Гішпанію, але Віга заставаўся нескараным да студзеня 1809 году. Горад таксама быў першым горадам Эўропы, які вызваліўся ад францускага панаваньня. У выніку гэты дзень, 28 сакавіка, штогод у Віга адзначае як дзень вызваленьня.

== Эканоміка ==
Віга зьяўляецца адным зь вядучых прамысловых раёнаў у Галісіі. У горадзе маюцца аўтамабільныя заводы, [[вэрф]]ы й дапаможныя вытворчасьці. У Віга разьмешчаны завод [[PSA Peugeot Citroën]], які за 2007 год выпусьціў у агульнай складанасьці 545 тысячаў аўтамабіляў, зь якіх больш за 82% былі прададзеныя за межы Гішпаніі.

== Гарады-сябры ==
* [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргентына]]
* [[Каракас]], [[Вэнэсуэла]]
* [[Ляс-Пальмас]], [[Гішпанія]]
* [[Нарсак]], [[Грэнляндыя]]
* [[Дуранга (Дуранга)|Дуранга]], [[Мэксыка]]
* [[Порту]], [[Партугалія]]
* [[Ляр’ен]], [[Францыя]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080905130607/http://www.vigo.org/ Афіцыйны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20131024211006/http://www.vigo.com/map/ Мапа Віга]
* [http://www.vigoenfotos.com/ Фатаздымкі гораду]

[[Катэгорыя:Віга| ]]</text>
      <sha1>3ah35g3loupz2xx709yej7m4vaxw8rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вайна Рэчы Паспалітай са Швэцыяй (1600—1611)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149440</id>
    <revision>
      <id>2699773</id>
      <parentid>2471066</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10789" sha1="i2821s9u6iju4uf8m0rk1cqrn5o5ant" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|Назва     = Вайна ВКЛ са Швэцыяй 1600—1611 гадоў
|Частка    = Вайна Рэчы Паспалітай са Швэцыяй 1600—1611 гадоў
|Выява     = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg
|Подпіс да выявы  = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ і Польшчы
|Дата      = 1600—1611
|Месца     = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]])
|Прычына   = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за швэдзкі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманляндзкга]]
|Вынік     = перамір’е
|Тэрытарыяльныя зьмены =
|Супернік1 = [[Файл:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швэцыя]]
|Супернік2 = [[Файл:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]]
|Камандуючыя1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],&lt;br /&gt;[[Карл IX (кароль Швэцыі)|Карл IX]],&lt;br /&gt;[[Андэрс Ленартсан]],&lt;br /&gt;[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфэльд]],&lt;br /&gt;[[Ян Насаўскі]],&lt;br /&gt;[[Арвід Эрыксан Столярм]]
|Камандуючыя2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],&lt;br /&gt;[[Юрген Фарэнсбах]],&lt;br /&gt;[[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштап Радзівіл «Пярун»]],&lt;br /&gt;[[Ян Замойскі]],&lt;br /&gt;[[Станіслаў Жаўкеўскі]]
|Сілы1     = 
|Сілы2     = 
|Страты1   = 
|Страты2   = 
|Агульныя страты  = 
|Дадаткі   = 
}}
{{Бітвы вайны Рэчы Паспалітай са Швэцыяй (1600—1611)}}
'''Вайна́ Рэ́чы Паспалі́тай са Швэ́цыяй у Інфля́нтах 1600—1611 гадо́ў''' была працягам спрэчкі [[Швэцыя|Швэцыі]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] за землі былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфэдэрацыі]], якая стала лягічным працягам дынастычнай барацьбы за швэдзкі каралеўскі трон 1598—1600 гадоў паміж [[Карл IX (кароль Швэцыі)|Карлам Сёдэрманляндзкім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]].

== Прычыны ==
Пасьля сьмерці ў лістападзе 1592 году [[Сьпіс каралёў Швэцыі|караля Швэцыі]] [[Юган III|Югана ІІІ]] ягоная карона перайшла да ягонага старэйшага сына і правамоцнага спадчыньніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасьля каранацыі Жыгімонта Вазы і ягонай жонкі ўтварылася пэрсанальная унія Рэчы Паспалітай і Швэдзкага каралеўства. Але ў выніку інтрыгаў ягонага дзядзькі Карла герцага Сёдэрманляндзкага, які ўзначаліў лютэранскую апазыцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам 1598 году і страціў асабісты дамэн — Фінляндыю ў 1599 г., пасьля чаго быў распрацаваны новы праект нападу сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале зь Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. Пытаньне ўскладнялі прэтэнзіі Жыгімонта ІІІ Вазы на швэдзкі сталец, паколькі Жыгімонт ІІІ Ваза не жадаў пераходзіць у лютэранства і вызнаваў сябе каталіком, тады як швэдзкая арыстакратыя была згодная толькі на лютэранскага манарха.

== Вайна ==

=== Швэдзкі наступ ===
У лістападзе 1599 войскі герцага [[Карл IX (кароль Швэцыі)|Карла Сёдэрманляндзкага]] захапілі [[Нарва (горад)|Нарву]], а да сакавіка 1600 занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвэлі]] і Нарве 19 жніўня 1600 г. высадзілася швэдзкае войска ў 10 000 жаўнераў, да якога далучылася эстляндзкая шляхта і сялянская пяхота, агулам — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыцьцяўляў Карл Сёдэраманляндзкі. Войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах на загад караля быў прызначаны [[Вэндэнскае ваяводзтва|ваявода вэндэнскі]] [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных жаўнераў (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаваньні ад гораду [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[папалітае рушаньне|паспалітага рушаньня]] і [[Татары ВКЛ|татараў ВКЛ]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 жаўнераў.

[[Файл:Karl IX.jpg|міні|Карл IX]]
Пасьля сканчэньня канцэнтрацыі 13 верасьня швэдзкія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвэлю на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з [[Нарва (горад)|Нарвы]] на [[Тарту|Дэрпт]]. Сілы Рэчы Паспалітай былі замалыя, каб адбіцца, але здолелі перамагчы швэдаў у сутычцы 29 верасьня пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана (17 кастрычніка), [[Вільяндзі|Фэлін]] — (3 лістапада), 6 студзеня 1601 году. Пасьля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кесьсю 7 студзеня 1601 г. войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць швэдам, і неўзабаве тыя занялі [[Валміера|Вольмар]].

У лютым 1601 швэды дайшлі да [[Дзьвіна|Дзьвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а 28 сакавіка аблажылі [[Какенгаўз]]. Мескі пасад здаўся 1 красавіка, і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Швэды блякавалі замак 2600 жаўнерамі, а асноўныя сілы адвялі на 30 км на ўсход ад гораду — да [[Эрляа]]. Там Карл Сёдэрманляндзкі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карльсану Юленьельму, а сам зьехаў у Швэцыю.

[[Файл:Krzysztof Mikołaj &quot;the Thunderbolt&quot; Radziwiłł.PNG|значак|Вялікі гетман ВКЛ Крыштап Радзівіл «Пярун»]]

== Храналёгія бітваў ==
* 1600 — [[бітва пад Каркусам]] (29 кастрычніка)
* 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] (15 лістапада)
* 1601 — [[бітва пад Кесьсю]] (7 студзеня)
* 1601 — [[бітва пад Эргле]] (2 чэрвеня)
* 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] (23 чэрвеня)
* 1601 — [[аблога Вольмару]] (18 кастрычніка — 18 студзеня)
* 1602 — [[аблога Фэліну]] (25 сакавіка — 17 траўня)
* 1602 — [[бітва пад Рэвэлем]] (30 чэрвеня)
* 1602 — [[аблога Белага Каменю]] (31 траўня — 30 верасьня)
* 1603 — [[бітва пад Ракверы]] (5 сакавіка)
* 1604 — [[бітва каля Белага Каменю]] (25 верасьня)
* 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] (27 верасьня)
* 1608 — [[аблога Дынамэнту]] (жнівень)
* 1609 — [[аблога Парнавы]] (28 лютага — 2 сакавіка)
* 1609 — [[бітва пад Салісам]] (23—24 верасьня)
* 1609 — [[Бітва над Аа (1609)|бітва каля Даўгаўгрывы]] (6 кастрычніка)

== Літаратура ==
* ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I.
* Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007.
* Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, {{ISBN|83-05-11452-X}}
* [[Павал Ясяніца|Paweł Jasienica]], ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, {{ISBN|83-06-01093-0}}.
* Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, {{ISBN|978-83-11-12034-1}}.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&amp;from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel]
* [https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&amp;from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605]

[[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай і Швэцыі]]
[[Катэгорыя:Войны XVII стагодзьдзя]]</text>
      <sha1>i2821s9u6iju4uf8m0rk1cqrn5o5ant</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валер Анісенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149670</id>
    <revision>
      <id>2699774</id>
      <parentid>2698819</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10457" sha1="i2u79qehgzx3ft2wrpy54x8ndn55ghc" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 	= Валер Анісенка
|арыгінал імя       	= 
|партрэт            	= 
|памер               	= 
|апісаньне           	= 
|імя пры нараджэньні 	= 
|род дзейнасьці      	= беларускі тэатральны [[рэжысэр]] і [[актор]]
|дата нараджэньня    	= {{Нарадзіўся|5|6|1944|1}}
|месца нараджэньня   	= [[Талачын]] 
|грамадзянства       	= Беларусь
|падданства          	= 
|дата сьмерці        	= 
|месца сьмерці       	= 
|бацька              	= 
|маці               	= 
|муж                 	= 
|жонка               	= 
|дзеці               	= 
|узнагароды          	= 
|сайт                	= 
|дадаткова           	= 
|commons             	= 
}}
'''Валер Данілавіч Анісенка''' (нарадзіўся [[5 чэрвеня]] [[1944]] году ў [[Талачын]]е) — беларускі тэатральны [[рэжысэр]], [[актор]] і [[пэдагог]]. [[Заслужаны дзяяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзяяч мастацтваў]] ([[1991]]).

== Жыцьцяпіс ==
Зь юнацкіх гадоў захапляўся тэатральнай дзейнасьцю, быў акторам [[Талачын]]скага народнага тэатру. У [[1965]] годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]]. 

Працаваў акторам у [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|драматычным тэатры імя Якуба Коласа]] ў [[Віцебск]]у ([[1965]]—[[1967]]) і ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Купалаўскім тэатры]] ([[1969]]—[[1977]]). 

У [[1972]] годзе распачаў пэдагагічную дзейнасьць у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце]]. З 1996 году працуе прафэсарам катэдры тэатральнага мастацтва [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў|ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў]]. Дзьве траціны яго выпуску [[2002]] году склалі значную частку трупы [[Рэспубліканскі тэатар беларускае драматургіі|Рэспубліканскага тэатру беларускае драматургіі]].&lt;ref name=&quot;kt&quot;/&gt;

У [[1978]] годзе скончыў вышэйшыя рэжысэрскія курсы пры дзяржаўным інстытуце тэатральнага мастацтва ў [[Масква|Маскве]]. Працаваў галоўным рэжысэрам [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача|Беларускага тэатру юнага гледача]] ([[1979]]—[[1980]]), Тэатра-студыі кінаактора ([[1980]]—[[1982]]), [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] ([[1982]]—[[2000]]), мастацкім кіраўніком (пазьней адначасова і дырэктарам) [[Рэспубліканскі тэатар беларускае драматургіі|Рэспубліканскага тэатру беларускае драматургіі]] ([[2000]]—[[2012]]). У апошнім тэатры выходзіў на сцэну ў якасьці актора.&lt;ref name=&quot;kt&quot;/&gt;

З [[2012]] года — дырэктар—мастацкі кіраўнік [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатру імя Якуба Коласа]].&lt;ref name=&quot;kt&quot;/&gt;

== Творчы шлях ==
Пастаноўшчык шматлікіх тэатральных спэктакляў, сярод якіх «Усё яго жыцьцё» (Тэатар-студыя кінаактора), «Машэка» ([[Берасьцейскі акадэмічны тэатар драмы імя Ленінскага камсамолу Беларусі|Берасьцейскі драматычны тэатар]]), «[[Гамлет]]» ([[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Купалаўскі тэатар]]), «Чарнобыльская малітва», «[[Понці Пілат]]», «Жанчыны [[Інгмар Бэргман|Бэргмана]]» і інш.&lt;ref name=&quot;kt&quot;/&gt; 

На [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускім радыё]] паставіў каля 100 спэктакляў па творах клясыкаў беларускае літаратуры: [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]], [[Васіль Быкаў|В. Быкава]], [[Ніл Гілевіч|Н. Гілевіча]], [[Уладзімер Караткевіч|Ул. Караткевіча]], [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. Сачанкі]], [[Іван Чыгрынаў|І. Чыгрынава]], [[Іван Шамякін|І. Шамякіна]] і інш.&lt;ref name=&quot;kt&quot;&gt;{{Спасылка
 | аўтар           = 
 | прозьвішча      = 
 | імя             = 
 | аўтарlink       = 
 | суаўтары        = 
 | дата публікацыі = 
 | url             = http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/32824/bio/
 | копія           = 
 | загаловак       = Валер Анісенка (біяграфія)
 | фармат          = 
 | назва праекту   = Кино-Театр.ru
 | выдавец         = 
 | дата            = 20 сьнежня 2013
 | accessyear      = 
 | мова            = 
 | камэнтар        = 
}}&lt;/ref&gt;

Пастаноўшчык мастацкіх тэлефільмаў «Крык чайкі» ([[1984]]), «Паляваньне на апошняга жураўля» ([[1986]]), «Прывід» ([[1991]]). Стваральнік дакумэнтальных відэастужак «Чорная быль Беларусі» ([[1990]]), «Кадзіш» ([[1992]]), «Мой [[Эдынбург]]» ([[1996]])&lt;ref name=&quot;kt&quot;/&gt;.

== Прафэсійныя адзнакі і ўзнагароды ==
* [[Ордэн Францішка Скарыны]]
* Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі ([[1990]], за радыёспэктаклі па творах [[Васіль Быкаў|В. Быкава]] «У тумане» і «Кар'ер»)&lt;ref name=&quot;kt&quot;/&gt;
* Спэктаклі «Рычард» ([[1995]]) і «Макбэт» ([[1996]]) сталі ляўрэатамі Міжнароднага Эдынбургскага фэстывалю
* Ляўрэат спэцыяльнай прэміі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь (2003)
* Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэньне» ([[2005]]  

== Бібліяграфія ==
* Канспект па Шэкспіры (на [[Ангельская мова|ангельскай]], [[Гішпанская мова|гішпанскай]] і [[Расейская мова|расейскай]] мовах. — Мн., Арлекін, [[1997]]
* Нататкі пачаткоўца. — Мн., АТ Беллітфонд, [[2004]]
* Споведзь дылетанта. — Мн., Чатыры чвэрці, [[2011]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Анісенка Валерый Данілавіч // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2002. — Т. 1. — С. 41- 42.
* Валерый Данілавіч Анісенка // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Талачынскага раёна / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1988. — С. 638.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://kolastheatre.by/ru/content/anisenko-valeriy-danilovich Валер Анісенка (біяграфія)]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайце [https://web.archive.org/web/20120909103324/http://kolastheatre.by/ [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Якуба Коласа|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатру імя Якуба Коласа]]]
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/32824/bio/ Валер Анісенка (біяграфія)] на сайце [http://www.kino-teatr.ru Кино-Театр.ru]
* [https://web.archive.org/web/20140517211336/http://natashabobkova.by/ Валеру Анісенка 65 гадоў (відэарэпартаж Н. Бабковай)] на сайце [https://web.archive.org/web/20140517211336/http://natashabobkova.by/ Натальлі Бабковай]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Анісенка, Валер}}

[[Катэгорыя:Беларускія тэатральныя дзеячы]]
[[Катэгорыя:Беларускія тэатральныя рэжысэры]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 чэрвеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1944 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай вобласьці]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларусі]]</text>
      <sha1>i2u79qehgzx3ft2wrpy54x8ndn55ghc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саратаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149865</id>
    <revision>
      <id>2699724</id>
      <parentid>2694898</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3496" sha1="d1u7cxrfc0iogu9l4qc174m7wsdcmew" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Расея
|Назва                               = Саратаў
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Саратава
|Арыгінальная назва                  = Саратов
|Герб                                = 
|Сьцяг                               = 
|Гімн                                = 
|Дата заснаваньня                    = 1590
|Першыя згадкі                       = 
|Статус з                            = 
|Былая назва                         = 
|Мясцовая назва                      = 
|Суб’ект фэдэрацыі                   = [[Саратаўская вобласьць]]
|Від раёну                           = 
|Раён                                = 
|Від паселішча                       = 
|Паселішча                           = 
|Мэр                                 = 
|Плошча                              = 378
|Крыніца плошчы                      = 
|Вышыня                              = 130
|Унутраны падзел                     = 
|Колькасьць насельніцтва             = 839800
|Год падліку колькасьці              = 2013
|Крыніца колькасьці насельніцтва     = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва   = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі  = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі      = 
|Этнічны склад насельніцтва          = 
|Год падліку этнічнага складу        = 
|Нацыянальны склад насельніцтва      = 
|Год падліку нацыянальнага складу    = 
|Колькасьць двароў                   = 
|Год падліку колькасьці двароў       = 
|Паштовы індэкс                      = 
|Тэлефонны код                       = 
|АКАТУ                               = 
|Выява                               =
|Апісаньне выявы                     = 
 |Шырата градусаў                    = 51
 |Шырата хвілінаў                    = 32
 |Шырата сэкундаў                    = 
 |Даўгата градусаў                   = 46
 |Даўгата хвілінаў                   = 1
 |Даўгата сэкундаў                   = 
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Сайт                                = [http://www.saratovmer.ru/ www.saratovmer.ru]
|Лацінка=Sarataŭ}}
'''Сара́таў''' ({{мова-ru|Саратов}}) — места [[Саратаўская вобласьць|Саратаўскай вобласьці]], [[Расея]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120315160426/http://www.gks.ru/bgd/free/b04_03/Isswww.exe/Stg/d01/65oz-shisl28.htm Федеральная служба государственной статистики (Росстат), Оценки численности постоянного населения]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Саратаў| ]]</text>
      <sha1>d1u7cxrfc0iogu9l4qc174m7wsdcmew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валянціна Кукса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150009</id>
    <revision>
      <id>2699779</id>
      <parentid>2182517</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2197" sha1="d14js5xz1ofehvtqihhjfuonwqw0xip" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца
|Месца нараджэньня   = [[Гнеўчыцы]], [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскі раён]], [[Берасьцейская вобласьць]], БССР
|Месца сьмерці       = 
|Грамадзянства       = [[БССР]] → [[Беларусь]]
|Род дзейнасьці      = [[пісьменьніца]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = беларуская
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = [[Мядовая прэмія]]
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|commons             = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Валянці́на Міха́йлаўна Ку́кса''' (3 студзеня 1951, [[Гнеўчыцы]], [[Янаўскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Янаўскі раён]] [[Берасьцейская вобласьць]], цяпер [[Беларусь]] — 13 верасьня 2014) — беларуская пісьменьніца. Ляўрэат [[Мядовая прэмія|Берасьцейскай мядовай літаратурнай прэміі]] за кнігу прозы «Кнігаўка» (2005).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190920202539/https://vb.by/culture/27059.html Пайшла з жыцця беларуская пісьменніца Валянціна Кукса]

{{Мядовая прэмія}}
{{Накід}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кукса, Валянціна Міхайлаўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Янаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]]
[[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]</text>
      <sha1>d14js5xz1ofehvtqihhjfuonwqw0xip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вальтэр Гропіюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150412</id>
    <revision>
      <id>2699778</id>
      <parentid>2612097</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11596" sha1="d61r8zh8k6crsdxunre5ahmlve8da24" xml:space="preserve">{{Мастак
|Імя                 = Вальтэр Гропіюс
|Партрэт             = WalterGropius-1919.jpg
|Памер               = 200пкс
|Апісаньне           = Фатаздымак 1919 году
|Імя пры нараджэньні = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|18|5|1883}}
|Месца нараджэньня   = [[Бэрлін]], [[Нямецкая імпэрыя]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|5|7|1969|гадоў=86}}
|Месца сьмерці       = [[Кембрыдж (Масачусэтс)|Кембрыдж]], [[Масачусэтс]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]
|Нацыянальнасьць     = 
|Грамадзянства       = 
|Заняткі             = архітэктура
|Вучоба              = 
|Плынь               = 
|Працы               = 
|Узнагароды          = 
|Commons             = Walter Gropius
}}
'''Вальтэр Адольф Георг Гропіюс''' ({{мова-de|Walter Adolph Georg Gropius}}; [[18 траўня]] [[1883]], [[Бэрлін]], [[Нямецкая імпэрыя]] — [[5 ліпеня]] [[1969]], [[Кембрыдж (Масачусэтс)|Кембрыдж]], [[Масачусэтс]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) — нямецкі [[архітэктура|архітэктар]], заснавальнік [[Баўгаўс]]у. Творчае крэда: «Кожны прадмет павінен да канца адказваць сваёй мэце, гэта значыць выконваць свае практычныя функцыі, быць зручным, танным і прыгожым».

== Раньні пэрыяд ==
Вальтэр ёсьць сваяком архітэктара [[Мартын Гропіюс|Мартына Гропіюса]]. Ягонымі бацькамі былі Вальтэр Гропіюс, які ў свой час быў патаемным дарадцам па пытаньнях будаўніцтва ў Нямецкай імпэрыі, і Манан Гропіюс, народжаная Шарнвэбэр. У 1903 годзе ён паступіў на навучаньне на архітэктара ў [[Мюнхэнскі тэхнічны ўнівэрсытэт]], а пазьней працягнуў навучаньне ў [[Бэрлінскі тэхнічны ўнівэрсытэт|Бэрлінскім тэхнічным унівэрсытэце]]&lt;ref&gt;У разьдзеле «Асноўныя даты жыцьцё й творчасьці В. Гропіюса», у кнізе «В. Гропиус. Границы архитектуры. — М.: Искусство, 1971», пазначана іншая пасьлядоўнасьць навучаньня Гропіюса: 1903—1904 — Бэрлін, 1904—1907 — Мюнхэн.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Fagus-Werke-02.jpg|міні|зьлева|Будынак заводу «Фагус»]]
У 1907 годзе Гропіюс прыступіў да працы ў майстэрні [[Пэтэр Бэрэнс|Пэтэра Бэрэнса]], дзе разам зь ім працавалі й іншыя вядомыя архітэктары, як то [[Людвіг Міс ван дэр Роэ]] й [[Лё Карбюзье]]. У 1910 годзе пасьля трох гадоў працы з Бэрэнсам, Гропіюс пачаў самастойную дзейнасьць у якасьці дызайнэра й архітэктара. Як дызайнэр ён спраектаваў нутранае абсталяваньне, [[шпалеры]], сэрыйную [[мэбля|мэблю]], аўтакузавы й [[цеплавоз]]. Ягонай першай значнай архітэктурнай працай стаў будынак абутковай фабрыкі [[Фагус (фабрыка)|Фагус]] у [[Альфэльд-на-Ляйнэ]], якую ён спраектаваў разам з [[Адольф Мэер (архітэктар)|Адольфам Мэерам]]. Гэты фабрычны будынак можа лічыцца адпраўным пунктам у ягонай далейшай дзейнасьці па разьвіцьці архітэктуры з шкла й сталі, пазьней названай «архітэктурай мадэрнізму», а ў 1920-я гады аб’ядноўвалася пад агульнымі панятамі «Новага будаўніцтва» й «Новая рэчыўнасьці».

Дзеля ўдзелу ў выстаўцы Нямецкага зьвязу рамесных прадпрыемстваў, якая праходзіла ў 1914 годзе ў [[Кёльн]]е, Гропіюс з Мэерам разам збудавалі «Узорную фабрыку» ({{мова-de|Musterfabrik|скарочана}}), якая пазьней таксама вырабіла значны ўплыў на сучасную архітэктуру. Асаблівасьцю гэтага будынка зьяўляюцца акруглыя зашклёныя вежы лесьвіцаў, якія пазьней, у 1920-х гадох, сталі папулярным мастацкім элемэнтам у [[Эрых Мэндэльзон|Эрыха Мэндэльзона]] ў ягоных унівэрсальных магазынах. Доўгія гады Гропіюса злучалі сяброўскія адносіны з [[Фэлікс Аўэрбах|Фэліксам Аўэрбахам]], прафэсарам фізыкі ў [[Енскі ўнівэрсытэт|Енскім унівэрсытэце]], дзе ён спраектаваў і пабудаваў для Аўэрбахаў жылы дом.

== Баўгаўс ==
{{Асноўны артыкул|Баўгаўс}}
Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] Гропіюс стаўся заснавальнікам «[[Баўгаўс]]а». Школа Баўгаўс (Дзяржаўны дом будаўніцтва) была ўтворана ў [[Ваймар]]ы ў 1919 годзе ў выніку аб’яднаньня Саксонска-Ваймарскай вышэйшай школы выяўленчых мастацтваў і заснаванай [[Анры Ван дэ Вэльдэ]] Саксонска-Ваймарскай школы прыкладнога мастацтва. Зьяўляючыся ініцыятарам стварэньня новай навучальнай установы, на пасаду кіраўніка Ван дэ Вэльдэ прапанаваў кандыдатуру маладога бэрлінскага архітэктара Вальтэра Гропіюса. Гропіюс займаў пасаду дырэктара спачатку ў [[Ваймар]]ы да 1926 году й пасьля гэтага ў [[Дэсаў-Расьляў|Дэсаў]]. У 1928 годзе ён перадаў пост швайцарскаму горадабудаўніку Маеру, які быў адпраўлены ў адстаўку па палітычных прычынах у 1930 годзе. [[Людвіг Міс ван дэр Роэ]] кіраваў Баўгаўсам аж да ягонага закрыцьця ў 1933 годзе.

З 1926 году Гропіюс інтэнсіўна займаўся жыльлёвым масавым будаўніцтвам, рашэньнем горадабудаўнічых і сацыяльных праблемаў, выступаў за рацыяналізацыю будаўніцтва. Ён выконваў шматлікія праекты жылых дамоў: паселішча Дэсаў-Тэртэн (у 1926—1931 гады), Дамершток (у 1928—1929 гады), жылы квартал у бэрлінскім раёне [[Зымэнсштат]] (1929—1930 гады) і праекце «Берагавая забудова [[Гросэр-Ванзэ|возера Ванзэ]]» ў Бэрліне (1930—1931 гады).

== Амэрыканскі пэрыяд ==
У 1934 годзе пасьля нападак [[НСДАП|нацыянал-сацыялістаў]] на Баўгаўс, якія звалі яго «царквой [[марксізм]]у», Гропіюс эміграваў спрачатку ў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], а ў 1937 годзе пераехаў у [[Кембрыдж (Масачусэтс)|Кембрыдж]] у ЗША, дзе працаваў прафэсарам архітэктуры ў «Graduate School of Design» [[Гарўардзкі ўнівэрсытэт|Гарўардзкага ўнівэрсытэту]].

[[Файл:Hansa4tel 5a.jpg|міні|справа|Жылы дом у Ганзе, 1950-я]]
У 1946 годзе Гропіюс засноўваў групу «The Architects Collaborative, Inc.» (TAC). Вынік працы гэтай групы — Адукацыйны цэнтар Гарўардзкага ўнівэрсытэту ў Кембрыджы. Сярод гарўардзкіх вучняў Гропіюса — пладавіты [[Еа Міні Пі]]. У апошнія гады жыцьця Гропіюс вярнуўся ў Бэрлін, дзе спраектаваў дзевяціпавярховы жылы квартал у раёне [[Ганза (Бэрлін)|Ганзы]] ў 1957 годзе ў рамках будаўнічай выставы «Інтэрбаў» ({{мова-de|Interbau}}). Увагнуты паўднёвы фасад і адкрыты першы паверх лічыцца тыповым прыкладам гэтак званага позьняга [[мадэрн]]у. У 1963 годзе Гропіюс стаў ганаровым доктарам [[Свабодны ўнівэрсытэт Бэрліна|Свабоднага ўнівэрсытэту Бэрліна]]. Памёр 5 ліпеня 1969 году ў ЗША.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Вальтер Гропиус. Границы архитектуры (серия: Проблемы материально-художественной культуры). — под ред. В.И.Тасалова. — М.: Искусство, 1971. — 286 с.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.bildindex.de Фатаздымкі працаў Гропіюса]{{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20040712083224/http://www.tu-harburg.de/b/kuehn/wgropius.html Біяграфія й творчасьць Гропіюса]{{ref-de}}
* [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/GropiusWalter/ Біяграфія на сайце Нямецкага гістарычнага музэю]{{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20210225212138/http://www.bauhausstadt.de/ Дэсаў — горад баўгаўса]{{ref-de}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гропіюс, Вальтэр}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэрліне]]
[[Катэгорыя:Нямецкія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары ЗША]]
[[Катэгорыя:Архітэктары-мадэрністы]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Баўгаўса]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны]]</text>
      <sha1>d61r8zh8k6crsdxunre5ahmlve8da24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151172</id>
    <revision>
      <id>2699872</id>
      <parentid>2664935</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34595" sha1="80cdn8qexjea4tudqyoyvqzbm2aul4y" xml:space="preserve">{{Краіна
|Назва                           = Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка
|НазваЎРоднымСклоне              = Грузінскай Дэмакратычнай Рэспублікі
|НазваНаДзяржаўнайМове           = {{мова-ka||скарочана}} ''საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა''&lt;br/&gt;
|ПэрыядІснаваньня                = 1918—1921
|ПапярэдняяДзяржава1             = Закаўкаская дэмакратычная фэдэрацыйная рэспубліка
|СьцягПапярэдняйДзяржавы1        = Flag of the Transcaucasian Federation.svg
|НаступнаяДзяржава1              = Закаўкаская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка
|СьцягНаступнайДзяржавы1         = Flag of the Transcaucasian SFSR.svg
|Сьцяг                           = Flag of Georgia (1918-1921).svg
|Герб                            = Coat of Arms of Democratic Republic of Georgia.svg
|ДзяржаўныГімн                   = დიდება («Дзідэба»)
|Месцазнаходжаньне               = The First Armenian Republic 1918-1920.gif
|АфіцыйнаяМова                   = [[грузінская мова|грузінская]]
|Сталіца                         = [[Тыфліс]]
|НайбуйнейшыГорад                =
|ТыпУраду                        = [[Рэспубліка]] 
|ПасадыКіраўнікоў                = Кіраўнік ураду
|ІмёныКіраўнікоў                 = Ной Рамішвілі (першы)
|Плошча                          = ([[1919]]) 107 600
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы       =
|АдсотакВады                     =
|ГодАцэнкіНасельніцтва           = 1919
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва =
|Насельніцтва                    = 2 500 000
|ШчыльнасьцьНасельніцтва         = 23,2
|ЭтнічныСклад                    =
|КанфэсійныСклад                 =
|Пісьменнасьць                   =
|ГодАцэнкіСУП                    =
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП          =
|СУП                             =
|СУПНаДушуНасельніцтва           =
|Валюта                          = [[Манэці]]
|КодВалюты                       =
|ЧасавыПас                       =
|ЧасРозьніцаUTC                  =
|ЧасавыПасУлетку                 =
|ЧасРозьніцаUTCУлетку            =
|НезалежнасьцьПадзеі             = — абвешчаная&lt;br/&gt;— ліквідаваная
|НезалежнасьцьДаты               = &lt;br /&gt;[[26 траўня]] [[1918]]&lt;br/&gt;[[11 лютага|11]]-[[25 лютага]] [[1921]]
|АўтамабільныЗнак                =
|ДамэнВерхнягаЎзроўню            =
|ТэлефонныКод                    =
|Дадаткі                         =
}}
'''Грузі́нская Дэмакраты́чная Рэспу́бліка''' ({{мова-ka|''საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა''}}, [[трансьлітарацыя|трансьл.]] ''Sakartvelos Demokratiuli Respublika'') — дзяржаўнае ўтварэньне, якое існавала ў пэрыяд з траўня [[1918]] году па люты [[1921]] году на тэрыторыі сучаснае [[Грузія|Грузіі]].

Створаная ў выніку роспуску [[Закаўкаская Дэмакратычная Фэдэрацыйная Рэспубліка|Закаўкаскае Фэдэрацыі]], якая ў сваю чаргу ўзьнікла ў выпадку распаду [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пасьля [[рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|рэвалюцыі]] 1917 году ў краіне.

Мела граніцы з [[Кубанская Народная Рэспубліка|Кубанскай Народнай Рэспублікай]] і [[Горская рэспубліка|Горскай рэспублікай]] (на поўначы), [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] і [[Першая Рэспубліка Армэніі|Армэніяй]] (на поўдні), а таксама з [[Азэрбайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азэрбайджанам]] (на паўднёвым усходзе). Плошча дзяржавы складала прыблізна 107 600 км², зьяўляючыся амаль у 1,5 разы больш за сучасную Грузію (69 700 км²). Насельніцтва налічвала прыкладна 2 500 000 чал.

Сталіца рэспублікі — места [[Тбілісі]], дзяржаўнай мовай зьяўлялася [[грузінская мова|грузінская]]. Абвешчаная [[26 траўня]] [[1918]] году ў выніку роспуску Закаўкаскае Фэдэрацыі, якая ўключала дадаткова Армэнію й Азэрбайджан.

З прычыны сталых унутраных і зьнешніх праблемаў дзяржава ня здолела супрацьстаяць уварваньню [[РСФСР|расейскай]] [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], праз што была ліквідаваная зь лютага па сакавік [[1921]] году, стаўшы [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]].

== Узьнікненьне ==
[[Файл:Act of the Independence of Georgia (1919).jpg|thumb|right|289px|Акт абвяшчэньня незалежнасьці Грузіі.]]
Пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі]] ў Расеі і наступнага распаду царскай адміністрацыі на Каўказе большая частка ўлады ў рэгіёне перайшла ў рукі Асаблівага Закаўкаскага Камітэту, які зьяўляўся часткай [[Часовы ўрад (Расея, 1917)|Часовага ўраду]] Расеі. Усе грузінскія [[саветы]] знаходзіліся пад кантролем [[меншавікі|меншавікоў]], якія арыентаваліся на [[Петраградзкая рада працоўных і салдацкіх дэпутатаў|Петраградзкую раду]] і падтрымоўваліся Часовым урадам.

[[Кастрычніцкі пераварот]] гэтага ж году зьмяніў палітычную сытуацыю карэнным чынам. Каўкаскія саветы адмовіліся прызнаць урад [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Леніна]]. Пагроза ад павелічэньня дэзэртырства салдатаў, сутыкненьняў на этнічнай глебе і ўзрастаньня анархіі вымусілі грузінскіх, армянскіх і азэрбайджанскіх палітычных дзеячоў [[14 лістапада]] [[1917]] году стварыць адзіны рэгіянальны орган улады, вядомы як Закаўкаскі камісарыят, а затым, [[23 студзеня]] [[1918]] году, і заканадаўчы сход, вядомы як Закаўкаскі сойм. [[22 красавіка]] [[1918]] году Закаўкаскі сойм абвясьціў Закаўказьзе (прыкладную тэрыторыю сучасных [[Грузія|Грузіі]], [[Армэнія|Армэніі]] й [[Азэрбайджан]]у) незалежнай фэдэрацыйнай дзяржавай.

Значная частка грузінаў, знаходзячыся з канца [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. пад уплывам ідэяў Ільлі Чаўчавадзэ ды іншых інтэлектуалаў, настойвалі на ідэях нацыянальнае незалежнасьці. Нацыянальны й культурны рух абудзіўся [[12 сакавіка]] [[1917]] году з аднаўленьнем аўтакефаліі Грузінскае Праваслаўнае царквы і стварэньня нацыянальнага ўнівэрсытэту ў Тбілісі ў [[1918]] годзе. У адрозьненьне ад гэтага, грузінскія меншавікі разглядалі грузінскую незалежнасьць толькі як часовы крок, накіраваны супраць бальшавісцкае рэвалюцыі, а таму заклікі да незалежнасьці краіны яны лічылі шавіністычнымі.

З павелічэньнем унутранае напружанасьці й ціску [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччыны]] ды [[Асманская імпэрыя|Турэччыны]] [[26 траўня]] [[1918]] году фэдэрацыя ў Закаўказьзі скончыла сваё існаваньне шляхам пасьлядоўнага выхаду зь яе складу спачатку Грузіі, а потым Армэніі і Азэрбайджану. Незалежнасьць Грузіі была дэ-юрэ прызнаная [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]], [[Аргентына]]й, Нямеччынай, Турэччынай, [[Бэльгія]]й, [[Вялікабрытанія]]й, [[Францыя]]й, [[Японія]]й, [[Італія]]й, [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[Чэхаславаччына]]й, [[Эстонія]]й і [[РСФСР|Расеяй]]&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/levan_urushadze_98/DRG.doc&amp;date=2009-10-25+02:13:35 WebCitation — DRG]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Незалежнасьць Грузіі была неўзабаве прызнаная Асманскай і Нямецкай імпэрыямі. Грузія абавязвалася прыняць нямецкую ахову і (паводле ўмоваў Батумскае дамовы [[4 чэрвеня]]) перадаць рэгіёны з мусульманскім насельніцтвам, такія як [[Батумі]], Ардаган, Артвін, Ахалцыхе і Ахалкалакі, Турэччыне. З дапамогаю немцаў Грузія здолела адбіць бальшавісцкі наступ з тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]]. Незважаючы на ўмовы Батумскае дамовы, Батумі пры дапамозе Брытаніі заставаўся да [[1920]] году пад кантролем Грузіі.

Кантакты зь іншымі суседзямі Грузіі таксама былі досыць складанымі. Грузія мела тэрытарыяльныя спрэчкі зь белым урадам Дзянікіна ў Расеі, Армэніяй і Азэрбайджанам, прычым у выпадку з Армэніяй і Расеяй гэтыя дыспуты прывялі да ўзброеных канфліктаў. Вызначаную палітычную дапамогу ў справе тэрытарыяльных спрэчак аказала Вялікабрытанія: так, брытанская вайсковая місія паставіла спробу стаць пасярэднікам паміж удзельнікамі канфлікту, што рабілася дзеля аб’яднаньня антыбальшавіцкіх сілаў у рэгіёне, а потым правяла спэцыяльную разьмежавальную лінію праз Каўказ, якую было забаронена перацінаць Дзянікіну, што часова палегчыла зьнешнюю палітыку Грузіі й Азэрбайджану. Тым ня менш, пагроза ўварваньня Дзянікіна ззахоўвалася нават нягледзячы на брытанскую пазыцыю, што стала прычынай заключэньня [[16 чэрвеня]] 1919 году абарончага альянсу паміж Грузіяй і Азэрбайджанам&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Sicker, Martin.|частка = |загаловак = The Middle East in the Twentieth Century|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Greenwood Publishing Group|год = 2001|том = |старонкі = 120|старонак = |сэрыя = |isbn = 0-275-96893-6|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

[[14 лютага]] [[1919]] году ў Грузіі прайшлі парлямэнцкія выбары, на якіх з вынікам у 81,5% галасоў большасьць атрымалі сацыял-дэмакраты. [[21 сакавіка]] новы кіраўнік ураду Ной Жарданія сфармаваў новы склад ураду, які, у прыватнасьці, мусіў пераадолець мясцовыя сялянскія паўстаньні, якія арганізоўваліся бальшавіцкімі актывістамі і ў значнай ступені мелі падтрымку з Расеі. Серад новых пытаньняў у новага ўраду паўсталі праблемы выхаду са складу дзяржавы нацыянальных меншасьцяў такіх як абхазы і асэтыны.

Тым ня менш, новы ўрад здолеў правесьці ў краіне зямельную рэформу і забясьпечыць шматпартыйную сыстэму ў палітыцы. У [[1919]] годзе пачаліся рэформы мясцовага самакіраваньня й судовае сыстэмы, а Абхазіі была нададзеная аўтаномія. Няледзячы на гэта, у краіне дагэтуль заставаліся вызначаныя міжэтнічныя пытаньні, што спрычынілася да грузінска-асэтынскага канфлікту ў 1918—1920 гадох.

1920 год азначыўся для Грузіі вызначанай пагрозай з боку РСФСР, якая перамагла [[белы рух (Расея)|белы рух]] і пачала наступ да Каўказу. У студзені расейскае кіраўніцтва прапанавала Грузіі, Армэніі й Азэрбайджану стварэньне хаўрусу супраць белага руху на поўдні Расеі. Урад Грузінскае Дэмакратычнае Рэспублікі адмовіўся ад падобных мер, спаслаўшыся на сваю палітыку нэўтралітэту, але прапанаваў Расеі перамовы па палітычным урэгуляваньні разьлічваючы на прызнаньне незалежнасьці Грузіі Расеяй. Крытыка расейскімі лідэрамі палітыкі адмовы Грузіі ад прапанаванай палітыкі прывяла да паўстаньняў мясцовых камуністаў, якія, аднак, завяршыліся няўдала.

У красавіку [[1920]] год 11-я армія (адно з вайсковых аб’яднаньняў Чырвонай арміі) устанавіла савецкую ўладу ў Азэрбайджане, Рыгор Арджанікідзэ, грузін паводле нацыянальнасьці, запытаў Маскву пра дазвол прасоўваньня ў Грузію. Афіцыйная згода ўраду РСФСР на гэта дадзеная не была, але мясцовыя бальшавікі паспрабавалі захапіць мясцовую вайсковую вучэльню. Грузінскі ўрад аб’явіў пра мабілізацыю і зацьвердзіў на пасадзе галоўнакамандуючага генэрала Квінітадзэ. У той жа час, на падставе быццам бы прадастаўленьня грузінскім бокам дапамогі антысавецкім паўстанцам у Гянджы (усход Азэрбайджану), савецкія сілы паспрабавалі ўвайсьці ў Грузію з боку паўночна-ўсходняга Азэрбайджану, аднак былі адбітыя Квінітадзэ ў раёне сучаснай грузінска-азэрбайджанскай мяжы.

[[7 траўня]] была падпісаная Маскоўская мірная дамова, паводле якой незалежнасьць Грузіі прызнавалася ў абмен на легалізацыю дзейнасьці бальшавісцкіх арганізацыяў і недапушчэньне ў Грузію замежных войскаў.

[[16 сьнежня]] [[1920]] году Грузіі было адмоўлена ў сяброўстве ў [[Ліга Нацыяў|Лізе Нацыяў]], але [[27 студзеня]] Грузія дэ-юрэ атрымала прызнаньне з боку хаўрусьнікаў.

Пасьля таго, як у Армэніі ды Азэрбайджане зацьвердзілася савецкае кіраўніцтва, Грузія стала амаль поўнасьцю аточанай патэнцыйным супернікам. Зьнешнепалітычную сытуацыю ўскладняла й эвакуацыя брытанцаў на той момант з Каўказу, у выніку чаго Грузія засталася бязь зьнешняй падтрымкі.

Згодна з савецкімі крыніцамі, адносіны паміж Грузіяй і савецкім кіраўніцтвам пагоршыліся з-за меркаванага парушэньня мірнае дамовы, новых арыштаў грузінскіх бальшавікоў, перашкодам канвоям, якія праходзілі праз Грузію ў Армэнію, і існаваньня падазрэньняў аб дапамозе паўночнакаўкаскім паўстанцкім групоўкам з боку Грузіі. Са свайго боку Грузія абвінаваціла Расею ў правакаваньні антыўрадавых выступаў у краіне і тэрытарыяльных спрэчак за Закаталінскі рэгіён з Азэрбайджанам. Іншым праблемным пытаньнем быў статус навакольляў Лоры: пасьля падзеньня не-савецкай Армэніі Грузія разьмясьціла ў рэгіёне свае войскі, тады як савецкая Армэнія высунула патрабаваньні аб іх вывадзе.

У пачатку [[1921]] году савецкае кіраўніцтва заняла тэрыторыю Грузіі, у выніку чаго на яе тэрыторыі была зацьверджаная савецкая ўлада. Урад Грузінскае Дэмакратычнае Рэспублікі ў выгнаньні існаваў да [[1954]] году.

== Дзяржаўнае ўладкаваньне ==
[[Файл:Georgien Parlament Unabhängigkeit.jpg|thumb|right|289px|Паседжаньне Нацыянальнае Рады, 26 траўня 1918.]]
[[Файл:Red Army in Tiflis Feb 25 1921.jpg|thumb|right|289px|Уваходжаньне Чырвонай арміі ў Тыфліс.]]
[[26 траўня]] [[1918]] году быў прыняты Акт аб незалежнасьці Грузіі, у якім вызначаліся асноўныя прынцыпы будучага разьвіцьця краіны. Так, згодна з гэтым актам, гарантаваліся аднолькавыя палітычныя правы незалежна ад нацыянальнасьці, веравызнаньня, сацыяльнага становішча або плоці. У гэты ж дзень быў сфармаваны ўрад, на чале якога стаў Ной Рамішвілі. У кастрычніку [[1918]] году Нацыянальная рада была пераназваная ў парлямэнт, [[14 лютага]] [[1919]] году адбыліся яго новыя выбары.

За час свайго існаваньня ў Грузінскай Дэмакратычнай Рэспубліцы было прынята 126 законаў, у тым ліку закон аб грамадзянстве, мясцовых выбарах, абароне, дзяржаўнай мове, сельскай гаспадарцы, прававой сыстэме, палітыка-адміністрацыйных мерах для нацыянальных меншасьцяў (напрыклад, акт аб Народнай Радзе Абхазіі), публічнай адукацыі, чыгунцы, вытворчасьці, манэтарнай палітыцы і г. д. [[21 лютага]] [[1921]] году была прынятая канстытуцыя, якая стала першай канстытуцыяй у гісторыі краіны. У [[1919]] годзе быў прыняты закон аб судзе прысяжных, праз два гады падобныя палажэньні былі ўключаныя ў канстытуцыю краіны.

Галоўнай палітычнай пасадаў зьяўляўся Старшыня ўраду, які зацьвярджаўся парлямэнтам тэрмінам на адзін год і чалавек на якой ня мог займаць яе больш за два тэрміны запар. Старшыня ўраду прызначаў міністраў і адказваў за міжнароднае прадстаўніцтва Грузіі за мяжой.

Пасьля ўстанаўленьня ў Грузіі савецкае ўлады некаторы час існаваў урад Грузінскае Дэмакратычнае Рэспублікі ў выгнаньні, які цягам некаторага часу прызнаваўся некаторымі эўрапейскімі дзяржавамі як адзіны законны орган улады Грузіі.

== Палітычная геаграфія ==
Межы Грузіі ў пэрыяд з [[1918]] па [[1921]] гады фармаваліся ва ўмовах памежных канфліктаў з суседзямі й наступнымі дамовамі ды канвэнцыямі.

На поўначы Грузія межавала з разнастайнымі расейскімі фармаваньнямі пэрыяду Грамадзянскае вайны, пакуль увесну [[1920]] году камуністычны ўрад Расеі ня здолеў атрымаць кантроль над Паўночным Каўказам. У [[1918]] годзе падчас канфлікту з расейскім белым рухам Грузія кантралявала [[Сочы]]нскі аддзел (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Чарнаморскае губэрні). Праз два гады ў выніку Маскоўскае дамовы паміж Савецкай Расеяй і Грузіяй была вызначаная дзяржаўная мяжа.

Паўднёвым захадам краіны праходзіла мяжа з Асманскай імпэрыяй, якая ў выніку зьмянілася пасьля паразы Турэччыны ў [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]. Грузія аднавіла кантроль над перададзенымі Турэччыне Батумі, Артвінам, Ардаганам, Ахалцыхе й Ахалкалакі. [[Сэўрская дамова]] надала Грузіі кантроль над паўночным усходам Турэччыны, у прыватнасьці над гарадамі Рызэ ды Гопа. Аднак грузінскі ўрад, не жадаючы канфлікту з турэцкімі палітычнымі сіламі, не прадаставіў мер па заняцьці гэтага рэгіёну.

Існавалі тэрытарыяльныя спрэчкі з Армэніяй, якія ў выніку прывялі да вайны паміж дзьвюма дязржавамі ў сьнежні [[1918]] году. З дапамогаю Вялікабрытаніі ў спрэчным рэгіёне была створана нэўтральная зона, якая была занятая Грузіяй па падзеньні армянскае дзяржавы ў канцы [[1920]] году.

На паўднёвым усходзе Грузія мела мяжу з Азэрбайджанам, які аспрэчваў Закатальскую акругу (цяпер уваходзіць у склад Азэрбайджану). Тым ня менш, зносіны паміж краінамі былі мірнымі, а тэрытарыяльныя спрэчкі не прывялі да ўзброеных канфліктаў.

Унутры краіны прадугледжваліся аўтаноміі для Абхазіі, [[Аджара|Аджары]] й Закатальскай акругі, якія былі згаданы ў Канстытуцыі [[1921]] году.

Тэрыторыя Грузінскае Дэмакратычнае Рэспублікі зьяўлялася большай адносна сучаснай тэрыторыі Грузіі. Так, плошча ГДР складала 107 600 км², тады як плошча сучаснае Грузіі складае 69 700 км². Устанаўленьне ў Грузіі савецкае ўлады прывяло да перадачы Турэччыне Артвіну й Ардагану, Лоры — Армэніі, Закатальскай акругі — Азэрбайджану, Расея атрымала частку перадгорных каўкаскіх раёнаў.

== Узброеныя сілы ==
У краіне існавала Нацыянальная гвардыя, якая была прывілеяванай сілай у краіне. Разам з гэтым, [[5 верасьня]] [[1917]] году была заснаваная Працоўная гвардыя, якая спачатку была перайменаваная ў Чырвоную, а потым — у Народную. Структуры гвардыі падпарадкоўваліся непасрэдна парлямэнту. Падчас усяго свайго існаваньня ёю кіраваў Валіко Жугелі. Народная гвардыя падзялялася на чатыры батальёны.

Апрача гвардыі ўрад ГДР таксама сфармаваў уласную армію. У мірны час яна была ўзброеная толькі часткова.

З сакавіка [[1919]] па кастрычнік [[1920]] гадоў грузінская армія была рэарганізаваная. Яна пачала дзяліцца на 3 пяхотныя дывізіі, 2 крэпасныя палкі, 3 артылерыйскія брыгады, сапэрны батальён, тэлеграфны ўзвод, маторны эскадрон і кавалерыйскі полк. Існавала вайсковая вучэльня.

ВМС ГДР мелі 1 эсьмінец, чатыры зьнішчальнікі, чатыры тапэдныя катэры і 10 параходаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = А. Дерябин, Р. Паласиос-Фернандес.|частка = |загаловак = Гражданская война в России 1917-1922. Национальные армии|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = ACT|год = 2000|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 5-237-01084-9|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на гэты склад узброеных сілаў і на магчымасьць да закліку амаль 200 тыс. вэтэранаў Першай сусьветнай вайны, Грузія ня здолела арганізаваць эфэктыўную сыстэму абароны, што стала адной з прычынаў краху краіны.

== Эканоміка ==
Эканоміка ГДР у асноўным грунтавалася на сельскай гаспадарцы. Зямельная рэформа, ажыцьцяўленая ўрадам, спрыяла ўрэгуляваньні гэтае галіны эканомікі.

Серад неаграрных галінаў вылучалася вытворчасьць [[манган]]у, якая на 70% забясьпечвала патрэбу Эўропы ў гэтым мэтале. Нягледзячы на гэта, адсутнасьць міжнароднага прызнаньня і толькі частковыя посьпехі ўраду перашкаджалі эканамічнаму разьвіцьцю, праз што краіна перажыла эканамічны крызіс. Некаторыя прыкметы эканамічнага аздараўленьня назіраліся ў [[1920]]—[[1921]] гадох.

== Ушанаваньне ==
Лідэры дэмакратычных рухаў Грузіі напрыканцы 1980-х гадоў часта зьвярталіся да досьведу грузінскае дзяржаўнасьці пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст., з-за чаго ўтварыўся ў вызначанай ступені ідэалізаваны вобраз г.зв. «Першае рэспублікі». Досьвед існаваньня дзяржаўнасьці быў выкарыстаны падчас атрыманьня незалежнасьці ад [[СССР]] шляхам згадваньня ''аднаўленьня незалежнасьці'' ў акце Вярхоўнага Савету Грузіі [[9 красавіка]] [[1991]] году.

Да [[2004]] году нацыянальныя сымбалі ГДР выкарыстоўваліся ў Грузіі ў якасьці дзяржаўных, [[26 траўня]] адзначаецца як дзень незалежнасьці краіны.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* «Legal Acts of the Democratic Republic of Georgia (1918—1921)», Tbilisi, 1990.
* I. Tseretelli, «Separation de la Transcaucasie et de la Russie et Independence de la Georgie», Paris, Imprimerie Chaix, 1919.
* P. Surguladze, «The international importance of the independence of Georgia», Istanbul, 1918.
* P. Surguladze, «Georgia as the independent country», Istanbul, 1918.
* D. Ghambashidze, «Mineral resources of Georgia and Caucasia. Manganese industry of Georgia», London, 1919.
* K. Salia, «The History of Georgian Nation», Paris, 1983.
* Al. Manvelichvili, «Histoire de la Georgie», Paris, 1951.
* Z. Avalishvili, «The Independence of Georgia in the International Politics of 1918—1921», Paris, 1923.
* Karl Kautsky: ''Georgien. Eine sozialdemokratische Bauernrepublik. Eindrücke und Beobachtungen''. Wiener Volksbuchhandlung, Wien 1921.
* K. Kandelaki, «The Georgian Question Before the Free World», Paris, 1951.
* G. Kvinitadze, «My answer», Paris, 1954.
* Jan V. Nanuashvili, «What everyone in the Free World should know about Russia», Vantage Press, New York / Washington / Hollywood, 1973.
* V. Tevzadze, «The memoirs of the Georgian Officer». J. «Iveria», No 32, Paris, 1988.
* N. Matikashvili, M. Kvaliashvili, «Cadets». J. «Iveria», No 32, Paris, 1988.
* O. Janelidze, «From May 26 to February 25», Tbilisi, 1990.
* G. Mazniashvili, «The Memoirs», Batumi, 1990.
* L. Urushadze, «Bolshevism-Menshevism and the Democratic Republic of Georgia (1918—1921)», 2nd edition, Publishing House «Ena da Kultura», Tbilisi, 2005, {{ISBN|99940-23-56-X}}.
* R. Tsukhishvili, «The English-Georgian Relations (1918—1921)», Tbilisi, 1995.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140109144300/http://sisauri.tripod.com/politic/ossetia.htm Avtandil Menteshashvili. Some national and ethnic problems in Georgia (1918-1922)]{{ref-en}}

{{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}

[[Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы]]</text>
      <sha1>80cdn8qexjea4tudqyoyvqzbm2aul4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэнбю</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151334</id>
    <revision>
      <id>2699708</id>
      <parentid>2250778</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6510" sha1="tapc7sqj9ng6nfheng3010xikq9vwuz" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Брэнбю
|Статус                           = камуна
|Назва ў родным склоне            = Брэнбю
|Назва на мове краіны             = Brøndby
|Код мовы назвы краіны            = da
|Краіна                           = Данія
|Герб                             = Brøndby Kommune shield.png
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Даніі|Вобласьць]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Сталічная вобласьць Даніі|Сталічная]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = Іб Тэрп
|Плошча                           = 28.05
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 34210
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2013
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +1
|Летні час                        = +2
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = [[Ідэнтыфікацыйны код аб’екту самакіраваньня|Код камуны]]
|Лічбавы клясыфікатар             = 153
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = Broendby Raadhus.JPG
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 55
 |Шырата хвілінаў                 = 39
 |Шырата сэкундаў                 = 17
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 12
 |Даўгата хвілінаў                = 24
 |Даўгата сэкундаў                = 59
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = Map DK Brøndby.PNG
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = http://www.brondby.dk/
}}
'''Каму́на Брэнбю''' ({{Мова-da|Brøndby Kommune}}) — [[Камуны Даніі|камуна]] ў [[Сталічная вобласьць Даніі|Сталічнай вобласьці]] [[Данія|Даніі]], на ўсходнім узьбярэжжы вострава [[Зэляндыя]]. Плошча камуны — 28,05&amp;nbsp;км², насельніцтва — 34 210 чалавек (1 студзеня 2013). Сталіца — места [[Брэнбювэстэр]].

Брэнбю мяжуе зь [[Відаўрэ]] на ўсходзе, [[Рэдаўрэ]] і [[Глёструп (камуна)|Глёструпам]] на поўначы, [[Альбэртсьлюн (камуна)|Альбэртсьлюнам]] на паўночным захадзе і [[Валенсбэк (камуна)|Валенсбэкам]] на захадзе.

== Склад ==
У склад камуны ўваходзяць тры месты: [[Брэнбювэстэр]] (заходняе), [[Брэнбюёстэр]] (усходняе) і [[Брэнбю Стран]] (паўднёвае). Найстарэйшая частка — Брэнбюёстэр, у якім у асноўным прыватныя дамы і некалькі фэрмаў.

Тры часткі Брэнбю аддзеленыя вялікім перакрыжаваньнем.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20200810222544/http://brondby-kom.dk/ Афіцыйная бачына]
* [https://web.archive.org/web/20070812152043/http://www2.netborger.dk/Kommunefakta/ Статыстычныя зьвесткі]
* [https://web.archive.org/web/20071005153127/http://kort.krak.dk/borgerdk.kortsoegning/imapDKbig.asp Krak searchable/printable maps] {{ref-da}}
* [https://web.archive.org/web/20120320173830/http://kort.krak.dk/ml_simplex/link.asp?id=1180eadabdd2454ab1156e0e6ed7caba&amp;lp=e%7C617523500%7C616783500%7C70999200%7C71924200&amp;ai=Br%F8ndby&amp;komnr=153 Мапа] {{ref-da}}

[[Катэгорыя:Брэнбю (камуна)| ]]
[[Катэгорыя:Сталічная вобласьць Даніі]]</text>
      <sha1>tapc7sqj9ng6nfheng3010xikq9vwuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герой Украіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153450</id>
    <revision>
      <id>2699865</id>
      <parentid>2698877</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4604" sha1="7kdjmvdbiiryeasgtnulxgkm01imsgl" xml:space="preserve">{{Узнагарода
|Назва                    = Герой Украіны
|Выява                    = Ukrainian Goldenstar.jpg
|Выява стужкі             = Hero of Ukraine ribbon bar.png
|Выява 2 бок              = 
|Выява стужкі 2 бок       = 
|Выява 3 бок              = 
|Выява стужкі 3 бок       = 
|Арыгінальная назва       = Герой України
|Дэвіз                    = 
|Краіна                   = {{UKR}}
|Тып                      = Званьне й [[Мэдаль]]
|Каму ўручаецца           = 
|Падставы ўзнагароджаньня = за ажыцьцяўленьне выдатнага геройскага ўчынку або выдатнага працоўнага дасягненьня
|Статус                   = Уручаецца
|Парамэтры                = [[золата]]
|Дата ўстановы            = 23 жніўня 1998
|Першае ўзнагароджаньне   = 26 лістапада 1998
|Апошняе ўзнагароджаньне  = 22 жніўня 2020
|Колькасьць               = 713
|Старэйшая ўзнагарода     = 
|Малодшая ўзнагарода      = [[Ордэн Свабоды]]
|Адпавядае                = 
}}
'''Герой Украіны''' ({{мова-uk|Герой України}}) — найвышэйшая адзнака Ўкраіны, што надаецца ўказам [[прэзыдэнт]]а.

Прысуджаецца грамадзянам Украіны за зьдзяйсьненьне выбітнага гераічнага ўчынку альбо выбітнага працоўнага дасягненьня. Герою Ўкраіны ўручаецца Ордэн «Залатая Зорка» за зьдзяйсьненьне выбітнага гераічнага ўчынку або Ордэн Дзяржавы за выдатныя працоўныя дасягненьні.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Order of the State of Ukraine.png|Плянка ордэну Дзяржавы адрозьненьні Прэзыдэнта Ўкраіны «Герой Украіны» (да 2002)
Файл:Order of the Gold Star of Ukraine.png|Плянка ордэну «Залатая зорка» адрозьненьні Прэзыдэнта Ўкраіны «Герой Украіны» (да 2002)
Файл:Hero of Ukraine ribbon bar.png|Стужка ордэнаў «Залатая зорка» і дзяржавы
Medal of Golden Star Ukraine.jpg|Ордэн «Залатая зорка»
&lt;/gallery&gt;

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211205221823/http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1549-14 Закон України «Про державні нагороди України»] {{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20200102073213/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=944%2F98 Указ Президента України №&amp;nbsp;944/98 «Про встановлення відзнаки Президента України „Герой України“»] {{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20200102073220/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1114%2F2002 Указ Президента України №&amp;nbsp;1114/2002 «Про звання Герой України»] {{ref-uk}}
* [http://www.president.gov.ua/content/awards_hero.html?PrintVersion Державна нагорода України&amp;nbsp;— звання «Герой України»] {{ref-uk}}
* [http://ukrgeroes.narod.ru Герої України] {{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20090228065838/http://narodna.pravda.com.ua/life/4703c20a1af88/ «Герой України». Кому належиться отримувати це звання?] {{ref-uk}}
* {{спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20160305170609/http://interviewer.com.ua/mixer/265-herojiv-ukrajiny/|загаловак=Герої України, хто вони? {інтерактивна карта}|url=http://interviewer.com.ua/mixer/265-herojiv-ukrajiny/|дата копіі=5 сакавіка 2016|мова=uk}}

{{Накід:Украіна}}
{{Парады артыкулу|няма крыніцаў}}
{{Узнагароды Ўкраіны}}

[[Катэгорыя:Найвышэйшыя дзяржаўныя ўзнагароды]]
[[Катэгорыя:Украінскія званьні]]
[[Катэгорыя:Украінскія ордэны]]</text>
      <sha1>7kdjmvdbiiryeasgtnulxgkm01imsgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лхаса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162448</id>
    <revision>
      <id>2699813</id>
      <parentid>1941961</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4823" sha1="qr6lsdiq6qu7tofe89mdj9dea9zx4st" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Лхаса
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Лхасы
|Назва на мове краіны             = 拉萨
|Код мовы назвы краіны            = cn
|Краіна                           = Кітай
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Аўтаномны раён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Тыбэцкі аўтаномны раён|Тыбэцкі]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 525
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 3490
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 902500
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2015
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +8
|Летні час                        = 
|Сьпіс тэлефонных кодаў           = 
|Тэлефонны код                    = 
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = Lhasa from Potala.JPG
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 29
 |Шырата хвілінаў                 = 39
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 91
 |Даўгата хвілінаў                = 6
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3
|Сайт                             = 
}}
'''Лхаса''' (па-тыбэцку: ལྷ་ས་, {{мова-zh|拉萨}}) — горад у [[Кітай|Кітаі]], цэнтар [[Тыбэцкі аўтаномны раён|Тыбэцкага аўтаномнага раёну]]. Другі паводле памеру горад на Тыбэцкім плято пасьля [[Сынін]]у. Адзін з самых высакагорных гарадоў у сьвеце.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.lasa.gov.cn/ Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Гарады Кітаю]]
[[Катэгорыя:Былыя сталіцы]]</text>
      <sha1>qr6lsdiq6qu7tofe89mdj9dea9zx4st</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нанкін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162450</id>
    <revision>
      <id>2699822</id>
      <parentid>2569691</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4810" sha1="4tfi2puehvmzu4biy8gqsgvq6py9bfd" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Нанкін
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Нанкіну
|Назва на мове краіны             = 南京
|Код мовы назвы краіны            = cn
|Краіна                           = Кітай
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = правінцыя
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Цзянсу]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = Мэр
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 6598
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 20
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +8
|Летні час                        = 
|Сьпіс тэлефонных кодаў           = 
|Тэлефонны код                    = 25
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = '''2100'''00–'''2113'''00
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = 
 |Шырата градусаў                 = 32
 |Шырата хвілінаў                 = 3
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = 
 |Даўгата градусаў                = 118
 |Даўгата хвілінаў                = 46
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = [http://www.nanjing.gov.cn/ Горад Нанкін]
|Колер                            = 
}}
'''Нанкін''' ({{мова-cn|南京}}) — горад у [[Кітай|Кітаі]]. Зьяўляецца сталіцай правінцыі [[Цзянсу]] ва Ўсходнім Кітаі. Горад займае важнае значэньне ў кітайскай культуры, некаторы час ён зьяўляўся сталіцай Кітаю. Цяперашняя назва гораду перакладаецца як &quot;Паўднёвая сталіца&quot;. 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў}}

[[Катэгорыя:Нанкін| ]]
[[Катэгорыя:Мэгаполісы]]</text>
      <sha1>4tfi2puehvmzu4biy8gqsgvq6py9bfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699837</id>
      <parentid>2699822</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+каардынаты</comment>
      <origin>2699837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="8mlwhwtc4jp9rk8z1my3esskv6duyvw" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Нанкін
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Нанкіну
|Назва на мове краіны             = 南京
|Код мовы назвы краіны            = cn
|Краіна                           = Кітай
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = правінцыя
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Цзянсу]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = Мэр
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 6598
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 20
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = +8
|Летні час                        = 
|Сьпіс тэлефонных кодаў           = 
|Тэлефонны код                    = 25
|Паштовы індэкс                   = 
|Паштовыя індэксы                 = '''2100'''00–'''2113'''00
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 32
 |Шырата хвілінаў                 = 03
 |Шырата сэкундаў                 = 39
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 118
 |Даўгата хвілінаў                = 46
 |Даўгата сэкундаў                = 44
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = [http://www.nanjing.gov.cn/ Горад Нанкін]
|Колер                            = 
}}
'''Нанкін''' ({{мова-cn|南京}}) — горад у [[Кітай|Кітаі]]. Зьяўляецца сталіцай правінцыі [[Цзянсу]] ва Ўсходнім Кітаі. Горад займае важнае значэньне ў кітайскай культуры, некаторы час ён зьяўляўся сталіцай Кітаю. Цяперашняя назва гораду перакладаецца як &quot;Паўднёвая сталіца&quot;. 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма крыніцаў}}

[[Катэгорыя:Нанкін| ]]
[[Катэгорыя:Мэгаполісы]]</text>
      <sha1>8mlwhwtc4jp9rk8z1my3esskv6duyvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулбэнэ (футбольны клюб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164199</id>
    <revision>
      <id>2699874</id>
      <parentid>2660835</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="fujtdwkgexe12xtlpwc8mnnn8jpilbu" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва            = Гулбэнэ
|Лягатып          = 
|ПоўнаяНазва      = Futbola biedrība Gulbene
|Заснаваны        = [[2005]]
|Горад            = [[Гулбэнэ]], [[Латвія]]
|Стадыён          = [[Спартовы цэнтар (Гулбэнэ)|Спартовы цэнтар]]
|Умяшчальнасьць   = 1500
|Прэзыдэнт        = 
|Трэнэр           = 
|Чэмпіянат        = 
|Сэзон            = 2016
|Месца            = [[Другая ліга чэмпіянату Латвіі па футболе|Другая ліга]], зона Паўночны Ўсход, 4 месца
|Сайт             = http://www.fbgulbene.com/
|Прыналежнасьць   = Латвійскія
}}
«'''Гулбэнэ'''» ({{мова-lv|Gulbene}}) — латвійскі футбольны клюб з гораду [[Гулбэнэ]]. Заснаваны ў 2005 годзе.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120904131554/http://www.fbgulbene.com/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Гулбэнэ‎]]</text>
      <sha1>fujtdwkgexe12xtlpwc8mnnn8jpilbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Годсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166472</id>
    <revision>
      <id>2699886</id>
      <parentid>2610032</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11892" sha1="t4znsm8o8fjals0jsqkrg8kuavy0713" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Джон Годсан
|арыгінал_імя       = John Godson
|выява              = John Godson Sejm 013.JPG
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = 

|пасада             = пасол на [[Сэйм Рэспублікі Польшча|Сэйм]] VI і VII скліканьняў
|пачатак_тэрміну    = 2010
|канец_тэрміну      = 2015
|прэзыдэнт          = 
|прэм’ер-міністар   = 
|папярэднік         = 
|наступнік          = 

|пасада2            = 
|пачатак_тэрміну2   = 
|канец_тэрміну2     = 
|папярэднік2        = 
|наступнік2         = 
|прэм’ер-міністар2  = 
|прэзыдэнт2         = 

|пасада3            = 
|пачатак_тэрміну3   = 
|канец_тэрміну3     = 
|папярэднік3        = 
|наступнік3         = 
|прэм’ер-міністар3  = 
|прэзыдэнт3         = 

|пасада4            = 
|пачатак_тэрміну4   = 
|канец_тэрміну4     = 
|папярэднік4        = 
|наступнік4         = 
|прэм’ер-міністар4  = 
|прэзыдэнт4         = 

|пасада5            = 
|пачатак_тэрміну5   = 
|канец_тэрміну5     = 
|папярэднік5        = 
|наступнік5         = 
|прэм’ер-міністар5  = 
|прэзыдэнт5         = 

|пасада6            = 
|пачатак_тэрміну6   = 
|канец_тэрміну6     = 
|папярэднік6        = 
|наступнік6         = 
|прэм’ер-міністар6  = 
|прэзыдэнт6         = 

|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|25|11|1970|1}}
|месца_нараджэньня  = {{Сьцяг|Нігерыя}} [[Умуахія]]
|дата_сьмерці       = 
|месца_сьмерці      = 
|нацыянальнасьць    = 
|назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --&gt;
|партыя             = [[Польская народная партыя]]
|сужэнец            = 
|дзеці              = 
|бацька             = 
|маці               = 
|род                = 
|адукацыя           = 
|рэлігія            = 
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
|Commons            = Category:John Godson
|камэнтар           =
}}
'''Джон Абрагам Го́дсан''' ({{Мова-pl|John Abraham Godson}}), раней '''Годсан Чыкама Анэквэрэ''' ({{Мова-pl|Godson Chikama Onyekwere|скарочана}})&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.polityka.pl/kraj/ludzie/1511234,1,godson-john.read|загаловак=Posłannik posłem|назва праекту=polityka.pl|дата публікацыі= 15 сьнежня 2010|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt; ({{Н}} [[25 лістапада]] [[1970]], [[Умуахія]], [[Нігерыя]]) — [[Польшча|польскі]] палітык, выкладчык, [[Эвангельскія хрысьціяне|эвангельскі]] пастар і актывіст [[Мясцовае самакіраваньне|мясцовага самакіраваньня]]. Пасол на [[Сэйм Рэспублікі Польшча|Сэйм]] VI і VII скліканьняў, у 2013—2014 віцэ-старшыня «[[Польшча разам|Польшчы разам]]».

== Жыцьцяпіс ==
Паходзіць зь [[Нігерыя|нігерыйскага]] народу [[Ігба|іба]]. У 1993 пераехаў у Польшчу, а ў 2001 атрымаў польскае грамадзянства&lt;ref&gt;{{Спасылка|загаловак=Radny John Abraham Godson złożył ślubowanie|назва праекту=naszemiasto.pl|дата публікацыі=10 студзеня 2008|дата доступу=2015-06-06|url=https://archive.is/WyUu|мова = pl}}&lt;/ref&gt;.

Скончыў агранамічны факультэт Дзяржаўнага ўнівэрсытэту Абія ў Нігерыі, факультэт міжнародных стасункаў у Найвышэйшая школа міжнародных стасункаў у Лодзі і дактарантуру [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскага ўнівэрсытэту]] (факультэт журналістыкі і палітычных навук).

Працаваў старшым выкладчыкам у [[Шчэцінская палітэхніка|Шчэцінскай палітэхніцы]] (1993—1997) і [[Унівэрсытэт імя Адама Міцкевіча|ўнівэрсытэце імя Адама Міцкевіча]] ў [[Познань|Познані]] (1997—1998)&lt;ref name=&quot;prz&quot;&gt;''Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. VII kadencja. Przewodnik'', Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012, s. 122.&lt;/ref&gt;. Чытае выязныя лекцыі wykłady у розных вучэльнях Польшчы і за мяжой. Зьяўляецца кіраўніком Афрыканскага інстытуту ў Польшчы&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://archive.is/18ug|загаловак=Informacje na stronie Instytutu Afrykańskiego|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;.

Быў пастырам Царквы Божай у Хрысьце і арганізоўваў місію пілігрымаў у Лодзі. З 2008 не займаецца душпастырскай дзейнасьцю&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.krytykapolityczna.pl/Serwissamorzadowy/GodsonImigrantpastorradny/menuid-1.html|загаловак=Godson: Imigrant, pastor, radny|назва праекту=krytykapolityczna.pl|дата публікацыі=19 лістапада 2010|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;.

21 студзеня 2004 стаў чальцом «[[Грамадзянская Плятформа|Грамадзянскай плятформы]]». У 2008 року быў абраны ў раду самакіраваньня Лодзі, стаўшы ў ёй першым чарнаскурым. У 2010 пераабраны, а пасьля прызначэньня Ганны Зданоўскай на пасаду прэзыдэнта Лодзі заняў ейнае месца ў Сэйме Польшчы паводле партыйнага сьпісу «Грамадзянскай плятформы», стаўшы і там першым чарнаскурым паслом&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11990869|загаловак=Poland swears in Nigerian Godson as first black MP|выдавец=bbc.co.uk|дата публікацыі=14 сьнежня 2010|дата доступу=2015-06-06|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

На [[Парлямэнцкія выбары ў Польшчы 2011 году|парлямэнцкіх выбарах 2011 року]] быў пераабраны. 27 жніўня 2013 выйшаў з «Грамадзянскай плятформы» і ейнай фракцыі ў парлямэнце&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://wiadomosci.onet.pl/kraj/john-godson-odchodzi-z-klubu-platformy-obywatelskiej/8e9c7|загаловак=John Godson odchodzi z klubu Platformy Obywatelskiej|выдавец=onet.pl|дата публікацыі=27 жніўня 2013|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;. У сьнежні 2013 стаў сузаснавальнікам новаўтворанай партыі «[[Польшча разам]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114875,15093193,Polska_Razem_to_nazwa_nowej_partii_Jaroslawa_Gowina.html|загаловак=Polska Razem to nazwa nowej partii Jarosława Gowina|выдавец=gazeta.pl|дата публікацыі=7 сьнежня 2013|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;, заняў у ёй пасаду віцэ-старшыні. У студзені 2014 заснаваў фундацыб «Хрысьціянскі грамадзянскі рух»&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://chnnews.pl/index.php/pl/kraj/item/1186-john-godson-zainicjowal-chrzescijanski-ruch-spoleczny-podano-jego-cele.html#|загаловак=John Godson zainicjował Chrześcijański Ruch Społeczny. Podano jego cele|выдавец=chnnews.pl|дата публікацыі=16 студзеня 2014|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;. На [[Выбары ў Эўрапарлямэнт у Польшчы 2014 году|выбараў у Эўрапейскі парлямэнт 2014 року]] быў лідэрам лодзкага сьпісу і атрымаў 7882 галасы&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://pe2014.pkw.gov.pl/pl/wyniki/okreg/view/6/37|загаловак=Serwis PKW – Wybory 2014|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;, аднак партыя не перасягнула выбарчы парог. 26 чэрвеня сышоў з пасады намесьніка старшыні партыі, а празь дзень быў выключаны зь яе пасьля таго, як прагаласаў за вотум недаверу ўраду Дональда Туска&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://wiadomosci.onet.pl/kraj/john-godson-nie-jest-juz-czlonkiem-partii-jaroslawa-gowina/fvrqw|загаловак=John Godson nie jest już członkiem partii Jarosława Gowina|выдавец=onet.pl|дата публікацыі=27 чэрвеня 2014|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;. У пачатку лютага 2015 стаў сябрам парлямэнцкага клюбу [[Польская народная партыя|Польскай народнай партыі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1364690,Posel-John-Godson-oficjalnie-potwierdza-wstapie-do-klubu-PSL|загаловак=Poseł John Godson oficjalnie potwierdza: wstąpię do klubu PSL|выдавец=polskieradio.pl|дата публікацыі=29 студзеня 2015|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;. У 2015 годзе ня быў пераабраны.

== Сям’я ==
Жанаты, мае чатырох дзяцей&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://archive.today/PyG3k|загаловак=John Godson. Pierwszy polski poseł pochodzący z Afryki|выдавец=wyborcza.pl|аўтар=Wioletta Gnacikowska|дата публікацыі=6 сьнежня 2010|дата доступу=2015-06-06|мова = pl}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150801155549/http://johngodson.pl/ Прыватная бачына]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Годсан, Джон}}
[[Катэгорыя:Пяцідзясятніцкія пастары]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нігерыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі польскіх ВНУ]]
[[Катэгорыя:Сябры «Грамадзянскай плятформы»]]
[[Катэгорыя:Сябры «Польшчы разам»]]
[[Катэгорыя:Сябры Польскай народнай партыі]]
[[Катэгорыя:Польскія сьвятары]]
[[Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Польшчы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>t4znsm8o8fjals0jsqkrg8kuavy0713</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дружкоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170631</id>
    <revision>
      <id>2699898</id>
      <parentid>2669719</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11249" sha1="d9dx1y44d9oyukcyy8i6ykhjo4ya1sf" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Украіна
|Назва                             = Дружкоўка
|Статус                            = горад
|Назва ў родным склоне             = Дружкоўкі
|Арыгінальная назва                = Дружківка
|Герб                              = Druzhkovka gerb.png
|Сьцяг                             = Flag of Druzhkivka.svg
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = XVIII стагодзьдзе
|Першыя згадкі                     = 1781
|Статус з                          = 1938
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Данецкая вобласьць|Данецкая]]
|Аўтаномная рэспубліка             = 
|Раён                              = 
|Сельсавет                         = 
|Мэр                               = 
|Пасада кіраўніка                  = Галава
|Кіраўнік                          = Валеры Гнатэнка
|Плошча                            = 34
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 77
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 6000
|Год падліку колькасьці            = 2026
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = &lt;ref&gt;[https://apostrophe.ua/society/donetska-ova-u-druzhkivtsi-zalishajetsja-trokhi-bilshe-6-tisjach-ljudej-sered-nikh-4-ditini.html Донецька ОВА: у Дружківці залишається трохи більше 6 тисяч людей, серед них 4 дитини]&lt;/ref&gt;
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{падзеньне}}
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі    = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Паштовыя індэксы                  = 84200—84290
|Тэлефонны код                     = +380 6267
|КОАТУУ                            = 1411700000
|Аўтамабільны нумарны знак         = AH, КН / 05
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 48
 |Шырата хвілінаў                  = 37
 |Шырата сэкундаў                  = 13
 |Даўгата градусаў                 = 37
 |Даўгата хвілінаў                 = 31
 |Даўгата сэкундаў                 = 40
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Сайт                              = [http://druisp.org.ua/ Дружкоўская меская рада]
|Лацінка                           = Družkoŭka
}}
'''Дружко́ўка''' ({{мова-uk|Дружківка}}) — места абласнога падпарадкаваньня на поўначы [[Данецкая вобласьць|Данецкае вобласьці]], [[Украіна]]. Уваходзіць ў Краматорскую ваколіцу.

== Разьмяшчэньне ==
Разьмешчанае каля рэчкі Крывы Тарэц, што праз Скарбовы Тарэц цячэ ў [[Северскі Данец]]. Паводле аднаго паданьня на месцы зьліцьця гэтых рэчак была вежа, што дала назву месту.

== Гісторыя ==
[[Файл:Druzhko.JPG|зьлева|міні|250пкс|Помнік казаку Дружка]]
Перша згадка пра Дружкоўку датуецца 1781 годам («Ведамасьці пра землі Кацярынаслаўскага намесьніцтва»). Паводле паданьня, заснавальнікам места быў казак Дружка, які заснаваў пост на месцы места.

=== Расея, УССР-СССР ===
Гэта было дзесьці ў першай палове 17 стагодзьдзя. Места пераходзіла часта ад Расеі да Турэччыны. Пасьля ў 18 стагодзьдзі канчаткова далучана да Расеі. У 1918 годзе места было далучана да УССР, а 1922 годзе да СССР. У часы СССР Дружкоўка стала прамысловым вузлом. Былі пабудаваныя жалезаварны завод, машынабудаўнічы завод. У 1938 годзе Дружкоўка стала местам.

=== Украіна ===
12 верасьня 2008 року напярэдадні Дня места быў адкрыты помнік казаку каля мескае рады. Увесну 2014 Дружкоўка была захоплена [[ДНР]] пад час [[Расейска-ўкраінская вайна (2014-2015)|Расейска-ўкраінскае вайны]]. Так, 12 красавіка 2014 году ДНР захапіла раённы выканаўчы камітэт у Дружкоўцы&lt;ref&gt;http://www.rbc.ua/rus/news/accidents/v-druzhkovke-donetskoy-obl-prorossiyskie-aktivisty-zahvatili-12042014160600&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusvesna.su/news/1397310157 Молния: В Дружковке захвачена администрация]&lt;/ref&gt;. 10 траўня 2014 году каля Дружкоўкі быў забіты сьвяшчэньнік Павал Жучэнка&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/entertainment/2014/05/140510_family_and_priest_murder_or.shtml Генпрокуратура розслідує вбивство сім'ї і священика на Сході.] ''BBC Україна''. 10.05.2014.&lt;/ref&gt;. У той жа час, у адрозьненьне ад суседніх местаў [[Славянск]]у, [[Краматорск]]у, Дружкоўка не была месцам баёў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150703150009/http://druzhko.org/2014/07/23/kak-druzhkovka-ne-stala-vtorym-slavyanskom/ Как Дружковка не стала вторым Славянском]&lt;/ref&gt;.

6 ліпеня 2014 року место было звольненае ад расейцаў. З восені 2014 року ў месьце знаходзіцца дэсантная брыгада ўкраінскага войска.

== Сучасная Дружкоўка ==
[[Файл:Пам'ятник воїнам-землякам, робітникам заводу «Червона Зірка». 01.JPG|міні|Помнік воінам-землякам, работнікам заводу «Чырвоная Зорка»]]

=== Адміністрацыйны падзел ===
Дружкоўскай мескай радзе падпарадкоўваецца некалькі паселішчаў&lt;ref&gt;[http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A008?rdat1=14.06.2007&amp;rf7571=8411 Донецька область, м Дружківка]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Склад адміністративно-територіальної одиниці // Офіційний веб-сайт Верховної Ради України&lt;/ref&gt;:

=== Насельніцтва ===
Насельніцтва места— 64 557 чалавек (2001). Разам з паселішчамі падпарадкаванымі мескае радзе жыве — 74 901 чалавек.

Паводле перапісу 2001 году ў месьце жыло 64 641 асобы, зь іх 28,36% вызначылі родную мову [[Украінская мова|украінскую]], 70,27% — [[Расейская мова|расейскую]], 0,46% — [[армянская мова|армянскуя]] і [[грэцкая мова|грэцкую]], 0,10% — [[беларуская мова|беларускую]], 0,03% — [[малдаўская мова|малдаўскую]] мовы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp Розподіл населення за рідною мовою на ukrcensus.gov.ua]&lt;/ref&gt;

Народны склад насельніцтва паводле перапісу 2001 року&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 Національний склад та рідна мова населення Донецької області. Розподіл постійного населення за найбільш численними національностями та рідною мовою по міськрадах та районах.]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Колькасьць'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Частка, %'''
|-
| [[украінцы]]||48 302||64,4
|-
| [[расейцы]] ||24 122||32,2
|-
| [[армяне]] ||612||0,8
|-
| [[беларусы]] ||490||0,7
|-
| [[татары]] ||216||0,3
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110929162551/http://druisp.org.ua/ Дружкоўская меская рада]
* [https://web.archive.org/web/20070121221758/http://imob.mylivepage.ru/image/index Здымкі Дружкоўкі]
* [https://web.archive.org/web/20260109004531/http://wladyslaw.mylivepage.com/image/417_%D0%94%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%BA%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%B9 Фото дружкоўскага трамваю]
* [http://photo.tramvaj.ru/drushk05.htm Фото трамваю Дружкоўкі й іншых местаў]
* [http://maps.google.com/maps?f=q&amp;hl=en&amp;q=Druzhkovka,+Donets%27ka+Ukraine&amp;layer=&amp;ie=UTF8&amp;sll=38.891033,-19.160156&amp;sspn=33.662181,59.238281&amp;z=12&amp;ll=48.616116,37.542343&amp;spn=0.11235,0.344009&amp;t=k&amp;om=1 Спадарожнікавыя здымкі Дружкоўкі й ваколіцы]
* [http://espreso.tv/news/2014/07/06/antyterorystychni_syly_vzyaly_artemivsk_ta_druzhkivku Украінскае войска вызваліла Арцёмаўск і Дружкоўку]

{{Данецкая вобласьць}}
{{Парады артыкулу|артаграфія}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласьці]]</text>
      <sha1>d9dx1y44d9oyukcyy8i6ykhjo4ya1sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генадзь Маскаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170809</id>
    <revision>
      <id>2699858</id>
      <parentid>2698863</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19493" sha1="h0whqga4zjp6abii7l65x85inn1aqr1" xml:space="preserve">{{Артаграфія}}
{{Палітык
|імя = Генадзь Маскаль
|выява = Hennadiy Moskal, June 5, 2014.jpg
|памер = 200пкс
|подпіс_пад_выявай = Генадзь Маскаль 5 чэрвеня 2014 году
|пасада = Кіраўнік адміністрацыі [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкае вобласьці]]
|пачатак_тэрміну = 15 ліпеня 2015
|канец_тэрміну = 
|прэзыдэнт = [[Пятро Парашэнка]]
|прэм'ер-міністар = [[Арсень Яцанюк]]
|папярэднік = 
|наступнік = 
|дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|11|12|1950|1}}
|месца_нараджэньня = [[Задубраўка]], [[Застаўнеўскі раён|Застанаўскі раён]], [[Чарнавіцкая вобласьць]], [[Украінская ССР]], [[СССР]]
|нацыянальнасьць = [[украінец]]
|назва_палітычнай_арганізацыі = 
|партыя = 
|сужэнец = Арыса Лінская
|дзеці = Ірына (дачка)
|бацька = Генадзь Гайфулін
|маці = Сьцяпанія Маскаль&lt;ref name=&quot;polemika-126337&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150402094626/http://polemika.com.ua/article-126337.html Почему бдительный Геннадий Москаль скрывает свою настоящую фамилию и национальность?] // А. Шарій для «Полеміки»&lt;/ref&gt;
|род = 
|адукацыя = вышэйшая, юрыст
|рэлігія = 
|подпіс = Hennadiy Moskal Signature 2014.png
|узнагароды = 
}}
'''Генадзь Генадзевіч Маскаль''' ({{мова-uk|Геннадій Геннадійович Москаль}}; нарадзіўся 11 сьнежня 1950 году, в. [[Задубраўка]], [[Застаўнеўскі раён|Застаўнаўскі раён]], [[Чарнавіцкая вобласьць]], [[Украінская ССР]]) — старшыня [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай]] абласной дзяржаўнай адміністрацыі, украінскі палітык і юрыст, генэрал-лейтэнант міліцыі, кандыдат юрыдычных навук (2002), дацэнт (2005), Народны дэпутат Украіны ад партыі «Бацькаўшчына». У 2011—2013 гадах уваходзіў у склад палітычнай партыі «Фронт пераменаў», аднак пасьля яе зьліцьця з «Бацькаўшчынай» перайшоў зь іншымі аднапартыйцамі ў новую партыю, атрымаўшы месца ў палітычнай радзе «Бацькаўшчыны». З 2007 году Народны дэпутат Украіны VI і VII скліканьняў, зь сьнежня 2012 году першы намесьнік старшыні камітэту па пытаньнях барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй. Кіраўнік Луганскае абласное вайскова-цывільнае адміністрацыі з 5 сакавіка па 15 ліпеня 2015 году, з 15 ліпеня 2015 году — зноў старшыня Закарпацкае вобласьці. 25 жніўня 2014 году на закрытым пасяджэньні партыі «Бацькаўшчына» быў выключаны з партыі і ўсіх яе кіруючых органаў&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2014/08/25/7035718 «Батьківщина» відмовилася від Москаля] // Понеділок, 25 серпня 2014, 12:37&lt;/ref&gt;.

== Жыцьцяпіс ==

=== Першыя рокі ===
Нарадзіўся 11 сьнежня 1950 году ў Паўночнай Букавіне ў вёсцы Задубраўка Застаўнаўскага раёну Чарнавіцкай вобласьці ў сям’і служачых. Бацька — [[татары]]н Генадзь Хадэявіч Гайфулін&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304140455/http://micto.cz/2013/09/11/chomu-pylnyj-hennadij-moskal-pryhovuje-svoje-spravzhnje-prizvysche-i-natsionalnist-dokumenty-video/ Чому пильний Геннадій Москаль приховує своє справжнє прізвище і національність? (ДОКУМЕНТИ, ВІДЕО)]&lt;/ref&gt; (Гайфулін&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150808225848/http://replyua.net.ua/izvestnye-lyudi/4160-genady-moskal.html Геннадий Москаль&amp;nbsp;— самый обсуждаемый политик] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;). Маці — Стэфанія Паўлаўна Маскаль. У 1970 юнак скончыў Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту. У тым жа годзе, ва ўзросьце 20 гадоў, пачаў працаваць, стаўшым аглядальнікам вагонаў аддзела вагоннае гаспадаркі Цярнопальскага аддзяленьня Львоўскай чыгункі.У 1970—1972 праходзіў тэрміновую службу ў шэрагах войска [[СССР]].

=== Кар’ера на дзяржаўнай службе ===
Пасьля дэмабілізацыі Маскаль вучыўся ў Львоўскай спэцыяльнай сярэдняй школе міліцыі МУС СССР, а з 1975 году пачаў працаваць у органах унутраных справаў. За гэты час Генадзь Генадзевіч зрабіў кар’еру ад інспэктара да намесьніка міністра ўнутраных справаў Украіны, генэрал-лейтэнанта міліцыі. Так у 1973—1978 гадах працаваў інспэктарам, старшым інспэктарам аддзела ўнутраных справаў Ленінскага РА УУС Чарнаўцоў, начальнікам аддзяленьня «А», начальнікам аддзела крымінальнага вышуку УУС Чарнавіцкага аблвыканкаму, першым намесьнікам начальніка УМВД у Чарнавіцкай вобласьці — начальнікам крымінальнай міліцыі і г. д. У 1976 годзе (па іншых зьвестках у 1981 годзе) Маскаль скончыў Кіеўскую вышэйшую школу міліцыі МУС СССР імя Фэлікса Дзяржынскага (цяпер Нацыянальная акадэмія ўнутраных справаў Украіны). У 1978—1982 гадах будучы генэрал працаваў старшым інспэктарам, начальнікам аддзела крымінальнага вышуку ўпраўленьня ўнутраных справаў Чарнавіцкага абласнога выканаўчага камітэту. У 1982 годзе (па іншых зьвестках у 1984 годзе), ва ўзросьце 31 году, ён скончыў Акадэмію МУС СССР Ордэна Працоўнага Чырвонага Сьцяга (цяпер Акадэмія кіраваньня МУС Расеі). Атрымаў кваліфікацыю правазнаўства. З 1995 па кастрычнік 1997 году займаў пасаду начальніка ўпраўленьня Міністэрства ўнутраных справаў Украіны ў Закарпацкай вобласьці. А ўжо з чэрвеня 2001 году быў прызначаны старшынём Закарпацкай абласной дзяржаўнай адміністрацыі. У 2002 годзе атрымаў навуковую ступень кандыдата юрыдычных навук, абараніўшы кандыдацкую дысэртацыю на тэму «Інстытут часовага генэрал-губэрнатара ва Ўкраіне ў канцы XIX — пачатку XX ст.» у Нацыянальным унівэрсытэце ўнутраных справаў Украіны. З 1 жніўня 2004 году ўзначаліў «Камісію па справах асоб, дэпартаваных па нацыянальнай прыкмеце», а таксама стаў кіраўніком «Міжведамаснай каардынацыйнае рады па пытаньнях супрацоўніцтва з украінскай дыяспарай». Зь лютага 2005 па 18 лістапада 2005 году — намесьнік міністра ўнутраных справаў Украіны і начальнік крымінальнай міліцыі. У той час Міністэрства ўнутраных справаў Украіны ўзначальваў Мікалай Белаконеў, які прапрацаваў на гэтай пасадзе да 3 лютага 2005 году. Маскаль сышоў у адстаўку ўжо пры іншым міністры, Юрыю Луцэнку. У той жа дзень ён быў прызначаны старшынём [[Луганская вобласьць|Луганскай]] абласной дзяржаўнай адміністрацыі, дзе ён прапрацаваў каля паўгоду.

=== Палітычная кар’ера ===
У ходзе пазачарговых выбараў у 2007 балятаваўся ў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду]] Украіны па сьпісах палітычнай партыі «Наша Украіна — Народная самаабарона» (№ 41 у сьпісе). На момант правядзеньня выбараў Маскаль быў беспартыйным і працаваў прэзыдэнтам юрыдычнай кампаніі «Праваабарона». Празь месяц пасьля абраньня ў Вярхоўную раду краіны Маскаль заняў пасаду першага намесьніка старшыні камітэта па пытаньнях барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй. Пасьля Парлямэнцкіх выбараў 2012 раптам трапіў у Вярхоўную Раду Ўкраіны па сьпісах партыі Ўсеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына» (№ 39 у сьпісе).

=== Асноўныя падзеі жыцьця ===
* У 1983—1986 працаваў намесьнікам начальніка аддзела ўнутраных справаў Ленінскага райвыканкаму гораду [[Чарнаўцы]].
* У 1986—1992 начальнік аддзела крымінальнага вышуку УУС Чарнавіцкага аблвыканкама.
* У 1992—1995 — першы намесьнік начальніка ўпраўленьня — начальнік крымінальнай міліцыі УУС ў Чарнавіцкай вобласьці.
* У 1997—2000 прызначаны на пасаду намесьніка Міністра ўнутраных справаў Украіны — начальнік Галоўнага ўпраўленьня МУС Украіны ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]], горад [[Сімфэропаль]].
* У 2000 быў прызначаны намесьнікам Міністра ўнутраных справаў Украіны — начальнік упраўленьня МУС Украіны ў [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай вобласьці]].
* З 2002 займаў пасаду старшыні Дзяржкамітэта Ўкраіны па справах нацыянальнасьцяў і міграцыі.
* У 2006 балятаваўся ў Вярхоўную Раду па сьпісах выбарчага Блёка «Наша Украіна» пад № 327, але ў парлямянт ня трапіў (Блёк атрымаў у Вярхоўнай Радзе толькі 81 мандатаў).
* Зь лістапада 2005 па 26 красавіку 2006&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=329/2006 Указ Президента України №&amp;nbsp;329/2006 від 26 квітня 2006 «Про звільнення Г. Москаля з посади голови Луганської обласної державної адміністрації»]{{Недаступная спасылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Генадзь Маскаль займае пасаду старшыні Луганскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі.
* З 17 траўня 2006 г.&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=409/2006 Указ Президента України №&amp;nbsp;409/2006 від 17 травня 2006 «Про призначення Г. Москаля Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; да 9 студзеня 2007 году&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1/2007 Указ Президента України №&amp;nbsp;1/2007 від 9 січня 2007 «Про звільнення Г. Москаля з посади Постійного Представника Президента України в Автономній Республіці Крим»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — Пастаянны Прадстаўнік Прэзыдэнта Ўкраіны ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым
* З 9 студзеня 2007&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=3/2007 Указ Президента України №&amp;nbsp;3/2007 від 9 січня 2007 «Про призначення Г. Москаля заступником Голови Служби безпеки України»] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; па 11 красавіка 2007&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=295/2007 Указ Президента України №&amp;nbsp;295/2007 від 11 квітня 2007 «Про звільнення Г. Москаля з посади заступника Голови Служби безпеки України»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — намесьнік Старшыні Службы бясьпекі Ўкраіны.
* Пасол Вярхоўнай Рады 6-га скліканьня з 23 лістапада 2007 году ад Блёка «Наша Ўкраіна — Народная самаабарона», № 41 у сьпісе. На час выбараў: прэзыдэнт юрыдычнай кампаніі «Праваабарона», беспартыйны. Член фракцыі Блёка «Наша Украіна — Народная самаабарона» (з 23 лістапада 2007 г.). Першы намесьнік старшыні Камітэта па пытаньнях барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй (з 26 сьнежня 2007 г.).
* 29 сьнежня 2011 году ўступіў у партыю «Фронт Пераменаў».
* 18 верасьня 2014 Прэзыдэнт [[Пятро Парашэнка]] прызначыў на пасаду старшыні Луганскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://ukranews.com/uk/news/lugansk/2014/09/18/136731 |загаловак = Порошенко призначив луганським губернатором Москаля |publisher = ukranews.com |date = 18 вересня 2014}}&lt;/ref&gt;
* З 15 ліпеня 2015 г. старшыня Закарпацкай абласной дзяржаўнай адміністрацыі&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://www.radiosvoboda.org/content/news/27128615.html|загаловак = «Блок Порошенка»: Москаля призначили головою Закарпатської ОДА |publisher = Радіо Свобода |date = 15 липня 2015}}&lt;/ref&gt;.

== У працы ==
На пасадзе кіраўніка Луганскай ваенна-грамадзянскай адміністрацыі Маскаль забараніў продаж сьпіртных напояў на лініі баявога сутыкненьня, каб «засьцерагчы мірных жыхароў і ваеннаслужачых ад выпадкаў траўматызму і гібелі ў стане алькагольнага ап’яненьня»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150518071501/http://uapress.info/uk/news/show/73641 Москаль ввів низку обмежень у Луганській області.]&lt;/ref&gt;.

== Дзяржаўныя рангі ==
* Дзяржаўны служачы трэцяга рангу (26 студзеня 2006) &lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=68/2006 Указ Президента України №&amp;nbsp;68/2006 від 26 січня 2006 року «Про присвоєння рангу державного службовця»] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Дзяржаўны служачы першага рангу (11 ліпеня 2006 году)

== Узнагароды ==
* Ордэн: «За заслугі» I ступені (23 жніўня 2011 году), II ступені (2006), III ступені (2000)
* Адзнака: «Іменная агнястрэльная зброя» (1999)
* Вучонае званьне — дацэнт катэдры апэратыўна-вышуковай дзейнасьці.
* Заслужаны юрыст Украіны (з 1997)
* Ганаровая грамата Кабінэта Міністраў

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Маскаль, Генадзь}}
[[Катэгорыя:Украінскія палітыкі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 6-га скліканьня]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 7-га скліканьня]]</text>
      <sha1>h0whqga4zjp6abii7l65x85inn1aqr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ігнат Кульчынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171420</id>
    <revision>
      <id>2699695</id>
      <parentid>2699507</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне  літаратура</comment>
      <origin>2699695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23199" sha1="arrj9fxbxcmluxzgsdn9t5xanpft24n" xml:space="preserve">{{Герарх
|імя                 = Ігнат Кульчынскі 
|арыгінал_імя        = 
|партрэт             = 
|памер_партрэта      = 
|подпіс              = 
|тытул               = Архімандрыт Гарадзенскі
|тытул_парадак       = 
|тытул_пачатак       = 12 кастрычніка 1736
|тытул_канец         = 9 студзеня 1747
|тытул_абраньне      = 
|тытул_інтранізацыя  = 
|тытул_царква        = [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|Уніяцкая Царква]]
|тытул_абшчына       = [[Уніяцкая царква (Усходняя Эўропа)|Кіеўская ўніяцкая мітраполія]]
|тытул_папярэднік    = 
|тытул_наступнік     = 
|тытул_выраканьне    = 
|тытул2              = 
|тытул2_парадак      = 
|тытул2_пачатак      = 
|тытул2_канец        = 
|тытул2_абраньне     = 
|тытул2_інтранізацыя = 
|тытул2_царква       = 
|тытул2_абшчына      = 
|тытул2_папярэднік   = 
|тытул2_наступнік    = 
|тытул2_выраканьне   = 

|адукацыя            = [[тэалёгія]]
|прафэсія            = 
|дзейнасьць          = [[гісторык]]
|сапраўднае_імя      = 
|дата_нараджэньня    = 1694
|месца_нараджэньня   = [[Уладзімер (Украіна)|Уладзімер]]
|дата_сьмерці        = {{Памёр|9|1|1747}}
|месца_сьмерці       = [[Горадня]]
|месца_пахаваньня    = 
|дынастыя            = 
|бацька              = Юры
|маці                = Алена
|сужэнец             = 
|дзеці               = 
|сан                 = 
|манаства            = 
|хіратонія           = 
|кардынал            = 
|кананізацыя         = 
|абраз               = 
|ушанаваньне_памяці  = &lt;!-- даты --&gt;
|ушаноўваецца        = &lt;!-- краіны/канфэсіі --&gt;
|падвіжніцтва        = 
|аўтограф            = 
|манаграма           = 
|герб                = 
|узнагароды          = 
|Commons             = 
}}
[[Файл:Menologium bazylianskie.jpg|значак|Тытульны аркуш кнігі: Ігнат Кульчынскі. Базылянскі міналёгій. [[Вільня]], 1771 г. Аддзел рэдкай кнігі Гарадзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалягічнага музэя]]
'''Ігна́т Кульчы́нскі''' (1694, [[Уладзімер (Украіна)|Уладзімер]]&lt;ref name=pr&gt;Blazejovskyj Dmytro. Byzantine Kyivan rite students in Pontificial colleges, and in seminaries, universities and institutes of central and western Europe, 1576—1983. — Romae, 1984. — Page 121,&lt;/ref&gt; — 9 студзеня 1747, [[Горадня]]&lt;ref&gt;Neue Zeitungen von gelehrten Sachen. — 17 august 1747. — S. 588&lt;/ref&gt;) — дзяяч [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Грэка-Каталіцкай Царквы]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[ордэн базылянаў Сьвятога Язафата|базылянін]], царкоўны [[гісторык]], [[багаслоў]], [[краязнаўца]].

== Біяграфія ==
Паходзіў зь [[шляхта|шляхецкага]]&lt;ref&gt;Stebelski Ignacy. Dwa Wielkie Swiatła Na Horyzoncie Połockim. — Lwów, 1866. — S. XXXVIII — XXXIX.&lt;/ref&gt; роду. Бацькі — Юры і Алена&lt;ref name=&quot;Blazejovskyj Dmytro 1983. Page 121&quot;&gt;Blazejovskyj Dmytro. Byzantine Kyivan rite students in Pontificial colleges, and in seminaries, universities and institutes of central and western Europe, 1576—1983. — Romae, 1984.- Page 121. — № 21.&lt;/ref&gt;. Прыняў манаства ў ордэне [[ордэн базылянаў Сьвятога Язафата|базылянаў]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Acta S. C. De Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarusjae spectanta. — Vol. III. — Romae, 1954 — P. 105 — № 934.&lt;/ref&gt;. У [[1714]]—[[1720]] гг. вучыўся ў Калегіюме прапаганды веры ў [[Рым]]е, па сканчэньні атрымаў ступень доктара [[тэалёгія|тэалёгіі]] &lt;ref name=&quot;Blazejovskyj Dmytro 1983. Page 121&quot;/&gt;. Пасьвечаны на сьвятара (1719)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Выкладчык [[філязофія|філязофіі]] ў [[базылянскай школе]] ў [[Полацак|Полацку]] &lt;ref&gt;Specimen Ecclesiae Ruthenicae ab origine susceptae fidei ad nostra usquè tempora in suis capitibus seu primatibus Russiae cum S. Sede Apostolica Romana semper unitae. — Parisiis, 1859. — S. 56.&lt;/ref&gt;. Сакратар [[протаархімандрыта]] [[ордэн базылянаў Сьвятога Язафата|базылянскага ордэна]] [[Карнэлія Стаўпавіцкага — Любянецкага]]&lt;ref&gt;Кульчинский И. Съезды базилиан в Западной Руси. // Вестник Западной России. 1870. — Кн. IV. — Т. ІІ. — Отд. ІІ. — С. 1- 43.&lt;/ref&gt;. У гэтай якасьці ўдзельнічаў у базылянскай кангрэгацыі 1726 г. у [[Быцень|Быцені]]. У 1729—1735 гг. — [[генэральны пракуратар]] (прадстаўнік) ордэна [[ордэн базылянаў Сьвятога Язафата|базылянаў]] у Апостальскай Сталіцы, настаяцель царквы Сьвятых мучанікаў Сергія і Вакха ў [[Рым]]е&lt;ref&gt;Wojnar M. M. Basilian scholars and publishing houses (XVII—XVIII) // Записки Чина Святого Василія Великого. — 1974 — т. 3 — Вип. 1 — 4. — С. 76&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Алесь Суша]]. Ля вытокаў беларускай гістарычнай навукі: творчая спадчына Ігната Кульчынскага // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. — 2009 — № 2 — с. 28.&lt;/ref&gt;. У [[1736]] г. прызначаны [[архімандрыт]]ам [[Царква Сьвятых Барыса й Глеба (Горадня)|Барысаглебскага манастыра]] ў [[Горадня|Горадні]] і [[афіцыялам]] гарадзенскім. Займаў гэтыя пасады да сьмерці&lt;ref&gt;Rechowicz M. Kulczyński Ignacy. // Polski Słownik Biograficzny. t. XVI, zeszyt 2, Wrocław — Warszawa — Kraków, 1971, s. 138.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;J. M. G. Kulczyński Ignacy. // Podręczna encyklopedya kościelna, t. XXIII—XXIV, Warszawa, 1911. s. 114—115.&lt;/ref&gt;.

== Творчасьць ==
Дасьледаваў гісторыю [[Беларуская праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[уніяцтва|ўніяцкай цэркваў]] на ўсходнеславянскіх землях. На падставе дакумэнтаў рымскіх архіваў склаў і выдаў на лацінскай мове зборнік «Дакладнае паведамленьне пра стан русінаў, якія ў адзінстве са Сьвятой Рымскай Царквою знаходзяцца ў Каралеўстве Польскім». ([[Рым]], 1727), дзе апісаў становішча [[Уніяцкая царква (Усходняя Эўропа)|ўніяцкай царквы]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гг.

Аўтар фундамэнтальных прац па царкоўнай гісторыі «Вобраз Рускай Царквы…» (Рым, 1733) і «Дадатак да вобраза Рускай Царквы» (Рым, 1734). На думку І. Кульчынскага, «Руская Царква» ад самога пачатку — складовая частка Сусьветнай [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]]. Усходнеславянскія землі прынялі [[хрысьціянства]] ад [[Бізантыя|Бізантыі]], калі тая знаходзілася ў кананічным адзінстве з Рымам і вызнавала [[каталіцтва]]. Каталіцкую веру «Руская Царква» захоўвала да пачатку XVI ст. [[Берасьцейская унія]] (1596 г.) толькі аднавіла, згодна І. Кульчынскаму, страчанае на стагодзьдзе адзінства зь [[Рым]]ам.

У працы зьмешчаны кароткія біяграфіі [[праваслаўная царква на Беларусі|праваслаўных]] і [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкіх мітрапалітаў кіеўскіх]] з канца Х ст. па І траціну [[XVIII]] ст., тэксты царкоўных статутаў, пастановы сабораў (Кіеўскага (1274), Наваградзкага (1415) і [[Кобрынскі сабор (1626)|Кобрынскага]] (1626), даецца падрабязная інфармацыя аб царкоўна — юрыдычным статусе дзевяці [[япархія|япархій]], якія ўваходзілі на той час у [[Літоўская мітраполія|Кіеўскую мітраполію]]. На падставе даступнай яму [[агіяграфія|агіяграфічнай]] літаратуры дасьледчык склаў царкоўны каляндар зь жыцьцяпісамі [[сьвяты]]х, шанаваных у [[Літоўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]], якія маюць славянскае паходжаньне, даў тлумачэньне асноўным сьвятам [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|Грэка — Каталіцкай Царквы]]. У працы зьмешчаны дакумэнты, зьвязаныя зь працэсам [[бэатыфікацыя|бэатыфікацыі]] [[Язафат Кунцэвіч|Язафата Кунцэвіча]].

«Вобраз Рускай Царквы» і «Дадатак» зьяўляюцца важнымі крыніцамі па царкоўнай гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Украіны]], аб чым сьведчаць неаднаразовыя перавыданьні ([[Пачаеў]], [[1759]], [[Парыж]], [[1859]]; [[Фарнабара]], [[1970]]).

У рымскі пэрыяд І. Кульчынскі падрыхтаваў працу на польскай мове «Базыльянскія кангрэгацыі [[1617]]—[[1726]]» (апублікавана ў перакладзе на рускую ў [[1870]] г. пад назвай «Съезды базилиан Западной Руси»). Паміж [[1736]]—[[1747]] гг. склаў збор жыцьцяпісаў [[сьвяты]]х манахаў бізантыйскага [[абрад]]у пад назвай «Базылянскі міналёгій» (надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1771]] г.).

Ігнат Кульчынскі — аўтар трох твораў на італьянскай і лацінскай мовах, прысьвечаных гісторыі [[Маці Божая Жыровіцкая|абраза Маці Божай Жыровіцкай]] і яе цудатворнай копіі ў царкве Сьвятых мучанікаў Сергія і Вакха ў Рыме (Madonna del Pascolo) : 1) «Малітва да Найсьвяцейшай Дзевы Марыі ў цудатворным Жыровіцкім абразе…» [[Рым]], 1732; 2) «Цудатворная трохкаляровая яшма, або гістарычнае апавяданьне пра тры цудатворныя абразы Дзевы Марыі…» [[Рым]], [[1732]]; 3) «Вялікі знак…» [[Рым]], 1732.

У [[1738]] годзе склаў на польскай мове «Інвэнтар базылянскага манастыра ў Горадні на Каложы» і «Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, фундатараў і апякуноў манастыра Гарадзенскага на Каложы». (Апублікаваны ў [[1870]] г.) «Інвентар» — першае ў [[ВКЛ]] дэтальнае навуковае апісаньне гістарычнага помніка. Для вызначэньня часу пабудовы храма гісторык выкарыстаў наватарскую для свайго часу методыку. Ён параўнаў [[плінфа|плінфу]] і склад вапнавай рошчыны [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Барысаглебскай царквы ў Горадні]] і [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскага сабора ў Полацку]], канстатаваў іх падабенства і зрабіў выснову, што абодва храмы былі пабудаваны прыкладна ў адзін і той жа час (каля [[1200]] г.). (Сучасныя дасьледчыкі датуюць [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Барысаглебскую царкву ў Горадні]] апошняй чвэрцю ХІІ ст.). У «Хроніцы» выкладзена гісторыя манастыра пачынаючы зь [[XV]] ст. да [[1736]] г. Прыведзены тэксты дакумэнтаў на мове арыгінала з камэнтарамі складальніка&lt;ref&gt;Алексеев Л. В. Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей // Древности славян и Руси. М., 1988, с. 100&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Сьвятлана Марозава]]. Кульчынскі Ігнацій. // [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. — Т.4. — Мн., 1997. — С. 303.&lt;/ref&gt; .

== Творы ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* Variarum locubrationum tomus tertius claudens in se philosophiam naturalem seu physicam duobus libris. A. D. 1723. //[[Львоўская Нацыянальная Навуковая Бібліятэка імя В. Стэфаніка НАН Украіны.]]- Аддзел рукапісаў. Ф. 3. — Воп. 1 — Спр. 506.
* Relationes authenticae de statu Ruthenorum cum Sacra Romana Congregatione Unitorum in Regno Poloniae degentium… Romae, 1727.
* Oratio de Beatissimae Virginis Mariae imagine Zyrowicensi… Romae, 1732
* Il Diaspro Prodigioso di tre Colori ovvero Narrazione istorica delle tre Imagini Miracolose della Beata Vergine Maria… Romae 1732.
* Signum magnum quia coronatum olim a dilecto Dei hominis discipulo in Caelo visum … Romae 1732.
* Specimen Ecclesiae Ruthenicae ab origine susceptae fidei ad nostra usquè tempora in suis capitibus seu primatibus Russiae cum S. Sede Apostolica Romana semper unitae… Romae, 1733]]; (Parisiis, 1859, Farnborough, 1970)
{{слупок-2}} 
* Appendix ad Specimen Ecclesiae Ruthenicae. Рым, 1734.
* Кульчинский И. Съезды базилиан в Западной Руси.] // Вестник Западной России. — 1870. — Кн. IV. — Т. ІІ. — Отд. ІІ. — С. 1 — 43.
* Inwentarz klasztoru bazylianskiego w Grodnie na Kołoży.] // Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. — Том ІХ. — Вильна, 1870. — С. 409—412
* Kronika ihumenow, archymandrytow, fundatorow y protektorow monastyru Grodzienskiego na Kołoży. // Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. — Том ІХ. — Вильна, 1870. — С. 412—454.
* Menologium bazylianskie, to iest, Zywoty Swiętych Panskich oboiey płci z zakonu S. Bazylego W. na miesiące rozłozone. W Wilnie, 1771.
{{слупок-канец}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* {{Артыкул| аўтар  = [[Андрэй Крот]].| загаловак  = Культ Маці Божай Жыровіцкай у творах айца Ігната Кульчынскага | спасылка  = https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/82/04/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3.html | мова = | аўтар выданьня = | выданьне  = Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа| тып =зборнік навуковых артыкулаў | месца  =[[Горадня]]| выдавецтва  = [[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы]] | год = 2009 | том  = | старонкі   = 96—97 | isbn  = 978-985-515-244-7| issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Суша|Аляксандар Суша]].| загаловак = «Signum magnum apparuit in caelo…» (Творчая спадчына Ігната Кульчынскага) | спасылка  = http://repository.buk.by:8080/jspui/handle/123456789/3947| мова  = | выданьне  =Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры| тып = зборнік навуковых артыкулаў. Ч. 1. | год  = 2006| том   =  | нумар  = | старонкі  = 117—124 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Суша]].| загаловак = Ля вытокаў беларускай гістарычнай навукі: творчая спадчына Ігната Кульчынскага| спасылка  = | мова  = | выданьне  = [[Беларускі гістарычны часопіс]] | тып = часопіс | год  = 2009 | том   = | нумар  = 2 (115) | старонкі  = 27—37 | issn  = 1993-1999| архіўная спасылка = | недасяжны}} 
{{слупок-2}}
* {{Кніга|аўтар = Joanna Getka. |частка = |загаловак = Polskojęzyczne druki bazyliańskie (XVIII wiek)  |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/37682239/Polskoj%C4%99zyczne_druki_bazylia%C5%84skie_XVIII_wiek_ |адказны = {{Ref-pl}}|выданьне = |месца = [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Uniwersytet Warszawski]] |год = 2013 |том = |старонкі = 21, 36, 262, 289 |старонак =  |сэрыя = |isbn =978-83-7798-063-7 |наклад = }}
* {{Артыкул| аўтар  = Патрило, I. | загаловак  = Нарис історіі васйліян від 1743 до 1839 року. | спасылка  = https://diasporiana.org.ua/religiya/9717-naris-istoriyi-vasiliyanskogo-chinu-svyatogo-yosafata/ | мова = uk | аўтар выданьня = I. Патрило. | выданьне  =Нарис історіі васйліянского чину святого Иосафата. | тып =Серія ІІ. - «ЗАПИСКИ ЧСВВ» - «ANALECTA OSBM» - Series II. | месца  =[[Рым|Рим]] | выдавецтва  = Видавництво ОО. Василіян| год = 1992 | том  = | старонкі   = 183—274 | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Алесь Суша]]. | загаловак = Книжкова спадщина Ігнатія Кульчинського | спасылка  = https://www.academia.edu/97213331/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%96%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE | мова  = uk | выданьне  = Вісник Львівського університету | тып = Серія книгознавство, бібліотекознавство та інформаційні технології | год  = 2008 | том   = Вип. 3| нумар  = | старонкі  = 45—64 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
{{слупок-канец}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}} 
* [https://books.google.by/books?id=0y8PAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Kulczynski I. Specimen Ecclesiae Ruthenicae]
* Крот А. [https://web.archive.org/web/20160304195954/http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/488-ajtsets-ignat-kulchynski-z-rymu-da-garodni-shlyakh-svyatara-i-vuchonaga Айцец Ігнат Кульчынскі — з Рыму да Гародні]
{{слупок-2}} 
* Петрович М. [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=NznuoairD2009_2011_5_19 Образ святості Київської церкви в працях перших унійних істориків: на прикладі Specimen Ecclesiae Ruthenicae Ігнатія Кульчинського ЧСВВ]
{{слупок-канец}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кульчынскі, Ігнат}}
[[Катэгорыя:Асобы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Беларускія ўніяцкія дзеячы]]
[[Катэгорыя:Базыляны]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўладзімеры-Валынскім]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Горадні]]
[[Катэгорыя:Беларускія багасловы]]</text>
      <sha1>arrj9fxbxcmluxzgsdn9t5xanpft24n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Жуковіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173073</id>
    <revision>
      <id>2699788</id>
      <parentid>2459039</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14300" sha1="lyta5w8coiqkgeiryqsf4ne8859rt4t" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Пісьменьнік
|Імя                 = Васіль Жуковіч
|Арыгінал імя        =
|Жанчына             = 
|Партрэт             = 
|Памер               =
|Апісаньне           =
|Імя пры нараджэньні = Васіль Аляксеевіч Жуковіч
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|21|09|1939|1}}
|Месца нараджэньня   = хутар Забалацьце каля в. [[Дзьмітравічы (Берасьцейская вобласьць)|Дзьмітравічы]], [[Берасьцейскі павет (1919—1939)|Берасьцейскі павет]], [[Палескае ваяводзтва]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] (пад кантролем [[Трэці Райх|Нямеччыны]])
|Дата сьмерці        = 
|Месца сьмерці       = 
|Грамадзянства       = [[Беларусь]]
|Род дзейнасьці      = [[паэт]], [[празаік]], [[перакладнік]], [[журналіст]] 
|Гады актыўнасьці    = З [[1956]] г.
|Напрамак            = 
|Жанр                = [[Паэзія]], [[проза]]
|Мова                = Беларуская
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = Аповесьць «Як адна вясна», зборнікі вершаў «Паклон», «Мэлёдыя сьвятла», «У храме хараства і смутку», «Каханьня радасьці й пакуты», «Мой Міцкевіч» &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210616130307/https://by.belapan.by/archive/2010/11/16/media_zhukovich Паэт Васіль Жуковіч: Калі Ўсявышні дазволіць, то я яшчэ многае скажу чытачам і нашай Бацькаўшчыне]&lt;/ref&gt;
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = http://knihi.com/Vasil_Zukovic/
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}

'''Васі́ль Жуко́віч''' (нарадзіўся [[21 верасьня]] [[1939]], хутар Забалацьце каля в. [[Дзьмітравічы (Берасьцейская вобласьць)|Дзьмітравічы]] [[Берасьцейскі павет (1919—1939)|Берасьцейскага павету]], [[Палескае ваяводзтва]]) — беларускі паэт, празаік, эсэіст, перакладчык і журналіст.

== Біяграфія ==
Васіль Аляксеевіч Жуковіч нарадзіўся 21 верасьня 1939 году на хутары Забалацьце непадалёку ад вёскі [[Дзьмітравічы (Берасьцейская вобласьць)|Дзьмітравічы]] (цяпер — [[Камянецкі раён]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]) ў сялянскай сям’і. Рана страціў родных. Бацька і брат былі рэпрэсаваныя, заўчасна памерла і маці.&lt;ref&gt;[http://naumgal.blogspot.com.by/2014/10/blog-post_10.html Васіль Жуковіч — бліжэйшы госць «Дыяблогу»]&lt;/ref&gt;

У [[1957]]—[[1959]] гадох прыехаў у [[Берасьце]] і працаваў рабочым на будоўлях гораду. У [[1959]] годзе паступіў на філялягічны факультэт [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя А. С. Пушкіна|Берасьцейскага дзяржаўнага пэдагагічнага інстытуту імя А. С. Пушкіна]]. З трэцяга курсу перавёўся на завочнае аддзяленьне. Скончыў навучаньне ў [[1964]] годзе.

У [[1962]]—[[1971]] гадох — літаратурны супрацоўнік, загадчык сельскагаспадарчага аддзелу рэдакцыі берасьцейскай раённай газеты «[[Заря над Бугом]]». З [[1971]] году — старшы рэдактар Берасьцейскага абласнога тэлебачаньня, з [[1972]] году — літаратурны супрацоўнік газэты «[[Знамя юности]]», з [[1973]] году — рэдактар выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». У [[1977]] годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПБ. З [[1981]] году па чэрвень [[1982]] году — намесьнік галоўнага рэдактара выдавецтва «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]».

Сябра [[Саюз пісьменьнікаў СССР|Саюзу пісьменьнікаў СССР]] з [[1977]] году. Працаваў у «Рэспубліканскім цэнтры эстэтычнага выхаваньня дзяцей». З 2002 году — на творчай працы. Намесьнік старшыні таварыства «Беларусь — Украіна».

Васіль Жуковіч — шахматыст са шматгадовым стажам. Ён ня толькі гуляе ў шахматы, але і складае задачы і эцюды, не адзін верш прысьвяціў старажытнай гульні і яе аматарам. Не аднойчы быў чэмпіёнам Саюзу беларускіх пісьменьнікаў па шахматах.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210612165026/https://inform-progulka.by/ru/194/culture/6817/ Вадзім Жылко. У Васіля Жуковіча — юбілей / Информ-прогулка, 22 верасьня 2014]&lt;/ref&gt;

== Творчасьць ==
Першыя літаратурныя творы ў пэрыядычным друку зьявіліся ў [[1956]] годзе.

Васіль Жуковіч — аўтар шматлікіх літаратурна-мастацкіх выданьняў, сярод якіх зборнікі вершаў:&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170226115452/http://lit-bel.org/by/friends/37/736.html Асабістыя старонкі сяброў СБП. Жуковіч Васіль Аляксеевіч]&lt;/ref&gt;
* «Паклон» (1974),
* «Мэлёдыя сьвятла» (1976),
* «Суседзтва» (1982),
* «Цана цішыні» (1985),
* «Твая місія» (1988),
* «Разьняволеньне» (1990),
* «У храме хараства і смутку» (2003),
* «Каханьня радасьці й пакуты» (2004),
* «Не завіце радзіму малой» (2009),
* «Няўжо?..» (2011),
* «Золата лістападу» (2012).

Выдаў зборнік сатыры і гумару «Цудадзейны вітамін» (2011). Напісаў кнігу прозы «Арабінавая ноч» (2015). На рахунку творцы таксама шэраг розных кніжак для дзяцей:
* аповесьць «Як адна вясна…» (1980),
* зборнікі вершаў «Гуканьне вясны» (1992),
* «Цудоўная краіна» (1997),
* «Сьвет — дзівосны» (2000),
* «Пра што гаманілі рамонкі» (2012),
* «Хто хацеў бы пакатацца?»(2014),
* кніга для дзяцей «Тараскаў самакат» (1988), шэраг кніжачак-раскладанак ды іншыя. Яго творы зьмешчаныя ў школьных падручніках.

Васіль Жуковіч шмат займаецца перакладамі з [[Украінская мова|украінскай]], [[Расейская мова|расейскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Грузінская мова|грузінскай]] ды іншых моваў. Пераклаў зборнік [[Кастусь Цьвірка|К. Цвіркі]] для дзяцей «Салавейка» (1974), паасобныя вершы І. Якштаса, П. Грабоўскага, І. Няходы, [[Махтумкулі]], [[Ўолтэр Мэй|У. Мэя]], апавяданьні [[Анатоль Ананьеў|А. Ананьева]], С. Барузьдзіна. Выходзілі і кнігі выбраных перакладаў Васіля Жуковіча:
* «Алішэр Наваі, лірыка» (1992),
* «Мой Міцкевіч» (2004),
* «Энэргія запаветаў» — з паэзіі [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Іван Франко|Івана Франка]], [[Леся Ўкраінка|Лэсі Ўкраінкі]]. З украінскай паэзіі перакладаў таксама творы [[Уладзімер Сасюра|Ўладзімера Сасюры]].

На вершы Васіля Жуковіча пішуць песьні такія вядомыя айчынныя кампазытары, як [[Эдуард Зарыцкі]], [[Леанід Захлеўны]], [[Уладзімер Буднік]].&lt;ref&gt;[http://by.belapan.by/archive/2010/11/16/media_zhukovich Паэт Васіль Жуковіч: Калі Ўсявышні дазволіць, то я яшчэ многае скажу чытачам і нашай Бацькаўшчыне]{{Недаступная спасылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; васіль Жуковіч — аўтар лібрэта оперы-казкі «Пра тое, што было» (1991, муз. Э. Казачкова).

З ініцыятывы ксяндза [[Уладзіслаў Завальнюк|Ўладзіслава Завальнюка]] на словы Васіля Жуковіча ў супрацоўніцтве з кампазытарам [[Аленай Атрашкевіч|Алена Атрашкевіч]] паўстаў арыгінальны музычна-рэлігійны праект «Сакрамэнтальная паэма».&lt;ref&gt;[http://media.catholic.by/ave/n94/index.htm Яўген Лецка. Прамоўленае «Голасам душы» / Часопіс «Ave Maria», №3(94) 2003]&lt;/ref&gt; Алена Атрашкевіч напісала музыку для яго твору Васіля Жуковіча, дзе паэт пераклаў на мову паэзіі сутнасьць і значэньне сямі сьвятых Сакрамантаў Каталіцкай Царквы: Хросту, Алеепамазаньня, Эўхарыстыі, Пакаяньня, Намашчэньня хворых, Сьвятарства і Шлюбу. Гэты арыгінальны музычны праект быў прэзэнтаваны ў менскім касьцёле Сьвятога Роха ў 2003 годзе. Выканаў яго хор «Голас душы» пад кіраўніцтвам дырыжора Тацяны Гажэўскай.

Сярод зборнікаў песьняў Васіля Жуковіча найбольш прыкметныя — «Дарога ля жыта» (1997), музыка беларускіх кампазытараў, «Сьпяваем разам» (2008), «Дарогамі вайны і перамогі» (2010).

== Крыніцы ==
{{Зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =https://www.youtube.com/watch?v=iyW3PcOkr68&amp;t=4s | копія = | дата копіі = | загаловак =Кантэкст — Васiль Жуковiч пра заходніцкі менталітэт, Ніну Мацяш і шахматы | фармат = | назва праекту = «Саюз беларускіх пісьменьнікаў» | выдавец = | дата доступу = 11 лістапада 2020 | мова = | камэнтар = Усевалад Сцебурака гутарыць з паэтам, перакладчыкам, шахматыстам Васілём Жуковічам }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=FkAzR4TZjyE Дыяблог P.S.&quot; (22.11) Госць — Васіль Жуковіч]
* [https://web.archive.org/web/20210616130307/https://by.belapan.by/archive/2010/11/16/media_zhukovich Паэт Васіль Жуковіч: Калі Ўсявышні дазволіць, то я яшчэ многае скажу чытачам і нашай Бацькаўшчыне]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жуковіч, Васіль Аляксеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Берасьцейскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія дзіцячыя літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты-песеньнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія эсэісты]]
[[Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з расейскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы]]</text>
      <sha1>lyta5w8coiqkgeiryqsf4ne8859rt4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сычын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173118</id>
    <revision>
      <id>2699763</id>
      <parentid>2188960</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5034" sha1="qra772krmjsfpkcjkbokneq8lzz5fue" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Сычын
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Сычыну
|Трансьлітараваная назва          = Syčyn
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]]
|Раён                             = [[Прапойскі раён|Прапойскі]] 
|Сельсавет                        = [[Кабінагорскі сельсавет|Кабінагорскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 16
|Год падліку колькасьці           = 2011
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;slavgorod.mogilev-region.by&quot;&gt;[http://slavgorod.mogilev-region.by/ru/region/naselenie КОЛИЧЕСТВО НАСЕЛЕНИЯ СЛАВГОРОДСКОГО РАЙОНА]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 53
 |Шырата хвілінаў                 = 21
 |Шырата сэкундаў                 = 31
 |Даўгата градусаў                = 31
 |Даўгата хвілінаў                = 9
 |Даўгата сэкундаў                = 59
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьлева
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Сы́чын'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласьць}} С. 283&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Прапойскі раён|Прапойскім раёне]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Кабінагорскі сельсавет|Кабінагорскага сельсавету]]. Побач зь вёскай цячэ рака [[Галуба]], прыток [[Сож|Сажа]].

== Назва ==
Існуе два варыянты паходжаньня назвы в. Сычын: ад слова [[сычы (птушкі)|сыч]] (птушка) і ад р. Сычын «балотніца». У канцы XVIII стагодзьдзя вёска называлася ''Слабада Сычын'' ці ''Слабада Січын'' і ''Вялікая Шышкаўка''&lt;ref name=&quot;Мінск 1999&quot;&gt;{{Літаратура/Памяць/Прапойскі раён||582}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2011 год — 16 чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131207104253/http://slavgorod.mogilev-region.by/ru/region/naselenie КОЛИЧЕСТВО НАСЕЛЕНИЯ СЛАВГОРОДСКОГО РАЙОНА]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* 2010 год — 16 чалавек
* 1999 год — 81 чалавек
* 1926 год — 374 чалавекі&lt;ref name=&quot;Мінск 1999&quot;/&gt;

== Інфраструктура ==
У вёсцы працуе дом сацыяльных паслугаў&lt;ref name=&quot;slavgorod.mogilev-region.by&quot; /&gt;.

== Асобы ==
* [[Міхась Стральцоў]] (1937—1987) — беларускі [[пісьменьнік]], літаратуразнаўца

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Кабінагорскі сельсавет}}
{{Прапойскі раён}}

[[Катэгорыя:Кабінагорскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Прапойскага раёну]]</text>
      <sha1>qra772krmjsfpkcjkbokneq8lzz5fue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадзім Болбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174542</id>
    <revision>
      <id>2699772</id>
      <parentid>2670614</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11635" sha1="hvesl9a7pcy23p9k72thipmwe4vvzhn" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Вадзім Болбас 
|Арыгінал імя        = 
|Партрэт             = Вадзім Болбас.JPG
|Памер               = 
|Апісаньне           = Вадзім Болбас. 2015. 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|9|2|1942|1}}
|Месца нараджэньня   = [[Вёска|в.]] [[Казакова (Магілёўская вобласьць)|Казакова]], [[Бабруйскі раён]], [[Бабруйская вобласьць|Бабруйская вобласьці]], цяпер у [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]
|Род дзейнасьці      = [[аўтар]], [[перакладчык]]
|Гады актыўнасьці    = з 1999 
|Напрамак            = 
|Жанр                = [[паэзія]], [[проза]] 
|Мова                = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Мова2               = 
|Дэбют               = [[Газэта|газ.]] «[[Наша ніва]]», 1999, № 35 (20 сьнежня) — эсэ «Мой сьветлы горад»&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=93981 «Мой сьветлы горад»]&lt;/ref&gt;
|Значныя творы       = [[Навэля|навэлі]] «Сезонныя згадкі» (2004), «У Шацілавічах кажуць…» (2014), «Футбол з шайбай» (2015) 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = http://kamunikat.org/download.php?item=6103-11.pdf&amp;pubref=6103
|Сайт                = [http://lit-bel.org/by/friends/b/3349.html Болбас Вадзім Іванавіч // Саюз беларускіх пісьменнікаў]
}}
'''Вадзі́м Іва́навіч Бо́лбас''' (нарадзіўся {{Нарадзіўся|9|2|1942}} году, в. [[Казакова (Магілёўская вобласьць)|Казакова]], [[Вішнёўскі сельсавет]], [[Бабруйскі раён]], [[Магілёўская вобласьць]]) — аўтар і перакладчык літаратурных твораў, сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] (2012). Піша [[верш]]ы, навэлі, эсэ; перакладае вершы з [[Польская мова|польскай]], [[расейская мова|расейскай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]] моваў. Жыве ў [[Шацілавічы|Шацілавічах]] ([[Гомельская вобласьць]]).

== [[Біяграфія]] ==
[[Файл:Поле у деревни Вишневка, Бобруйский район.jpg|міні|150пкс|left|Поле ля в. Вішнёўка.]]
Нарадзіўся 9 лютага 1942 году ў сям’і работніка райвыканкама і [[Настаўнік|настаўніцы]]. Жыў з бацькамі [[Вялікая Айчынная вайна|пад нямецкай]] акупацыяй да вызваленьня ў 1944 годзе. У 1956 годзе закончыў Вішнёўскую няпоўную сярэднюю школу, у 1959 годзе — сярэднюю школу № 16 г [[Бабруйск]]у.

Пасьля заканчэньня школы паступіў у [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] (г. [[Горкі]], Магілёўская вобласьць). Правучыўшыся адзін курс, у 1960 годзе быў адлічаны па ўласным жаданьні і паступіў на [[Хімія|хімічны]] факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта]], які закончыў у 1965 годзе (кваліфікацыя — хімік). Прайшоў тэрміновую [[Войска|вайсковую]] службу.

З 1967 году [[праца]]ваў у Шацілавіцкім вытворчым аб’яднаньні «Хімвалакно» на розных пасадах, у тым ліку начальнікам цэха. У 1987 годзе быў пераведзены ў орган [[Дзяржава|дзяржаўнай]] прыёмкі прадукцыі на ВА «Хімвалакно». Пазьней працаваў [[кіраўнік]]ом аналітычнай лябараторыі пры Шацілавіцкай раённай інспэкцыі [[Прырода|прыродных]] рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя.

== Літаратурная дзейнасьць ==
Першая [[Беларуская літаратура|літаратурная]] публікацыя — эсэ «Мой сьветлы горад» у газэце «[[Наша ніва]]», 1999, № 35. Пераклаў на беларускую мову шэраг паэтычных твораў [[Аляксандар Блок|А. А. Блока]], К. Гальчыньскага, В. Стуса і інш. Выдаў 2 зборнікі прозы і перакладаў, а таксама зборнік перакладаў вершаў [[Ёсіф Бродзкі|Ё. А. Бродзкага]]; удзельнічаў у калектыўных выданьнях. Творы друкаваліся таксама ў газэце «Сям’я», [[часопіс]]у «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Уваходзіць у рэдакцыйную калегію літаратурнага [[альманах]]у «Палац» (Гомельскага [[Вобласьць|абласнога]] аддзяленьня [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|СБП]]).

== Бібліяграфія ==

=== Зборнікі ===
* Забытыя прывіды мрояў: Навелы і пераклады. — [[Мінск]]: Логвінаў, 2004. — 120 с — {{ISBN|985-6701-27-9}}.
* [[Ёсіф Бродзкі|''Бродскі, І.'']] Туга і спакой. Раньнія вершы / Пераклады і прадмова В. Болбаса. — [[Гомель]], 2015. — 100 с.
* Футбол з шайбай. — [[Вільня]]: Логвінаў, 2015. — 96 с — {{ISBN|978-609-95632-7-5}}.

=== У калектыўных выданьнях ===
* Ягамосьць: вершы-прысьвячэньні [[Анатоль Сыс|Анатолю Сысу]] / укл. С. Сыс. — Мінск: Медысонт, 2009. — 80 с — (Бібліятэчка часопісу «Дзеяслоў»; вып. 11.) — {{ISBN|978-985-6887-46-1}}.
* [https://web.archive.org/web/20200414220041/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27578-1.pdf Палац: літаратурны альманах. Гомель. № 1, 2013] / укл. А. Бароўскі, Г. Лапацін. — Мінск: Кнігазбор, 2014. — С. 178—182. — {{ISBN|978-985-7089-29-1}}.
* У Шацілавічах кажуць… // [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палац]]: літаратурны альманах. Гомель. № 2, 2014 / укл. А. Бароўскі, Г. Лапацін. — Мінск: Кнігазбор, 2014. — С. 108—115. — {{ISBN|978-985-7119-04-2}}.

=== Пераклады ў кнігах ===
* ''Галчыньскі, К.'' Сёмае неба: выбраныя творы / укл. А. Хадановіч; прадм. Л. Дранько-Майсюка; пер. з польск.: [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскі]], В. Болбас, Г. Герасіна і інш. — Мінск: Логвінаў, 2006. — 330 с — {{ISBN|985-6800-15-3}}.
* Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах [[XX стагодзьдзе|XX стагоддзя]] / [складальнік] [[Міхась Скобла|М. Скобла]]. — Мінск: Лімарыус, 2008. — 895 с, [12] л. іл. — {{ISBN|978-985-6740-83-4}}.

=== У пэрыядычных выданьнях ===
* [https://web.archive.org/web/20160812145133/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bolb802ec.html?OpenDocument Сезонныя згадкі] // Дзеяслоў. — № 8, 2004, студзень. — С. 77—89.
* [http://nn.by/?c=ar&amp;i=12164 Трава мэгаполісу] // Наша ніва. — 2007. — № 37.

=== У краязнаўстве ===
* Вайсковыя падзеі на тэрыторыі [[Шацілавіцкі раён|Светлагорскага раёна]] ў сярэдзіне XVII стагоддзя // [https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B2dBhRLaMLu6Y2EyNmU1MTEtZWM0ZC00ZTI5LWFkZTYtNTg4ODEzNGUzYmUy&amp;hl=en_US Шацілкаўскія чытанні : матэрыялы ІІ гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г.] / Светлагорскі гіст.-краязн. музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, [[Віктар Раманцоў|В. А. Раманцоў]]. — Светлагорск, 2011. — 90 с, іл. Бібліяграф. у канцы артыкулаў. Рэз. на [[Ангельская мова|англ.]], руск. мовах. — С. 50—52.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160402204932/http://knihi.by/knihi/bolbas-vadzim-zabytyja-pryvidy-mrojau Болбас Вадзім] // knihi.by
* [http://budzma.by/news/vyershy-iosifa-brodskaha-vydadzyenyya-pa-byelarusku.html Вершы Іосіфа Бродскага выдадзеныя па-беларуску] // [[Будзьма беларусамі!]] — 2015. — 14 верасьня.
  
{{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Болбас, Вадзім}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне]]
[[Катэгорыя:Асобы Бабруйску]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Асобы Шацілавічаў]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія эсэісты]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]]
[[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]</text>
      <sha1>hvesl9a7pcy23p9k72thipmwe4vvzhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя Лошніцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175353</id>
    <revision>
      <id>2699883</id>
      <parentid>2183581</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41591" sha1="akpl20kjvu1et6pe8n5hd3h7mmgu8v7" xml:space="preserve">'''[[Лошніца]]''' — даўняе [[мястэчка]] [[Аршанскі павет|гістарычнай Аршаншчыны]] (частка [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]).

== Заснаваньне ==
У ваколіцах Лошніцы яшчэ ў ХІХ стагодзьдзі было шмат лясоў і невялікіх рэк. Тут меліся ўсе ўмовы для пасяленьня чалавека ў старажытнасьці. Пра яго прысутнасьць у [[нэаліт|нэаліце]] сьведчаць знаходкі каменных прыладаў на беразе [[Мужанка|Мужанкі]]. Гэта сякеры: адна гранітная, тры дыярытавыя і кавалкі трох сьвідраваных. Пра заселенасьць ваколіцаў Лошніцы ў канцы першага — пачатку другога тысячагодзьдзя нашай эры сьведчаць курганы, якія ў вялікай колькасьці тут былі яшчэ ў другой палове ХІХ стагодзьдзя. З прычыны высечкі лясоў і разворваньня зямлі яны не пазьней за канец ХІХ — пачатак ХХ стагодзьдзя былі цалкам зьнішчаны.

Час заснаваньня Лошніцы невядомы. Пісьмовыя крыніцы пра пасяленьне да ХVІ стагодзьдзя адсутнічаюць. Найбольш стары пісьмовы ўспамін пра яго датуецца 1563 годам — як [[мястэчка]] ў [[Барысаўскае староства|Барысаўскім старостве]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]].

Добра вядома паданьне пра заснаваньне Лошніцы, якое запісаў у сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя П. Шпілеўскі і якое зьвязана зь [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікім князем]] [[Вітаўт]]ам (у паданьні — князь Віт, Віток). Паводле яго, старажытны князь Віт праходзіў зь вялікім войскам праз тутэйшыя лясы. Уночы яго застала моцная бура. Загадаў тады Віт ваярам расчысьціць лес і ладзіць начлег на высокай гары ля ручая. Ваяры зрабілі для князя яму, абклалі яе скурамі і такім чынам утварылі ложа. У гонар гэтага тую гару назвалі Ложніцай, а ручай — Ложай. Пасяленьне, якое потым узьнікла на гэтым месцы, таксама назвалі Ложніцай. Зь цягам часу яго назва трансфармавалася ў сучаснае «Лошніца». Малаверагодна, як ня раз ужо адзначалася, у тым ліку і самім [[Павал Шпілеўскі|П. Шпілеўскім]], што Лошніцу заснавалі такім чынам. Яна, хутчэй за ўсё, мае значна больш старажытную гісторыю, але несумненна і тое, што падставай для такога паданьня зрабіліся падзеі, якія сапраўды адбыліся тут у канцы ХІV стагодзьдзя ў часе аднаго з паходаў Вітаўта. Прычым сьляды гэтых паходаў захаваліся ў народнай памяці і ў прывязцы да іншых месцаў у недалёкіх ад Лошніцы мясьцінах.

Яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. старажылы паказвалі гару, на якой у свой час было зроблена ложа і якая звалася Вітагор’ем. Згодна з П. Шпілеўскім знаходзілася яна ля ракі (ручая) Лошыцы за могілкамі. Там жа ў нататках вядомага краязнаўцы можна прачытаць, што [[могілкі]] ў Лошніцы (пагост) знаходзіліся пры ўезьдзе ў мястэчка Барысаўскім трактам (тагачасны тракт цяпер — вуліца Мічурына) ля Сьвятаміхалаўскай царквы (царква і старыя могілкі існавалі яшчэ да апошняй вайны). Таму можна выказаць меркаваньне, што Вітагор’е знаходзілася на гары недалёка ад тракту на [[Барысаў]]. Тут, сапраўды, за некалькі сотняў мэтраў ад ракі існуе ўзвышша, якое да высечкі лесу і разворваньня мясцовасьці было больш выразнае. Недалёка ад яго пачынаецца невялікі ручай, які цячэ да рэчкі.

== Згадваньні ==
Узгадваньні Лошніцы можна сустрэць у дакумэнтах з ХVІІ—ХVІІІ стагодзьдзяў. Яна ў іх называецца мястэчкам. Сустракаецца Лошніца на многіх мапах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і іншых, на якіх адлюстравана гэта частка Эўропы (найбольш старая зь іх — мапа Вялікага Княства Літоўскага М. Крыштапа Радзівіла, выдадзеная ў 1613 годзе). Прычым часьцей за яе на іх з тутэйшых пасяленьняў можна сустрэць толькі Барысаў. І гэта ня дзіўна, бо празь яе праходзіў шлях з Барысава на [[Ворша|Воршу]], якім несупынна карысталіся як дыпляматычныя асобы, так і вандроўнікі, купцы. Шмат хто тут спыняўся нанач, папаўняў свае запасы харчоў, набываў для сваіх коней авёс, сена. Былі ахвотнікі тут запасьціся і півам, гарэлкай, пра што таксама распавядаюць старыя дакумэнты. Сярод тых асобаў, якія ў сваіх успамінах пакінулі ўзгадаваньні пра Лошніцу, можна адзначыць Б. Танера, які праязджаў тут 10 сакавіка 1678 году, стольніка П. Талстога, які быў у мястэчку ў 1697 годзе. І. Карб спыняўся ў Лошніцы 24 сакавіка падчас вандроўкі ў [[Маскоўскае княства]]. На шляху назад 14 жніўня ён тут вячэраў і застаўся на адпачынак нанач.

Нямала дзяржаўных дзеячоў і манархаў праяжджала праз Лошніцу ў часы войнаў, напярэдадні і пасьля іх. Гэта вялікія князі літоўскія (акрамя Вітаўта): [[Жыгімонт Ваза]] (у 1604, 1609 гадах), [[Уладзіслаў Ваза]] (у 1633 годзе), маскоўскія манархі [[Аляксей Міхайлавіч]] (у 1655 годзе), [[Пётар I]] (1706 год), [[Павал I]] (1797 год), пазьней — францускі імпэратар [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] (1812 год) і іншыя асобы.

== ХVІ—ХVІІІ стагодзьдзі ==
З часу ўтварэньня Барысава да канца ХVІІІ стагодзьдзя ваколіцы Лошніцы належалі да [[Барысаўскае староства|Барысаўскага староства]]. ХVІ — першая палова ХVІІ стагодзьдзя для Лошніцы, як для ўсёй Віцебшчыны і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] наогул, быў часам росквіту. Але гэта быў ня просты для мястэчка час. У ХVІ стагодзьдзі яно ня раз рабавалася маскоўскімі войскамі, празь мястэчка ў першай палове ХVІІ стагодзьдзя неаднойчы праходзілі вялікія вайсковыя сілы. Пасьля ж [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]], калі Лошніца практычна была зьнішчана, яна адрадзілася, але ўжо ня мела той велічы і мала чым нагадвала старое мястэчка. Тым ня менш у народнай памяці яшчэ прынамсі да сярэдзіны ХІХ стагодзьдзя захоўваліся ўспаміны (хаця і без прывязкі ў часе) пра асобныя мясьціны Лошніцы пэрыяду росквіту. У цэлым жа лёс мястэчка ў ХVІ—ХVІІІ стагодзьдзях досыць трагічны і падобны на лёс усіх буйных паселішчаў краіны.

Найстарэйшае сьведчаньне пра статус Лошніцы як мястэчка адносіцца да 1627 году, калі Жыгімонт Ваза сваім прывілеем дазваляў тутэйшым жыхарам праводзіць штосуботу кірмашы. Такі статус паселішча захоўвала да 1776 году.

Найбольш старое апісаньне Лошніцы адносіцца да 1670 году. Яно адлюстроўвае мястэчка, якім тое было пасьля свайго росквіту. У 1670 годзе Лошніца мела 43 [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|«дымы»]], царкву сьвятога Міхала, карчму, млын. Было ў мястэчку шэсьць вуліцаў: Барысаўская, Аршанская, Воўкавая, Старазатыльная, Бытчанская, Негнавіцкая. Як ішоў у той час шлях з Барысава на Воршу, вядома. Таму дастаткова ўпэўнена можна меркаваць, што тагачасная Барысаўская вуліца — цяпер вуліца Мічурына (прыблізна ад скрыжаваньня з вуліцамі Савецкай, Камсамольскай у бок Барысава), Аршанская — тая ж вуліца, але ад названага вышэй скрыжаваньня ў бок Воршы. Шлях на Негнавічы яшчэ ў сярэдзіне ХІХ стагодзьдзі ішоў правым берагам ракі [[Лошыца (рака)|Лошыца]], таму старажытная вуліца Негнавіцкая верагодна адпавядае сучаснай вуліцы Савецкай. Цяжка дакладна сказаць, дзе праходзілі вуліцы Старазатыльная і Воўкавая. Можна зрабіць здагадку, што адна зь іх прыблізна адпавядала сучаснай вуліцы Камсамольскай, а другая або на левым беразе Лошыцы, або на поўдні мястэчка на правым беразе рэчкі. У 1670 годзе ў Лошніцы была вуліца Бытчанскай. Гэта сьведчыць пра тое, што ў тыя часы зь мястэчка існаваў просты шлях у [[Бытча|Бытчу]]. Ён — фрагмэнт старажытнага шляху з захаду на ўсход, які існаваў яшчэ да заснаваньня Барысава. Пасьля ўтварэньня новага шляху і пераправы празь [[Бярэзіна|Бярэзіну]] ў Барысаве ён згубіў сваё значэньне і паступова зьнік. Адсюль вынікае, што Лошніца, хутчэй за ўсё, мае больш старажытную гісторыю, чым Барысаў. Нязначныя ж рэшткі шляху з Лошніцы на Бытчу можна назіраць яшчэ на мапах ХІХ стагодзьдзя.

XVIII стагодзьдзе для Лошніцы таксама не было простым. У пачатку стагодзьдзя, напярэдадні і ў пачатку вайны са швэдамі празь яго несупынна рушылі войскі. Шмат хто з вайсковых кіраўнікоў спыняўся тут на адпачынак. Захаваўся ліст [[Мазэпа|Мазэпы]] да Г. Галоўкіна, напісаны ў Лошніцы 25 красавіка 1706 году. Аднак вайсковыя дзеяньні той вайны мястэчка не закранулі.

Нягледзячы на тое, што Лошніца перажывала ня лепшыя часы, яна як і раней было адным зь месцаў на шляху з Барысава ў Воршу, у якім спыняліся вандроўнікі, папаўнялі свае запасы. Таму ня дзіва, што яна прысутнічае практычна на ўсіх мапах Вялікага Княства Літоўскага або Эўропы ХVІІ стагодзьдзя, на якіх паказаны Барысаў.

У 1776 годзе Лошніца, як і амаль усе гарады і мястэчкі Літвы, у тым ліку і Барысаў, пазбавілася сваіх прывілеяў.

== Рэканструкцыя Лошніцы пэрыяду росквіту і наступных часоў ==
Да нашага часу не дайшло ніводнага поўнага і дакладнага апісаньня Лошніцы мінулых стагодзьдзяў. Тым ня менш, на падставе тых нешматлікіх фактаў, якія дайшлі да нас у старых дакумэнтах, зьвестак, што перадаюцца жыхарамі мястэчка з пакаленьня ў пакаленьне, і расповедаў, якія замацаваны ў сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ад тутэйшых жыхароў П. Шпілеўскім, можна паспрабаваць апісаць тое, што ўяўляла сабой мястэчка ў далёкія часы.

Цэнтар Лошніцы знаходзіўся на правым беразе ракі Лошыцы. Тут на левым баку (калі ехаць з Барысава) ад сучаснай вуліцы Мічурына ля вуліцы Камсамольскай, хутчэй за ўсё, знаходзіўся Рынак. Нельга адкідаць магчымасьці, што ён займаў адлегласьць паміж сучаснымі вуліцамі Камсамольскай і Свабоды. Старая назва вуліцы Свабоды — Базарчык, а сама яна — гэта пачатак старога шляху на [[Навасёлкі (Навасёлкаўскі сельсавет, Барысаўскі раён)|Навасёлкі]] і далей. Дарэчы, ён у мінулыя стагодзьдзі меў значна большае значэньне, чым цяпер.

У цэнтры Лошніцы была карчма, стаялі цэрквы. П. Шпілеўскі, у прыватнасьці, у сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя адзначае ў гэтай частцы мястэчка (на левы бок ад моста) падмуркі дзьвюх зь іх, якія згодна народным паданьням захоўваліся ў зямлі. Плянаваньне мястэчка з плошчай верагодна была зьнішчана ў [[Вайна 1812 году|вайну 1812 году]].

Цэнтар Лошніцы ля вуліцаў Мічурына і Камсамольскай — гэта не першапачатковы цэнтар мястэчка (верагодна, другой паловы ХVІІ—ХVІІІ стагодзьдзяў; з плянаваньнем бяз плошчы гэта месца было цэнтрам пасяленьня і ў ХІХ — сярэдзіне ХХ стагодзьдзя). Больш старажытны цэнтар знаходзіўся на поўдзень па вуліцы, зь якой пачынаўся шлях на Негнавічы (цяпер вуліца Савецкая). Тут на ўзвышшы было месца, дзе знаходзілася [[камянішча]] (каменная горка), якая згодна з паданьнем уяўляла астрог старога гораду, а ля яго знаходзілася месца, якое называлі Займішчам. Апошняе, магчыма, уяўляла сабой месца старажытнага [[замчышча (археалёгія)|замка]]. У гэтай частцы мястэчка ў сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя П. Шпілеўскім адзначалася, што ў зямлі захоўваліся падмуркі яшчэ ад трох былых цэркваў. Відавочна, што Камянішча і Займішча — рэшткі цэнтру мястэчка часоў яго росквіту (ХVІ — першай паловы ХVІІ стагодзьдзяў).

Камянішча (каменная горка), паводле П. Шпілеўскага, знаходзілася на гары ля млына на Лошыцы. Месца, дзе быў апошні млын, вядома. Як вынікае са старых мапаў, за П. Шпілеўскім ён, хутчэй за ўсё, быў там жа. Такім чынам, найбольш верагоднае месца, дзе знаходзілася Камянішча, — узвышша перад ручаём па вуліцы Савецкай па шляху ад вуліцы Мічурына. Узвышша ў тым жа кірунку ля сутыку названага ручая і ракі Лошыцы — найбольш імавернае месца «Займішча». Аднак для больш дакладнага сьцьверджаньня пра іх месцазнаходжаньне патрабуюцца далейшыя дасьледаваньні.

Прычынай, якая зьнішчыла стары цэнтар мястэчка і прымусіла адраджаць яго на новым месцы, магла быць толькі адна — вайна сярэдзіны ХVІІ стагодзьдзя (г. зв. «[[Крывавы патоп]]»).
  
== Канец ХVІІІ — пачатак ХХ стагодзьдзяў ==
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лошніца апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. Праз тры гады пасьля анэксіі тутэйшых земляў у 1795 годзе царскі ўрад пастанавіў утварыць на іх паштовыя станцыі. Згодна з гэтай пастановай, адну зь іх заснавалі ў Лошніцы. На ёй прадугледжвалася ўладкаваньне 12 паштальёнаў, утрыманьне 25 коней.
  
8 траўня 1797 году праз Лошніцу ў кірунку [[Масква]] — Ворша — Барысаў — [[Менск]] і далей праязджаў пасьля каранацыі імпэратар расейскі [[Павал I]]. У мястэчку ён зьмяніў коней і ахвяраваў тутэйшай царкве 50 рублёў. У 1800 годзе ў Лошніцы было 105 двароў, 769 жыхароў. У мястэчку на той час нічога адметнага акрамя паштовай станцыі, вадзянога млына і царквы не адзначаецца.
  
Вялікія выпрабаваньні і цяжкасьці мела Лошніца ў 1812 годзе. Напярэдадні вайны і на ўсім яе працягу празь яе праходзілі як расейскія, так і францускія войскі. З прыходам французаў і адміністрацыйным пераўладкаваньнем Лошніца зрабілася адным з 11 цэнтраў кантонаў на Барысаўшчыне. Пры адступленьні французаў 12 лістапада ў мястэчку спыняўся на ноч Напалеон. Тут ён зрабіў агляд свайго войска. Наступствы гэтай вайны Лошніца не магла пераадолець на працягу каля 50 год. Хаця ў 1848 годзе тут было 113 двароў, што трошкі болей чым на пачатку стагодзьдзя, насельніцтва мястэчка складала толькі каля 500 чалавек.
  
У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя П. Шпілеўскі апісваў Лошніцу як вялікае пасяленьне, падзеленае ракой Лошыцай на дзьве часткі (у той час значна большая частка мястэчка знаходзілася на правым беразе ракі). Краязнаўца адзначаў вялікую паштовую станцыю і турму для перасыльных. На 1863 год паштовая станцыя ўтрымлівалася за кошт земскага збору і мела 6 драўляных будынкаў. Этапныя памяшканьні, якія ўтрымлівалі вязьняў падчас прыпынку пры канваіраваньні, складаліся з трох драўляных будынкаў. У 1863 годзе ў Лошніцы адкрылася міністэрская вучэльня. Аднак уласны будынак яна займела толькі ў 1884 годзе. На 1887 год тут навучалася 48 хлопчыкаў.
  
У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ваколіцы Лошніцы, як і ў старажытнасьці, яшчэ заставаліся лясістымі. У іх было шмат [[лось|ласёў]], [[дзік]]оў, [[мядзьведзь|мядзьведзяў]] і [[воўк|ваўкоў]]. Аднак да пачатку ХХ стагодзьдзя лясы былі высечаны і мясцовасьць зрабілася падобнай на сучасную.
  
На 1885 год у Лошніцы было 143 двары, 834 жыхары, цэнтар воласьці. У мястэчку працавалі 4 крамы, 2 піцейных дамы, лячэбніца, царква, [[народная вучэльня]] (з 1863 году), [[млын]]. [[Лошніцкая воласьць]] аб’ядноўвала 28 пасяленьняў, у якіх было 656 двароў, жыло 4537 чалавек, было 6 сельскіх таварыстваў, столькі ж грамадаў. Агулам 33120 дзесяцін зямлі, 7171 дзесяціна зь якіх былі ворнымі. У 1890 годзе Лошніцкая воласьць ужо аб’ядноўвала 106 пасяленьняў з 1168 сялянскімі дамамі і 11331 жыхаром.

У канцы ХІХ — пачатку ХХ стагодзьдзя Лошніца хутка расла. У 1907 годзе тут ужо было 267 дамоў, у 1917 годзе — 308 двароў і 2070 жыхароў. У 1908 годзе ў народная вучэльні за кошт земства адкрыўся другі камплект. У гэтыя часы ў мястэчку працавалі вадзяны млын (на 1912 год ён належаў М. Бененсону), вятрак, смалакурня, тры кузьні, карчма. Як і ў ранейшыя гады дзейнічала паштовая станцыя. Апроч таго, існавалі царква, капліца і сынагога.
  
У 1917 годзе ў Лошніцы было 308 двароў, 2070 жыхароў. Працягваў працаваць вадзяны млын, было тры кузьні, смалакурня. У 1919 годзе было 248 двароў і 2597 жыхароў. Войны, якія былі ў далейшым, рэпрэсіі і інш. прывялі да памяншэньня колькасьці насельніцтва. Так у 1960 годзе ў мястэчку засталося толькі 1776 жыхароў.

У лютым — лістападзе 1918 году Лошніцу занялі нямецкія, у жніўні 1919 — траўні 1920 году — польскія войскі. З 1919 году працавала пачатковая, з 1923 году 7-гадовая школа, хата-чытальня, з 1920 году народны тэатар. З 20 жніўня 1924 году Лошніца зрабілася цэнтрам сельсавету ў Барысаўскім раёне [[Менская акруга|Менскай акругі]]. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 3 ліпеня 1941 да 29 чэрвеня 1944 году вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, калі загубілі 53, вывезьлі ў Нямеччыну 49 жыхароў. У 1945—1955 гадах у Лошніцы працаваў дзіцячы дом. З 1950 году цэнтар калгасу імя Мічурына. У 1972 годзе было 1978 жыхароў, 630 двароў, цэнтар саўгасу «Лошніца».
  
Да нашага часу ў народнай памяці захаваліся назвы вуліцаў, якія існавалі ў Лошніцы ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Гэта Махавіца (цяпер вуліца Савецкая), Высканіца (цяпер Камсамольская), Базарчык (цяпер Свабоды), Дзятлаўшчына (цяпер Кірава), Запрушчына (цяпер Леніна), Засьценак (цяпер Куйбышава).

== Цэрквы і капліцы ==
[[Файл:Łošnica. Лошніца (1900).jpg|міні|245пкс|Царква, фота пачатку XX стагодзьдзя]]

Калі была заснавана першая царква ў Лошніцы, цяпер ніхто ня зможа сказаць. Было гэта шмат стагодзьдзяў таму. Да канца ХVІІІ стагодзьдзя пра гісторыю цэркваў мястэчка практычна нічога не вядома. Але яна, як вынікае з запісаў П. Шпілеўскага, была багатай (нагадаем, што ў ХІХ стагодзьдзі старажылы распавядалі яму пра падмуркі пяці з тамтэйшых цэркваў).
  
Першапачаткова цэрквы ў Лошніцы былі праваслаўнымі. Пасьля Берасьцейскай царкоўнай уніі (1596) яны зрабіліся ўніяцкімі і заставалася такімі да другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і анэксіі тутэйшых земляў у 1793 годзе ў склад Расейскай імпэрыі. Ужо ў чэрвені 1794 году тутэйшая Міхалаўская царква і капліца былі пераведзена ў [[Маскоўскі патрыярхат|праваслаўе]]. На той момант прыход складаўся з 1165 прыхаджан, да яго належала царква ў Навасёлках. Аднак працэс зьмены канфэсіі праходзіў вельмі балюча. Лошніцкія вернікі пэўны час не хацелі яго прызнаваць, адмаўляліся хадзіць у царкву.

У канцы ХVІІІ стагодзьдзя царква мела зямлю з прыгоннымі сялянамі. Яна здавалася ў арэнду тутэйшым шляхцічам. Такая ж практыка працягвалася і ў ХІХ стагодзьдзі. Царква мела 16 валок, 7 маргоў і 273 прэнта зямлі, на 1816 год у яе было 15 фундушавых сялянаў (мужчынскай стаці). У вайну 1812 году Міхалаўская царква згарэла. Капліца змагла пазьбегнуць такога лёсу. Вайна нанесла вялікія страты прыходу. Болей чым праз 35 год пасьля яе (у 1848 годзе) колькасьць прыхаджан яшчэ была меншая, чым у канцы ХVІІІ стагодзьдзя і складала 883 жыхары.
  
Пабудовай новай царквы займаўся сьвятар Міхал Самборскі. На гэтую справу пастановай Сыноду ад 19 лютага 1815 году было выдзелена пяць тысячаў рублёў. У 1816 годзе на старым месцы была пабудавана новая драўляная царква. У 1818 годзе будуюцца памяшканьні і для сьвятара.
  
У 1814 годзе частка зямлі Лошніцкай царквы з прычыны недакладнасьцяў у дакумэнтах была адабрана на карысьць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У выніку ў 1816—1834 гадах царква была ўцягнута ў гучную і вельмі доўгую справу па спрэчцы з князямі за межы зямельных участкаў. Яна закранала ня толькі царкву, але і многіх тутэйшых землеўладальнікаў, у тым ліку і барысаўцаў. Па яе заканчэньні ў 1834—1848 гадах быў зроблены абмен участкамі зямлі паміж царквой і князямі.
  
У першай палове ХІХ стагодзьдзя (пасьля вайны 1812 году) зьмянілася геаграфія прыходу. Акрамя царквы і капліцы ў Лошніцы да яго ў гэты час адносіцца царква на могілках у Негнавічах. У 1834 годзе пасьля ліквідацыі прыходу да Міхалаўскай царквы прыпісалі таксама царкву ў [[Баяры (Барысаўскі раён)|Баярах]].

У 1863 годзе царква была абрабавана. Пасьля [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863-64 гадоў]] пры Міхалаўскай царкве было ўтворана праваслаўнае брацтва (яно, ва ўсякім разе, існавала станам на 1868 год).
  
На 1864 год Міхалаўская царква ў Лошніцы як і раней адносіцца да 4-й клясы. Штатнага гадавога жалаваньня прычту ў ёй 256 руб. Зямлі сядзібнай, ворнай, пашы і пад лесам 118 дзесяцін. Прыхаджан у той час адзначаецца ўсяго 1574 (779 муж. і 895 жан.). Да Міхалаўскай царквы належала могілкавая Касьма-Дзям’янаўская царква ў В. Негнавічах.

На 1871 год ля Міхалаўскай царквы ў Лошніцы адзначаецца драўляная званіца. Іншых будынкаў царква ня мела. Ёй належала тры дзесяціны сядзібнай зямлі і каля 100 дзесяцін астатняй (пашы, лясоў, балот і інш.). Прыход аб’ядноўваў вернікаў ня толькі з былога мястэчка, але і з [[Млёхава]], [[Баяры (Барысаўскі раён)|Баяраў]], [[Быкоўшчына|Быкоўшчыны]], [[Забалотніца|Забалотніцы]], [[Малыя Негнавічы|Малых]] і [[Вялікія Негнавічы|Вялікіх Негнавічаў]], [[Замужаны|Замужанаў]] (Залужанаў (?) — цяпер [[Замужаньне]]). Разам — 2641 вернік (1290 муж. і 1361 жан.).
  
У 1879 годзе быў зроблены невялікі рамонт рызьніцы царквы. Тагачаснае апісаньне царквы сьведчыць, што гэта быў драўляны прастакутны будынак на мураваным падмурку з выступамі ў алтарнай і прытворных частках з адным глухім купалам на сярэдзіне царквы. Вокны былі разьмешчаны ў два ярусы, дзьвярэй было двое. Унутраная плошча царквы складала каля 25 кв. сажняў. Столь утваралі зводы, зробленыя з брусоў, падлога драўляная. Сьцены былі не пафарбаваны. Іканастас складаўся з 13 абразоў, якія разьмяшчаліся ў тры ярусы, быў зроблены з дошак, пафарбаваных у белы колер, карнізы і рамы былі пафарбаваны. Сярод рэчаў, якія выкарыстоўваліся ў набажэнствах, вылучаўся срэбраны набор посуду для літургіі.
  
На званіцы, якая стаяла асобна ад царквы, было чатыры званы: у 6, 4, 2,5, 0,5 пудоў. Царкоўны пагост быў абнесены звычайнай драўлянай агароджай. Меліся ў прыходзе дом для сьвятара, сьвіран, варыўня, два хлявы, лазьня, два хлебных хлявы, склеп, гумно, адрына.
  
Царкоўнай зямлі ў 1879 годзе было: 2 дзесяціны 72 соткі сядзібнай, 35 дзесяцін 69 сотак ворнай, 4 дзесяціны 52 соткі сенажацяў, 2 дзесяціны 69 сотак непрыдатнай для апрацоўкі.
  
У архіве царквы захоўваліся мэтрычныя кнігі з 1806 году, а прыходзкія рэестры з 1797 году (за выняткам асобных гадоў). Геаграфія прыходу на гэты час мала чым зьмянілася. Перастала да яго належыць у параўнаньні з 1871 годам толькі вёска Млёхава (такі склад прыходу захоўваўся і ў далейшыя гады). Усіх прыхаджан у 1879 годзе было 2453 (1221 муж. і 1232 жан.). Настаяцелем Міхалаўскай царквы быў Павал Вяршынскі (служыў ён у Лошніцы нядоўга. Ужо ў 1887 годзе гэта пасада была вакантнай). Абавязкі псаломшчыка выконваў Іван Курган (з 1883 году псаломшчыкам у Лошніцы быў Міхал Мінкевіч). У 80-х гадах ХІХ стагодзьдзя сядзібная зямля пры царкве павялічваецца да 2 дзесяцін 85 сажняў, ворная, сенажаці, пад лесам і балотам павялічваецца да 52 дзесяцін 2377 сажняў.
  
Да канца 80-х гадоў ХІХ стагодзьдзя Міхалаўская царква ў Лошніцы прыйшла ў дрэнны стан. Калі яе сьцены яшчэ былі трывалыя, то дах патрабаваў неадкладнага рамонту. Да таго ж царква была ўжо малой для свайго прыходу. У 1889 годзе ён складаўся з 2915 вернікаў (1457 муж. і 1458 жан.). Было вырашана яе значна пашырыць, зрабіць рэканструкцыю. На гэта патрабавалася 5000 рублёў. 1000 зь іх была сабрана прыхаджанамі. Яшчэ на 500 рублёў яны прынялі на сябе абавязак выканаць работы па яе рэканструкцыі. У выніку ў 1898 годзе ў Лошніцы будуецца новая царква, якая асьвячаецца як Сьвята-Духаўская. На 1913 год да яе належалі дзьве драўляныя царквы на могілках. Царкоўнай зямлі было 55 дзесяцін, 62 кв. сажняў. Прычтавыя пабудовы былі драўляныя, патрабавалі рамонту. З 1912 году сьвятаром лошніцкага прыхода быў Васіль Гарачка. Служыў ён у ім да 1927 году, калі быў пераведзены ў [[Бабруйск]].
  
Пасьля падзеяў 1917 году царква пэўны час функцыянавала. Потым была зачынена, у ёй было зроблена [[зернясховішча]]. У вайну храм адкрыўся зноў, але пасьля вайны быў паўторна зачынены. У гэты час тут жылі палонныя. У былым будынку царквы ладзіліся «пляскі». Разабраны будынак Сьвятадухаўскай царквы быў у 1964 годзе.
  
У 2001 годзе ў Лошніцы недалёка ад старога месца была ўзьведзена новая царква, якая ў даніну традыцыі атрымала тытул Міхалаўскай.

У наш час Лошніца — адзін з найбуйнейшых населеных пунктаў у Беларусі сельскага тыпу. Тут жыве каля 6,5 тысячы жыхароў, маецца 12 вуліцаў. Выгляд невялікага гораду Лошніцы надаюць і амаль тры дзясяткі пяціпавярховых дамоў.

== Літаратура ==
* [[Міхась Мацельскі]], [[Іван Белы]], [[Вольга Вальгуцкая]]. [https://web.archive.org/web/20250223005932/http://goman.borisov-e.info/index.php?id=44 Старажытнае мястэчка — Лошніца] // «[[Гоман Барысаўшчыны]]» №11 (80), 2005.
* {{Літаратура/ЭГБ|4}}
* Łosznica // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/739 739].

[[Катэгорыя:Лошніца]]</text>
      <sha1>akpl20kjvu1et6pe8n5hd3h7mmgu8v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генрых Далідовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175693</id>
    <revision>
      <id>2699861</id>
      <parentid>2520546</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17351" sha1="j3rybnfc75ybhldu5be6xps8aqe4qet" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Генрых Далідовіч
|Партрэт             = 
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|1|6|1946|1}}
|Месца нараджэньня   = ля в. [[Янкавічы (Менская вобласьць)]]
|Дата сьмерці        = 
|Месца сьмерці       = 
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = беларуская
|Дэбют               = 1966, стаўпецкая раённая газэта «Прамень»
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|Палічка             = http://knihi.com/Hienrych_Dalidovic/
|Камунікат           = http://kamunikat.org/Dalidovicz_Henrych.html
|Сайт                = 
}}
{{Цёзкі}}
'''Ге́нрых Ва́цлававіч Далідо́віч''' (1 чэрвеня 1946, хутар Амшарок&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Дзьмітры Гурневіч.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 22 студзеня 2016|url = http://www.nalibaki.org/2016/01/blog-post.html|загаловак = Генрых Далідовіч: Я быў першым дзіцём нашай спаленай вёскі|фармат = |назва праекту = Блог Налібацкага краю|выдавец = [[Blogger]]|дата доступу = 1 чэрвеня 2016|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt; [[Стаўпецкі раён|Стаўпецкага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]) — беларускі [[пісьменьнік]]. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу пісьменьнікаў БССР]] (1974)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://lit-bel.org/by/friends/35/286.html|загаловак = Далідовіч Генрых Вацлававіч|фармат = |назва праекту = Асабістыя старонкі сяброў СБП|выдавец = [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў]]|дата доступу = 1 чэрвеня 2016|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся на хутары Амшарок (не захаваўся)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://kamunikat.org/Dalidovicz_Henrych.html|загаловак = Генрых Далідовіч|фармат = |назва праекту = [[Камунікат]]|выдавец = |дата доступу = 1 чэрвеня 2016|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt; побач са спаленай у 1943 року вёскай [[Янкавічы (Менская вобласьць)|Янкавічы]]. У сям’і Вацлава і Яніны Далідовічаў было шасьцёра дзяцей, зь якіх Генік — найстарэйшы. Чытаць ён навучыўся па-польску яшчэ да школы. Калі Генрыху споўнілася 15 гадоў, сям’я пераехала ў адроджаныя Янкавічы, скончыў [[Дзераўная|Дзераўнянскую]] школу (1963). Зь 10 клясы быў пазаштатным карэспандэнтам «[[Сельская газета|Сельской газеты]]».

У 1963 року паступіў на беларускае аддзяленьне [[Філялягічны факультэт БДУ|філялягічнага факультэту]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БДУ]] (скончыў у 1968). Служыў у войску. Выкладаў беларускую мову і літаратура ў [[Шабынькі|Шабыньскай]] васьмігодцы на Барысаўшчыне, пасьля завуч (1971—1973); працаваў у аддзеле прозы часопісу «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (1973—1979), намесьнікам галоўнага рэдактара (1979—1991), галоўным рэдактарам часопісу «[[Маладосць]]» (1991—2002). З 2003 року намесьнік галоўнага рэдактара «[[Краязнаўчая газэта|Краязнаўчай газеты]]».

== Творчасьць ==
Друкуецца з 1966 року. Першы зборнік апавяданьняў «Дажджы над вёскай» (1974). Творы Г. Далідовіча адметныя лірызмам, увагай да побытавых дэталяў, дакладным псыхалягізмам.

У рамане «Гаспадар-камень» (1984), прысьвечаным пярэдадню І сусьветнай вайны, шматбакова паказаў жыцьцё тагачасных вёскі і гораду, няпростыя шляхі нацыянальнай інтэлігенцыі, у якой расло ўсьведамленьне ўласнага абавязку. У раманах «Пабуджаныя» (1988) і «Свой дом» (1989) побач з героямі, вядомымі з «Гаспадара-каменя», шмат новых пэрсанажаў — удзельнікаў і кіраўнікоў палітычнага руху розных кірункаў на Беларусі ў 1917—18 гг.

У рамане «Заходнікі» (1992) створаная панарамная карціна жыцьця заходнебеларускага сялянства і інтэлігенцыі пачынаючы з канца 1940-х г., іхняе «перавыхаваньне», рэпрэсіі, міграцыі.

Выступае зь літаратурна-крытычнымі і публіцыстычнымі артыкуламі.

На беларускую мову пераклаў раман [[Дж. Ф. Купэр]]а «Апошні з магікан».

== Прэміі і ўзнагароды ==
* [[Літаратурная прэмія імя І. Мележа]] (1988)
* [[Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Я. Коласа]] (1996)

== Бібліяграфія ==
* Цяпло на першацьвет. Мн., 1976.
* Маладыя гады. Мн., 1979.
* Міланькі. Мн., 1980.
* На новы парог. Мн., 1983.
* Станаўленьне. Мн., 1985.
* Міг маладосьці. Мн., 1987.
* Жывы покліч. Мн., 1995.
* [[Жар каханьня]]. Мн., 1996.
* Кліч роднага звона. Мн., 1997.
* БНР і БССР: Роздум аб пакут. шляху бел. дзяржаўнасьці ў XX ст. / Генрых Далідовіч. — Мн.: Пейто, 2002.
* Сярод лесу, сярод поля: апавяданьне-імправізацыя, лісткі запісных кніжак / Генрых Далідовіч. — Мн.: Кнігазбор, 2007.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = [[Лідзія Савік|Савік Л.]]
|імя            = Лідзія
|прозьвішча     = Савік
|частка         = За бягучым днём
|загаловак      = Адчуванне часу. Тэма вёскі ў сучаснай беларускай прозе
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут літаратуры ім. Я. Купалы
|год            = 1981
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Серафім Андраюк|Андраюк С.]]
|імя            = Серафім
|прозьвішча     = Андраюк
|частка         = 
|загаловак      = Жыць чалавекам: літаратурна-крытычныя артыкулы
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = 
|год            = 1983
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Міхась Тычына|Тычына М.]]
|імя            = Міхась
|прозьвішча     = Тычына
|частка         = 
|загаловак      = Змена квадры
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = Мастацкая літаратура
|год            = 1983
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 204
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* Рагуля А. // {{Літаратура/БелЭн|6}}
* Далідовіч Генрых Вацлававіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1998. Т. 6. С. 19.
* Далідовіч Генрых Вацлававіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1996. Т. 3. С. 198.
* Далідовіч Генрых Вацлававіч // Беларусь : энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 260.
* Далідовіч Генрых Вацлававіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1985. Т. 2. С. 263.
* Далідовіч Генрых // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / [пад рэдакцыяй А.В. Мальдзіса]. Мінск, 1993. Т. 2. С. 315-317.
* Генрых Далідовіч // Беларускія пісьменнікі (1917-1990) : даведнік / [складальнік А.К. Гардзіцкі]. Мінск, 1994. С. 169.
* Далідовіч, Г. &quot;Не кладзіце нас на палічкі&quot; : [гутарка] / Генрых Далідовіч ; гутарыла Наталля Кузьміч // Першацвет. 1999. № 2/3. С. 54-55.
* Генрых Далідовіч // Вобраз-89 : літаратурна-крытычныя артыкулы / [складальнік С. Лаўшук]. Мінск, 1989. С. 192-196.
* Адказы пісьменніка на пытанні, з якімі да яго звярнулася рэдкалегія зборніка.
* Бельскі, А.І. Покліч душы і памяці : (Генрых Далідовіч) / Алесь Бельскі // Краса і смутак : дапаможнік для настаўнікаў / Алесь Бельскі. Мінск, 2000. С. 86-95.
* Марціновіч, А.А. Сігнальныя агні сумлення / Алесь Марціновіч // Далучанасць : літаратурна-крытычныя артыкулы, рэцэнзіі, эсэ / Алесь Марціновіч. Мінск, 1990. С. 136-148.
* Андруковіч, А. Покліч душы і памяці : літаратурны партрэт Генрыха Далідовіча / Алесь Андруковіч // Роднае слова. 1996. № 6. С. 3-19.
* Марціновіч, А.А. Мець свой дом / Алесь Марціновіч // Сувязь : літаратурна-крытычныя артыкулы / Алесь Марціновіч. Мінск, 1994. С. 213-224.
* Пра раман &quot;Гаспадар-камень&quot;.
* Дзюбайла, П.К. Сумленна пражыць жыццё : нататкі пра новыя беларускія раманы / Павел Дзюбайла // Панарама сучаснай беларускай прозы : літаратурна-крытычныя артыкулы / Павел Дзюбайла. Мінск, 1986. С. 150-167.
* Пра раман &quot;Гаспадар-камень&quot; гл. с. 151-158.
* Мельнікава, З. Водгалас эпохі катастроф / Зоя Мельнікава // Полымя. 2000. № 7. С. 200-211.
* Пра раман &quot;Заходнікі&quot;.
* Мельнікава, З.П. Праблема &quot;заходнікаў&quot; і &quot;ўсходнікаў&quot; у творчасці Генрыха Далідовіча / З.П. Мельнікава // Чалавек. Этнас. Тэрыторыя. Праблемы развіцця заходняга рэгіёна Беларусі : матэрыялы міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Брэст, 23-24 красавіка 1998 г.). Брэст, 1998. Ч. 1. С. 154-160.
* Андраюк, С.А. Усё яшчэ наперадзе / Серафім Андраюк // А жыццё вышэй за ўсё : выбранае : літаратурна-крытычныя артыкулы. Нарыс творчасці / Серафім Андраюк. Мінск, 1992. С. 227-235.
* Пра Г. Далідовіча гл. таксама с. 55-56, 98-100.
* Тое ж / Серафім Андраюк // Жыць чалавекам : літаратурна-крытычныя артыкулы / Серафім Андраюк. Мінск, 1983. С. 256-263.
* Дзюбайла, П.К. Літаратура і традыцыйныя духоўныя каштоўнасці / П.К. Дзюбайла // У пошуках духоўных каштоўнасцей : беларуская проза сёння / П.К. Дзюбайла. Мінск, 1987. С. 14-59.
* Пра Г. Далідовіча гл. с. 15-25.
* Тычына, М.А. Змена квадры : літаратурна-крытычныя артыкулы / Міхась Тычына. - Мінск : Мастацкая літаратура, 1983. - 204 с.
* Пра Г. Далідовіча гл. с. 124-125, 130-133, 155.
* Пра Г. Далідовіча гл. с. 159-166.
* Беларускія пісьменнікі-юбіляры 2001 : метадычныя парады да 55-годдзя з дня нараджэння Генрыха Далідовіча / Мінская абласная бібліятэка імя А.С. Пушкіна, навукова-метадычны аддзел ; [складальнік Балукова Н.У.]. - Мінск, 2001. - 17 с.
* Генрых Далідовіч : (50 год з дня нараджэння) : рэкамендацыйны бібліяграфічны спіс / Мінская абласная бібліятэка імя А.С. Пушкіна, аддзел беларускай і краязнаўчай літаратуры ; [складальнік Сакалова Я.Р.]. - Мінск : [б. в.], 1996. - 10 с. - (Пісьменнікі-землякі).

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170304044609/http://old.nlb.by/html/news2006/dalidovich.html Жыцьцяпіс] на бачыне [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]
* [https://web.archive.org/web/20240602144006/https://www.nlb.by/by/news/naviny-biblijatjek/yubiley-adznachae-a-tar-samykh-zhytstsestsvyardzhalnykh-u-belaruskay-litaratury-tvora/ Генрых Далідовіч] на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]
* {{Facebook|Генрых-Далідовіч-323553951059857}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Далідовіч, Генрых Вацлававіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўпецкім раёне]]
[[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]</text>
      <sha1>j3rybnfc75ybhldu5be6xps8aqe4qet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Казакоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179363</id>
    <revision>
      <id>2699789</id>
      <parentid>2532802</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8440" sha1="3kbwu5qnhabfq6ab7r7si23kzh2t1eg" xml:space="preserve">{{Палітык
| імя                = Васіль Казакоў
| выява              = 
| памер              = 
| подпіс_пад_выявай  =

| пасада             = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністар аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]
| пачатак_тэрміну    = 17 ліпеня 1990
| канец_тэрміну      = 25 кастрычніка 1994
| прэзыдэнт          = 
| прэм'ер-міністар   = [[Вячаслаў Кебіч]]
| папярэднік         = пасада створаная
| наступнік          = [[Інэса Драбышэўская]]

| пасада2            = 
| пачатак_тэрміну2   = 
| канец_тэрміну2     = 
| папярэднік2        = 
| наступнік2         = 
| прэм'ер-міністар2  = 
| прэзыдэнт2         =

| пасада3            = 
| пачатак_тэрміну3   = 
| канец_тэрміну3     = 
| папярэднік3        = 
| наступнік3         = 
| прэм'ер-міністар3  = 
| прэзыдэнт3         =

| пасада4            = 
| пачатак_тэрміну4   = 
| канец_тэрміну4     = 
| папярэднік4        = 
| наступнік4         = 
| прэм'ер-міністар4  = 
| прэзыдэнт4         =

| пасада5            = 
| пачатак_тэрміну5   = 
| канец_тэрміну5     = 
| папярэднік5        = 
| наступнік5         = 
| прэм'ер-міністар5  = 
| прэзыдэнт5         =

| пасада6            = 
| пачатак_тэрміну6   = 
| канец_тэрміну6     = 
| папярэднік6        = 
| наступнік6         = 
| прэм'ер-міністар6  = 
| прэзыдэнт6         =

| дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|4|3|1935}}
| месца_нараджэньня  = {{Сьцяг БССР}} в.[[Усушак]] [[Чавускі раён]], [[БССР]]
| дата_сьмерці       = {{Памёр|9|9|2018|гадоў = 83}}
| месца_сьмерці      = 
| нацыянальнасьць    = 
| назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --&gt;
| партыя             = 
| муж                = 
| дзеці              = 
| бацька             = 
| маці               = 
| род                = 
| адукацыя           =  [[Беларускі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт|Менскі дзяржаўны мэдычны інстытут]]
| рэлігія            = 
| подпіс             = 
| узнагароды         = 
}}
{{Цёзкі}}
'''Васі́ль Сьцяпа́навіч Казако́ў''' (4 сакавіка 1935, в.[[Усушак]] [[Чавускі раён|Чавускага раёна]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] — 9 верасьня 2018&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = |імя = |прозьвішча = |загаловак = Памёр першы міністар аховы здароўя Беларусі Васіль Казакоў|спасылка = https://nn.by/?c=ar&amp;i=215736|выдавец = [[Наша Ніва]]|дата публікацыі = 11 верасьня 2018|дата доступу = 11 верасьня 2018|мова = |копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|міністар аховы здароўя незалежнай Беларусі]] з 1990 па 1994 год.

== Жыцьцяпіс ==
У 1959 годзе скончыў [[Менскі дзяржаўны мэдычны інстытут]].

Пасьля заканчэньня ВНУ вярнуўся ў родны рэгіён, дзе прайшоў усе прыступкі службовай лесьвіцы — ад шараговага ўрача да абласнога кіраўніка. Чатыры гады працаваў тэрапэўтам [[Хоцімск]]ай райбальніцы, яшчэ пяць гадоў — намесьнікам галоўнага ўрача.

З 1965 па 1972 гады ўзначальваў [[Касьцюковічы|Касьцюковіцкую]] райбальніцу. У 1972 яму прапанавалі пасаду намесьніка загадчыка аддзела аховы здароўя Магілёўскага аблвыканкама, а потым 9 гадоў ён кіраваў гэтым аддзелам.

У 1987—1990 — намесьнік [[Міністэрства аховы здароўя БССР|міністра аховы здароўя БССР]].

У 1990&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1816.htm Пастанова Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 17 ліпеня 1990 г. №145-XII «Аб прызначэньні Міністра аховы здароўя Беларускай ССР»{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt; — 1994&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304225719/http://laws.newsby.org/documents/sovetm/pos18/sovmin18812.htm Пастанова Кабінэта Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 24 кастрычніка 1994 г. №131 «Аб адстаўцы Міністра аховы здароўя Рэспублікі Беларусь Казакова В.С.»{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt; гг. — міністар аховы здароўя Рэспублікі Беларусь.

З 1994 году — галоўны ўрач санаторыю-прафілякторыю «Сьвітанак».

Пад рэдакцыяй В. Казакова выдадзены «Даведнік лекара агульнай практыкі» ў 2 тамах. Ён — аўтар шэрагу прац пра захворваньні дзяцей у Беларусі пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20201027131016/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/15167/1/%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2582%25D1%258E%25D0%25BA_78-83.pdf Міністры аховы здароўя Беларусі: 1919—2011 гг.] {{ref-ru}}
* [http://www.mednovosti.by/journal.aspx?article=4346 І. В. Панцюк. «Камісары і міністры аховы здароўя Беларусі: гісторыка-біяграфічныя звесткі»]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20170127154850/http://www.medvestnik.by/ru/people/view/gornie-instituty-vasilija-kazakova-12950-2015/ Горние институты Василия Казакова] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20160305031450/http://www.medvestnik.by/ru/people/view/gornie-instituty-vasilija-kazakova-13002-2015/ Горние институты Василия Казакова] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20160305021634/http://www.medvestnik.by/ru/people/view/eks-ministru-i-ottsu-nashej-gazety-75-7663-2010/ Экс-министру и «отцу» нашей газеты — 75!] {{ref-ru}}

{{Міністры аховы здароўя Рэспублікі Беларусь}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Казакоў, Васіль}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чавускім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія лекары]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага мэдычнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Міністры працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя лекары Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя БССР]]</text>
      <sha1>3kbwu5qnhabfq6ab7r7si23kzh2t1eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186548</id>
    <revision>
      <id>2699697</id>
      <parentid>2196494</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7813" sha1="6uqxaisn1l88r6ulqbede5xcpz2ftqa" xml:space="preserve">{{Каардынаты|52|52|22|паўночнае|30|1|38|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія 
|назва               = «Белфа»
|лягатып             = 
|тып                 = [[адкрытае акцыянэрнае таварыства]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = Нашае футра — Ваш посьпех
|заснаваная          = {{Дата пачатку|30|12|1978|1}}
|заснавальнікі       = 
|разьмяшчэньне       = [[Жлобін]] ([[Гомельская вобласьць]], [[Беларусь]])
|ключавыя постаці    = Алена Кліцунова, Віктар Галактыёнаў
|галіна              = [[лёгкая прамысловасьць]]
|прадукцыя           = [[вопратка]], [[дыван]], [[коўдра]], [[падушка]], штучнае [[футра]]
|абарачэньне         = {{Падзеньне}}201,593 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасьці ААТ за 2015 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2016|дата доступу=6 кастрычніка 2017}}&lt;/ref&gt; (2015 г.; $12,403 млн)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 253,61 за даляр)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=6 кастрычніка 2017}}&lt;/ref&gt;
|апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}-10,732 млрд руб (2015 г.; $-660,3 тыс.)
|чысты прыбытак      = {{Падзеньне}}-10,807 млрд руб (2015 г.; $-664,9 тыс.)
|лік супрацоўнікаў   = 936 (2016 г.)
|матчына кампанія    = «[[Беллегпрам]]» (Менск)
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = 
|сайт                = [http://www.belfa.by/ belfa.by]
}}
'''«Белфа»''' — адзіны ў Беларусі і найбольшы ў Эўропе вытворца штучнага [[трыкатаж]]нага [[футра]], заснаваны ў сьнежні 1978 году ў [[Жлобін]]е (Гомельская вобласьць) пад назовам Жлобінская фабрыка штучнага футра.

Месьціцца ў Жлобіне па адрасе: Чырвоны праезд, д. 2. На 2017 год ААТ «Белфа» вырабляла з авечай [[Воўна|воўны]]: [[Коўдра|коўдры]], [[Падушка|падушкі]], уцяпляльныя паясы і ўкладышы для абутку, чахлы для [[матрац]]аў. Са штучнага футра выраблялі: [[дыван]]ы, пакрывалы, [[плед]]ы, [[жакет]]ы, [[жылет]]ы, паў[[паліто]], [[Куртка|курткі]] і [[карнавал]]ьныя касьцюмы і [[Шапка|шапкі]]. Уласна штучнае футра выраблялі для вопраткі і працоўнага адзеньня, [[Цацка|цацак]] і [[Пальчаткі|пальчатак]], падкладкі абутку і вопраткі.

== Мінуўшчына ==
У сьнежні 1978 году ўвялі ў дзеяньне першую чаргу Жлобінскай фабрыкі штучнага футра, якую пачалі будаваць у студзені 1976 году. Да 1980 году пусьцілі 2-ю і 3-ю чэргі вытворчасьці, што зрабіла фабрыку найбольшым у СССР вытворцам доўгаворсавага трыкатажнага [[Палатно|палатна]]. Першапачаткова штучнае футра выраблялі для [[Вопратка|вопраткі]] і [[Абутак|абутку]]. У 1983 годзе дадалі досьледную швейную фабрыку. У сакавіку 1984 г. прадпрыемства пераўтварылі ў Жлобінскае вытворчае аб’яднаньне штучнага футра. У лютым 1993 г. прадпрыемства перайменавалі ў вытворча-гандлёвае аб’яднаньне «Белфа». У сярэдзіне 1990-х гадоў адчынілі досьледны [[цэх]] для вырабу [[Цацка|цацак]], для якіх спачатку выраблялі каля 300 000 [[м²]] штучнага футра за год. У 2011 г. выраб штучнага футра для цацак вырас да 4,5 млн м². На 2012 г. прадпрыемства мела ўласную 2-павярховую [[Крама|краму]] ў Жлобіне і яшчэ 2 крамы ў [[Віцебск]]у. Сыравіну набывалі ў [[Наваполацк]]у (Віцебская вобласьць), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Шацілавічы|Сьветлагорск]]у (Гомельская вобласьць). Прадпрыемства налічвала каля 1350 супрацоўнікаў зь сярэднім узростам у 43 гады і мела падрыхтоўчае, вязальнае і аздобнае абсталяваньне для вырабу ворсавага трыкатажнага палатна. Пры распрацоўцы вопраткі «Белфа» супрацоўнічала зь Менскім цэнтрам моды. Найм новых супрацоўнікаў пераважна ажыцьцяўляўся зь ліку выпускнікоў [[Віцебскі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт|Віцебскага дзяржаўнага тэхналягічнага ўнівэрсытэту]]. Таксама ААТ «Белфа» асвоіла вытворчасьць палатна, у якім натуральныя валокны авечай [[Воўна|воўны]] складалі да 80%&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Ірына Асташкевіч, Віктар Бойка, Алена Даўжанок.|загаловак=Цяпер выпускаем і натуральнае|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97830|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=31 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-31 102 (27217)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97824/31may-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20171015083023/http://mexshop.by/ Інтэрнэт-крама]{{ref-ru}}

{{Накід:Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Жлобін]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прамысловасьць Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лёгкая прамысловасьць]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1978 годзе]]</text>
      <sha1>6uqxaisn1l88r6ulqbede5xcpz2ftqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будайскі замак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191606</id>
    <revision>
      <id>2699709</id>
      <parentid>2299112</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10532" sha1="885pfm2bnlpzsj8r8ok8kexl84wy9zp" xml:space="preserve">{{Славутасьць 
|Назва                    = Будайскі замак
|Тып                      =
|Арыгінальная назва       = {{мова-hu|Budavári Palota|скарочана}}
|Подпіс выявы             = [[Холмская брама]] Берасьцейскай крэпасьці
|Шырыня выявы             =
|Статус                   =
|Краіна                   = Вугоршчына
|Назва месцазнаходжаньня  = Горад
|Месцазнаходжаньне        = [[Будапэшт]]
|Канфэсія                 =
|Эпархія                  =
|Ордэнская прыналежнасьць =
|Тып кляштара             =
|Тып будынка              = Фартэцыя
|Архітэктурны стыль       =
|Аўтар праекту            = Жан-Нікаля Жадо, Міклаш Ібл, Алаяш Гаўсман
|Будаўнік                 = 
|Заснавальнік             = 
|Першае згадваньне        = 
|Заснаваньне              = 1 чэрвеня 1836 году
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                =
|Пачатак будаўніцтва      = XIV стагодзьдзе
|Канчатак будаўніцтва     = XX стагодзьдзе
|Будынкі                  = 
|Прыбудоўкі               = 
|Вядомыя насельнікі       =
|Рэліквіі                 =
|Плябан                   =
|Стан                     =
| Шырата паўшар'е         = паўночнае
 | Шырата градусаў        = 47
 | Шырата хвілінаў        = 29
 | Шырата сэкундаў        = 46
| Даўгата паўшар'е        = усходняе
 | Даўгата градусаў       = 19
 | Даўгата хвілінаў       = 02
 | Даўгата сэкундаў       = 23
|Пазыцыя подпісу на мапе  = справа
|Сайт                     =
|Commons                  = Category:Buda Castle
}}
'''Будайскі замак''' ці '''Будайскі палац''' ({{мова-hu|Budavári Palota}}, {{мова-de|Burgpalast}}) — гістарычны замак і палацавы комплекс вугорскіх каралёў ў [[Будапэшт|Будапэшце]]. Быў пабудаваны ў 1265 годзе, але масіўны палац у стылі [[барока]], які сёньня займае вялікую частку тэрыторыі, быў пабудаваны паміж 1749 і 1769 гадамі. Комплекс у мінулым меў назовы Каралеўскі палац і Каралеўскі замак.

У крэпасьць можна дабрацца на фунікулёры [[Будавары Шыкла]] і на аўтобусе ад плошчы імя Сэл Кальмана. У 2002 годзе Будайская крэпасьць разам са старажытным [[Аквінкум]]ам і праспэктам Андрашы была ўключана ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сьпіс сусьветнай спадчыны]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]].

== Гісторыя ==
Першая каралеўская рэзыдэнцыя на месцы сучаснага замка была пабудавана вугорскім каралём [[Бэла IV]] паміж 1247 і 1265 гадамі. Найстаражытнейшая частка сучаснага замка пабудавана ў XIV стагодзьдзі герцагам [[Славонія|Славоніі]] Стэфанам, малодшым братам вугорскага караля [[Людвік I Вялікі|Людвіка Вялікага]]. За часам караля [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонце]] замак быў сур’ёзна пашыраны і, верагодна, стаў самым вялікім у позьнім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Пасьля [[Бітва пры Мохачы (1526)|бітва пры Мохачы]] ў 1526 годзе [[Вугоршчына (каралеўства)|вугорскае каралеўства]] перастала існаваць і туркі бесьперашкодна занялі замак. Пры асманскай уладзе комплекс будынкаў замка выкарыстоўваўся як вайсковыя баракі і стайня, частка памяшканьняў пуставала. Большая частка сярэднявечных пабудоваў замка была разбурана пры аблозе хаўрусьніцкімі войскамі Сьвятой лігі Буды пры вызваленьні гораду падчас [[Вялікая Турэцкая вайна|Вялікай Турэцкай вайны]].

У 1715 годзе кароль [[Карл VI Габсбург|Карл VI]] загадаў расчысьціць тэрыторыю замка ад развалінаў і пачаў будаўніцтва новага комплексу будынкаў. У 1749 годзе будаўніцтва новага каралеўскага палаца было скончана. 4 траўня 1849 году вугорская рэвалюцыйнае войска пад правадырствам [[Артур Гёргей|Артура Гёргея]] аблажыла замак Буда, замак быў захоплены але ў выніку каралеўскі палац цалкам згарэў.

Неўзабаве пасьля [[Вугорская рэвалюцыя 1848—1849 гадоў|Вугорскай рэвалюцыі]], у 1850—1856 гадох палац быў адноўлены. Пасьля заключэньня [[Аўстра-вугорскае пагадненьне|Аўстра-вугорскага пагадненьня]] ў 1867 годзе імпэратар [[Франц Ёсіф I]] быў каранаваны ў замку як кароль Вугоршчыны. У XIX стагодзьдзі аўтаномны вугорскі ўрад прыняў рашэньне аб будаўніцтве новага будынка каралеўскага палаца, які не саступаў любой зь вядомых тады рэзыдэнцыяў эўрапейскіх манархаў, будаўніцтва працягвалася каля сарака гадоў — з 1875 па 1912 год. Пасьля афіцыйнага адкрыцьця ў 1912 годзе новага каралеўскага палаца будынак быў прызнаны самым выдатным вугорскім будынкам, які ўвасабіў надыход новага стагодзьдзя.

Пасьля рэвалюцыі 1918 году і зрушэньні [[Габсбургі|Габсбургаў]] каралеўскі палац стаў рэзыдэнцыяй кіраўніка Вугоршчыны [[Міклаш Хорці|Міклаша Хорці]]. У 1944 годзе, падчас [[Бітва за Будапэшт|узяцьця Будапешта]] замак стаў апошняй кропкай супраціўленьня фашысцкіх войскаў. Цяжкія баі зноў ператварылі замак у руіны. Пасьля вайны былі праведзены архэалягічныя раскопкі з мэтай аднаўленьня некаторых сярэднявечных будынкаў. Вынікам стала адкрыцьцё некаторых пабудоваў часоў Жыгімонта. Маштабная рэканструкцыя сярэднявечных умацаваньняў сур’ёзна зьмяніла аблічча сучаснага гораду. Праект рэканструкцыі лічыцца ўдалым, паколькі ўдалося сумясьціць від на сярэднявечныя пабудовы з сучаснай пляніроўкай замку.

Паколькі камуністычны ўрад Вугоршчыны лічыў каралеўскі палац сымбалем ранейшага рэжыму і прыгнёту нацыі, палац падвергся варварскай перабудове, многія каштоўныя архітэктурныя вынаходзтвы былі зьнішчаны або не былі адноўлены ў ранейшым відзе пасьля вайны. Замак стаў культурным цэнтрам Будапэшта з музэямі ([[Вугорская нацыянальная галерэя]], [[Музэй гісторыі Будапешта]]) і домам [[Нацыянальная бібліятэка імя Сэчэні|Нацыянальнай бібліятэцы]]. Канчаткова палац быў адноўлены ў 1966 годзе, а інтэр’еры замка цалкам адноўлены толькі да 1980 году.

У сакавіку 2006 году Нацыянальны фонд культурнай спадчыны краіны падрыхтаваў плян доўгатэрміновага разьвіцьця замка. Паводле вынікаў дасьледаваньня сьцьвярджаецца, што паваенная рэстаўрацыя 1952—1966 гадоў прывяла да беззваротных страт шматлікіх элемэнтаў замка, якія было прапанавана аднавіць, але канчатковага рашэньня пакуль ня прынята.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120513202500/http://www.citylive.hu/budai-var Бэб-камэра з палацу]
*https://web.archive.org/web/20191221145101/https://free-budapest-tours.com/history-of-the-budapest-castle/ (En)
* https://web.archive.org/web/20191024040342/http://budacastlebudapest.com/buildings/ (En)

[[Катэгорыя:Славутасьці Будапэшту]]
[[Катэгорыя:Палацы Будапэшту]]</text>
      <sha1>885pfm2bnlpzsj8r8ok8kexl84wy9zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тутавая гарэлка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191662</id>
    <revision>
      <id>2699734</id>
      <parentid>2686975</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэхналёгія вытворчасьці */ няісныя файлы</comment>
      <origin>2699734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15677" sha1="0hodqixf103kyio4vdn4pp6fqlyd1s3" xml:space="preserve">'''Тутавая гарэлка''', таксама '''тутаўка''', радзей '''тутавы брэндзі''' ({{мова-az|tut arağı}}, {{мова-hy|թթի օղի}}) — [[Моцныя сьпіртныя напоі|моцны алькагольны напой]], традыцыйны для шэрага раёнаў [[Закаўказьзе|Закаўказьзя]]. Уяўляе сабою прадукт [[перагонка|перагонкі]] [[Закісаньне|зброджанага]] [[сок]]у [[плод|пладоў]] [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцы]].

Утрыманьне [[Этаноль|алькаголю]] складае ад 40 да 80 %. Некаторыя сарты напою падпадаюць пад [[бочка]]вую вытрымку цягам некалькіх гадоў.

== Геаграфія і гісторыя вытворчасьці ==
Тутавая гарэлка зьяўляецца традыцыйным напоем для значнай часткі Закаўкаскага рэгіёну, у прыватнасьці для [[Армэнія|Армэніі]] і [[Азэрбайджан]]у. Гістарычна да раёнаў найболей актыўнай вытворчасьці [[Дыстыляцыя|дыстыляту]] з пладоў шаўкоўніцы адносіцца [[Карабах]], большая частка тэрыторыі якога ў наш час уваходзіць у склад [[Непрызнаныя дзяржавы|непрызнанай]] [[Нагорна-Карабаская Рэспубліка|Нагорна-Карабаскай Рэспублікі]]: тут вырабляецца значная колькасьць прамысловых і надомных сартоў тутавай гарэлкі&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Похлёбкин В. Н. История водки — М.: Центрполиграф, 2005. — 403 с. — ISBN 978-5-9524-1895-3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Ж.-П. Лабурдет, Д. Озиа Армения. Путеводитель «Пти фюте» — М.: Авангард, 2007. — 208 с. — ISBN 9785863943008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Кавказский календарь на 1854 год, изданный от канцелярии Наместника Кавказского — Тифлис: Типография канцелярии Наместника Кавказского, 1853. — 776 с.&lt;/ref&gt;.

Гісторыя вырабу тутавай гарэлкі вымяраецца, прынамсі, стагодзьдзямі. Некаторае зьніжэньне аб’ёмаў яе вытворчасьці адбылося ў XIX стагодзьдзі пасьля таго, як на адпаведных закаўкаскіх тэрыторыях, што ўвайшлі да таго часу ў склад [[Расейская Імпэрыя|Расейскай Імпэрыі]], пачала пашырацца [[ррасейская гарэлка]]. Тым ня менш, і ў Армэніі, і ў Азэрбайджане традыцыйны моцны напой зь ягад шаўкоўніцы заставаўся шырока парыраны. Характэрна, што жыхары гэтых краінаў нярэдка прыпісваюць яму гаючыя ўласьцівасьці&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

Згадкі пра высокую папулярнасьць тутавай гарэлкі ёсьць у расейскіх дакумэнтальных і публіцыстычных крыніцах, што адносяцца, у прыватнасьці, да сярэдзіны XIX стагодзьдзя. Так, «Каўказскі каляндар» на 1854 год, які выдаваўся канцылярыяй [[Каўкаскае намесьніцтва|Каўкаскага намесьніка]], расказвае пра выраб і спажываньне гэтага напою ў Елісаветпалі — цяперашняй [[Гянджа|Гянджы]]:

{{Цытата|Зь вінаградных выцісканьняў і зь ягад белага тута выганяецца добрая гарэлка і гэты ледзь не найкарысьнейшы ўжытак гэтага фрукту. Да пашырэньня ў краі расейскай гарэлкі гэта галіна складала прадмет значнага гандлю… Тутавая гарэлка прадаецца ад 2 руб. да 2 руб. 50 кап. за вядро, а фруктовая да 3 рублёў. Мясцовыя армяне вельмі старонныя да гэтага роду гаспадаркі і самі ахвотныя да гарэлкі, не выключаючы нават жанчын. Няма ніводнага двара ў горадзе, дзе б не знаходзілася ад 5 да 20 тутавых дрэў, і можна сказаць па ўжытку, што гэта жыватворнае дрэва ўлетку студзіць іх, а ўзімку грэе… Ёсьць тутавыя дрэвы, якія даюць ад 3 да 5 вёдраў чыстай гарэлкі…

Каўкаскі каляндар на 1854 год&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

Фігуруе тутавая гарэлка і ў творах [[Мастацкая літаратура|мастацкай]] і [[Мэмуары|мэмуарнай літаратуры]], што апісваюць традыцыйны побыт народаў Армэніі і Азэрбайджану. Пра культавае значэньне гэтага напою для жыхароў яго родных месцаў апавядае, прыкладам, армянскі пісьменьнік [[Сяро Ханзадзян]]:
[[Файл:Home made tutovka.jpg|thumb|right|240px|Тутавая гарэлка надомнай вытворчасці звычайна мае характэрнае жаўтлявае адценне]]
{{Цытата|Тутавая гарэлка карысталася ў Охары асаблівай пашанай. Яна была любым напоем на вясельлях і хрэсьбінах, ёю частавалі найдаражэйшых гасьцей і давалі хабар каморніку і прыставу…

У вёсцы расказвалі пра многія выпадкі, калі той ці іншы, пасядзеўшы ў карасе з асадкам ад тутавай гарэлкі, вылечваўся ад рэўматызму.

Сяро Ханзадзян, «Мае родныя і суседзі»&lt;ref&gt;Серо Ханзадян Мои родные и соседи. Рассказы — М.: Советский писатель, 1959. — 300 с.&lt;/ref&gt;

У [[СССР|савецкі час]] практыка вырабу тутавай гарэлкі была засвоена і за межамі гістарычнага яе распаўсюду. Пра гэта, у прыватнасьці, сьведчыць яе фігураваньне ў [[Крымінальны кодэкс РСФСР 1960 году|Крымінальным кодэксе РСФСР 1961 году]], указах [[Вярхоўны Савет РСФСР|Вярхоўнага Савета РСФСР]] і іншых праўных актах сярод алькагольных напояў, самаробная вытворчасьць якіх забаранялася&lt;ref&gt;Лебедева Е. С. Особенности уголовно-правового регулирования производства и оборота алкогольной продукции по Уголовному кодексу РСФСР 1961 г. // Вестник Волжского университета им. В. Н. Татищева. — 2009. — № 70. — С. 149—156.&lt;/ref&gt;. Напрыканцы XX — пачатку XXI стагодзьдзя з разьвіцьцём камэрцыйнай вытворчасьці тутавай гарэлкі пашырыўся яе [[экспарт]]. Вядома нават пра [[Кантрабанда|кантрабандным]] правозе партыяў тутавай гарэлкі, у прыватнасьці, на тэрыторыю [[Афганістан]]у&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_3437000/3437373.stm Как русская водка попадает в Афганистан]. Анора Саркорова (28 студзеня 2004). — Официальный сайт русской службы BBC.&lt;/ref&gt;.

== Тэхналёгія вытворчасьці ==
Сырцом для вырабу тутавай гарэлкі служаць плады шаўкоўніцы, таксама вядомай як ''тутавае дрэва''. У ход ідуць ягады як [[Шаўкоўніца чорная|чорнай]], так і [[Шаўкоўніца белая|белай шаўкоўніцы]] — абодва гэтыя віды шырока культывуюцца ў адпаведных мясцовасьцях Закаўказьзя&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Збор шаўкоўнічных пладоў для вырабу гарэлкі адбываецца звычайна ў [[Ліпень|ліпені]] — у гэты час ягады дасягаюць піка сваёй цукрыстасьці (парадку 15% [[цукар|цукру]]). Зь ягад выціскаецца сок, які цягам некалькіх дзён зброджваецца ў адкрытых ёмістасьцях без даданьня [[Дрожджы|дражджэй]] ці цукру. Пры традыцыйным гатаваньні для закісаньня выкарыстоўваюцца [[карас]]ы — вялікія [[Гліна|гліняныя]] [[збан]]ы [[эліпсоід]]най формы, пры прамысловай — [[Эмаляваны посуд|эмаляваныя]] [[мэтал]]ічныя кантэйнэры. Атрыманая ў выніку [[брага]] пераганяецца ў [[Медзь|медзяных]] кубах — адзінарнай для атрыманьня напою адносна невялікай крэпасьці або падвойнай для забесьпячэньня большай канцэнтрацыі сьпірту&lt;ref name=&quot;Что такое тутовка&quot;&gt;[http://brosaem.info/tutovka.php Что такое тутовка]. Brosaem.info&lt;/ref&gt;.

На выйсьці атрымліваецца празрыстая вадкасьць зь лёгкім водарам шаўкоўніцы. Пры надомнай вытворчасьці яна звычайна мае заўважнае адценьне жаўтлява-зелянявых танаў, пры прамысловым зусім бясколерная. У залежнасьці ад колькасьці перагонак гарэлка можа ўтрымліваць ад 40% да 80% алькаголю. Напой можа разьлівацца непасрэдна пасьля перагонкі, або падпадаць пад далейшую вытрымку — апошняе звычайна адбываецца з мацнейшымі сартамі. Традыцыйна для вытрымкі тутавай гарэлкі выкарыстоўваюцца бочкі з [[Драўніна|драўніны]] таго ж тутавага дрэва, унутраная паверхня якіх папярэдне абпальваецца. Працягласьць вытрымкі звычайна складае ад аднаго году да пяці гадоў. Па яе завяршэньні гарэлка перад разьлівам звычайна разводзіцца вадой. Вытрыманыя сарты тутаўкі маюць вельмі насычаны колер — ад залацістага да цёмна-карычневага, а таксама значна багацейшы і складаны густ з драўнянымі і травянымі нотамі і моцна выяўлены даўкі водар&lt;ref name=&quot;Что такое тутовка&quot;/&gt;.

Нягледзячы на разьвіцьцё прамысловай вытворчасьці тутавай гарэлкі, практыка яе надомнага вырабу захоўваецца вельмі шырока, асабліва ў сельскай мясцовасьці. Часта індывідуальныя рэцэпты напою маюць розныя тэхналягічныя асаблівасьці&lt;ref name=&quot;Что такое тутовка&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Літаратура ==
* {{кніга
 | аўтар = Похлёбкин В. Н.
 | загаловак = История водки
 | месца = М.
 | выданне      = 
 | год = 2005
 | старонак     = 403
 | выдавецтва = Центрполиграф
 | isbn         = 978-5-9524-1895-3
 | ref      = Похлёбкин
}}
* {{кніга
 | аўтар = Серо Ханзадян
 | загаловак = Мои родные и соседи. Рассказы
 | месца = М.
 | выданне      = 
 | год = 1959
 | старонак     = 300
 | выдавецтва = Советский писатель
 | isbn         = 
 | ref      = Ханзадян
}}
* {{кніга
 | аўтар = 
 | загаловак = Кавказский календарь на 1854 год, изданный от канцелярии Наместника Кавказского
 | месца = Тифлис
 | выданне      = 
 | год = 1853
 | старонак     = 776
 | выдавецтва = Типография канцелярии Наместника Кавказского
 | isbn         = 
 | ref      = Кавказский календарь 
}}
* {{кніга
 | аўтар = Ж.-П. Лабурдет, Д. Озиа
 | загаловак = Армения. Путеводитель «Пти фюте»
 | месца = М.
 | выданне      = 
 | год = 2007
 | старонак     = 208
 | выдавецтва = Авангард
 | isbn         = 9785863943008
 | ref      = Армения
}}
* {{артыкул
 |аўтар         = Лебедева Е. С.
 |загаловак      = Особенности уголовно-правового регулирования производства и оборота алкогольной продукции по Уголовному кодексу РСФСР 1961 г.
 |спасылка        = http://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-ugolovno-pravovogo-regulirovaniya-proizvodstva-i-oborota-alkogolnoy-produktsii-po-ugolovnomu-kodeksu-rsfsr-1961-g
 |мова          = 
 |выданне       = Вестник Волжского университета им. В. Н. Татищева
 |тып           = 
 |год           = 2009
 |том           = 
 |нумар         = 70
 |старонкі      = 149—156
 |doi           = 
 |issn          = 
 |ref      = Лебедева
}}

[[Катэгорыя:Моцныя сьпіртныя напоі]]
[[Катэгорыя:Каўкаская кухня]]
[[Катэгорыя:Азэрбайджанскія напоі]]
[[Катэгорыя:Армянскія напоі]]</text>
      <sha1>0hodqixf103kyio4vdn4pp6fqlyd1s3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыкі (Магілёўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193866</id>
    <revision>
      <id>2699727</id>
      <parentid>2695279</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>хібны файл</comment>
      <origin>2699727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11688" sha1="7xb3lzmwrnroqdibg9czs4t4h85evhz" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Рыкі}}
{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Рыкі
|Лацінка                           = Ryki
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Рыкаў
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 1643
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]]
|Раён                              = [[Магілёўскі раён|Магілёўскі]]
|Сельсавет                         = [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскі]]
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 174
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 45
|Год падліку колькасьці            = 2009
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{Падзеньне}}
|Нацыянальны склад насельніцтва    = [[беларусы]]
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 30
|Год падліку колькасьці двароў     = 2007
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 213116&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=г. Магілеў і Магілёўскі раён (Сухары)|спасылка=http://www.belpost.by/blr/branch/mf/kan/adriregh/mag/|выдавец=УП «[[Белпошта]]»|дата публікацыі=2018|дата доступу=23 траўня 2018}}&lt;/ref&gt;
|СААТА                             = 7244856041
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 53
 |Шырата хвілінаў                  = 56
 |Шырата сэкундаў                  = 34
 |Даўгата градусаў                 = 30
 |Даўгата хвілінаў                 = 45
 |Даўгата сэкундаў                 = 2
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Ры́кі'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласьць}} С. 260.&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на ручаі Падолах (прыток [[Раста|Расты]]). Уваходзяць у склад [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскага сельсавету]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёну]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 25 на ўсход ад Магілёва і чыгуначнай станцыі [[Лупалава]] (лінія Магілёў — [[Крычаў]]); мясцовая дарога злучаецца з [[Шаша|шашой]] Магілёў — [[Амсьціслаў]].

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Рык}}

Рых або Рыка, пазьней Рык або Райхэ (Rih, Rico, Rick, Reiche) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня&lt;ref&gt;Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=YOBwrIPG8IQC&amp;q=Rih%2C+Rico%2C+Rick#v=snippet&amp;q=Rih%2C%20Rico%2C%20Rick&amp;f=false S. 1256].&lt;/ref&gt;. Іменная аснова [[Рык|-рых- (-рык-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Тэўдырых|Дзітрык]], [[Індрых]], [[Эрык]]; германскія імёны Ditricus, Hindrich, Erik) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] reiks 'магутны'&lt;ref&gt;Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 188.&lt;/ref&gt;, германскага rikja 'магутны, каралеўскі'&lt;ref&gt;Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 206.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
У 1643 годзе Рыкі ўпершыню ўпамінаюцца як [[сяло]] ў [[Бардзілы|Бардзілаўскім]] [[войт]]аўстве [[Магілёўская эканомія|Магілёўскай эканоміі]] ([[Аршанскі павет]], [[Вялікае Княства Літоўскае]]), у дзяржаўнай [[Уласнасьць|уласнасьці]]. На 1742 год тут было 17 двароў, працавала [[карчма]].

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Рыкі апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. На 1785 год вёска ў складзе [[Маёнтак|маёнтку]] Сухароў [[Чавускі павет|Чавускага павету]] ([[Магілёўскае намесьніцтва]]), налічвалі 40 двароў. На 1849 год тут было 28 двароў, на 1852 год — 31 двор.

Паводле перапісу 1897 году, Рыкі ўваходзілі ў склад [[Гладкава|Гладкаўскай]] воласьці Чавускага павету ([[Магілёўская губэрня]]) і налічвалі 44 двары. На 1909 год у вёсцы было 50 двароў. У 1912 годзе адчынілі земскую школу, якую разьмясьцілі ў наёмным памяшканьні&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;.

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Рыкі абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 20 жніўня 1924 году ў [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскім сельсавеце]] [[Лупалаўскі раён|Лупалаўскага раёну]] ([[Магілёўская акруга]], [[Беларуская ССР]]). У 1925 годзе земскую школу пераўтварылі ў працоўную школу 1-й ступені, што налічвала 34 вучні. Настаўнікам у беларускамоўнай школе быў мясцовы вясковец Навум Папкоў. На 1926 год у вёсцы было 59 двароў. З 2 сакавіка 1931 году Рыкі знаходзіліся ў складзе [[Чавускі раён|Чавускага раёну]]. У 1930-х гадох вяскоўцы ўступілі ў [[калгас]]. З 20 лютага 1938 году Рыкі ў складзе [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]. На 1941 год у вёсцы было 64 дамы. У час [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] знаходзілася пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]] зь ліпеня 1944 году па 27 чэрвеня 1944 году.

З 25 сьнежня 1964 году Рыкі ў складзе [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёну]]. У 1990 годзе Рыкі знаходзіліся ў складзе калгасу «Камуністычны маніфэст» з цэнтрам у вёсцы [[Сухары (Магілёўская вобласьць)|Сухары]] і налічвалі 57 гаспадарак, працавалі сьвінафэрма і фэрма буйной рагатай жывёлы (кароўнікі), зернедрабільня&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. На 2007 год — 30 гаспадарак.

== Насельніцтва ==
* XVIII стагодзьдзе: 1785 год — 291 чал.
* XIX стагодзьдзе: 1834 год — 111 чал.; 1849 год — 168 чал.; 1852 год — 181 чал.; 1897 год — 299 чал.
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 238 чал.; 1910 год — 338 чал.&lt;ref&gt;Список населенных мест Могилевской губернии. — Могилев, 1910. С. 196.&lt;/ref&gt;; 1926 год — 357 чал.; 1941 год — 320 чал.; 1990 год — 113 чал.; 1999 год — 71 чал.
* XXI стагодзьдзе: 2007 год — 51 чал.; 2009 год — 45 чал.

== Забудова ==
Складаюцца з просталінейнай Зарэчнай вуліцы амаль [[мэрыдыян]]альнай скіраванасьці, на захад ад якой праходзіць крывалінейная Партызанская вуліца, скіраваная з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Шчыльная 2-баковая забудова вёскі складаецца пераважна з драўляных [[Сядзіба|сядзібных]] дамоў. На поўдзень між вуліцамі месьціцца гаспадарчы сэктар&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=Магілёўскі раён (Рыкі)|загаловак=[[Гарады і вёскі Беларусі]]|арыгінал=|спасылка=|адказны=дыр. [[Тацяна Бялова]], нав.рэд. [[Аляксандар Лакотка]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|год=2009|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Harady_i_vioski_Bielarusi.djvu.zip/HVB.Mahilouskaja.2.djvu 6. Кніга 2. Магілёўская вобласьць]|старонкі=558-559|старонак=592|сэрыя=|isbn=978-985-11-0440-2|наклад=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

{{Сухарэўскі сельсавет}}
{{Магілёўскі раён}}

[[Катэгорыя:Сухарэўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]]</text>
      <sha1>7xb3lzmwrnroqdibg9czs4t4h85evhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя Ізраілю</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195187</id>
    <revision>
      <id>2699882</id>
      <parentid>2624819</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260726" sha1="la8wcemb2nud6hvm81fvia2g0aida23" xml:space="preserve">{{Гісторыя Ізраілю}}
Сучасны [[Ізраіль]] разьмяшчаецца прыкладна на месцы існаваньня [[Гісторыя старажытнага Ізраілю і Юдэі|старажытных каралеўстваў Ізраілю і Юдэі]]. Ягоная тэрыторыя (вядомая таксама як [[Зямля Ізраільская|зямля абяцаная]] і [[Палестына]]) — месца зьяўленьня [[іўрыт]]у, [[Танах|юдэйскай Бібліі]], [[юдаізм]]у і [[хрысьціянства]]. Тут знаходзяцца сьвятыя мясьціны юдаізму, хрысьціянства, [[іслам]]у, [[самарыцянства]], [[Друзы|друзаў]] і [[багаі]]зму.

[[Зямля Ізраільская]] трапляла пад уплыў розных імпэрыяў і стала радзімай некалькіх этнасаў, аднак у пэрыяд прыкладна за 1000 гадоў да новай эры да III стагодзьдзя [[Наша эра|нашай эры]] была пераважна [[жыд]]оўскай{{зноска|BotticiniEckstein|2012|Botticini &amp; Eckstein|17}}. Пасьля прыняцьця хрысьціянства [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]] у IV стагодзьдзі тут пражывала грэка-рымская хрысьціянская большасьць, пакуль у VII стагодзьдзі зямля ня была заваяваная [[Халіфат|арабскімі мусульманскімі імпэрыямі]]. Колькасьць [[Мусульмане|мусульманаў]] паступова павялічвалася да [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] 1096—1291 рокаў, у якіх тэрыторыя стала цэнтрам сутыкненьня хрысьціянства з ісламам. З XIII стагодзьдзя гэтыя землі сталі пераважна мусульманскімі і арабамоўнымі, спачатку як частка Сырыйскай правінцыі [[Мамлюцкі султанат (Каір)|Мамлюцкага султанату]], пасьля ў складзе [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]] да [[Сынайска-Палестынская кампанія|брытанскай заваёвы ў 1917 року]].

Неўзабаве ў адказ на рост [[антысэмітызм]]у стаў пашырацца заснаваны ў канцы XIX стагодзьдзя жыдоўскі нацыянальны рух — [[сіянізм]] — і [[Алія|жыдоўская іміграцыя ў зямлю Ізраільскую]]. Пасьля [[I сусьветная вайна|I сусьветнай вайны]] асманскія ўладаньні ў [[Левант|Леванце]] трапілі пад брытанскі і францускі кантроль, а [[Ліга народаў]] дала брытанцам [[Брытанскі мандат у Палестыне|мандат на кіраваньне Палестынай]], якая мусіла стаць {{Не перакладзена|Айчына жыдоўскага народу|Домам жыдоўскага народу||Homeland for the Jewish people}}. Адначасна правы на колішнія асманскія тэрыторыі заявіў [[арабскі нацыяналізм]], што спрычыніла напружанасьць у араба-жыдоўскіх грамадах. З [[Дэклярацыя незалежнасьці Ізраілю|абвяшчэньнем незалежнасьці Ізраілю]] ў 1948 року пачалося масавае перасяленьне жыдоў [[Брыха|з Эўропы]] ды [[Сыход жыдоў з арабскіх краінаў|арабскіх дзяржаваў]] у Ізраіль, [[Палестынскі выхад (1948)|сыход арабаў з Ізраілю]] ды выбухнуў [[арабска-ізраільскі канфлікт]]&lt;ref name=&quot;Дэклярацыя незалежнасьці&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 14 траўня 1948|url = http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/declaration%20of%20establishment%20of%20state%20of%20israel.aspx|загаловак = Declaration of Establishment of State of Israel|фармат = |назва праекту = |выдавец = Israel Ministry of Foreign Affairs|дата доступу = 26 ліпеня 2018|мова = en|копія = https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm|дата копіі = 21 сакавіка 2012|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Цяпер у Ізраілі пражывае каля 43% усіх жыдоў, што складае найбольшую жыдоўскую грамаду сьвету&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Sergio DellaPergola.|імя = Sergio|прозьвішча = DellaPergola|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2015|url = http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3394|загаловак = World Jewish Population, 2015|фармат = |назва праекту = |выдавец = Berman Jewish DataBank|дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Пасьля 1970 року асноўным хаўрусьнікам Ізраілю становяцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]]. У 1979 была падпісаная [[эгіпецка-ізраільская мірная дамова]], заснаваная на [[Кэмп-Дэвідзкія пагадненьні|Кэмп-Дэвідзкіх пагадненьнях]]. У 1993 Ізраіль падпісаў [[пагадненьні ў Осьлё]] з [[Арганізацыя вызваленьня Палестыны|Арганізацыяй вызваленьня Палестыны]], у 1994 — [[Ізраільская–ярданская мірная дамова|мірнае пагадненьне зь Ярданіяй]]. Нягледзячы на [[Ізраільска–палестынскі мірны працэс|далейшыя спробы мірных дамоваў]], [[араба-ізраільскі канфлікт]] істотна ўпрылвае на палітычнае, грамадзкае і эканамічнае жыцьцё дзяржавы.

[[Эканоміка Ізраілю]] стваралася пачаткова сацыялістычнай і заставалася пераважна пад кіраваньнем сацыял-дэмакратаў да 1970-х рокаў. Ад тае пары Ізраіль паступова рухаўся ў бок капіталізму і вольнага рынку, часткова захаваўшы сыстэму сацыяльнай абароны.

== Дагістарычны пэрыяд ==
{{Асноўны артыкул|Дагістарычны Левант}}
[[Файл:Skhul Cave.JPG|значак|upright|Пячора [[Эс Схул]]]]
Найстарэйшыя сьляды першабытных людзей на тэрыторыі сучаснага Ізраілю, датаваныя 1,5 мільёнамі гадоў таму, выяўленыя ва [[Убэйдыя|Ўбэйдыі]] ля [[Галілейскае мора|Галілейскага мора]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = Eitan Tchernov.|загаловак = The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant|арыгінал = |спасылка = http://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1988_num_14_2_4455|адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = Paléorient|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1988|выпуск = 2|том = 14|нумар = |старонкі = 63—65|isbn = |мова = en|doi=10.3406/paleo.1988.4455}}&lt;/ref&gt;. У [[Ірон]]е знойдзеныя крамянёвыя прылады працы, найстарэйшыя ў сьвеце пасьля афрыканскіх артэфактаў.

У пячоры [[Табун (пячора)|Эль-Табун]] на хрыбце [[Кармэль|Кармэлю]] і ў пячоры [[Эс Схул]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = |загаловак = Timeline in the Understanding of Neanderthals|арыгінал = |спасылка = http://www.athenapub.com/8timelin.htm|адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = Athena Review|тып = |месца = |выдавецтва = |год = |выпуск = |том = Vol.2|нумар = 4: Neanderthals Meet Modern Humans|старонкі = |isbn = |мова = en}}&lt;/ref&gt; былі выяўленыя рэшткі [[Нэандэрталец|нэандэртальцаў]]. Раскопкі ў Эль-Табуне адкрылі найдаўжэйшыя ў рэгіёне [[Стратыграфія|стратыграфічныя сьляды]] чалавечай актыўнасьці працягласьці 600 000 ці больш гадоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.arch.cam.ac.uk/research/laboratories/garrod/dorothy-garrod|загаловак = Who was Dorothy Garrod?|фармат = |назва праекту = Department of Archaeology|выдавец = University of Cambridge|дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt; — ад [[Раньні палеаліт|раньняга палеаліту]] да нашых дзён&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://arch.haifa.ac.il/index.php/2013-12-25-08-32-38/prehistory-division|загаловак = Prehistory Division|фармат = |назва праекту = Excavations and Surveys|выдавец = The Zinman Institute of Archaeology, University of Haifa|дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Сярод іншых значных мясьцінаў [[палеаліт]]у — пячоры [[Кесэм (пячора)|Кесэм]] і [[Манот (пячора)|Манот]]. Найстарэйшыя рэшткі [[Чалавек разумны|сучаснага чалавека]], знойдзеныя па-за Афрыкай, — жыхары паўночнага Ізраілю ў пячорах Схул і [[Кафзэх]], датаваныя 120 000 гадоў таму&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = Paul Rincon.|імя = Paul|прозьвішча = Rincon|загаловак = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'|спасылка = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861|выдавец = BBC News|дата публікацыі = 14 кастрычніка 2015|дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;.

== Старажытны сьвет ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя старажытнага Ізраілю і Юдэі}}
[[Файл:Ancient Orient.png|значак|Мапа [[Старажытны Блізкі Ўсход|Старажытнага Блізкага Ўсходу]]]]

=== Ханаан ===
{{Асноўны артыкул|Ханаан}}
У II тысячагодзьдзі да Н. Хр. зямля [[Ханаан]]ская, частка якой пасьля стане Ізраілем, знаходзілася пад уладай [[Новае каралеўства (Эгіпет)|Эгіпецкага каралеўства]] ({{Каля}} 1550 — {{Каля}} 1180).

=== Раньнія ізраільцяне ===
{{Асноўны артыкул|Гэбраіты|Ізраільцяне|Біблійныя судзьдзі}}
{{Глядзіце таксама|Паходжаньне юдаізму|Біблійная археалёгія|Гістарычнасьць Бібліі}}
[[Файл:Merneptah Israel Stele Cairo.JPG|значак|upright|[[Стэла Мэрнэптаха]]. Большасьць [[Біблійная археалёгія|археолягаў]] сыходзяцца на вэрсіі, што герогліфы перакладаюцца як «Ізраіль» — першае ўжываньне тэрміну ў гісторыі.]]
Першая згадка назвы Ізраіль (як ''{{Мова|egy-Latn|ysrỉꜣr}}'') сустракаецца на [[Стэла Мэрнэптаха|стэле Мэрнэптаха]], змайстраванай для эгіпецкага фараона [[Мэрнэптах]]а (сына [[Рамзэс II|Рамзэса II]]) {{Каля}} 1209 да Н. Хр.: «Ізраіль спустошаны, і ягонага семені няма»{{зноска|Coogan|1998|Stager|91}}.

Продкамі [[Ізраільцяне|ізраільцянаў]] маглі быць сэміты, якія жылі ў [[Ханаан]]е, і [[народы мора]]{{зноска|MillerHayes|1986|Miller|78—79}}.

Археалягічныя раскопкі знаходзяць грамады зь вёскападобнымі цэнтрамі, але меншым насельніцтвам і рэсурсамі{{зноска|VaughnKillebrew|2003|Lehman|156—162}}. Вёскі мелі да 300—400 жыхароў{{зноска|McNutt|1999|McNutt|70}}{{зноска|Miller|2005|Miller|98}}, якія займаліся сельскай гаспадаркай і жывёлагадоўляй ды былі пераважна самадастатковымі{{зноска|McNutt|1999|McNutt|72}}. Дзеля патрэбаў уліку існавала пісьмовасьць, нават у маленькіх паселішчах{{зноска|Miller|2005|Miller|105}}.

=== Першыя жыдоўскія тэксты і рэлігія ===
У рэгіёне ўпершыню зьявілася [[Протасынайская пісьмовасьць|пісьмовасьць]], заснаваная на [[Графэма|графэмным]] прынцыпе. Пазьней яна разьвілася ў [[фінікійскае пісьмо]], ад якога паходзяць усе сучасныя [[Альфабэт|альфабэтныя пісьмовасьці]]; адной зь першых такіх стаў [[палеажыдоўскі альфабэт]], зьвесткі пра які зьяўляюцца прыкладна ля 1000 да Н. Хр.&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Mark Lidzbarsky.|імя = Mark|прозьвішча = Lidzbarsky|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1308-alphabet-the-hebrew|загаловак = Alphabet, the hebrew|фармат = |назва праекту = JewishEncyclopedia|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (глядзіце [[каляндар з Гезэру]]). Размоўнай мовай лічыцца [[Старажытнажыдоўская мова|біблійная жыдоўская]].

У асяродзьдзі жыдоўскамоўнага насельніцтва паступова разьвіўся [[монатэізм]] — вера ў адзінага, усемагутнага, усюдыіснага [[Бог]]а — якая пасьля стала вядомай як [[юдаізм]].

=== Ізраіль і Юдэя ===
{{Асноўны артыкул|Ізраільскае каралеўства (аб’яднанае)|Ізраільскае каралеўства (Самарыя)|Юдэйскае каралеўства}}
[[Файл:Ir-david03.jpg|значак|upright|зьлева|[[Места Давідава]] ў Ерусаліме]]
[[Юдэйская Біблія]] апісвае бесьперапыннае змаганьне [[Ізраільцяне|ізраільцянаў]] зь [[Філістымцы|філістымцамі]], чыёй сталіцай была [[Газа (горад)|Газа]]. Паводле Бібліі, [[Давід]] запачаткаваў каралеўскую дынастыю, а ягоны сын [[Саламон]] пабудаваў [[Храм Саламона|Храм]]. Давід і Саламон шырока цытаваныя ў юдэйскіх, хрысьціянскіх ды ісламскіх тэкстах. Прыкладна ў 930 року да Н. Хр. паводле біблійнай храналёгіі, па сьмерці Саламона, [[Ізраільскае каралеўства (аб’яднанае)|Ізраіль]] распаўся на паўднёвае [[Юдэйскае каралеўства]] і паўночнае [[Ізраільскае каралеўства (Самарыя)|Ізраільскае]]. У [[Кнігі Цароў|Кнігах каралёў]] апавядаецца, што неўзабаве пасьля гэтага наехаў фараон «[[Шышак]]» і разрабаваў Ерусалім. Надпіс над {{Не перакладзена|Бубастыцкі партал|брамай у Карнаку||Bubastite Portal}} (Эгіпет) апавядае пра гэты паход фараона на імя [[Шашэнк I]]{{зноска|Shaw|2003|Shaw|335}}.

Зьвесткі пра «[[Дом Давідаў]]» выяўленыя ў двух іншых надпісах, на стэлах [[Стэла Тэль Дана|Тэль Дана]] і [[Стэла Мэша|Мэша]]; апошняя — [[Мааў|маавіцкая]] стэла — апісвае наезд на Мааў ізраільскага караля [[Амры]]я ў 840 року да Н. Хр. Археалягічныя зьвесткі ж пра часы Давіда і Саламона даволі скупыя.

[[Файл:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|значак|upright|Каралеўствы [[Ізраільскае каралеўства (Самарыя)|Ізраілю]] і [[Юдэйскае каралеўства|Юдэі]]]]
У 854 да Н. Хр. ізраільскі кароль [[Ахаў]] склаў хаўрус з [[Арам—Дамаск|арамэйскім]] валадаром Бэн Хададам II дзеля адбіцьця набегаў [[Асырыйцы|асырыйцаў]], якіх яны адолелі ў [[Бітва пад Каркарам|бітве пад Каркарам]] (глядзіце [[Курхаскія стэлы]])&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=367117&amp;partId=1|загаловак = The Kurkh Stela|фармат = |назва праекту = Collection online|выдавец = The British Museum|дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Daniel David Luckenbill.|імя = Daniel David|прозьвішча = Luckenbill|частка = |загаловак = Ancient Records of Assyria and Babylonia|арыгінал = |спасылка = http://rbedrosian.com/Mespot/Luckenbill_Ancient_Records_Assyria01.pdf|адказны = |выданьне = |месца = Chicago, Illinois|выдавецтва = The Univercity of Chicago Press|год = 1926|том = Volume I: Historical records of Assyria from the earliest times to Sargon|старонкі = 223|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Каля 750 да Н. Хр. Ізраіль быў зьнішчаны [[Асырыя|асырыйскім]] каралём [[Тытлагпаласар III|Тытлагпаласарам III]], зьнішчанае было і філістымскае каралеўства. Асырыйцы забралі большасьць ізраільцянаў [[Асырыйскі палон|у палон]], адсюль зьявіліся «[[Дзесяць згубленых каленаў|згубленыя калены Ізраілевы]]». [[Самарыцяне]] лічацца нашчадкамі тых, хто ацалеў пасьля асырыйскай заваёвы. У 724—722 да Н. Хр. выбухнула паўстаньне, здушанае асырыйскім каралём [[Саргон II|Саргонам II]] пасьля аблогі і захопу [[Самарыя (места)|Самарыі]]. Саргонаў сын, [[Сінахерыб]], ня здолеў заваяваць Юдэю. У [[Прызма Сінахерыба|Асірыйскіх аналах]] запісана, што ён разбурыў 46 умацаваных местаў і ў 701 року да Н. Хр. [[Асірыйская аблога Ерусаліму|аблажыў Ерусалім]], адступіўшы пасьля атрыманьня багатага выкупу&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 3 жніўня 2018|url = http://cdli.ox.ac.uk/wiki/doku.php?id=taylor_prism|загаловак = The Taylor Prism|фармат = |назва праекту = cdli:wiki|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.bible-history.com/empires/prism.html|загаловак = Sennacherib’s Hexagonal Prism|фармат = |назва праекту = Bible History Online|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Сучасныя дасьледнікі лічаць, што зьбеглыя пасьля зьнішчэньня Ізраільскага каралеўства жыды прыйшлі ў Юдэю за валадараньнем караля [[Езэкія|Езэкіі]] (715—686 да Н. Хр.), значна разбудавалі Ерусалім і пракапалі [[Сылаамскі тунэль]], які забясьпечваў места вадой у часе аблогі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Maguen Broshi.|імя = Maguen|прозьвішча = Broshi|частка = |загаловак = Bread, Wine, Walls and Scrolls|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PA174|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = A&amp;C Black|год = 2001|том = |старонкі = 174|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-1-841-27201-6|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Ад уцекачоў Юдэя атрымала новыя рэлігійныя ідэі, у выніку чаго за часам караля [[Ёсія|Ёсіі]] (641—619 да Н. Хр.) былі напісаныя кнігі [[Паўтораны Закон|Паўторанага Закону]], [[Кніга Ісуса сына Нава|Ісуса сына Нава]] і [[Кнігі цароў|кнігі пра часы Давіда і Саламона]].

== Бабілёнскае, пэрсыдзкае, пталемэйскае і сэлеўкідзкае панаваньне (586—135 да Н. Хр.) ==
{{Асноўны артыкул|Юдэя (Бабілёнская правінцыя)|Юдэя (Дзяржава Ахемэнідаў)|Келасырыя}}
[[Файл:מסע גולי בבל.jpg|значак|Дарога выгнаньнікаў у Бабілён]]
У 586 да Н. Хр. кароль [[Бабілён]]у [[Навухаданосар II]] [[Юдэйска-бабілёнская вайна|захапіў]] Юдэю. Паводле Бібліі, ён зруйнаваў [[храм Саламона]] і [[Бабілёнскі палон|вывеў]] жыдоў у Бабілён. Гэтая перамога занатаваная і ў [[Бабілёнскія летапісы|Бабілёнскіх летапісах]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://cojs.org/the_babylonian_chronicle_-chronicle_5-_nebuchadnezzar_besieges_jerusalem-_597_bce/|загаловак = The Babylonian Chronicle (Chronicle 5): Nebuchadnezzar Besieges Jerusalem, 597 BCE|фармат = |назва праекту = Exodus|выдавец = Center for online Judaic studies|дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 26 ліпеня 2017|url = http://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-5-jerusalem-chronicle/?|загаловак = ABC 5 (Jerusalem Chronicle)|фармат = |назва праекту = Livius|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = [Rev.12'] and besieged the city of Judah and on the second day of the month of Addarunote he seized the city and captured the king.}}&lt;/ref&gt;. Абедзьве крыніцы лічаць, што бабілёнскае ўварваньне стала пакараньнем за хаўрус юдэйскага караля [[Яхонія|Яхоніі]] з прынцыповым супернікам Бабілёну — Эгіптам. Пазьней бабілёнцы вызвалілі Яхонію (глядзіце [[Яхоніевы таблічкі]]), і, згодна зь Бібліяй і Талмудам, юдэйская каралеўская дынастыя ([[Дом Давіда|Давідава лінія]]) працягнулася ў Бабілёне (глядзіце [[экзылярх]]).

[[Файл:YehudObverse 1.jpg|значак|170пкс|зьлева|Авэрс юдэйскай манэты таго пэрыяду]]
У 538 да Н. Хр. [[Пэрсія|пэрсідзкі]] кароль [[Кір II|Кір Вялікі]] заваяваў Бабілён. Пэрсы надалі паняволеным народам (у тым ліку зь Юдэі) рэлігійную свабоду (тэкст маніфэсту глядзіце ў [[Маніфэст Кіра|цыліндры Кіра]]). Паводле жыдоўскай Бібліі, 50 000 юдэяў на чале з [[Зарававэль|Зарававэлем]] [[Вяртаньне ў Сыён|вярнуліся ў Юдэю]] і [[Другі Ерусалімскі храм|адбудавалі Храм]]. Іншая група з 5000 на чале з [[Эзра]]м і [[Нэемія]]м вярнулася ў Юдэю ў 456 да Н. Хр, хоць нежыды зьвярталіся да Кіра, каб зашкодзіць іхняму вяртаньню. Сучасныя дасьледнікі лічаць, што ў гэты час набылі канчатковы выгляд юдэйскія вэрсіі [[Тора|Торы]] і [[Кнігі цароў|Кніг цароў]], што павяртанцы прынесьлі з Бабілёну [[арамейскі альфабэт]], які стаў асновай сучаснага жыдоўскага пісьма. [[Жыдоўскі каляндар]] блізка падобны да [[Бабілёнскі каляндар|Бабілёнскага]] і меркавана таксама зьяўляецца ў гэты час&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Sid Z. Leiman.|імя = Sid Z.|прозьвішча = Leiman|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 15 студзеня 2018|url = https://www.britannica.com/topic/Jewish-religious-year|загаловак = Jewish religious year|фармат = |назва праекту = Encyclopædia Britannica|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 333 да Н. Хр. [[Старажытныя македонцы|македонскі]] кіраўнік [[Аляксандар Македонскі]] разьбіў [[Дзяржава Ахемэнідаў|Пэрсію]] і заваяваў гэтую зямлю. Неўзабаве ў [[Александрыя|Александрыі]] распачаўся першы пераклад жыдоўскай Бібліі — [[Сэптуагінта]]. Па сьмерці Аляксандра ягоныя генэралы пачалі барацьбу за заваяваныя ім тэрыторыі. Юдэя стала полем бітвы між [[Імпэрыя Сэлеўкідаў|імпэрыяй Сэлеўкідаў]] і [[Пталемейскі Эгіпет|Пталемейскім Эгіптам]], урэшце трапіўшы пад уладу Сэлеўкідаў пасьля [[Бітва пад Паніюмам|бітвы пад Паніюмам]].

== Хасманэі (140—37 да Н. Хр.) ==
{{Асноўны артыкул|Хасманэі}}
[[Файл:Hasmoneese rijk.PNG|значак|upright|[[Хасманэі|Хасманэйскае каралеўства]]]]
У II стагодзьдзі да Н. Хр. сэлеўкідзкі валадар [[Антыёх IV Эпіфан]] надумаў выкараніць юдаізм на карысьць [[Эліністычная рэлігія|эліністычнай рэлігіі]]. У выніку выбухнула [[Паўстаньне Макабэяў|паўстаньне 174—135 да Н. Хр.]] на чале зь [[Юда Макабэй|Юдам Макабэем]] (ягоная перамога адзначаецца ў часе [[Га-Нука|Га-Нукі]]). Хада паўстаньня і вызваленьне ад грэцкага панаваньня апісаныя ў [[Кнігі Макабэяў|кнігах Макабэяў]].

[[Файл:Temple Scroll.png|значак|upright|Кавалак [[Храмавы скрутак|Храмавага скрутку]], аднаго з [[Скруткі Мёртвага мора|скруткаў Мёртвага мора]], напісанага [[Эсэны|эсэнамі]]]]
Юдэяй кіравала [[Хасманэі|хасманэйская]] дынастыя (жыдоўскіх) [[Першасьвятар|сьвятароў-каралёў]]; разьвіліся грамадзкія рухі, асноўнымі сярод якіх былі [[фарысэі]], [[садукеі]] і [[эсэны]]. Дзеля супрацьстаяньня [[Элінізм|эліністычнай цывілізацыі]] кіраўнік фарысэяў [[Сімяон бэн Шэтах]] заклаў пры [[Сынагога|дамах сходаў]] першыя школы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Paul Johnson.|імя = Paul|прозьвішча = Johnson|частка = |загаловак = History of the Jews|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = HarperCollins|год = 1988|том = |старонкі = 106|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-060-91533-9|наклад = }}&lt;/ref&gt;, адкуль бярэ пачатак [[рабіністычны юдаізм]]. Правасудзьдзе чыніў [[Сынэдрыён]] — сход рабінаў на чале з галоўным рабінам [[насі (тытул)|насі]]. Рэлігійны аўтарытэт насі быў вышэйшы нават за пасаду першасьвятара, які быў каралём за часам Макабэяў.

Хасманэі паступова пашыралі свой кантроль над рэгіёнам&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Morton Smith.|імя = William|прозьвішча = Horbury|частка = The Gentiles in Judaism, 125 BCE — 66 CE|загаловак = The Cambridge History of Judaism: The early Roman period|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by?id=MA-4VX5gWS4C&amp;pg=PA210&amp;lpg=PA210|адказны = William Horbury|выданьне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = 1984|том = |старонкі = 195, 196, 204|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-521-24377-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;. У 125 да Н. Хр. хасманэйскі [[этнарх]] [[Ян Гірканус]] падпарадкаваў [[Ідумэя|Ідумэю]] і гвалтам навярнуў усё насельніцтва ў [[юдаізм]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Richard Gottheil, Meyer Kayserling.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7972-hyrcanus-john-johanan-i|загаловак = Hyrcanus, John (Johanan) I.|фармат = |назва праекту = Jewish Encyclopedia|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

Гірканусаў сын [[Аляксандар Янаюс]] наладзіў добрыя стасункі з [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікай]]. Аднак праз пытаньне пераемнасьці ўлады пасьля Янаюса паўсталі звады між фарысеямі і садукеямі, якія дзеля ўзмацненьня зьвярнуліся па замежную дапамогу.

== Рымскае панаваньне (64 да Н. Хр. — 390 па Н. Хр.) ==
У 64 року да Н. Хр. [[Рымская рэспубліка|рымскі]] генэрал [[Гнэюс Пампэюс Вялікі|Пампэюс]] [[Трэцяя мітрыдацкая вайна|заваяваў]] Сырыю і [[Аблога Ерусаліму (63 да н. э.)|ўмяшаўся]] ў [[Хасманэйская грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]] ў Ерусаліме. У час [[Аблога Александрыі (47 да н. э.)|аблогі Александрыі 47 року да Н. Хр.]] жыцьці [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]] і ягонай пратэжэ [[Клеапатра|Клеапатры]] былі выратаваныя накіраваным каралём [[Гірканус II|Гірканусам II]] 3-хтысячным жыдоўскім войскам даводцы [[Антыпатэр Ідумеец|Антыпатэра]], нашчадкаў якога Цэзар пазьней зробіць каралямі Юдэі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Luciano Canfora.|імя = Luciano|прозьвішча = Canfora|частка = Chapter 24. Caesar Saved by the Jews|загаловак = Julius Caesar: The Life and Times of the People’s Dictator|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = University of California Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-520-23502-1|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

=== Ірадава дынастыя і Рымская правінцыя ===
{{Асноўны артыкул|Ірадыяды|Юдэя (Рымская правінцыя)}}
У 37 да Н. Хр. — 6 па Н. Хр. Юдэяй кіравала [[Ірадыяды|дынастыя Ірадыядаў]], нашчадкаў Антыпатэра. [[Ірад Вялікі]] значна разбудаваў Храм, зрабіўшы яго адным з найбольшых рэлігійных збудаваньняў сьвету. Ерусалімскі храм атрымаў спэцыяльны дазвол не выстаўляць выяву рымскага імпэратара — адзінае падобнае рэлігійнае збудаваньне ў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Для жыдоўскіх грамадзянаў імпэрыі было нададзенае вызваленьне ад сплаты падаткаў на карысьць [[Fiscus Judaicus|падаткаў на храм]].

У 6 року па Н. Хр. [[Актавіян Аўгуст]] зрабіў Юдэю рымскай правінцыяй, зьняўшы апошняга жыдоўскага караля, [[Ірад Архелай|Ірада Архелая]], і паставіўшы рымскага [[Прэфэкт|губэрнатара]]. Была спроба паўстаньня супраць рымскіх падаткаў на чале зь [[Юда Галілеец|Юдам Галілейцам]] і паступовае нарастаньне напружанасьці між грэка-рымскім і жыдоўскім насельніцтвам на глебе намаганьняў першых уводзіць выявы імпэратара [[Калігула|Калігулы]] ў сынагонах і Храме&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Philo of Alexandria.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = Філён Александрыйскі|суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.earlychristianwritings.com/yonge/book40.html|загаловак = On the embassy to Gaius XXX. 203|фармат = |назва праекту = The Works of Philo|выдавец = Early Christian Writings|дата доступу = 15 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://penelope.uchicago.edu/josephus/ant-18.html#chap8|загаловак = Chapter 8. Concerning the ambassageof the Jews to Caius: and how Caius sent Petronius into Syria to make war against the Jews, unless they would receive his statue.|фармат = |назва праекту = Antiquities of the Jews — Book XVIII|выдавец = The genuine works of Flavius Josephus the Jewish historian|дата доступу = 17 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У апошнія гады Ірадава валадараньня ў юдэйскім месьце [[Бэтлеем]]е нарадзіўся [[Ісус]], якога лічылі ці то прарокам, ці то новым каралём юдэйскім. На патрабаваньне жыдоўскіх уладаў паміж 25—35 рокамі ён быў укрыжаваны рымскім прэфэктам [[Понтыюс Пілят|Понтыюсам Пілятам]]. Найбліжэйшыя прыхільнікі Ісуса, [[Дванаццаць апосталаў|апосталы]] і [[Павал (апостал)|Павал]] (5—67 рокі), працягнулі ягоную справу і заснавалі новую рэлігію — [[хрысьціянства]]. У 50 року па Н. Хр. [[Ерусалімскі сабор]] на чале з апосталам Паўлам вырашыў скасаваць жыдоўскую традыцыю [[Абразаньне|абразаньня]] і Тору, што зрабіла маладую рэлігію больш даступнай для нежыдоў. Першым [[Папа рымскі|намесьнікам Ісуса Хрыста]] на Зямлі стаў [[апостал Пётар]].

У 64 року першасьвятар [[Ісус бэн Гамла]] ўсталяваў рэлігійнае патрабаваньне для жыдоўскіх хлопчыкаў вучыцца чытаць з шасьцігадовага веку. Цягам наступных стагодзьдзяў гэтае патрабаваньне трывала замацавалася ў жыдоўскай традыцыі{{зноска|BotticiniEckstein|2012|Botticini &amp; Eckstein|71}}.

=== Юдэйска-рымскія войны ===
{{Асноўны артыкул|Юдэйска-рымскія войны|Сырыя Палестынская}}
[[Файл:Arch of Titus Menorah.png|значак|[[Аблога Ерусаліму (70)|Аблога Ерусаліму (70 па Н. Хр.)]]]]
У 66 року жыды Юдэі ўзьнялі [[Першая юдэйска-рымская вайна|антырымскае паўстаньне]] і абвясьцілі новую дзяржаву «Ізраіль»{{зноска|Goodman|2008|Goodman|18—19}}. Жыдоўскі лідэр і гісторык [[Ёзэфус]] апісаў тыя падзеі, у тым ліку [[Аблога Ёдфату|абарону Ётапаты]], [[Аблога Ерусаліму (70)|аблогу Ерусаліму]] (69—70) і апошні адчайны супраціў [[Аблога Масады|пад Масадай]] за [[Элеазар бэн Яір|Элеазарам бэн Яірам]] (72—73).

Ёзэфус ацэньвае колькасьць памерлых у аблозе Ерусаліму ў мільён чалавек. Храм і большая частка места былі разбураныя. Большасьць хрысьціянаў, тады яшчэ адгалінаваньня юдаізму, за час паўстаньня пакінулі Юдэю. Рабінісцкі/фарысэйскі рух на чале зь [[Ёханан бэн Закаі|Ёхананам бэн Закаі]], які пярэчыў храмаваму першасьвятарству садукеяў, ацалеў, заключыўшы з Рымам мір. Па вайне [[Падаткаабкладаньне жыдоў|жыды працягвалі сплачваць]] [[Fiscus Judaicus]], сродкі якога ішлі цяпер на пабудову храма Юпітэру. У Рыме дагэтуль захавалася [[Арка Тытуса|арка перамогі ў вайне]].

З прычыны прыніжэньняў і нападаў на жыдоў па ўсёй Рымскай імпэрыі ў 115—117 роках выбухнула [[Кітаская вайна|вялізнае паўстаньне]] ў Лібіі, Эгіпце, Кіпры і Мэсапатаміі. Канфлікт суправаджаўся масавымі гвалтамі з абодвух бакоў. Насельніцтва Кіпру зьменшылася настолькі, што ўлады вымушаныя былі завозіць новых пасяленцаў, а жыдам было забаронена пражываньне&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Cassius Dio.|імя = Cassius|прозьвішча = Dio|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 16 красавіка 2011|url = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html|загаловак = Epitome of Book LXVIII|фармат = |назва праекту = Roman History|выдавец = |дата доступу = 17 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 131 року імпэратар [[Адрыян]] перайменаваў Ерусалім у «[[Элія Капіталіна|Элію Капіталіну]]» ды збудаваў на месцы колішняга жыдоўскага храму храм Юпітэра. Жыдам было забаронена сяліцца ў Ерусаліме (забарона дзейнічала да арабскай заваёвы), а [[Юдэя (Рымская правінцыя)|рымская правінцыя Юдэя]] была перайменаваная ў [[Сырыя Палестынская|Палестыну]] — беспрэцэндэнтнае рашэньне, не прыманае больш ні пасьля якіх іншых паўстаньняў{{зноска|Goodman|2008|Goodman|494}}. Адгэтуль зьявіліся тэрміны «Палестына» і «Філістыні» (у арабскай мове).

У 132—136 жыдоўскі лідэр [[Сымон Бар-Кохба]] ўзьняў яшчэ адно буйное [[Паўстаньне Бар-Кохбы|паўстаньне]] супраць рымлянаў, зноў абвясьціўшы краіну «Ізраіль»{{зноска|Goodman|2008|Goodman|490}}. Хрысьціяне адмовіліся падтрымаць паўстаньне, і з гэтага часу юдэі сталі лічыць хрысьціянства асобнай рэлігіяй&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Michael Avi-Yonah.|імя = Michael|прозьвішча = Avi-Yonah|частка = |загаловак = The Jews Under Roman and Byzantine Rule: A Political History of Palestine from the Bar Kokhba War to the Arab Conquest|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=UZ5tAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = Jerusalem|выдавецтва = Magnes Press, Hebrew Univ.|год = 1984|том = |старонкі = 143|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-9-652-23530-5|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Паўстаньне было здушанае імпэратарам [[Адрыян]]ам. У часе паўстаньня [[Яўненскі сынод|сход рабінаў вызначыў]], якія кнігі варта ўключыць у [[Танах|юдэйскую Біблію]]: былі выключаныя [[старазапаветныя апокрыфы]] і хрысьціянскія кнігі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Lee Martin McDonald, James A. Sanders.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = The Canon Debate|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by?id=5kfh68uC7ycC|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Hendrickson Publishers|год = 2002|том = |старонкі = |старонак = 662|сэрыя = |isbn = 978-1-565-63517-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Наступствам гэтага рашэньня стала страта некаторых арыгінальных юдэйскіх тэкстаў, уключна з [[Кнігі Макабэяў|кнігамі Макабэяў]] (захаваліся ў грэцкім перакладзе).

Тагачасны рабін [[Сымон бар Ёхай]] лічыцца аўтарам [[Захар (кніга)|Захар]]у, асноватворнай працы [[Кабала|кабалісцкай]] думкі. Тым ня меней, сучасныя дасьледнікі схіляюцца да меркаваньня, што твор быў напісаны ў сярэднявечнай Гішпаніі&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Joseph Jacobs, Isaac Broydé.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.jewishencyclopedia.com/articles/15278-zohar#406|загаловак = Zohar|фармат = |назва праекту = Jewish Encyclopedia|выдавец = |дата доступу = 12 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

=== Пасьля жыдоўскай паразы ===
Па здушэньні паўстаньня Бар Кохбы рымляне [[Жыдоўская дыяспара|выгналі]] жыдоў зь Юдэі, аднак не кранулі Галілею і дазволілі спадчыннаму рабіну-патрыярху (з галілейскага [[Род Гілеля|роду Гілеля]]) прадстаўляць жыдоў у стасунках з рымлянамі. Самым вядомым з гэтых рабінаў быў [[Юда Ганасі]], якому прыпісваюць складаньне канчатковай вэрсіі [[Мішна|Мішны]] (вялізнага збору юдэйскіх рэлігійных тэкстаў з тлумачэньнем Бібліі) і падвышэньне патрабаваньняў да ўзроўню адукаванасьці — ён прапанаваў залічваць непісьменных жыдоў да выгнаньнікаў. У выніку шматлікія непісьменныя жыды навярнуліся ў хрысьціянства{{зноска|BotticiniEckstein|2012|Botticini &amp; Eckstein|116}}. Найлепшыя ж выпускнікі такіх жыдоўскіх сэмінарыяў, як [[Шэфарам]] ці [[Бэт Шэарым]], станавіліся чальцамі [[Сынэдрыён]]у&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Michael Avi-Yonah.|імя = Michael|прозьвішча = Avi-Yonah|частка = Chapters II—V|загаловак = The Jews Under Roman and Byzantine Rule: A Political History of Palestine from the Bar Kokhba War to the Arab Conquest|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=UZ5tAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = Jerusalem|выдавецтва = Magnes Press, Hebrew Univ.|год = 1984|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-9-652-23530-5|наклад = }}&lt;/ref&gt;, які дзейнічаў сьпярша ў [[Цыпоры]], а пасьля ў [[Тыбэрыя|Тыбэрыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Siméon Vailhé.|імя = Siméon|прозьвішча = Vailhé|частка = Diocaesarea|загаловак = The Catholic Encyclopedia|арыгінал = |спасылка = http://www.newadvent.org/cathen/04798b.htm|адказны = |выданьне = |месца = New York:|выдавецтва = Robert Appleton Company|год = 1908|том = 4|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn }}&lt;/ref&gt;. Да паўстаньня Бар Кохбы каля {{Дроб|2|3}} жыхароў Галілеі і {{Дроб|1|3}} прыбярэжных абласьцей былі жыдамі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Michael Avi-Yonah.|імя = Michael|прозьвішча = Avi-Yonah|частка = Chapter I|загаловак = The Jews Under Roman and Byzantine Rule: A Political History of Palestine from the Bar Kokhba War to the Arab Conquest|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=UZ5tAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = Jerusalem|выдавецтва = Magnes Press, Hebrew Univ.|год = 198|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-9-652-23530-5}}&lt;/ref&gt;. У гэты пэрыяд у Галілеі было заснавана мноства сынагогаў. Аднак празь перасьлед і [[Крызіс III стагодзьдзя|эканамічны крызіс]] у Рымскай імпэрыі жыды сталі зьяжджаць з [[Сырыя Палестынская|Сырыі Палестыны]] ў больш талерантную пэрсыдзкую [[Сасанідзкая імпэрыя|імпэрыю Сасанідаў]], дзе плённа дзейнічала жыдоўская [[Талмудзкія акадэміі ў Бабілёне|грамада Бабілёну]].

=== Прыняцьце хрысьціянства ў Рыме ===
У пачатку IV стагодзьдзя імпэратар [[Канстантын Вялікі|Канстантын]] зрабіў [[Канстантынопаль]] сталіцай [[Усходняя Рымская імпэрыя|Усходняй Рымскай імпэрыі]] і прызнаў [[хрысьціянства]] дзяржаўнай рэлігіяй. Ягоная маці [[Гелена (імпэратарка)|Гелена]] выправілася ў пілігрымку ў Ерусалім (326—328) і распачала будаваньне [[Базыліка Раства Хрыстовага|храму Раства Хрыстовага]] ў [[Бэтлеем]]е, [[Храм Труны Гасподняй|храму Труны Гасподняй]] ды іншых ключавых цэркваў, што існуюць і дагэтуль. Эліі Капіталіне было вернутае імя Ерусалім, які стаў хрысьціянскім: жыды маглі яго наведваць, але забарона пражываньня засталася. Менавіта ў гэты час рэшткі [[Сьцяна плачу|Заходняй сьцяны]] Храму сталі сьвятым месцам юдаізму.

У 351—352 роках адбылося чарговае [[Жыдоўскае паўстаньне супраць Галюса|паўстаньне]] ў Галілеі супраць карумпаванага рымскага губэрнатара&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Bernard Lazare|дата публікацыі = 1894|url = https://sourcebooks.fordham.edu/jewish/lazare-anti.asp|загаловак = Antisemitism: Its History and Causes, 1894|фармат = |назва праекту = Jewish History Sourcebook|выдавец = Fordham University|дата доступу = 18 ліпеня 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;. У 362 року апошні [[Паганства|паганскі]] імпэратар [[Юліян Апастат]] вырашыў адбудаваць [[Ерусалімскі храм|юдэйскі Храм]]. Аднак па ягонай сьмерці ў бітве з пэрсамі (363) гэты праект быў спынены.

== Бізантыйскае панаваньне (390—634) ==
{{Асноўны артыкул|Палестына Прыма|Палестына Сэкунда}}
{{Глядзіце таксама|Юдэйскае паўстаньне супраць Геракліюса|Рабіністычны юдаізм|Ерусалімская праваслаўная царква}}
У 390 року па Н. Хр. Рымская імпэрыя падзялілася, і рэгіён адышоў да (хрысьціянскай) Усходняй Рымскай імпэрыі, вядомай як [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыйская]]. У бізантыйскім хрысьціянстве панавала (грэцкая) [[Усходняя праваслаўная царква|ўсходняя праваслаўная Царква]], зямельныя ўладаньні якой пашырыліся і за кошт гэтага падзелу. У V стагодзьдзі зьнікла [[Заходняя Рымская імпэрыя]], тады хрысьціяне пачалі сяліцца ў Рымскай правінцыі [[Палестына Прыма|Палестыне Прыме]]. Хрысьціянскае насельніцтва хутка вырасла, жыды складалі 10—15% і жылі збольшага ў Галілеі. Юдаізм быў адзінай дазволенай рэлігіяй, акрамя хрысьціянства, аднак паступова ўводзіліся абмежаваньні: забарона пабудовы новых храмаў, займаньня службовых пасадаў ці валоданьня рабамі. У 425, па сьмерці апошняга з насі, [[Гамліель VI|Гамліеля VI]], быў афіцыйна распушчаны [[Сынэдрыён]] і скасаваны тытул насі. У гэты пэрыяд выбухлі [[Самарыйскія паўстаньні|некалькі паўстаньняў у Самарыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Michael Avi-Yonah.|імя = Michael|прозьвішча = Avi-Yonah|частка = Chapters XI—XII|загаловак = The Jews Under Roman and Byzantine Rule: A Political History of Palestine from the Bar Kokhba War to the Arab Conquest|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=UZ5tAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = Jerusalem|выдавецтва = Magnes Press, Hebrew Univ.|год = 1984|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-9-652-23530-5|наклад = }}&lt;/ref&gt;, што паставіла колішнюю мільённую самарыйскую грамаду на мяжу выміраньня. У гэты час у Палестыне былі створаны сьвятыя кнігі юдаізму: [[Гемара]] (400), [[Ерусалімскі талмуд]] (500) і [[Пасхальная хагада]].

[[Мэнора (Ерусалімскі храм)|Юдэйская мэнора]], выкрадзеная рымлянамі пры разбурэньні Храму, меркавана пры [[Рабаваньне Рыму (455)|рабаваньні Рыму]] [[вандал]]амі ў 455 року была вывезеная ў [[Картаген]]. Паводле бізантыйскага гісторыка [[Пракопіюс]]а, [[бізантыйскае войска]] ў 533 адшукала яе і прывезла ў [[Канстантынопаль]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Procopius.|імя = |прозьвішча = |частка = [http://www.gutenberg.org/files/16765/16765-h/16765-h.htm#PageIV_ix_4 Book IV. ix. 5]|загаловак = Vandal Wars|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

У 611 року ў Бізантыю [[Бізантыйска–сасанідзкая вайна (602—628)|ўварвалася]] [[Сасанідзкая Пэрсія]], і пасьля працяглай аблогі [[Хасраў II]] у 614 [[Аблога Ерусаліму (614)|захапіў Ерусалім]], скарыстаўшыся [[Паўстаньне супраць Геракліюса|жыдоўскай дапамогай]]. Пасьля заваёвы жыды сталі панаваць у Ерусаліме. Бізантыйскі імпэратар [[Геракліюс]] тады паабяцаў жыдам аднаўленьне ў правох наўзамен на дапамогу ў вайне з пэрсамі, аднак ня выканаў дамову і, адваяваўшы Палестыну Прыму, выразаў жыдоў Палестыны&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Walter Emil Kaegi.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Heraclius, Emperor of Byzantium|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=tlNlFZ_7UhoC|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = 2003|старонкі = 205|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-521-81459-1}}&lt;/ref&gt; і выдаў эдыкт з забаронай юдаізму ў Бізантыі.

== Халіфаты (634—1099) ==
{{Асноўны артыкул|Джунд Палестына|Джунд аль-Урдун}}
Згодна з мусульманскай традыцыяй, у 620 року Мухамад [[Ісра і Мірай|перажыў духоўнае падарожжа з Мэкі]] да «найдалейшага мячэту», месцазнаходжаньнем якога лічыцца [[Храмавая гара]], і ў тую ж ноч вярнуўся. У 634—636 арабы [[Заваёва Леванту мусульманамі|заваявалі]] [[Палестына Прыма|Палестыну Прыму]] і перайменавалі яе ў [[Джунд Філастын]], скончыўшы тым самым забарону на пражываньне жыдоў у Ерусаліме. Найбліжэйшымі стагодзьдзямі замест хрысьціянства самай распаўсюджанай рэлігіяй стаў [[іслам]].

З 636 да крыжовых паходаў Джундам Філястынам кіравалі сьпярша [[Рашыдун|рашыдунскія халіфы]] з [[Мэдына|Мэдыны]], пасьля [[Умаядзкі халіфат|ўмаядзкія]] з [[Дамаск]]у і ўрэшце [[абасыдзкія халіфы]] з [[Багдад]]у. У 691 умаядзкі халіф [[Абд аль-Малік ібн Марван|Абд аль-Малік]] (685—705) збудаваў на Храмавай гары сьвятыню [[Скальны Купал]]. Жыды лічаць, што ў ім знаходзіцца [[Нарожны Камень]] (глядзіце таксама [[Сьвятая сьвятых]]) — найсьвяцейшая мясьціна юдаізму. У 705 на гары быў узьведзены яшчэ адзін будынак — мячэт [[Аль-Акса]].

У VII—XI стагодзьдзях юдэйскія пісцы з Галілеі і Ерусаліму, вядомыя як [[масарэты]], склалі канчатковы тэкст [[Танах|юдэйскай Бібліі]] — [[Масарэцкі тэкст|Масару]].

== Крыжовыя паходы і манголы (1099—1291) ==
{{Асноўны артыкул|Ерусалімскае каралеўства}}
[[Файл:1099jerusalem.jpg|значак|[[Аблога Ерусаліму (1099)]] у [[Першы крыжовы паход|першым крыжовым паходзе]]]]
У 1099 року ў выніку [[Першы крыжовы паход|першага крыжовага паходу]] быў заняты Ерусалім і створанае [[Каталіцкая Царква|каталіцкае]] [[Ерусалімскае каралеўства]]. Крыжакі бязладна забівалі як мусульманаў, так і жыдоў ці прадавалі іх у рабства&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = David Eisenstadt.|імя = David|прозьвішча = Eisenstadt|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = сакавік 1997|url = https://www.biu.ac.il/js/rennert/history_9.html|загаловак = Jerusalem in the Crusader Period|фармат = |назва праекту = |выдавец = Bar-Ilan University|дата доступу = 18 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. [[Пагромы 1096 году|Забойствы жыдоў]] пачаліся яшчэ падчас выправы з Эўропы і працягнуліся на [[Сьвятая зямля|Сьвятой зямлі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Joshua Prawer.|імя = Joshua|прозьвішча = Prawer|частка = |загаловак = The History of the Jews in the Latin Kingdom of Jerusalem|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=hpFtAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 1988|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = Oxford University Press Academic Monograph Reprints Series|isbn = 978-0-198-22557-7|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

У 1187 [[Аюбідзкая дынастыя|аюбідзкі]] султан [[Саладын]] разьбіў крыжакоў [[Бітва пад Хатынам|пад Хатынам]] (ля [[Тыбэрыя|Тыбэрыі]]), узяў Ерусалім і большую частку каралеўства. Крыжацкая дзяржава з цэнтрам у [[Ака (Ізраіль)|Ацы]] ў моцна аслабленай форме праіснавала яшчэ стагодзьдзе.

У 1260—1291 пачаліся [[Мангольскія наезды на Палестыну|сутыкненьні між манголамі]] ([[Франка-мангольскі хаўрус|пэрыядычнымі хаўрусьнікамі крыжакоў]]) і [[Мамлюцкі султанат (Каір)|Мамлюкамі]] Эгіпту. Канфлікт спрычыніў зьбядненьне краіны і падзеньне ейнага насельніцтва. Урэшце эгіпецкі султан [[Кутуз]] здолеў разьбіць манголаў [[Бітва пад Айн Джалутам|пад Айн Джалутам]] (ля [[Эйн Гарод]]у), а ягоныя нашчадкі заваявалі крыжацкія дзяржавы. Апошняе зь іх — каралеўства Акі — пала ў 1291 року.

== Мамлюцкая ўлада (1291—1517) ==
{{Асноўны артыкул|Мамлюцкі султанат (Каір)}}
[[Мамлюкі]] кіравалі рэгіёнам ад ягонай заваёвы эгіпецкім султанам [[Бэйбарс I|Бэйбарсам I]] (1260—1277) да 1517 року, улучыўшы яго ў склад [[Білад аль-Шам|Сырыі]]. У [[Геброн]]е Бэйбарс забараніў жыдам маліцца ў [[Пячора Патрыярхаў|пячоры Патрыярхаў]] (другая найсьвяцейшая мясьціна юдаізму); забарона захоўвалася на працягу 700 гадоў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa|арыгінал = |спасылка = |адказны = Trudy Ring, Noelle Watson, Paul Schellinger|выданьне = |месца = |выдавецтва = Routledge|год = 1996|том = |старонкі = 336—339|старонак = |сэрыя = International Dictionary of Historic Places|isbn = 978-1-884-96403-9|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Мамлюкі, працягваючы палітыку Аюбідаў, прынялі стратэгічнае рашэньне разбурыць узьбярэжную тэрыторыю, каб спустошыць прылеглыя месты ад [[Тыр (Лібан)|Тыр]]у на поўначы да Газы на поўдні. З мэтай абароны ад магчымых нападаў крыжакоў з мора былі разбураныя і зробленыя непрыдатнымі для пражываньня [[Порты|парты]]. З прычыны такіх дзеяньняў прыбярэжныя тэрыторыі заставаліся малалюднымі цягам стагодзьдзяў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = Myriam Rosen-Ayalon.|загаловак = Between Cairo and Damascus: Rural Life and Urban Economics in the Holy Land During the Ayyuid, Maluk and Ottoman Periods|арыгінал = |спасылка = |адказны = edited Thomas Evan Levy|аўтар выданьня = |выданьне = The Archaeology of Society in the Holy Land|тып = |месца = |выдавецтва = Continuum International Publishing Group|год = 1998|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = |мова = }}&lt;/ref&gt;.

Пасьля правалу крыжовых паходаў у Эўропе павялічыўся перасьлед і выгнаньні жыдоў. У 1290 року жыды былі [[Эдыкт пра выгнаньне (1290)|высланыя з Ангельшчыны]], у 1306 — з Францыі&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://fcit.usf.edu/holocaust/gallery/expuls.HTM|загаловак = Map of Jewish expulsions and resettlement areas in Europe. 1100-1500.|фармат = |назва праекту = A Teacher’s Guide to the Holocaust|выдавец = University of South Florida|дата доступу = 18 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Jacob Marcus.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 1894|url = https://sourcebooks.fordham.edu/jewish/1182-jewsfrance1.asp|загаловак = The Expulsion of the Jews from France, 1182 CE|фармат = |назва праекту = Jewish History Sourcebook|выдавец = Fordham University|дата доступу = 18 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У Гішпаніі перасьлед на разьвітую жыдоўскую грамаду суправаджаліся разанінамі і гвалтоўнымі навяртаньнямі. У час [[Чорная сьмерць|Чорнай сьмерці]] жыдоў забівалі па абвінавачваньні ў атручваньні студняў. Па завяршэньні [[Рэканкіста|хрысьціянскага адваяваньня]] жыды былі выгнаныя [[Альгамбрскі дэкрэт|ў 1492 року з Гішпаніі]], у 1497 з Партугаліі. Гэта былі найзаможнейшыя і найбольш інтэграваныя жыдоўскія супольнасьці Эўропы. Мноства жыдоў навярнуліся ў хрысьціянства, хоць шматлікія [[Мараны|ўпотай працягвалі практыкаваць юдаізм]]. Таму і супраць навернутых жыдоў (незалежна ад іхняй шчырасьці) захаваліся забабоны, і жыды былі змушаныя зьяжджаць у [[Новы сьвет]]. Большасьць выгнаных [[Сэфарды|гішпанскіх жыдоў]] перасяліліся ў Паўночную Афрыку, [[Гісторыя жыдоў Польшчы|Польшчу]], Асманскую імпэрыю і рэгіён [[Білад аль-Шам]]у, прыкладна адпаведную старажытнаму [[Ізраільскае каралеўства (аб’яднанае)|Ізраільскаму каралеўству]]. Жыды [[Папская вобласьць|Папскай дзяржавы]] былі абавязаныя сяліцца ў [[гета]] (глядзіце «[[Cum nimis absurdum]])». Апошняе прымусовае гета — [[Рымскае гета|рымскае]] — было скасаванае ў 1880-я рокі.

== Асманская ўлада (1517—1917) ==
{{Асноўны артыкул|Асманская Сырыя}}
Пад Мамлюкамі тэрыторыя была правінцыяй [[Білад аль-Шам]]у (Сырыі). У 1516—1517 яе [[Асманска–мамлюцкая вайна (1516—1517)|заваяваў]] турэцкі султан [[Сэлім I]], і наступныя 4 стагодзьдзі яна ўваходзіла ў [[Асманская Сырыя|Асманскую Сырыю]] сьпярша як эялет [[Дамаск (эялет)|Дамаск]], пазьней як [[Сырыя (эялет)|Сырыя]].

У 1535—1538 [[Сулейман Пышны]] узьвёў сучасныя [[сьцены Ерусаліму]]; з рымскіх часоў муроў у Ерусаліму не заставалася. Сьцены прайшлі ўздоўж усёй гістарычнай часткі места, аднак абмінулі адзін раён, вядомы цяпер як [[Сыльван (Ерусалім)|Сыльван]].

=== Стары ішуў ===
{{Асноўны артыкул|Стары ішуў|Дамаск (эялет)}}
Зь Сярэдніх вякоў жыды памалу мігравалі ў [[Зямля абяцаная|Зямлю ізраільскую]], гэтая плыня павялічвалася пры ўзмацненьні перасьледу. Жыды канцэнтраваліся ў [[Ерусалім]]е, [[Геброн]]е, [[Сафэд]]зе і [[Тыбэрыя|Тыбэрыі]], вядомыя ў юдэйскай традыцыі як [[Чатыры сьвятыя месты юдаізму|Чатыры сьвятыя месты]]. У XVI стагодзьдзі дзякуючы хвалі гішпанскай іміграцыі Сафэд стаў цэнтрам па вывучэньні [[Кабала|Кабалы]]. Губэрнатар Тыбэрыі [[Ёзэф Насі]] намагаўся заахвочваць жыдоўскую грамаду, у прыватнасьці зь Італіі пасяляцца тут&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Riccardo Calimani.|імя = Riccardo|прозьвішча = Calimani|частка = |загаловак = The Ghetto of Venice|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=hG-CQgAACAAJ|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Mondadori|год = 1995|том = |старонкі = 94|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-871-31484-0|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Аднак эканамічныя праблемы і канфлікт між [[Друзы|друзамі]] і асманамі прывялі да заняпаду грамады. У 1660 у выніку паўстаньня друзаў былі зруйнаваныя асноўныя месты [[Стары ішуў|Старога ішуву]]: Сафэд і Тыбэрыя&lt;ref name=&quot;Barnay, Y 1992 p. 149&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = Barnay, Y.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = The Jews in Ottoman Syria in the eighteenth century: under the patronage of the Istanbul Committee of Officials for Palestine|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=GdEDefYc4u0C&amp;pg=PA149|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = University of Alabama Press|год = 1992|том = |старонкі = 149|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-8173-0572-7|наклад = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Joel Rappel 1980 p.531&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = Joel Rappel.|імя = Joel|прозьвішча = Rappel|частка = |загаловак = History of Eretz-Israel: From Prehistory up to 1882|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Tel-Aviv|выдавецтва = Ministry of Defence|год = 1982|том = 2|старонкі = 531|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. У 1663 року ў Ерусаліме пасяліўся [[Шабтай Цьві]], якога [[Натан з Газы]] абвясьціў жыдоўскім [[мэсія]]й. Ён сабраў вялікае кола прыхільнікаў і ў 1666 року выправіўся ў Стамбул, дзе султан вымусіў яго прыняць іслам. Зь ім навярнулася і мноства пасьлядоўнікаў, сэкта якіх існуе да цяперашняга часу пад назваю [[дэнмэ]]. У канцы XVIII стагодзьдзя мясцовы арабскі ''[[шэйх]]'' [[Захір аль-Умар]] стварыў у Галілеі ''de facto'' незалежны эмірат. Асманцы ня здолелі яго падпарадкаваць, аднак пасьля Захіравай сьмерці эмірат вярнуўся пад уладу Асманскай імпэрыі.

У 1799 [[Напалеон I]] на кароткі час [[Кампанія Напалеона ў Эгіпце і Сырыі|акупаваў]] краіну і запрасіў жыдоў да стварэньня ўласнае дзяржавы. З прычыны ягонай [[Аблога Акры (1799)|паразы пад Акрай]] гэтыя пляны не былі рэалізаваныя&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Barbara Wertheim Tuchman.|імя = |прозьвішча = |частка = Chapter 9|загаловак = Bible and Sword: How the British Came to Palestine|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=ktsaAQAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Macmillan|год = 1956|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. У 1831 року [[Мухамад Алі Эгіпецкі]] [[Асманска–эгіпецкая вайна (1831—1833)|заваяваў]] Асманскую Сырыю і спрабаваў насяліць ейныя пустыя тэрыторыі. Супраць гэтага ў 1834 року [[Сялянскае паўстаньне ў Палестыне (1834)|выбухнула паўстаньне арабаў]], якое прынесла мноства стратаў і з боку арабскіх сялянаў, і забойствы хрысьціянаў і юдэяў. Пасьля паўстаньня Мухамад Паша, сын Мухамада Алі, выгнаў у Эгіпет каля 10 000 тутэйшых сялянаў, замяніўшы іх ляяльнымі эгіпецкімі сялянамі і дэмабілізаванымі жаўнерамі, якіх расьсяліў па ўзьбярэжжы Асманскай Сырыі. Ягоныя суданскія войскі пасяліліся на поўначы [[Ярданская даліна (Блізкі Ўсход)|Ярданскай даліны]].

[[Файл:Kerem Avraham, Jewish workers.jpg|значак|Жыдоўскія працоўныя ў [[Керэм Аўрагам]]е ля Ерусаліму ({{Каля}} 1850-х)]]
У 1838 друзы ўзьнялі новае паўстаньне. У 1839 [[Мозэс Монтэфіёрэ]] сустрэўся ў Эгіпце з Мухамэдам Пашою і дамовіўся на заснаваньне 100—200 жыдоўскіх вёсак у эялеце [[Дамаск (эялет)|Дамаск]] [[Асманская Сырыя|Асманскае Сырыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Barbara Wertheim Tuchman.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Bible and Sword: How the British Came to Palestine|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=ktsaAQAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Macmillan|год = 1956|том = |старонкі = 194—195|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;, аднак у 1840 эгіпцяне сышлі, і тэрыторыя вярнулася пад асманскую ўладу. У 1844 жыды складалі найбольшую этнічную групу ў Ерусаліме&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2017|url = https://www.adl.org/resources/fact-sheets/response-to-common-inaccuracy-jews-have-no-connection-to-israel#.Uqo0ibTfLzM|загаловак = Response To Common Inaccuracy: Jews have no Connection to Israel|фармат = |назва праекту = Israel Advocacy &amp; Education|выдавец = Anti-Defamation League|дата доступу = 21 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, а да 1890 займелі абсалютную большасьць, аднак у цэлым па краіне налічвалі менш за 10% насельніцтва&lt;ref name=&quot;насельніцтвада48&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2007|url = http://www.mideastweb.org/palpop.htm|загаловак = The Population of Palestine Prior to 1948|фармат = |назва праекту = Population of Ottoman and Mandate Palestine|выдавец = MidEastWeb|дата доступу = 24 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У 1868 року асманы выгналі [[Багаўла|Багаўлу]], аднаго з заснавальнікаў [[багаі]]зму, у Акру, дзе ён і быў пахаваны, і новая рэлігія заснавала свой сусьветны адміністрацыйны цэнтар у суседняй [[Хайфа|Хайфе]]. У 1874 року ў выніку асманскай рэформы рэгіёну вакол Ерусаліму быў нададзены адмысловы статус [[Мутасафарыят Ерусаліму|мутасафарыяту]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Hasan Afif El-Hasan.|імя = Hasan Afif|прозьвішча = El-Hasan|частка = |загаловак = Israel Or Palestine? Is the Two-state Solution Already Dead?: A Political and Military History of the Palestinian-Israeli Conflict|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=CjuzDY-WBr8C&amp;pg=PA38|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Algora Publishing|год = 2010|том = |старонкі = 38|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-875-86793-9|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

=== Зараджэньне сіянізму ===
{{Асноўны артыкул|Гісторыя сіянізму|Мутасафарыят Ерусаліму}}
У XIX стагодзьдзі жыды Заходняй Эўропы сталі атрымліваць грамадзянства і [[Эмансыпацыя жыдоў|роўнасьць перад законам]]; ва Ўсходняй Эўропе ж шырыліся [[Жыдоўскія пагромы ў Расейскай імпэрыі|перасьледы, прававыя абмежаваньні]], [[пагром]]ы з забойствамі, гвалтаваньнямі і адбіраньнем маёмасьці. Палова жыдоў сьвету жылі ў Расейскай імпэрыі, дзе былі абмежаваныя ў правох і мелі сяліцца толькі ў [[Мяжа аселасьці|мяжы аселасьці]]. На польскіх, летувіскіх, беларускіх, украінскіх тэрыторыях жыды маглі быць адзінай нехрысьціянскай меншасьцю з адрознай мовай ([[ідыш]]ам). Таму менавіта ў Расейскай імпэрыі пачаў разьвівацца жыдоўскі незалежніцкі рух, і мільёны жыдоў, якія зьяжджалі з Расеі (пераважна ў ЗША), разносілі нацыяналістычную ідэю па сьвеце.

У 1870 паблізу [[Яфа|Яфы]] [[Сусьветны жыдоўскі зьвяз]] (Францыя) заснаваў сельскагаспадарчую школу [[Міквэ Ісраэль]]. У 1878 року эмігранты з Расеі заклалі вёску [[Пэтах-Тыква]], у 1882 — [[Рышон Ле Цыён]]. «Расейскія» жыды стварылі рухі [[Білу]] і [[Хавэвэй Цыён]] дзеля дапамогі пасяленцам і наваствораным паселішчам, якія хацелі быць самадастактовымі, каб не залежаць ад вонкавай дапамогі (існыя ашкенаскія грамады былі сканцэнтраваныя ў [[Чатыры сьвятыя месты юдаізму|Чатырох сьвятых местах]], былі вельмі беднымі і жылі за кошт ахвяраваньняў з Эўропы). Новыя мігранты пазьбягалі гэтых суполак і засноўвалі маленькія сельскагаспадарчыя паселішчы. Мноства зь першых мігрантаў сыходзілі, ня здолеўшы знайсьці працу, аднак, не зважаючы на складанасьці, колькасьць заснаваных паселішчаў працягвала расьці.

Новая хваля эміграцыі суправаждалася [[Адраджэньне габрэйскай мовы|адраджэньнем габрэйскай мовы]] і прываблівала жыдоў разнастайных заняткаў: рэлігійных, атэістычных, нацыяналістаў і [[Сацыялістычны сіянізм|левых сацыялістаў]]. У першай хвалі іміграцыі, вядомай як [[першая алія]] (1882—1903), на тэрыторыю сучаснага Ізраілю прыбылі 35 000 жыдоў. Да 1890 року жыды склалі большасьць у [[Ерусалім]]е, хоць у цэлым краіна была пераважна населеная мусульманамі (сталымі і качавымі [[бэдуін]]амі) і хрысьціянскімі арабамі.

У 1896 [[Тэадор Гэрцль]] апублікаваў кнігу «[[Жыдоўская дзяржава (кніга)|Жыдоўская дзяржава]]», у якой прапаноўваў вырашэньне росту [[антысэмітызм]]у ў Эўропе (так званага «[[Жыдоўскае пытаньне|Жыдоўскага пытаньня]]») шляхам стварэньня жыдоўскай дзяржавы. У 1897 была заснаваная [[Сусьветная сіянісцкая арганізацыя|Сіянісцкая арганізацыя]], якая на [[Першы сіянісцкі кангрэс|кангрэсе]] абвясьціла мэтай «заснаваньне дому для жыдоўскага народу ў Палестыне пад аховай міжнароднага права»&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Israel Ministry of Foreign Affairs.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Herzl and Zionism|арыгінал = |спасылка = http://mfa.gov.il/MFA_Graphics/MFA%20Gallery/Documents/Herzl-Zionism.pdf|адказны = |выданьне = |месца = Jerusalem|выдавецтва = Ahva Press|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Аднак сіянізм быў сустрэты асманскімі ўладамі з падазрэньнем і ня здолеў дасягнуць папулярнасьці.

У 1904—1914 у часе [[Другая алія|другой аліі]] на землях цяперашняга Ізраілю пасяліліся яшчэ каля 40 000 жыдоў. У 1908 Сіянісцкая арганізацыя стварыла ў Яфе Палестынскае бюро і пачала ўводзіць палітыку сыстэматычнага засяленьня. Большасьць мігрантаў прыехалі з Расейскай імпэрыі, ратуючыся ад перасьледу. У 1909 расейскія сацыялісты заснавалі першы [[кібуц]] — [[Дэганія Алеф|Дэганія]]; у тым жа годзе жыхары Яфы заснавалі першы цалкам іўрытамоўны горад Агузат Баіт (цяпер [[Тэль Авіў]]). Сталі выходзіць газэты і кнігі на іўрыце, адкрывацца школы, палітычныя партыі і рабочыя прафзьвязы.

=== I сусьветная вайна ===
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыя акупаваных варожых тэрыторыяў|Балфурская дэклярацыя}}
[[Файл:OETA Syria.png|значак|[[Адміністрацыя акупаваных варожых тэрыторыяў]] (1918)]]
У [[I сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] большасьць жыдоў была на нямецкім баку, паколькі лічыла сваім найстрашнейшым ворагам расейцаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Jehuda Reinharz.|імя = Jehuda|прозьвішча = Reinharz|частка = Chapters 3 &amp; 4|загаловак = Chaim Weizmann : the making of a statesman|спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = New York|выдавецтва = Oxford University Press|год = 1993|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-195-07215-0}}&lt;/ref&gt;. Вялікабрытанія старалася займець падтрымку жыдоў з розных прычынаў, у тым ліку каб забясьпечыць галасы амэрыканскіх жыдоў за ўступленьне ў вайну ЗША.

Ужо тады ў брытанскім урадзе, у тым ліку ў прэм’ер-міністра [[Дэйвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]], існавала прыхільнасьць да ідэяў [[сіянізм]]у&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Jill Hamilton.|імя = Jill|прозьвішча = Hamilton|частка = Chapter 14|загаловак = God, Guns &amp; Israel: Britain, the First World War and the Jews in the Holy City|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stroud, Gloucestershire|выдавецтва = Sutton Publishing|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-750-93324-7|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Напрыканцы 1917 брытанскае войска выбіла туркаў [[Сынайска-палестынская кампанія|з Паўднёвае Сырыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Jill Hamilton.|імя = Jill|прозьвішча = Hamilton|частка = Chapter 15|загаловак = God, Guns &amp; Israel: Britain, the First World War and the Jews in the Holy City|спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Stroud, Gloucestershire|выдавецтва = Sutton Publishing|год = 2004|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-750-93324-7}}&lt;/ref&gt;, і міністар замежных справаў [[лорд Балфур]] склаў адкрыты ліст да кіраўніка сваёй партыі і лідэра жыдоўскай грамады [[Ўолтэр Ротшыльд (2-і барон Ротшыльд)|лорда Ротшыльда]]. У лісьце, вядомым пад назвай [[Балфурская дэклярацыя 1917 году]], было абвешчана, што брытанскі ўрад «станоўча разьглядзеў магчымасьць стварэньня ў Палестыне нацыянальнага дому жыдоўскай нацыі». На падставе дэклярацыі Брытанія ўзяла пад уласны кантроль палестынскія тэрыторыі, абумоўленыя [[Пагадненьне Сайкса — Піко|пагадненьнем з францускімі арыстакратамі]].

У брытанскай кампаніі браў удзел [[Жыдоўскі легіён]], скліканы збольшага зь сіянісцкіх дабраахвотнікаў. Пазьней ён таксама ўдзельнічаў у правальнай [[Галіпалійская кампанія|Галіпалійскай кампаніі]]. [[Нілі|Сіянісцкая шпіёнская сетка]] прадастаўляла брытанцам зьвесткі пра асманскія сілы.

== Брытанскі мандат у Палестыне (1920—1948) ==
{{Асноўны артыкул|Брытанскі мандат у Палестыне}}

=== Першыя гады ===
{{Глядзіце таксама|Жыдоўскае агенцтва}}
[[Файл:Founding of the Hebrew University.jpg|значак|upright|зьлева|Цырымонія адкрыцьця [[Габрэйскі ўнівэрсытэт у Ерусаліме|Габрэйскага ўнівэрсытэту ў Ерусаліме]] (1 красавіка 1925)]]
[[Брытанскі мандат у Палестыне (юрыдычны інструмэнт)|Брытанскі мандат]] (па сутнасьці, брытанская ўлада) у Палестыне, улучна з Балфурскай дэклярацыяй, быў пацьверджаны [[Ліга Народаў|Лігай Народаў]] у 1922 і набыў моц у 1923 року. Граніцы Палестыны сьпярша ўключалі цяперашнюю [[Ярданія|Ярданію]], якая была [[Трансярданія (эмірат)|выключаная]] [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] некалькімі гадамі пазьней. Брытанія падпісала пагадненьне з ЗША (якія не ўваходзілі ў Лігу Народаў), паводле якога апошнія пацьвярджалі ўмовы Мандату.

У 1919—1923 у Палестыну пераехалі ([[трэцяя алія]]) яшчэ 40 000 жыдоў пераважна з [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|пост-рэвалюцыйнага]] хаосу ў Савецкай Расеі, дзе ў той час былі забітыя каля 100 000 жыдоў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = Peter Kenez, Richard Pipe.|загаловак = The Prosecution of Soviet History: A Critique of Richard Pipes' The Russian Revolution|арыгінал = |спасылка = https://www.jstor.org/stable/131078|адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = The Russian Review|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1991|выпуск = |том = 50|нумар = 3|старонкі = 345—351|isbn = |мова = en|doi=10.2307/131078}}&lt;/ref&gt;. Мноства з гэтых імігрантаў, маючы досьвед вядзеньня сельскай гаспадаркі, сталі «піянэрамі» (''галуцым'') ў закладаньні самадастатковых паселішчаў. Дзеля сельскагаспадарчага выкарыстаньня былі асушаныя балоты [[Ізрэельская даліна|Ізрэельскай даліны]]. Зямлю выкупіў [[Жыдоўскі нацыянальны фонд]] за кошт сабраных у замежжы сродкаў. Дзеля абароны аддаленых паселішчаў была створаная збольшага сацыялістычная падпольная жыдоўская міліцыя — [[Хагана]] («абарона»).

[[Франка-сырыйская вайна|Перамога французаў]] над [[Арабскае каралеўства Сырыі|арабскім каралеўствам Сырыі]] і Балфурская дэклярацыя спрычыніла нараджэньне [[Палестынскі нацыяналізм|палестынскага нацыяналізму]] і паўстаньні арабаў у [[Хваляваньні ў Нэбі Мусе (1920)|1920]] і [[Хваляваньні ў Яфе|1921]] роках. У адказ брытанскія ўлады ўвялі для жыдоў імігранцкія квоты. Выключэньні былі зробленыя для жыдоў, якія мелі больш за 1000 фунтаў гатоўкай (каля 100 000 фунтаў стэрлінгаў у коштах 2000 року), ці больш за 500 фунтаў для жыдоў-адмыслоўцаў. [[Жыдоўскае агенцтва]] выдавала дазволы на ўезд і разьмяркоўвала сродкі, ахвяраваныя жыдамі з-за мяжы{{зноска|Peel|1937|Peel Commission|172}}. У 1924—1929 адбылася [[чацьвертая алія]] — прыехалі яшчэ 82 000 жыдоў з Польшчы і Вугоршчыны, дзе расьлі антысэміцкія настроі. Сярод іх было мноства прадстаўнікоў сярэдняй клясы, якія пасяліліся ў местах і закладалі невялікія прадпрыемствы ды майстэрні; тым ня меней, каля чвэрці новапрыбылых ня здолелі знайсьці працы і пазьней зьехалі. У 1923 року [[Пінхас Рутэнберг]], колішні камісар [[Часовы ўрад Расеі|ураду Керанскага]], пабудаваў першую электрастанцыю ў Тэль Авіве. У 1925 Жыдоўскае агенцтва адкрыла [[Габрэйскі ўнівэрсытэт у Ерусаліме]] і [[Тэхніён|Тэхналягічны ўнівэрсытэт]] у Хайфе. У 1927 року замест [[Эгіпецкі фунт|эгіпецкай валюты]] брытанскія ўлады ўвялі ў Мандаце [[палестынскі фунт]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Barbara Jean Smith.|імя = Barbara Jean|прозьвішча = Smith|частка = |загаловак = The Roots of Separatism in Palestine: British Economic Policy, 1920—1929|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=dEm8hueO88QC|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Syracuse University Press|год = 1993|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-815-62578-0|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

З 1928 року галоўным выканаўчым органам ([[Ішуў|ішувам]]) жыдоўскай грамады Палестыны стала дэмакратычна абраная {{Не перакладзена|Жыдоўская народная рада||he|הוועד הלאומי}}, куды ўвайшлі таксама прадстаўнікі не-сіяністаў. З часам ЖНР пераняла вырашэньне пытаньняў адукацыі, аховы здароўя і бясьпекі. З брытанскага дазволу ішуў увёў уласныя падаткі{{зноска|Peel|1937|Peel Commission|48—49}} і адкрыў паслугі для жыдоўскага насельніцтва&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар          = [[Камісія Піля|Peel Commission]].
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = chapters 5, 8 and 16
|загаловак      = Mandates Palestine report of the Palestine Royal Commission
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://www.jewishvirtuallibrary.org/text-of-the-peel-commission-report
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = ліпень 1937
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;/ref&gt;.

У 1929 усчаліся спрэчкі наконт [[Сьцяна плачу|Котэлю]] — вузкага праходу, дзе жыдам было забаронена карыстацца крэсламі ці іншай мэбляй (а мноства пілігрымаў былі старымі). [[Амін аль-Хусэйні|Муфтый]] назваў яго мусульманскай уласнасьцю, а жыды нібыта намагаюцца завалодаць [[Храмавая гара|Храмавай гарой]]. Праз агульную непрыязнасьць у жніўні 1929 року [[Хваляваньні ў Палестыне (1929)|ўсчаліся забурэньні]], [[Гвалт у Геброне (1929)|асноўнымі ахвярамі якіх]] стала даўняя жыдоўская грамада [[Геброн]]у, якая ў выніку перастала існаваць. Гэта стала штуршком да заснаваньня ў 1931 року правымі сіяністамі ўласнай міліцыі — [[Іргун|Нацыянальнай вайсковай арганізацыі]], ці «Эцэлю».

Кожная зь сіянісцкіх партыяў — [[Агульныя сіяністы]], [[Мізрахі (партыя)|Мізрахі]], [[Сацыялістычны сіянізм|Сацыялістычныя сіяністы]] — намагаліся засноўваць уласныя ўстановы аховы здароўя, адукацыйныя, спартовыя, фундаваныя зь мясцовых падаткаў і ахвяраваньняў (паколькі брытанская адміністрацыя не выдаткоўвала на гэтыя патрэбы сродкаў).

=== Рост жыдоўскай іміграцыі ===
{{Асноўны артыкул|Пятая алія|Нюрнбэрскія законы}}
У 1933 року Жыдоўскае агенцтва і нацысты заключылі [[Пагадненьне Хаавара|дамову пра пераезд]], паводле якой 50 000 жыдоў маглі зьехаць у Палестыну. Наўзамен на канфіскаванае жыдоўскае майно нацысты дазволілі арганізацыі па пераезьдзе выкупіць нямецкіх тавараў на суму 14 мільёнаў фунтаў (якія выдавалі імігрантам у кампэнсацыю). Нацысты не дазвалялі жыдам пры выезьдзе браць з сабой будзь-якія грошы ці больш чым дзьве валізкі. Дамова была супярэчлівая, і ейны падпісант ад сацыялістычных сіяністаў [[Хаім Арлазораў]] быў забіты ў Тэль Авіве ў 1933 року. Доўгі час ягонае забойства было яблыкам разладу між левымі і правымі сіяністамі. Паколькі Арлазораў быў каханкам [[Магда Гёбэльс|Магды Рыцшэль]] перад ейным шлюбам зь [[Ёзэф Гёбэльс|Ёзэфам Гёбэльсам]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = Lisa Pine.|імя = Lisa|прозьвішча = Pine|загаловак = Reich mother loved to death|спасылка = https://www.timeshighereducation.com/books/reich-mother-loved-to-death/171407.article|выдавец = Times Higher Education|дата публікацыі = 6 верасьня 2002|дата доступу = 23 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;, зьявіліся меркаваньні, што ён быў забіты нацыстамі, аднак якія-кольвек дакумэнтальныя пацьверджаньні гэтай вэрсіі адсутнічаюць&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Tobie Nathan.|імя = Tobie|прозьвішча = Nathan|частка = |загаловак = Qui a tué Arlozoroff?|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Grasset|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-2-757-82378-1|наклад = }}&lt;/ref&gt;. Гэтая плыня іміграцыі (і пастаўленыя Хааварай тавары) дапамаглі ў разьвіцьці эканомікі Палестыны. У Хайфе быў збудаваны порт і нафтаперапрацоўчы завод, а таксама пачалася індустрыялізацыя сельскагаспадарчай эканомікі краіны.

У 1929—1938 у Палестыну прыбылі 250 000 жыдоў ([[Пятая алія]]). Пасьля таго, як за 1933—1936 рокі ўехалі 174 000 імігрантаў, брытанскія ўлады абмежавалі міграцыю. Большасьць прыбылых былі прафэсіяналамі з Эўропы, дзе працавалі дактарамі, юрыстамі, прафэсарамі і інш. Нямецкія архітэктары [[баўгаўс]]най школы зрабілі Тэль Авіў адзіным местам сьвету з чыста [[Белае Места (Тэль Авіў)|баўгаўснымі мікрараёнамі]], а Палестына мела ў той час найбольшы адсотак дактароў у пераліку на душу насельніцтва ў сьвеце.

З распаўсюджаньнем фашысцкіх рэжымаў у Эўропе шырылася дыскрымінацыя жыдоў, якіх пазбаўлялі грамадзянскіх і эканамічных правоў. Антысэміцкія сілы прыйшлі да ўлады ў [[Другая Польская рэспубліка|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Joseph Marcus.|імя = Joseph|прозьвішча = Marcus|частка = |загаловак = Social and Political History of the Jews in Poland, 1919—1939|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=82ncGA4GuN4C|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Mouton Publishers|год = 1983|том = |старонкі = 366|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-9-027-93239-6|наклад = }}&lt;/ref&gt;, [[Вугоршчына ў Другой сусьветнай вайна|Вугоршчыне]], [[Румынія ў Другой сусьветнай вайне|Румыніі]] і, пасьля анэксіі [[Аншлюс|Аўстрыі]] і [[Нямецкая акупацыя Чэхаславаччыны|Чэхаславаччыны]], у марыянэткавых [[Незалежная дзяржава Харватыі|Харватыі]] і [[Славацкая рэспубліка (1939—1945)|Славаччыне]].

=== Арабскае паўстаньне і Белая кніга ===
{{Асноўны артыкул|Арабскае паўстаньне ў Палестыне (1936—1939)|Белая кніга (1939)}}
[[Файл:Ghaffis in Nesher 2.jpg|значак|Сябры [[Жыдоўская пасяленская паліцыя|жыдоўскай пасяленскай паліцыі]] кантралююць паселішча [[Нэшэр]] у часе [[Арабскае паўстаньне ў Палестыне (1936—1939)|арабскага паўстаньня 1936—1939 рокаў]]]]
Жыдоўская іміграцыя і нацысцкая прапаганда спрычынілі шырокамаштабнае пераважна нацыяналістычнае [[Арабскае паўстаньне ў Палестыне (1936—1939)|арабскае паўстаньне ў Палестыне]], закліканае спыніць брытанскае панаваньне. Кіраўнік Жыдоўскага агенцтва, [[Давыд Бэн-Гурыён]], у адказ на паўстаньне ўвёў палітыку «[[Хаўлага|самаўстрыманьня]]» і ігнараваньня правакацыяў, каб пазьбегнуць расколу грамадзтва. Нязгодная з гэтым рашэньнем групоўка «[[Іргун|Эцэль]]» выйшла з [[Хагана|Хаганы]].

Брытанскія ўлады адрэагавалі на паўстаньне [[Камісія Піля|адкрытым расьсьледаваньнем]] (1936—1937), якое рэкамэндавала стварэньне выключна жыдоўскай тэрыторыі ў [[Галілея|Галілеі]] і на заходнім беразе (зь неабходнасьцю [[Перамяшчэньне насельніцтва|перасяленьня]] 225 000 арабаў); астатняя тэрыторыя мусіла стаць арабскай. Прапанова была не прынятая правадырамі палестынскіх арабаў, паўстаньне ўзнавілася, і плян быў прызнаны брытанцамі непрацоўным&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Michael Joseph Cohen.|імя = Michael Joseph|прозьвішча = Cohen|частка = Chapter 3|загаловак = Palestine, retreat from the Mandate: the making of British policy, 1936—1945|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=TspAAAAAIAAJ|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Holmes &amp; Meier|год = 1978|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-841-90373-9|наклад = }}&lt;/ref&gt;{{Зноска|BennyMorris2004|2004|Benny Morris|11}}.

У 1938 ЗША склікала [[Эвіянская канфэрэнцыя|міжнародную канфэрэнцыю]], каб вырашыць пытаньне зь вялікай колькасьцю жыдоў, якія намагаліся выехаць з Эўропы. Брытанія не дала магчымасьці выступіць прадстаўнікам з Палестыны{{Зноска|OBrien|2015|Conor Cruise O’Brien|233}}. Ніводная краіна-ўдзельніца канфэрэнцыі не вырашылася прыняць уцекачоў, Вялікабрытанія вырашыла закрыць і міграцыю ў Палестыну; нацысты прапанавалі ўласнае рашэньне: вывезьці ўсіх жыдоў з Эўропы [[Мадагаскарскі плян|на Мадагаскар]].

У 1939 Брытанія выдала «[[Белая кніга (1939)|Белую паперу]]» з рэкамэндацыяй стварэньня ў 10-гадовы пэрыяд незалежнай Палестыны, кіраванай супольна арабамі і жыдамі. Папера пастанаўляла прыняць у 1940—1944 роках 75 000 жыдоўскіх эмігрантаў, пасьля чаго на міграцыю будзе патрэбная згода арабскага боку. Як арабскае, так і жыдоўскае кіраўніцтва не прыняло Белую паперу. У сакавіку 1940 року [[Вярхоўны камісары Палестыны і Трансярданіі|брытанскі вярхоўны камісар]] выдаў эдыкт з забаронай жыдам набываць землі на 95% тэрыторыі Палестыны. Жыды заняліся нелегальнай іміграцыяй ([[Алія бэт]]), арганізаванай [[Масад ЛеАлія Бэт|Масадам ЛеАліёй Бэт]] ды Іргунам. У 1939—1945 толькі малая частка жыдоў здолела зьбегчы з Эўропы; Брытанія накіроўвала ўсіх затрыманых на [[Маўрыцы]].

=== II сусьветная вайна і Галакост ===
{{Асноўны артыкул|Алія Бэт|Жыды ў Другой сусьветнай вайне|Галакост|Італьянскія бамбаваньні мандатнай Палестыны}}
У [[II сусьветная вайна|II сусьветную вайну]] Жыдоўскае агенцтва вырашыла заснаваць войска, якое б магло ваяваць разам з брытанскай арміяй. Чэрчыль падтрымаў прапанову, аднак з-за нязгоды брытанскага войска і апазыцыі быў вымушаны адмовіцца. На запатрабаваньне брытанскіх уладаў колькасьць жыдоўскіх вайскоўцаў мусіла адпавядаць колькасьці арабскіх{{Зноска|Cohen|1978|Cohen|103}}, аднак за брытанцаў ваявала невялікая іх колькасьць, а палестынскі лідэр, [[Амін аль-Хусэйні|муфтый Ерусаліму]], падтрымліваў нацысцкую Нямеччыну.

У траўні 1941 року дзеля абароны [[Ішуў|Ішуву]] ад плянаванага ўварваньня [[Краіны Восі|гітлераўскай кааліцыі]] праз [[Паўночнаафрыканская кампанія|Паўночную Афрыку]] быў заснаваны [[Пальмах]]. Брытанскія ўлады адмовіліся забясьпэчыць жыдоў зброяй нават тады, калі сілы [[Эрвін Ромэль|Ромэля]] [[200 дзён пагрозы|прасоўваліся па Эгіпце]] ў чэрвені 1942 (з намерам акупацыі Палестыны). Нягледзячы на незадаволенасьць брытанскай палітыкай, Жыдоўскае агенцтва заклікала палестынскую моладзь запісвацца ў брытанскую армію. За час вайны ў брытанскіх шэрагах ваявалі 30 000 палестынскіх жыдоў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Donald L. Niewyk, Francis R. Nicosia.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = The Columbia Guide to the Holocaust|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Columbia University Press|год = 2000|том = |старонкі = 247|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-231-11200-0|наклад = }}&lt;/ref&gt; і 6000 арабаў. У чэрвені 1944 брытанцы пагадзіліся стварыць [[Жыдоўская брыгада|Жыдоўскую брыгаду]], якая ваявала ў Італіі.

Агулам у войсках [[Антыгітлераўская кааліцыя|хаўрусьнікаў]] ваявалі 1,5 мільёна жыдоў. Толькі ў адной Савецкай арміі загінулі 200 000 жыдоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers.html#narrative_info|загаловак = Jewish Soldiers in the Allied Armies|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Яд Вашэм|Yad Vashem]]|дата доступу = 23 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Пазьней мноства з гэтых вэтэранаў стануць на абарону Ізраілю.

У 1939—1945 нацысты пачалі зьнішчаць жыдоў у Эўропе. У [[Галакост|Галакосьце]] загінулі каля 6 мільёнаў жыдоў, чвэрць зь якіх складалі дзеці. Польскія і нямецкія жыды, якія складалі вялікую частку сусьветнай даваеннай грамады, былі вынішчаныя цалкам. Большую ролю пасьля разгрому эўрапейскай суполкі сталі адыгрываць [[сэфарды]] і [[мізрахі]].

=== Нелегальная жыдоўская іміграцыя і бунты ===
{{Асноўны артыкул|Брыха}}
[[Брытанская імпэрыя]] значна саслабела ў вайне. Вайна на Сярэднім Усходзе дала разуменьне таго, што Брытанія залежная ад арабскай нафты. Брытанскія кампаніі кантралявалі ірацкую нафту, і Брытанія кіравала [[Кувэйт]]ам, [[Бахрэйн]]ам і [[ААЭ|Эміратамі]]. Неўзабаве пасьля [[Дзень Перамогі ў Эўропе|перамогі]] парлямэнцкія выбары выйграла [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]]. Раней лейбарысты на зьездах заклікалі да абвяшчэньня ў Палестыне жыдоўскай дзяржавы, аднак пасьля прыходу да ўлады вырашылі прытрымлівацца палітыкі Белай паперы 1939 року&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Sasson Sofer.|імя = Sasson|прозьвішча = Sofer|частка = |загаловак = Zionism and the Foundations of Israeli Diplomacy|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=svvM3MxwtloC|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = 1998|том = |старонкі = 41|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-521-03827-0|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:19450715 Buchenwald survivors arrive in Haifa.jpg|значак|Вязьні [[Бухэнвальд]]у па прыбыцьці ў [[Хайфа|Хайфу]] будуць арыштаваныя брытанскімі ўладамі. 15 ліпеня 1945]]
Нелегальная іміграцыя ([[Алія Бэт]]) стала для жыдоў асноўным спосабам уезду ў Палестыну. Гэтым займалася створаная колішнімі [[Жыдоўскія партызаны|партызанамі]] і [[Жыдоўскі супраціў у часе Другой сусьветнай вайны|паўстанцамі гета]] арганізацыя [[Брыха]] («палёт»), якая кантрабандна правозіла вызваленых вязьняў канцлягероў з Усходняй Эўропы ў міжземнаморскія порты, адкуль чоўнамі дастаўляла іх у блякаваную брытанцамі Палестыну. Адначасна ў Палестыну сталі прарывацца жыды з арабскіх краінаў. Нягледзячы на спробы брытанцаў стрымаць іміграцыю, за 14 гадоў Аліі Бэт у Палестыну ўехалі больш за 110 000 жыдоў. Да канца Другой сусьветнай вайны жыды склалі ў Палестыне 33% насельніцтва&lt;ref name=&quot;насельніцтвада48&quot; /&gt;.

Неўзабаве сіяністы распачалі партызанскую вайну з мэтай здабыцьця незалежнасьці. Найбольшая падпольная міліцыя, [[Хагана]], разам з [[Іргун|Эцэлем]] і [[Лехі|бандай Стэрна]] ўтварыла [[Жыдоўскі рух супраціву|аб’яднаны рух]] дзеля барацьбы з брытанцамі. У чэрвені 1946, пасьля выпадкаў [[Ноч мастоў|жыдоўскага сабатажу]], брытанцы правялі [[Апэрацыя «Агата»|апэрацыю «Агата»]], арыштаваўшы 2700 жыдоў, у тым ліку і кіраўніцтва Жыдоўскага агенцтва.

Пасьля [[Келецкі пагром|пагрому]] ў польскіх [[Кельцы|Кельцах]] (ліпень 1946) пачалася хваля эміграцыі вязьняў Галакосту. У 1945—1948 з Польшчы зьехалі 100 000—120 000 жыдоў. Іхняму ад’езду дапамагалі польскія сіянісцкія дзеячы пад эгідай напаўлегальнай арганізацыі «Брыха»&lt;ref name=&quot;YV-archive3&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://collections1.yadvashem.org/notebook_ext.asp?item=51009|загаловак = Cracow, Poland, Postwar, Yosef Hillpshtein and his friends of the Bericha movement|фармат = |назва праекту = |выдавец = Yad Vashem|дата доступу = 4 сьнежня 2012|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Яна займалася таксама арганізаванай эміграцыяй жыдоў з Румыніі, Вугоршчыны, Чэхаславаччыны і Югаславіі. Затрыманых пры спробе пранікненьня ў Палестыну жыдоў брытанскія ўлады ўтрымлівалі ў лягерох [[Атліт (лягер для затрыманых)|Атліт]] і на [[Кіпрскія лягеры для затрыманых|Кіпры]]. Большай часткай сюды траплялі ацалелыя ў Галакосьце жыды, у тым ліку дзеці і сіроты. У адказ на боязь кіпраўскіх уладаў, што жыды могуць застануцца назаўжды (бо ня мелі дакумэнтаў) брытанцы сталі прапускаць уцекачоў у Палестыну па 750 чалавек у месяц.

Аб’яднаны жыдоўскі рух супраціву спыніўся ў ліпені 1946 року пасьля таго, як Эцэль [[Выбух у гатэлі «Кароль Давід»|узарваў штаб-кватэру брытанскай арміі]] ў гатэлі «[[Кароль Давід (гатэль)|Кароль Давід]]», забіўшы 91 чалавека. Пасьля гэтага ў Тэль Авіве была ўведзеная камэнданцкая гадзіна, сьледзтва дапытала больш за 120 000 жыдоў (амаль 20% усяго жыдоўскага насельніцтва Палестыны). [[Кангрэс ЗША]] раскрытыкаваў брытанскую рэакцыю і прыпыніў пазыкі, патрэбныя дзеля аднаўленьня пасьляваеннай Брытаніі. Да 1947 року лейбарысцкі ўрад быў гатовы вынесьці палестынскае пытаньне на абмеркаваньне навастворанай [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]].

=== Плян ААН па падзеле Палестыны ===
{{Асноўны артыкул|Плян ААН па падзеле Палестыны}}
[[Файл:UN Partition Plan For Palestine 1947.png|значак|upright|[[Плян ААН па падзеле Палестыны]] (1947)]]
2 красавіка 1947 року Вялікабрытанія запатрабавала вынясеньня палестынскага пытаньня на [[Генэральная Асамблея ААН|Генэральную Асамблею ААН]]&lt;ref name=&quot;A364&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = United Nations special committee on Palestine.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 3 верасьня 1947|url = https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/07175DE9FA2DE563852568D3006E10F3|загаловак = A/364 Official records of the second session of The General Assembly. Supplement No. 11. Report to the General Assembly|фармат = |назва праекту = |выдавец = UNISPAL|дата доступу = 25 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Дзеля падрыхтоўкі справаздачы па палестынскім пытаньні Генэральная Асамблея заснавала [[Спэцыяльная камісія ААН па Палестыне|Спэцкамісію па Палестыне]] (UNSCOP)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = United Nations General Assembly.|імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 15 траўня 1947|url = https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2|загаловак = A/RES/106 (S-1).  Special Committee on Palestine|фармат = |назва праекту = |выдавец = UNISPAL|дата доступу = 25 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У ліпені 1947 UNSCOP наведала Палестыну і сустрэлася з жыдоўскай і сіянісцкай дэлегацыямі. [[Арабскі вярхоўны камітэт]] байкатаваў сустрэчы. Падчас візыту брытанскі дзяржсакратар замежных справаў [[Эрнэст Бэвін]] запатрабаваў, каб карабель нелегальных мігрантаў, «[[Выхад (1947)|Выхад]]», быў адпраўлены назад у Эўропу. Пасажыраў карабля брытанскія вайскоўцы высадзілі ў Гамбургу.

Большасьць камісараў UNSCOP прапанавала&lt;ref name=&quot;A364&quot; /&gt; стварэньне «незалежнай арабскай дзяржавы, незалежнай жыдоўскай дзяржавы і места Ерусаліму», які будзе кіравацца «міжнароднай апякунчай сыстэмай»&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 20 красавіка 1949|url = https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6|загаловак = ST/DPI/SER.A/47. Background Paper No. 47|фармат = |назва праекту = |выдавец = UNISPAL|дата доступу = 25 ліпеня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. 29 лістапада 1947 [[Плян ААН па падзеле Палестыны|Рэзалюцыяй 181]] (II) Генэральная Асамблея ўхваліла справаздачу UNSCOP зь некаторымі зьмяненьнямі&lt;ref name=&quot;RES181&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = United Nations special committee on Palestine|дата публікацыі = 29 лістапада 1947|url = https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253|загаловак = A/RES/181(II). Resolution 181 (II). Future government of Palestine|выдавец = UNISPAL|дата доступу = 25 ліпеня 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;. Плян таксама заклікаў брытанскія ўлады дазволіць «значную» жыдоўскую міграцыю да 1 лютага 1948&lt;ref name=&quot;RES181&quot; /&gt;.

Ані Брытанія, ані [[Рада бясьпекі ААН]] не прадпрынялі дзеяў па ўвасабленьні рэзалюцыі ў жыцьцё, і Вялікабрытанія працягнула затрымліваць жыдоў, якія накіроўваліся ў Палестыну. Баючыся, што падзел краіны пашкодзіць брытанска-арабскім стасункам, Вялікабрытанія адмовіла прадстаўнікам ААН ва ўезьдзе ў Палестыну ў пэрыяд ад прыняцьця Рэзалюцыі 181 (II) да сканчэньня дзеяньня брытанскага мандату&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Trygve Lie.|імя = Trygve|прозьвішча = Lie|частка = |загаловак = In the Cause of Peace: Seven Years with the United Nations|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=C9ssAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = New York|выдавецтва = Macmillan|год = 1954|том = |старонкі = 163|старонак = |сэрыя = |isbn =}}&lt;/ref&gt;. Апошнія брытанскія войскі пакінулі Палестыну ў траўні 1948 року, аднак на Кіпры Вялікабрытанія ўтрымлівала жыдоў «баяздольнага веку» ды іхнія сем’і да сакавіка 1949&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Morris Laub.|імя = Morris|прозьвішча = Laub|частка = |загаловак = Last Barrier to Freedom: Internment of Jewish Holocaust Survivors on Cyprus 1946—1949|спасылка = https://books.google.by/books?id=SnHaAAAAMAAJ|адказны = |выданьне = |месца = Berkeley, CA|выдавецтва = Judah L. Magnes Museum|год = 1985|старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-943-37625-7|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадзянская вайна ===
{{Асноўны артыкул|Грамадзянская вайна ў мандатнай Палестыне (1947—1948)}}
[[Файл:Jerusalem convoy.jpg|значак|upright|зьлева|Калёна транспарту забесьпячэньня на шляху ў [[Бітва за Ерусалім (1948)|абложаны Ерусалім]] (красавік 1948)]]
Рашэньне Генэральнай Асамблеі ААН не задаволіла арабскую супольнасьць, сутычкі з жыдоўскай грамадой перарасьлі ў [[Грамадзянская вайна ў мандатнай Палестыне (1947—1948)|грамадзянскую вайну]]. З студзеня 1948 року ў баявых дзеяньнях сталі браць удзел узброеныя фармаваньні [[Арабская вызвольная армія|Арабскай вызвольнай арміі]] з Сырыі. Яны занялі [[Галілея|Галілею]] і [[Самарыя|Самарыю]]{{Зноска|Gelber|2006|Gelber|51—56}}, а з Эгіпту ўвайшлі некалькі сотняў баевікоў [[Армія Сьвятой вайны|арміі Сьвятой вайны]] [[Абд аль-Кадыр аль-Хусэйні|Абд аль-Кадыра аль-Хусэйні]]. Наняўшы некалькі тысячаў дабраахвотнікаў, ён арганізаваў блякаду 100 000 жыдоўскіх насельнікаў Ерусаліму{{Зноска|LapierreCollins|1971|Dominique Lapierre et Larry Collins|131—153}}. [[Ішуў]] спрабаваў прабіцца ў места з канвоем са 100 бронеаўтамабіляў, аднак амаль беспасьпяхова. Да сакавіка амаль усе браневікі [[Хагана|Хаганы]] былі зьнішчаныя, блякада працягвалася, загінулі сотні баевікоў Хаганы, якія спрабавалі трапіць у Ерусалім{{Зноска|BennyMorris2004|2004|Benny Morris|163}}.

Пасьля таго, як з Хайфы, Яфы, Ерусаліму і пераважна жыдоўскіх тэрыторыяў на ўсход Палестыны ці ў іншыя краіны зьехалі каля 100 000 арабаў{{Зноска|BennyMorris2004|2004|Benny Morris|67}}, ЗША адмовілася ад падтрымкі пляну падзелу Палестыны. Вялікабрытанія, аднак, 7 лютага 1948 року вырашыла падтрымаць анэксію арабскай часткі [[Ярданія|Трансьярданіяй]].

[[Файл:Declaration of State of Israel 1948.jpg|значак|[[Давыд Бэн-Гурыён]] абвяшчае [[Дэклярацыя незалежнасьці Ізраілю|незалежнасьць Ізраілю]] (1948)]]
[[Давыд Бэн-Гурыён]] рэарганізаваў Хагану і ўвёў абавязковую воінскую павіннасьць. Служыць у войску мелі як хлопцы, так і дзяўчаты. Дзякуючы сабраным [[Голда Мэір|Голдай Мэір]] у ЗША ахвяраваньням і рашэньню Сталіна падтрымаць [[Сіянізм|сіяністаў]], палестынскія жыды змаглі набываць узбраеньні ва Ўсходняй Эўропе.

Бэн-Гурыён даручыў [[Ігаель Ядын|Ігаелю Ядыну]] распрацаваць плян дзеяньняў на выпадак інтэрвэнцыі арабскіх дзяржаваў. У выніку зьявіўся [[плян Далет]], які прадугледжваў пераход Хаганы ад абарончых дзеяньняў да наступу дзеля ўтрыманьня тэрытарыяльнай цэласнасьці Ізраілю. Так былі занятыя [[Тыбэрыя]], [[Хайфа]], [[Сафэд]], [[Бэйсан|Бэйт Шэан]], [[Яфа]] і [[Ака (Ізраіль)|Ака]], адкуль зьбеглі больш за 250 000 арабаў. У гэтай сытуацыі кіраўнікі суседніх дзяржаваў прынялі рашэньне пра ўварваньне.

14 траўня 1948, пасьля сыходу з Хайфы апошніх брытанскіх сілаў, [[Жыдоўская народная рада]] ў будынку [[Тэль Авіўскі музэй мастацтваў|Тэль Авіўскага музэю]] абвясьціла [[Дэклярацыя незалежнасьці Ізраілю|стварэньне]] [[Жыдоўская дзяржава|жыдоўскай дзяржавы]] ў [[Зямля абяцаная|Ізраільскай зямлі]], якая будзе называцца [[Дзяржава Ізраіль|Дзяржавай Ізраіль]]&lt;ref name=&quot;Дэклярацыя незалежнасьці&quot; /&gt;.

== Дзяржава Ізраіль (з 1948) ==

=== Вайна за незалежнасьць ===
{{Асноўны артыкул|Араба-ізраільская вайна (1948—1949)}}
[[Файл:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|значак|upright|[[Абрагам Адан]] уздымае [[Чарнільны сьцяг]] у знак сканчэньня [[Араба-ізраільская вайна (1948—1949)|вайны]]]]
Адразу пасьля абвяшчэньня Ізраілю лідары абодвух [[звышдзяржава]]ў — [[Гары Труман]] і [[Ёсіф Сталін]] — прызналі новую дзяржаву. Чальцы [[Арабская ліга|Лігі арабскіх дзяржаваў]] — Эгіпет, Трансярданія, Сырыя, Лібан і Ірак — адрынулі плян ААН і заявілі права самавызначэньня арабаў па ўсёй Палестыне. На наступны ж дзень пасьля дэклярацыі Ізраільскай незалежнасьці арабскія дзяржавы ўвялі свае войскі на тэрыторыю колішняга Брытанскага мандату, распачаўшы [[Араба-ізраільская вайна (1948—1949)|першую араба-ізраільскую вайну]]. Арабскія дзяржавы валодалі цяжкім узбраеньнем (у той час як жыдоўскія сілы не маглі іх мець, ня маючы дзяржавы) і спачатку перайшлі ў наступ. 29 траўня 1948 брытанцы ініцыявалі прыняцьце [[Рада бясьпекі ААН|Радай Бясьпекі ААН]] [[Рэзалюцыя Рады бясьпекі ААН №50|рэзалюцыі]] па ўвядзеньні эмбарга на пастаўкі зброі ў рэгіён. [[Чэхаславаччына]] [[Пастаўкі зброі з Чэхаславаччыны Ізраілю (1947—1949)|парушыла рэзалюцыю]], паставіўшы Ізраільскай дзяржаве неабходнае цяжкае ўзбраеньне і самалёты, падобныя тым, якія мелі арабскія інтэрвэнты (пераважна брытанскай вытворчасьці). 11 чэрвеня набыла моц абвешчанае ААН месячнае замірэньне.

З абвяшчэньнем незалежнасьці [[Хагана]] была пераўтвораная ў [[Сілы абароны Ізраілю]] (ААІ). [[Пальмах]], [[Іргун|Эцэль]] і [[Лехі]] былі абавязаныя спыніць самастойныя апэрацыі і далучыцца да ізраільскай арміі. У пэрыяд замірэньня Эцэль спрабаваў увезьці прыватным караблём «[[Альталена]]й» у Ізраіль зброю. Пасьля адмовы перадаць зброю ўраду Бэн-Гурыён загадаў затапіць судзіну. У сутычцы загінулі некалькі чальцоў Эцэлю.

У наваствораную дзяржаву працягнулі прыбываць жыдоўскія імігранты, сярод якіх было шмат вэтэранаў вайны і ахвяраў Галакосту, мноства зь якіх папоўнілі шэрагі ААІ.

Зь ліпеня Ізраіль паступова пачаў вяртаць захопленыя арабамі ў пачатку вайны тэрыторыі, пасьля выбіў арабскія войскі і нават заваяваў тэрыторыі, уключаныя ў меркаваную зону ўплыву арабскай дзяржавы. Да канца лістапада былі заключаныя хісткія замірэньні між ізраільцянамі, сырыйцамі і лібанцамі. 1 сьнежня [[Абдула I (Ярданія)|кароль Абдула]] абвясьціў унію Трансярданіі з арабскай Палестынай на заходнім беразе Ярдану; анэксію прызнала толькі Вялікабрытанія.

=== Мірныя пагадненьні ===
{{Асноўны артыкул|Мірныя пагадненьні 1949 году}}
[[Файл:Cia-is-map2.png|значак|upright|[[Зялёная лінія (Ізраіль)|Зялёная лінія (1949)]]]]
Ізраіль заключыў [[Мірныя пагадненьні 1949 году|пагадненьні пра спыненьне вагню]] з Эгіптам (24 лютага), Лібанам (23 сакавіка), Ярданіяй (3 красавіка) і Сырыяй (20 ліпеня). Мірных пагадненьняў не падпісвалі. Пасьля набыцьця моцы дамоваў пра пастаяннае спыненьне вагню былі ўсталяваныя новыя граніцы Ізраілю, вядомыя пазьней пад назовам [[Зялёная лінія (Ізраіль)|Зялёнай лініі]]. Арабскія дзяржавы не прызналі гэтыя граніцы. ААІ авалодала [[Галілея]]й, [[Езрээльская даліна|Езрээльскай далінай]], [[Заходні Ерусалім|Заходнім Ерусалімам]], [[Ізраільская ўзьбярэжная раўніна|узьбярэжнай раўнінай]] і [[Нэгеў|Нэгевам]]. Пад кантролем Сырыі захавалася паласа тэрыторыі ўздоўж Галілейскага мора, паводле Пляну аддазеная жыдоўскай дзяржаве; Лібія заняла невялікую частку зямлі ў [[Рош ГаНікра (Ізраіль)|Рош ГаНікры]]; у Эгіпта засталіся сэктар Газа і аточаныя на ізраільскай зямлі войскі. Ярданскія сілы засталіся на [[Ярданская анэксія Заходняга берагу|Заходнім беразе]], дзе і прадугледжвала брытанскае рашэньне.

Пасьля спыненьня вагню Брытанія вызваліла больш за 2000 жыдоў, утрымваных на Кіпры, і прызнала Дзяржаву Ізраіль. 11 траўня 1949 Ізраіль быў прыняты ў чальцы ААН&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.nationmaster.com/country-info/stats/Government/UN-membership-date|загаловак = Government &gt; UN membership date: Countries Compared|фармат = |назва праекту = NationMaster|выдавец = |дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. З 650 000 насельнікаў Ізраілю ў канфлікце загінулі каля 6000 мужчын і, жанчын, у тым ліку 4000 жаўнераў ААІ. Паводле ацэнак ААН, за 1947—1949 рокі 726 000 палестынцаў [[Палестынскі выхад (1948)|уцяклі ці былі выгнаныя]] ізраільцянамі{{Зноска|BennyMorris2004|2004|Benny Morris|604}}. Толькі ў Ярданіі ўцекачы атрымалі прымальныя ўмовы пражываньня. У сьнежні 1949 ААН на прапанову Брытаніі стварыла [[UNRWA|Агенцыю па дапамозе палестынскім бежанцам]] — найвялікшую агенцыю ААН і адзіную, якая займаецца справамі асобных людзей.

=== 1948—1955: Бэн-Гурыён I; Шарэт ===
{{Глядзіце таксама|Эканомія ў Ізраілі|Справа Лавона|Ізраільскія апэрацыі ў адказ}}
Пасьля спыненьня вагню 120-месны парлямэнт — [[Кнэсэт]] — пераехаў з [[Тэль Авіў|Тэль Авіву]] ў [[Ерусалім]]. У студзені 1949 адбыліся [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 1949 году|першыя ягоныя выбары]], перамогу на якіх атрымалі сацыялістычна-сіянісцкія партыі [[Мапаі]] і [[Мапам]] (адпаведна 46 і 19 месцаў). Лідэр Мапаі, [[Давыд Бэн-Гурыён]], стаў [[Прэм’ер-міністар Ізраілю|прэм’ер-міністрам]]. Кнэсэт абраў першага [[Прэзыдэнт Ізраілю|прэзыдэнта]] (збольшага цырыманіяльнага) [[Хаім Вайцман|Хаіма Вайцмана]]. Дзяржаўнымі мовамі былі зацьверджаныя [[іўрыт]] і [[Арабская мова|арабская]]. Да 1977 року ў ізраільскай палітыцы пераважалі [[Сацыялістычны сіянізм|працоўна-сіянісцкія]] партыі, эканоміка трымалася [[Сацыялізм|сацыялістычнага кірунку]].

За тры гады (1948—1951) жыдоўскае насельніцтва Ізраілю павялічылася ўдвая дзякуючы іміграцыі, што аказала значны ўплыў на ізраільскае грамадзтва&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Dvora Hacohen.|імя = Dvora|прозьвішча = Hacohen|частка = |загаловак = Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=fYOiPrm-6PsC|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Syracuse University Press|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-815-62990-0|наклад = }}&lt;/ref&gt;. З 700 000 жыдоў, прыбылых у гэты пэрыяд&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Benny Morris.|імя = Benny|прозьвішча = Morris|частка = chap. VI.|загаловак = Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881—1998|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=jGtVsBne7PgC|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Knopf Doubleday Publishing Group|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-307-78805-4|наклад = }}&lt;/ref&gt;, каля 300 000 эмігравалі з Азіі ды Паўночнае Афрыкі ([[жыдоўскі выхад з арабскіх і мусульманскіх краінаў]]){{Зноска|Sachar|1976|Sachar|395—403}}. Зь іх найбольшую групу (больш за 100 000) склалі ірацкія жыды. Астатнія імігранты прыбылі з Эўропы, у тым ліку больш за 270 000 — з Усходняй&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Tom Śegev, Arlen Neal Weinstein.|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = 1949: The First Israelis|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Free Press|год = 1986|том = |старонкі = 96|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-029-29180-1|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

У 1950 року Кнэсэт прыняў [[Закон аб вяртаньні]], які дазваляў усім жыдам, асобам з жыдоўскімі каранямі й іхнім сужэнцам сяліцца ў Ізраілі і атрымліваць грамадзянства. Таго ж году 50 000 емэнскіх жыдоў (99%) былі [[Апэрацыя «Чароўны дыван» (Емэн)|таемна вывезеныя]] ў Ізраіль. У 1951 ірацкія жыды атрымалі часовы дазвол на выезд, чым [[Апэрацыя «Эзра і Нэемія»|скарысталіся]] 120 000 (больш за 90%). Жыды пакінулі таксама Лібан, Сырыю і Эгіпет. Да канца 60-х рокаў каля 500 000 жыдоў пакінулі Альжыр, Марока ды Туніс. За дваццаць гадоў 850 000 жыдоў з арабскіх дзяржаваў (99%) пераехалі ў Ізраіль (680 000), Францыю, Амэрыку&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = Warren Hoge.|імя = Warren|прозьвішча = Hoge|загаловак = Group seeks justice for 'forgotten' Jews|спасылка = https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html|выдавец = [[The New York Times]]|дата публікацыі = 5 лістапада 2007|дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;. У арабскіх дзяржавах цяпер пражывае каля 9000 жыдоў, 75% зь іх — у Марока, 15% — у Тунісе.

[[Файл:Menachem Begin při projevu na demonstraci proti německým reparacím v Tel Avivu v únoru 1952.jpg|значак|зьлева|[[Мэнахем Бэгін]] прамаўляе на дэманстрацыі супраць дамоваў зь Нямеччынай (1952)]]
За 1948—1958 рокі колькасьць насельніцтва Ізраілю вырасла з 800 000 да двух мільёнаў чалавек. Стаў адчувацца недахоп прадуктаў, адзеньня, мэблі — пэрыяд, вядомы як [[Эканомія ў Ізраілі|эканомія]] (''Ткуфат гаЦэна''). Большасьць навапрыбылых імігрантаў былі ўцекачамі бяз грошай і маёмасьці; іх сялілі ў часовых лягерох — [[ма’абарот]]. Да 1952 больш за 200 000 мігрантаў жылі ў падобных умовах. Ізраілю паступала фінансавая дапамога прыватнымі ахвяраваньнямі галоўным чынам з ЗША. З-за недастачы сродкаў Бэн-Гурыён вырашыў заключыць [[Рэпарацыйная дамова між Ізраілем і Заходняй Нямеччынай|рэпарацыйнае пагадненьне]] з [[Заходняя Нямеччына|Заходняй Нямеччынай]]. Падчас абмеркаваньня пагадненьня ў Кнэсэце паліцыя была вымушаная ахоўваць будынак парлямэнту ад 5000 пратэстоўцаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = |імя = |прозьвішча = |загаловак = היום שבו נכבשה הכנסת (כמעט)|спасылка = https://www.ynet.co.il/articles/1,7340,L-3306796,00.html|выдавец = Ynet|дата публікацыі = |дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = he|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;. Наўзамен на адкрыцьцё дыпляматычных дачыненьняў Ізраіль атрымаў выплаты сумай некалькі мільярдаў [[Нямецкая марка|марак]].

У 1949 была ўведзеная абавязковая бясплатная адукацыя для ўсіх грамадзянаў да 14-гадовага веку. У 1953 адукацыя замест партыйнай стала дзяржаўнай сэкулярнай, таксама была створаная артадаксальная сыстэма адукацыі.

У першыя гады існаваньня Ізраіль трымаўся нэўтральнай пазыцыі датычна абодвух звышдзяржаваў. Аднак у 1952 року ў Маскве пачаўся антысэміцкі судовы працэс па [[Справа дактароў|справе жыдоўскіх дактароў]], абвінавачаных у спробе атручэньня [[Сталін]]а; пасьля [[Судовы працэс Сланскага|падобны працэс]] адбыўся ў Чэхаславаччыне. Гэта, а таксама неўключэньне Ізраілю ва ўдзельнікі [[Бандунская канфэрэнцыя|Бандунскай канфэрэнцыі]] [[Рух недалучэньня|дзяржаваў недалучэньня]] скончылі ізраільскую палітыку нэўтральнасьці. 19 траўня 1950 Эгіпет паведаміў пра закрыцьцё [[Суэцкі канал|Суэцкага каналу]] для ізраільскіх судзінаў. У 1952 у выніку [[Эгіпецкая рэвалюцыя 1952 году|путчу]] ўладу ў Эгіпце захапіў [[Гамаль Абдэль Насэр|Абдэль Насэр]]. ЗША намагалася падтрымліваць блізкія стасункі з рэжымамі Насэра і [[Абдэльазіз ібн Сауд|саудаўскага Ібна]]. У адказ на дыпляматычную ізаляцыю Ізраіль наладзіў дачыненьні з новаабвешчанымі дзяржавамі Афрыкі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = Abel Jacob.|загаловак = Israel's Military Aid to Africa, 1960-66|арыгінал = |спасылка = https://www.jstor.org/stable/159439?seq=1|адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = The Journal of Modern African Studies|тып = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = жнівень 1971|выпуск = |том = 9|нумар = 2|старонкі = 165—187|isbn = |мова = en}}&lt;/ref&gt; і Францыяй, задзейнічанай у [[Альжырская вайна|Альжырскай вайне]].

Пасьля [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 1955 году|выбараў 1955 року]] кааліцыйны левы ўрад узначаліў [[Машэ Шарэт]]. У 1953—1956 роках адбываліся сутычкі з арабамі ўздоўж ізраільскіх граніцаў і напады спансаваных эгіпцянамі [[Палестынскія фэдаіны|палестынскіх фэдаінаў]] з [[Эгіпецкая акупацыя сэктару Газа|акупаванага сэктару Газа]], на што Ізраіль адказваў [[Падразьдзяленьне 101|контратакамі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=YAd8efHdVzIC|адказны = Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts|выданьне = |месца = |выдавецтва = ABC-CLIO|год = 2008|том = |старонкі = 229|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-1-85109-842-2|наклад = }}&lt;/ref&gt;. У 1954 [[Армія абароны Ізраілю]] атрымала на ўзбраеньне аўтаматы [[Узі|Ўзі]].

На даручэньне ізраільскай дзяржавы археоляг і генэрал [[Ігаель Ядын]] выкупіў [[скруткі Мёртвага мора]]. Цяпер калекцыя захоўваецца ў [[Сьвятыня Кнігі|Сьвятыні Кнігі]] [[Ізраільскі музэй|Ізраільскага музэю]].

Урад Шарэта сышоў у адстаўку пасьля раскрыцьця [[Справа Лавона|справы Лавона]] спробы Ізраілю падарваць амэрыкана-эгіпецкія стасункі. Плян праваліўся, калі былі арыштаваныя агенты, якія закладалі бомбы ў месцах пражываньня амэрыканцаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2009|url = https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/lavon_eng.htm|загаловак = Lavon Affair|фармат = |назва праекту = Lexicon of Terms|выдавец = Knesset|дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Пасьля адстаўкі Машэ Шарэта ў крэсла прэм’ер-міністра вярнуўся Бэн-Гурыён.

=== 1955—1963: Бэн-Гурыён II ===
{{Асноўны артыкул|Суэцкі крызіс}}
У 1956 усё больш прасавецкі эгіпецкі прэзыдэнт Насэр абвясьціў пра нацыяналізацыю [[Суэцкі канал|Суэцкага каналу]] (уласнасьці Брытаніі з Францыяй), які для Эгіпту быў асноўнай крыніцай паступленьня валюты. Таксама Эгіпет блякаваў [[Акабская затока|Акабскую затоку]], перакрыўшы Ізраілю выхад у [[Чырвонае мора]]. Ізраіль падпісаў у [[Сэўр]]ы [[Сэўрскі пратакол|сакрэтны пратакол]] з Францыяй па каардынацыі вайсковых апэрацыяў супраць Эгіпту. Брытанія з Францыяй таемна пачалі падрыхтоўку апэрацыі яшчэ раней і чакалі падставы для акупацыі Суэцкага каналу.

[[Файл:Israeli troops in sinai war.jpg|значак|Ізраільскія войскі акопваюцца ля перавалу [[Мітла (перавал)|Мітла]], 31 кастрычніка 1956]]
29 кастрычніка ізраільскія войскі пад даводзтвам генэрала [[Машэ Даян]]а [[Апэрацыя «Кадэш»|атакавалі]] Эгіпет. 30 кастрычніка Вялікабрытанія і Францыя па папярэдняй дамоўленасьці заклікалі абодва бакі спыніць канфрантацыю і адысьці ад каналу, каб прапусьціць да яго брытанска-францускія сілы. Эгіпет чакана адмовіўся, і тады хаўрусьнікі 31 кастрычніка нанесьлі авіяўдары па эгіпецкіх ВПС. Да 5 лістапада ізраільцяне занялі [[Сынайскі паўвостраў|Сынай]], тады ж пачалося ангельска-францускае ўварваньне. У ААН СССР і ЗША разам асудзілі дзеяньні Ізраілю, Вялікабрытаніі ды Францыі, якія 7 лістапада вымушаныя былі спыніць апэрацыю.

На запыт Эгіпту ААН накіравала ў зону канфлікту 6000 [[Надзвычайныя сілы рэагаваньня ААН|міратворцаў]] з 10 дзяржаваў — першае выкарыстаньне міратворчых сілаў ААН у гісторыі. 15 лістапада была вызначаная граніца падзелу ізраільскіх і эгіпецкіх войскаў па Сінаі. Пасьля атрыманьня гарантыяў ад ЗША на досяг да Суэцкага каналу, свабоднага праходу Акабскай затокай і прадпрыняцьця Эгіптам мераў па спыненьні палестынскіх наездаў з Газы Ізраіль адышоў да Нэгеву&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2003|url = https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/unef1backgr2.html#three|загаловак = Ceasefire and withdrawal of foreign forces|фармат = |назва праекту = First United Nations Emergency Force
UNEF I (November 1956 — June 1967)|выдавец = United Nations Peacekeeping|дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. На практыцы Суэцкі канал застаўся закрытым ад ізраільскіх судзінаў. Канфлікт засьведчыў сканчэньне заходнеэўрапейскага панаваньня на Сярэднім Усходзе.

Насэр, перамогшы на палітычным полі, стаў пераможцам канфлікту, аднак ізраільскае войска пераканалася, што здольнае абысьціся без дапамогі брытанцаў ці французаў і можа захапіць Сынайскую паўвыспу за некалькі дзён. Ізраільскае палітычнае кіраўніцтва прыняло пад увагу, што абмежаванае ў часе правядзеньня вайсковых апэрацыяў, бо пасьля міжнароднага ціску Ізраіль будзе зьвязаны ў дзеяньнях.

У 1956 року дзьве [[Сучасны артадаксальны юдаізм|сучасныя артадаксальныя]] [[Рэлігійны сіянізм|сіянісцкія]] партыі, [[Мізрахі (палітычная партыя)|Мізрахі]] і [[Хапаэль ХаМізрахі]], аб’ядналіся ў [[Нацыянальная рэлігійная партыя (Ізраіль)|Нацыянальную рэлігійную партыю]]. Яна будзе ўваходзіць у кожны ізраільскі ўрад да 1992 року.

У 1959 — пачатку 1960-х узнавіліся канфлікты ўздоўж ізраільскай граніцы. Арабская ліга працягвала [[Байкот Ізраілю Арабскай лігай|эканамічны байкот]], ды яшчэ паўсталі спрэчкі што да водных правоў у басэйне ракі Ярдан. З савецкай падтрымкай арабскія дзяржавы, асабліва Эгіпет, працягвалі нарошчваць свае войскі. Асноўным пастаўцам вайсковай тэхнікі Ізраілю [[Ізраільска-францускія стасункі|была Францыя]].

[[Файл:1961-04-13 Tale Of Century - Eichmann Tried For War Crimes.ogv|значак|Амэрыканская кінахроніка суду над [[Адольф Айхман|Адольфам Айхманам]]]]
У траўні 1960 року [[Масад|ізраільская выведка]] выявіла ў [[Аргентына|Аргентыне]] [[Адольф Айхман|Адольфа Айхмана]], аднаго з кіраўнікоў нацысцкага Галакосту, пасьля чаго [[Выкраданьне Адольфа Айхмана|вывезла яго ў Ізраіль]]. На судовым працэсе ён быў прызнаны вінаватым і асуджаны на сьмерць. Ягонае павешаньне ў 1962 року стала адзіным сьмяротным прысудам у Ізраілі.

У 1962 [[Масад]] пачаў забойствы нямецкіх ракетных інжынэраў, якія працавалі над эгіпецкай ракетнай праграмай. Бэн-Гурыён асудзіў гэтыя дзеяньні, і кіраўнік Масаду Ісэр Харэль сышоў у адстаўку&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = |імя = |прозьвішча = |загаловак = Isser Harel|спасылка = https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1422449/Isser-Harel.html|выдавец = The Telegraph|дата публікацыі = 19 лютага 2003|дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;. У 1963 Бэн-Гурыён ізноў сышоў з-за справы Лавона, і новым лідэрам [[Мапаі]] ды прэм’ер-міністрам стаў [[Леві Эшколь]].

=== 1963—1969: Эшколь ===
{{Асноўны артыкул|Шасьцідзённая вайна}}
У 1963 [[Ігаель Ядын]] распачаў раскопкі [[Масада|Масады]]. У 1964 Эгіпет, Ярданія ды Сырыя стварылі аб’яднанае вайсковае камандаваньне. Ізраіль скончыў працы па правядзеньні [[Усеізраільскі водаправод|дзяржаўнага водаправоду]] з ракі Ярдан на поўдзень краіны, каб засяліць пустыню [[Нэгеў]]. Арабы паспрабавалі перанакіраваць рэчышча Ярдану, што прывяло да нарастаньня [[Вайна за ваду (Ярдан)|канфлікту]] між Ізраілем і Сырыяй&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html|загаловак = The Disaster of 1967|фармат = |назва праекту = Ofiice of King Hussein I|выдавец = |дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 1966 року Францыя, якая была асноўным пастаўцом Ізраілю ўзбраеньняў, сышла з [[Альжыр]]у, і [[Шарль дэ Голь]] спыніў вайсковы гандаль зь Ізраілем (не вярнуўшы грошы, заплачаныя за 50 самалётаў)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Jay Cristol.|імя = Jay|прозьвішча = Cristol|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 9 ліпеня 2002|url = https://historynewsnetwork.org/article/751|загаловак = When Did the U.S. and Israel Become Allies? (Hint: Trick Question)|фармат = |назва праекту = History News Network|выдавец = George Mason University|дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. 5 лютага 1966 ЗША ўсклалі на сябе выкананьне абавязкаў Францыі ды ФРН «дзеля падтрымкі вайсковай стабільнасьці» на Сярэднім Усходзе.

17 траўня 1967 Сырыя, Эгіпет і Ярданія вывелі войскі на ізраільскія граніцы, а Эгіпет перакрыў для ізраільскіх судзінаў [[Тыранскія пратокі]]. Насэр пад пагрозай поўнамаштабнай вайны запатрабаваў вываду зь Сінаю [[Надзвычайныя сілы ААН|Надзвычайных сілаў ААН]]. Сырыя, Эгіпет і Ярданія падпісала абарончыя дамовы з Іракам; вайсковую падтрымку Эгіпту выказаў таксама Альжыр.

Ізраіль палічыў блякаваньне Тыранскай пратокі [[casus belli]] і абвясьціў мабілізацыю запасьнікаў; была ўтвораная кааліцыя нацыянальнага адзінства; міністрам абароны быў прызначаны [[Машэ Даян]] (начальнік штаба падчас Сынайскай вайны).

[[Файл:Flickr - Government Press Office (GPO) - Defense Minister Moshe Dayan, Chief of staff Yitzhak Rabin, Gen. Rehavam Zeevi (R) And Gen. Narkis in the old city of Jerusalem.jpg|значак|зьлева|Генэрал [[Узі Наркіс]], міністар абароны [[Машэ Даян]], начальнік штаба [[Іцхак Рабін]] і генэрал [[Рэхавам Зэ’еві]] ў [[Старое места Ерусаліму|Старым месьце Ерусаліму]], 7 чэрвеня 1967]]
5 чэрвеня 1967 ізраільская авіяцыя [[Апэрацыя «Фокус»|апярэджвальнымі ўдарамі]] зьнішчыла сьпярша эгіпецкія ВПС, пазьней ярданскія і сырыйскія. Пасьля гэтага адзін за другім Эгіпет, Ярданія і Сырыя [[Шасьцідзённая вайна|былі разьбітыя]]. Да 11 чэрвеня ўсе бакі спынілі баявыя дзеяньні на заклік рэзалюцыяў Рады бясьпекі ААН №№235 і 236. Пад кантроль Ізраілю перайшлі [[Сынайскі паўвостраў]], [[Сэктар Газа]], [[Галанскія вышыні]] ды [[Заходні бераг]] ракі [[Ярдан]]. Жыхары [[Усходні Ерусалім|Ўсходняга Ерусаліму]] атрымалі дазвол на жыхарства і магчымасьць атрыманьня грамадзянства Ізраілю. [[Закон аб Ерусаліме|Анэксія Ерусаліму]] (як і анэксія Ярданіяй у 1948 року) не была прызнаная міжнародным правам.

Астатнія акупаваныя тэрыторыі засталіся пад вайсковым кіраваньнем. У 1981 року [[Закон аб Галанскіх вышынях|былі анэксаваныя]] Галанскія вышыні. З 1967 ЗША пачалі пастаўляць Ізраілю авіяцыю, а краіны сацыялістычнага блёку (апрача Румыніі) разарвалі зь Ізраілем дыпляматычныя стасункі. З-за антысэміцкіх чыстак рэшта [[Жыды ў Польшчы|польскіх жыдоў]] вымушаная была эміграваць на гістарычную радзіму.

Упершыню з часоў Брытанскага мандату жыды займелі магчымасьць наведваць [[Старое места (Ерусалім)|Старое места]] Ерусаліму і маліцца ля [[Сьцяна плачу|Заходняга муру]] (найсьвяцейшая мясьціна сучаснага юдаізму), бо Ярданія ў парушэньне мірных дамоваў 1949 року не дапускала туды жыдоў. У [[Геброн]]е жыды атрымалі доступ у [[Пячора патрыярхаў|Пячору патрыярхаў]] (другая паводле сьвятасьці мясьціна юдаізму) ўпершыню з XIV стагодзьдзя (дагэтуль маглі толькі маліцца пры ўваходзе)&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm|загаловак = Cave of the Patriarchs (Me’arat Hamachpelah)|фармат = |назва праекту = Chabad|выдавец = |дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = https://web.archive.org/web/20180816172344/https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm|дата копіі = 16 жніўня 2018|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. І трэцяя сьвятыня — [[Грабніца Ракелі]] ў [[Бэтлеем]]е — таксама стала адкрытай. Сынайскія нафтавыя палі зрабілі Ізраіль самадастатковым у забесьпячэньні энэргіяй.

У 1968 адукацыя стала абавязковай да 16-гадовага веку (была да 14).

У сакавіку 1968 року ізраільскія сілы атакавалі базу [[Фатах|палестынскага рушаньня]] ў [[Бітва за Карамэх|ярданскім Карамэху]] ў адказ на закладаньне палестынцамі мінаў на ізраільскіх дарогах. Зьнішчыўшы лягер, ізраільцяне адышлі зь нечакана вялікімі стратамі. Палестынцы, хоць таксама зазналі значную шкоду, назвалі яе перамогай, а Фатах і [[Арганізацыя вызваленьня Палестыны]] атрымалі вядомасьць у арабскім сьвеце. У пачатку 1969 паміж Эгіптам ды Ізраілем выбухнуў канфлікт на Суэцкім канале — «[[Вайна на зьнясіленьне]]».

=== 1969—1974: Мэір ===
{{Асноўны артыкул|Вайна на зьнясіленьне|Плян Роджэрса|Тэракт на мюнхэнскай Алімпіядзе|Вайна Суднага дня}}
У 1969 року Леві Эшколь сканаў на працоўным месцы ад разрыву сэрца, ягонае месца заняла [[Голда Мэір]], партыя якой набрала на [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 1969 году|выбарах]] рэкордны адсотак і займела 56 з 120 мандатаў. Мэір стала першай прэм’ер-міністаркай Ізраілю і першай жанчынай-кіраўніцай сучасных дзяржаваў Сярэдняга Ўсходу&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Michael Kort.|імя = Michael|прозьвішча = Kort|частка = |загаловак = The Handbook of the Middle East|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=0xAh8wbCqEUC&amp;pg=PT83|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Twenty-First Century Books|год = 2007|том = |старонкі = 83|старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-822-57143-8|наклад = }}&lt;/ref&gt;.

У сьнежні 1969 ізраільскія марскія камандасы вывелі з Шэрбурскай гавані ў Францыі [[Шэрбурскі праект|пяць ракетных катэраў]], набыцьцё якіх было аплачанае, аднак Францыя адмовілася іх паставіць. У ліпені 1970 ізраільцяне [[Апэрацыя Рымон 20|зьбілі пяць савецкіх зьнішчальнікаў]], якія ляцелі на дапамогу эгіпцянам у [[Вайна на зьнясіленьне|Вайне на зьнясіленьне]]. Пасьля інцыдэнту ЗША стала прыкладаць намаганьні да разьвязаньня сытуацыі, і ў жніўні 1970 бакі дамовіліся пра спыненьне вагню.

У [[Чорны верасень (Ярданія)|верасьні]] ярданскі кароль [[Хусэйн (кароль Ярданіі)|Хусэйн]] выгнаў з краіны [[Арганізацыя вызваленьня Палестыны|Арганізацыю вызваленьня Палестыны]]. 18 верасьня з мэтай дапамогі АВП у Ярданію ўвайшлі сырыйскія танкі. Ізраіль на просьбу ЗША падвёў свае войскі да сырыйскай граніцы, пасьля чаго Сырыя адступілася ад Ярданіі. Цэнтар дзейнасьці АВП перанёсься ў [[Лібан]], дзе палестынцы атрымалі аўтаномію паводле [[Каірскае пагадненьне (1969)|Каірскага пагадненьня 1969 року]]. Кантраляваная АВП тэрыторыя стала вядомая як «[[Палестынскія паўстанцы ў паўднёвым Лібане|зямля Фатаху]]».

Узмацненьне [[Сіяналёгія|савецкага антысэмітызму]] і энтузіязм пасьля перамогі 1967 року распачалі [[Алія з СССР (1970-я)|хвалю эміграцыі савецкіх жыдоў]] у Ізраіль. Пры выезьдзе яны мелі права забраць толькі два чамаданы. Большасьці жыдоў было [[Адмоўнік|адмоўлена ў выезьдзе]], сасланыя ў [[ГУЛаг|лягеры]] сталі называцца «вязьнямі Сіёну». У 1972 у ЗША быў дэпартаваны правадыр [[Жыдоўская мафія|жыдоўскай мафіі]] [[Мэер Ланскі]], які хаваўся ў Ізраілі.

На [[Летнія Алімпійскія гульні 1972 году|Мюнхэнскай алімпіядзе 1972 року]] палестынскія тэрарысты [[Мюнхэнская разаніна|забілі двух і ўзялі ў закладнікі дзевяцёх]] ізраільскіх спартоўцаў. Пры спробе выратаваньня нямецкімі спэцслужбамі загінулі ўсе закладнікі ды пяць з васьмі тэрарыстаў. Трох астатніх заходненямецкія ўлады вызвалілі праз восем тыдняў у абмен на закладнікаў сагнанага авіярэйсу [[Рэйс Lufthansa 615|Люфтганзы 615]]&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;&gt;{{Навіна|аўтар = Yael Greenfeter.|імя = Yael|прозьвішча = Greenfeter|загаловак = Israel in Shock as Munich Killers Freed|спасылка = https://www.haaretz.com/1.5134761|выдавец = Haaretz|дата публікацыі = 4 лістапада 2010|дата доступу = 16 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;. Тады Ізраіль распачаў [[Авіяналёт Ізраілю на Сырыю і Лібан (1972)|авіяўдары]], [[Апэрацыя «Гнеў Божы»|забойствы]] арганізатараў мюнхэнскай разаніны і [[Напад Ізраілю на Лібан (1973)|штурм штаб-кватэры АВП у Лібане]].

6 кастрычніка 1973 року (у юдэйскае [[Ём Кіпур|сьвята Выкупленьня]]), найсьвяцейшы дзень для юдэяў, сырыйскія і эгіпецкія войскі неспадзявана напалі на Ізраіль. Як СССР, так і ЗША заняліся пастаўкамі зброі сваім хаўрусьнікам. На Галанскіх вышынях рэшткі танкавых сілаў Ізраілю [[Даліна Сьлёз|здолелі адкінуць]] сырыйцаў, а на другім фронце ізраільскія войскі [[Бітва за Ісмаілію|перайшлі Суэцкі канал]] і падышлі на 100 кілямэтраў да [[Каір]]у, акружыўшы 3-ю эгіпецкую армію на Сынаі. У канфлікце загінулі амаль 3000 жыдоўскіх жаўнераў, абодва бакі панесьлі значныя эканамічныя страты, таму неўзабаве выказалі жаданьне пачаць перамовы. 18 студзеня 1974 року пры ўдзеле дзяржсакратара ЗША [[Генры Кісынджэр]]а [[Сілы ААН па назіраньні за разьмежаваньнем|пагадненьне пра сілы разьмежаваньня]] падпісаў Эгіпет, 31 траўня — Сырыя.

У выніку вайны Саудаўская Арабія разам з краінамі [[АПЭК]] [[Нафтавы крызіс 1973 году|увяла эмбарга на продаж нафты]] краінам, якія гандлявалі з Ізраілем. З-за значнага росту коштаў шматлікія краіны адмовіліся мець дачыненьні з Ізраілем, ён быў пазбаўлены права ўдзелу ў [[Азіяцкія гульні|Азіяцкіх гульнях]] ды іншых азіяцкіх спаборніцтвах.

У канцы 1973 року дзеля расьсьледаваньня прычынаў негатоўнасьці Ізраілю да вайны была створаная [[Камісія Аграната]], якая зьняла адказнасьць з ураду і ўсклала яе на [[Давід Элазар|кіраўніка штабу]] ды [[Элі Зэйра|кіраўніка вайсковай выведкі]]. Аднак з-за грамадзкай незадаволенасьці ўрадам [[Голда Мэір]] усё ж вымушаная была сысьці з пасады.

=== 1974—1977: Рабін I ===
{{Асноўны артыкул|Апэрацыя «Энтэбэ»}}
Пасьля Мэірынай адстаўкі выканаўцам абавязкаў прэм’ер-міністра стаў [[Іцхак Рабін]] (начальнік штаба ў Шасьцідзённай вайне). [[Сучасныя артадаксальны юдаізм|Артадаксальныя мадэрністы]] ([[Рэлігійны сіянізм|сіянісцкія]] прыхільнікі вучэньняў [[Абрагам Ісаак Кук|рабіна Кука]]) ўтварылі рух «[[Гуш Эмунім]]» і пачалі арганізацыю засяленьня [[Заходні бераг ракі Ярдан|Заходняга берагу]] і [[Сэктар Газа|Сэктару Газа]]. У лістападзе 1975 року Генэральная асамблея ААН прыняла [[Рэзалюцыя Генэральнай асамблеі ААН №3379|Рэзалюцыю 3379]], у якой назвала [[сіянізм]] формай [[расізм]]у. У сьнежні 1991 року гэтая рэзалюцыя была ануляваная Рэзалюцыяй №46/86.

У ліпені 1976 року [[Народны фронт вызваленьня Палестыны|палестынскія]] і [[Рэвалюцыйныя ячэйкі (ФРН)|нямецкія]] тэрарысты захапілі пасажырскі самалёт [[Air France|францускіх авіялініяў]] з 260 людзьмі на борце і сагналі яго ва Ўганду. Вызваліўшы нежыдоўскіх пасажыраў, тэрарысты пагражалі забіць рэшту (каля 100 жыдоў і францускі экіпаж, які адмовіўся сысьці). Іцхак Рабін загадаў правесьці [[Апэрацыя «Энтэбэ»|ратавальную апэрацыю]], і ўсе закладнікі былі вызваленыя&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-entebbe-rescue-operation|загаловак = Israel’s Wars &amp; Operations: The Entebbe Rescue Operation (July 4, 1976) |фармат = |назва праекту = Jewish virtual library|выдавец = American-Israeli Cooperative Enterprise|дата доступу = 17 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У 1976 Ізраіль {{Не перакладзена|Добры плот|адкрыў граніцу|he|הגדר הטובה}} для паўднёвых лібанцаў, каб даць ім магчымасьць працаваць у Ізраілі ў той час, як у Лібане працягвалася [[Грамадзянская вайна ў Лібане|грамадзянская вайна]].

У красавіку 1977 року Рабін сышоў у адстаўку пасьля таго, як стала вядома, што ягоная [[Лея Рабін|жонка]] валодае даляравым рахункам у ЗША (што ў той час было забаронена), адкрытым у той час, калі Рабін быў амбасадарам Ізраілю. Выканаўцам абавязкаў прэм’ер-міністра стаў [[Шымон Пэрэс]].

=== 1977—1983: Бэгін ===
{{Асноўны артыкул|Кэмп-Дэвідзкія пагадненьні|Апэрацыя «Літані»|Лібанская вайна (1982)}}
На [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 1977 году|выбарах 1977 року]] партыя [[Мэнахем Бэгін|Мэнахема Бэгіна]] — «[[Лікуд]]» — сэнсацыйна атрымала 43 месцы ў [[Кнэсэт|Кнэсэце]], у той час як лейбарысты атрымалі 32 мандаты. Упершыню ў гісторыі дзяржавы ўрад быў сфармаваны ня левымі палітыкамі. Посьпех правых быў абумоўлены падтрымкай [[Мізрахі|мізрахаў]], незадаволеных дыскрымінацыяй. Мэнахем Бэгін перацягнуў на свой бок таленавітых актывістаў, сярод якіх былі мараканскі жыд [[Давід Леві]] й іранскі жыд [[Машэ Кацаў]]. Да таго ж мноства лейбарыстаў на знак пратэсту супраць выпадкаў высокапастаўленай карупцыі прагаласавалі за [[Дэмакратычны рух за зьмены]] (15 мандатаў), які ўтварыў з Бэгінам урадавую кааліцыю.

Лібэралізацыя эканомікі спрычыніла [[Гіпэрінфляцыя|гіпэрінфляцыю]], аднак дазволіла дзяржаве атрымліваць фінансавую дапамогу ад ЗША. Бэгін актыўна падтрымліваў палітыку «[[Гуш Эмунім]]а» па засяленьні [[Заходні бераг|Заходняга берагу]], надаючы дзяржаўную дапамогу пасяленьням на акупаваных тэрыторыях.

У лістападзе 1977 эгіпецкі прэзыдэнт [[Анвар Садат]] спыніў 30-гадовую варожасьць між суседзямі, наведаўшы на запрашэньне Бэгіна Ерусалім, дзе выступіў з прамовай у Кнэсэце. Візыт стаў паваротным пунктам у стасунках, Садат прызнаў права Ізраілю на існаваньне, а 350 вэтэранаў [[Вайна Суднага дня|вайны Суднага дня]] стварылі [[Шалом ахшаў|Рух за мір]].

У сакавіку 1978 адзінаццаць узброеных лібанскіх палестынцаў прыплылі ў Ізраіль і [[Разаніна на Прыбярэжнай шашы|захапілі аўтобус]] зь сем’ямі, забіўшы 38 чалавек, сярод якіх 13 дзяцей. Праз тры дні ізраільскія войскі распачалі [[Апэрацыя «Літані»|ўварваньне ў Лібан]]. Пасьля прыняцьця [[Рэзалюцыя Рады бясьпекі ААН №425|Рэзалюцыі Рады бясьпекі ААН]] па вывадзе ізраільскіх войскаў і стварэньні [[Пераходныя сілы ААН у Лібане|пераходнага кантынгенту ААН]] Ізраіль спыніў баявыя дзеяньні.
[[Файл:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|значак|зьлева|[[Мэнахем Бэгін]], [[Джымі Картэр]] і [[Анвар Садат]] на падпісаньні [[Кэмп-Дэвідзкія пагадненьні|Кэмп-Дэвідзкіх пагадненьняў]]]]

У верасьні 1978 прэзыдэнт ЗША [[Джымі Картэр]] запрасіў прэзыдэнта Эгіпту і прэм’ер-міністра Ізраілю на сустрэчу ў [[Кэмп Дэвід]], дзе 11 верасьня былі абумоўленыя [[Кэмп-Дэвідзкія пагадненьні|агульныя прынцыпы]] міру між Ізраілем і Эгіптам і ўсеагульнага міру на Сярэднім Усходзе. Пагадненьні ўсталёўвалі прынцыпы перамоваў між Ізраілем і арабскімі дзяржавамі, а таксама правілы пераходнага рэжыму да поўнай палестынскай аўтаноміі на Заходнім беразе і ў сэктары Газа. 26 сакавіка 1979 Бэгін і Садат падпісалі пагадненьні ў прысутнасьці Картэра. У 1982 року паводле дамоўленасьцяў Ізраіль вярнуў Эгіпту Сынайскі паўвостраў, а ў 1989 — [[Таба (Эгіпет)|Табу]]. [[Арабская ліга]] ў адказ на дзеяньні Эгіпту выключыла яго са свайго складу і перанесла штаб-кватэру з [[Каір]]у ў [[Туніс]]. У 1981 року [[Эгіпецкі ісламскі джыхад|ісламскія фундамэнталісты]] забілі Садата.

У 1979 року пасьля [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі]] каля 40 000 [[Пэрскія жыды|іранскіх жыдоў]] імігравалі ў Ізраіль. 30 чэрвеня 1981 [[Вайскова-паветраныя сілы Ізраілю|ізраільскія ВПС]] [[Апэрацыя «Опэра»|зьнішчылі ядзерны рэактар «Асірак»]], які Францыя будавала ў Іраку. У канцы году новы ўрад [[Закон аб Галанскіх вышынях|анэксаваў Галанскія вышыні]].

У чэрвені 1982 пасьля спробы забойства ізраільскага амбасадара ў Вялікабрытаніі [[Шлома Аргоў|Шломы Аргова]] Ізраіль распачаў [[Лібанская вайна (1982)|уварваньне]] з мэтай выбіць [[Арганізацыя вызваленьня Палестыны|Арганізацыю вызваленьня Палестыны]] (АВП) з [[Паўднёвы Лібан|паўднёвага Лібану]], адкуль [[Палестынскія паўстанцы ў Паўднёвым Лібане|палестынцы]] наносілі ракетныя ўдары па паўночных абшарах Ізраілю. Адзіны раз у сваёй гісторыі Ізраіль акупаваў сталіцу арабскай дзяржавы — [[Бэйрут]]. Некаторыя [[Шыіты|шыіцкія]] і [[Мараніты|хрысьціянскія]] паўднёвыя лібанцы віталі ізраільцянаў, аднак паступова незадаволенасьць акупацыяй нарастала, і [[Амаль (рух)|шыіты]] пачалі пакрысе [[Муса аль-Садр|радыкалізавацца]] пад іранскім уплывам&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Laura Zittrain Eisenberg.|імя = Laura Zittrain|прозьвішча = Eisenberg|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 2 верасьня 2000|url = http://www.rubincenter.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/|загаловак = Do Good Fences Make Good Neighbors?: Israel and Lebanon after the Withdrawal|фармат = |назва праекту = Middle East Review of International Affairs|выдавец = Global Research in International Affairs (GLORIA) Center|дата доступу = 17 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У Ізраілі незадаволенасьць вайной пачала расьці з прычыны пастаянных ахвяраў сярод ізраільскіх жаўнераў і мірных лібанскіх грамадзянаў.

У жніўні 1982 року АВП перайшла зь Лібану ў [[Туніс]]. На арганізаваных Ізраілем выбарах быў абраны новы прэзыдэнт Лібану [[Башыр Джымаіль]], які пагадзіўся прызнаць Ізраіль і падпісаць мірную дамову. Аднак ён быў забіты яшчэ да падпісаньня, а празь некалькі дзён [[Катаіб|фалянгісцкія]] хрысьціянскія сілы [[Эліе Хабэйка|Эліе Хабэйкі]] ўчынілі [[Разаніна ў Сабры і Шаціле|масавае забойства]] насельнікаў палестынскіх лягероў уцекачоў у Сабры і [[Шаціла|Шаціле]]. Гвалт выклікаў найвялікшую [[Антываенны рух|хвалю абурэньня]] ў Ізраілі — на вуліцы Тэль-Авіву пратэставаць супраць вайны выйшлі 400 000 чалавек (амаль 10% жыхароў). У 1983 року [[Камісія Кагана|грамадзкае рассьледаваньне]] высьветліла асабістую датычнасьць да разаніны міністра абароны Ізраілю Арыеля Шарона&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = |імя = |прозьвішча = |загаловак = Belgium opens way for Sharon trial|спасылка = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2662635.stm|выдавец = BBC News|дата публікацыі = 15 студзеня 2003|дата доступу = 17 жніўня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt; і рэкамэндавала зьняць яго з пасады (што не забараняла яму займаць будзь-які іншы пост). 17 траўня 1983 Ізраіль і Лібан [[Ізраільска-лібанскае мірнае пагадненьне (1983)|падпісалі мірную дамову]], распачаўшы паэтапны вывад ізраільскіх войскаў, які скончыўся ў траўні 2000 року.

=== 1983—1992: Шамір I; Пэрэс I; Шамір II ===
{{Асноўны артыкул|Канфлікт у Паўднёвым Лібане (1985—2000)|Першая інтыфада|Вайна ў Пэрсыдзкім заліве}}
[[Файл:Flickr - Government Press Office (GPO) - Patriot missiles being launched to intercept an Iraqi Scud missile.jpg|значак|Ракеты «[[MIM-104 Patriot|Патрыёт]]», запушчаныя на перахоп ірацкіх «[[Р-17|Скадаў]]» над [[Тэль-Авіў|Тэль-Авівам]] у часе [[Вайна ў Пэрсыдзкім заліве|Затокавай вайны]]]]
У верасьні 1983 Бэгін сышоў у адстаўку, і яго на пасадзе прэм’ера замяніў [[Іцхак Шамір]]. Пасьля [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 1984 году|выбараў 1984 року]] пасаду прэм’ер-міністра па два гады займалі лідэры двух найбольш удалых партыяў — [[Шымон Пэрэс]] (1984—1986) ды Іцхак Шамір (1986—1988).

У 1984, падчас [[Голад у Этыёпіі (1983—1985)|голаду]] ў [[Этыёпія|Этыёпіі]], 8000 [[Бэта Ісраэль|этыёпскіх жыдоў]] былі [[Апэрацыя «Майсей»|таемна вывезеныя]] ў Ізраіль. У чэрвені 1985 Ізраіль вывеў зь Лібану большасьць сваіх войскаў. З гэтай пары стаў узмацняцца новы вораг Арміі абароны Ізраілю — [[Шыіцкі іслам|шыіцкая]] арганізацыя [[Хезбала]].

У ліпені 1985 року інфляцыя ў Ізраілі дасягнула гадавога паказьніку 480% — найвялікшага ў той час. Пэрэс увёў [[Плян стабілізацыі эканомікі Ізраілю (1985)|кантроль цэнаўтварэньня]] і зьнізіў урадавыя выдаткі, здолеўшы спыніць інфляцыю. Была праведзеная замена [[Стары ізраільскі шэкель|валюты]] на [[новы ізраільскі шэкель|новы шэкель]] у суадносінах 1000:1.

У кастрычніку 1985 у адказ на палестынскія тэракты на Кіпры Ізраіль [[Апэрацыя «Драўляная нага»|бамбануў]] штаб-кватэру АВП у Тунісе. У 1987 року выбухнула [[Першая інтыфада|першая палестынская інтыфада]] (паўстаньне), якая, нягледзячы на спробы здушэньня, цягнулася да [[Мадрыдзкая канфэрэнцыя (1991)|Мадрыдзкай канфэрэнцыі]] 1991 року.

У верасьні 1988 року Ізраіль стаў восьмай дзяржавай сьвету, якая самастойна вывела на арбіту [[Афэк (спадарожнік)|штучны спадарожнік Зямлі]].

У 1990 року [[Савецкі Саюз]] нарэшце дазволіў жыдам выезд з краіны. Цягам некалькіх гадоў у Ізраіль [[Алія з Садружнасьці незалежных дзяржаваў|эмігравалі каля мільёну]] жыхароў постсавецкай прасторы.

У жніўні 1990 [[Ірак]] [[Вайна ў Пэрсыдзкім заліве|напаў на Кувэйт]], абарону якога распачала міжнародная кааліцыя на чале з ЗША. На тэрыторыі Ізраілю былі разьмешчаныя амэрыканскія і нідэрляндзкія комплексы «[[Патрыёт (проціракетны комплекс)|Патрыёт]]» супраць абстрэлаў ірацкімі «[[Скад (ракета)|Скадамі]]». У траўні 1991 на працягу 36 гадзінаў у Ізраіль былі [[Operation Solomon|таемна вывезеныя]] яшчэ 15 000 [[Бэта Ісраэль|этыёпскіх жыдоў]].

=== 1992—1996: Рабін II; Пэрэс II ===
{{Асноўны артыкул|Пагадненьні ў Осьлё|Забойства Іцхака Рабіна}}
На [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 1992 году|выбарах 1992 року]] 44 мандаты атрымала [[Працоўная партыя (Ізраіль)|Працоўная партыя]] [[Іцхак Рабін|Іцхака Рабіна]], які абяцаў дабівацца міра і ня йсьці ні на якія перамовы з [[Арганізацыя вызваленьня Палестыны|АВП]].

[[Файл:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|значак|[[Іцхак Рабін]], [[Біл Клінтан]] і [[Ясір Арафат]] на цырымоніі падпісаньня [[Пагадненьні ў Осьлё|Осьлёўскіх пагадненьняў]] у [[Белы дом|Белым доме]] 13 верасьня 1993]]
25 ліпеня 1993 року Ізраіль распачаў [[Апэрацыя «Accountability»|тыднёвую апэрацыю ў Лібане]] па наступе на пазыцыі [[Хезбала|Хезбалы]]. 13 верасьня 1993 Ізраіль і АВП падпісалі ў [[Белы дом|Белым доме]] [[Пагадненьні ў Осьлё|Дэклярацыю аб прынцыпах]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html |копія = https://web.archive.org/web/20170302173924/http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html |дата копіі = 2 сакавіка 2017 |загаловак = Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements |фармат = |назва праекту = Jewish Virtual Library |выдавец = |дата доступу = 23 кастрычніка 2018 |мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, якая абумоўлівала перадачу ўлады пераходнай [[Палестынская аўтаномія|Палестынскай аўтаноміі]] — як папярэдніка стварэньня Палестынскай дзяржавы — у абмен на ўзаемнае прызнаньне. Датай канчатковага набыцьця статусу Заходнім берагам і сэктарам Газа быў вызначаны травень 1999 року.

У лютым 1994 [[Барух Гальдштэйн]] [[Разаніна ў Пячоры патрыярхаў|забіў 29 ды параніў 125]] палестынцаў у [[Пячора патрыярхаў|Пячоры патрыярхаў]] ([[Гэброн]]).

У траўні 1994 року Ізраіль і АВП падпісалі [[Газа-Ерыхонскае пагадненьне]], а ў жніўні пачалі працэс перадачы ўлады ад Ізраілю палестынцам. 28 верасьня прэм’ер-міністар Ізраілю Іцхак Рабін і старшыня АВП Ясір Арафат падпісалі ў Вашынгтоне наступнае пагадненьне пра Заходні бераг і сэктар Газа, якое дазволіла вярхушцы АВП увайсьці на акупаваныя тэрыторыі і прадаставіла палестынцам аўтаномію. Наўзамен палестынцы абавязваліся ўстрымацца ад тэрору і зьмянілі [[Палестынскі нацыянальны дагавор]], які заклікаў да выгнаньня ўсіх жыдоў, што прыбылі пасьля 1917 року, ды да зьнішчэньня Ізраілю&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/plocha.htm|title=PLO Covenant (Charter) 1968|website=www.mideastweb.org}}&lt;/ref&gt;.

«[[Рух ісламскага супраціву]]» ды іншыя арабскія групоўкі адрынулі пагадненьні, зладзіўшы ў Ізраілі шэраг тэрактаў з удзелам сьмяротнікаў. Каб папярэдзіць напады, Рабін пачаў будаўніцтва [[Бар’ер між Ізраілем і сэктарам Газа|бар’еру]] вакол Газы. Тым часам у Ізраілі з-за адасабленьня «палестынскіх тэрыторыяў» стаў адчувацца недахоп працоўнай сілы, асабліва ў будаўнічай галіне, і кампаніі пачалі наймаць работнікаў зь [[Філіпіны|Філіпінаў]], [[Тайлянд]]у, [[Кітай|Кітаю]], [[Румынія|Румыніі]]; у дадатак павялічылася нелегальная іміграцыя афрыканцаў.

4 лістапада 1995 скрайне правы рэлігійны сіяніст [[Ігал Амір]] [[Забойства Іцхака Рабіна|забіў прэм’ера]]. У красавіку 1996 Ізраіль пачаў [[Апэрацыя «Гронкі гневу»|апэрацыю ў паўднёвым Лібане]] ў адказ на ракетныя ўдары Хезбалы па прыгранічных населеных пунктах Ізраілю.

=== 1996—2001: Нэтаньяху I; Барак ===
{{Асноўны артыкул|Кэмп-Дэвідзкі саміт (2000)}}
На [[Выбары ў Ізраілі 1996 году|першых наўпроставых выбарах прэм’ер-міністра]] ў траўні 1996 перамогу атрымаў лідэр [[Лікуд]]у [[Біньямін Нэтаньяху]]. Нягледзячы на ягоную нязгоду з [[Осьлёўскія пагадненьні|Осьлёўскімі пагадненьнямі]], мірны працэс за ягоным кіраўніцтвам працягнуўся, хоць і значна запаволіўся.

У верасьні 1996 пачаліся забурэньні палестынцаў супраць будаўніцтва выхаду з [[Тунэль Сьцяны плачу|тунэлю Сьцяны плачу]], у выніку якіх загінулі каля 80 чалавек&lt;ref&gt;{{Навіна |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/548443.stm |title=Mayor halts Temple Mount dig |publisher=BBC News |accessdate=5 May 2009 | date=3 December 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15349.html |title=Palestinian Authority |publisher=Jewish Virtual Library}}&lt;/ref&gt;.

На [[Выбары ў Ізраілі 1999 году|выбарах у ліпені 1999 року]] кіраўніком дзяржавы быў абраны [[Эгуд Барак]] з Працоўнай партыі.

25 траўня 2000 апошнія ізраільскія сілы выйшлі з паўднёвага Лібану, а зь імі сышлі некалькі тысячаў чальцоў [[Армія Паўднёвага Лібану|арміі Паўднёвага Лібану]] зь сем’ямі. Увосені [[Кэмп-Дэвідзкі саміт 2000 году|ў Кэмп Дэвідзе адбыліся перамовы]] па дасягненьні канчатковага рашэньня ў ізраільска-палестынскім канфлікце. Эгуд Барак прапанаваў прыняць большасьць патрабаваньняў палестынскага боку па тэрыторыі і перадачы ўлады, у тым ліку арабскія часткі ўсходняга Ерусаліму; аднак Арафат спыніў перамовы бяз контрапрапановаў&lt;ref&gt;[http://www.iris.org.il/camp_david2.htm Israeli Proposal to Palestinians and Syria] Information Regarding Israel’s Security (IRIS)&lt;/ref&gt;.

Пасьля таго, як лідэр ізраільскай апазыцыі [[Арыель Шарон]] наведаў [[Храмавая гара|кампаўнд Аль Аксы]], наступнага дню палестынцы пачалі [[Другая інтыфада|інтыфаду]]. У кастрычніку яны зьнішчылі [[Грабніца Язэпа|грабніцу Язэпа]], юдэйскую сьвятыню ў [[Наблус]]е.

Пасьля [[Выбары прэм’ер-міністра ў Ізраілі (2001)|выбараў 2001 року]], на якіх перамог Арыель Шарон, сыстэма наўпроставых выбараў прэм’ер-міністра была скасаваная.

=== 2001—2006: Шарон ===
{{Асноўны артыкул|Другая інтыфада|Ізраільскі разьмежавальны мур|Плян аднабаковага разьмежаваньня}}
[[Файл:Westbank barrier.png|значак|upright|[[Ізраільскі разьмежавальны мур]] пабудаваны (чырвоным), у будаўніцтве (ружовы) і прапанаваны (белы), {{паводле стану на|2011|6|нр=так}}]]
Правал мірнага працэсу, узрастаньне палестынскага тэрарызму і спарадычныя атакі [[Хэзбала|Хэзбалы]] зь Лібану схілілі грамадзкую і палітычную думку ў Ізраілі да разуменьня немагчымасьці мірнага супрацоўніцтва з Палестынскай аўтаноміяй. Большасьць пераканалася, што палестынцы разглядалі мірнае пагадненьне як часовую меру&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |імя = Efraim|прозьвішча = Karsh|частка = |загаловак = Islamic Imperialism: A History|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=LmZP3mixescC&amp;pg=PA181|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Yale University Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-0-300-12263-3|наклад = }}&lt;/ref&gt;. У адказ на хвалю атакаў тэрарыстаў-сьмяротнікаў, кульмінацыяй якіх стала «[[Пэсахавая разаніна]]» Ізраіль у сакавіку 2002 распачаў [[Апэрацыя «Абарончы шчыт»|апэрацыю «Абарончая тарча»]], а Шарон пачаў ўзьвядзеньне [[Ізраільскі разьдзяляльны мур|муру]] вакол Заходняга берагу. Прыблізна ў гэты ж час ізраільскае места [[Сдэрот]] ды іншыя паселішчы ля Газы патрапілі пад ракетныя і артылерыйскія абстрэлы з Газы.

З-за эканамічнага крызісу ў Лацінскай Амэрыцы тысячы жыдоў зьехалі адтуль у Ізраіль. У 2004 дазвол на пастаяннае пражываньне ў Ізраілі атрымалі [[Чорныя ізраільцяне|афрыканскія чорныя жыды]], якія пачалі прыбываць у Ізраіль яшчэ 25 гадоў таму, але не прызнаваліся дзяржавай жыдамі і таму не атрымлівалі грамадзянства. З 2004 яны падпадаюць пад дзеяньне [[Закон аб вяртаньні (Ізраіль)|Закону аб вяртаньні]].

У траўні 2004 Ізраіль распачаў [[Апэрацыя «Вясёлка»|апэрацыю «Вясёлка»]] ў паўднёвай Газе, каб стварыць бясьпечнейшыя ўмовы для жаўнераў ААІ ўздоўж [[Філядэльфійскі калідор|Філядэльфійскага калідору]]. 30 верасьня 2004 ў [[Апэрацыя «Дні каяньня»|апэрацыі «Дні каяньня»]] ў паўночнай Газе Ізраіль зьнішчыў месцы запускаў палестынскіх ракетаў. У 2005 усе ізраільскія паселішчы ў Газе былі эвакуяваныя (у тым ліку мусова) ў рамках [[Плян аднабаковага разьмежаваньня|адмежаваньня Ізраілю ад паласы Газа]], завершанага 12 верасьня 2005. Празь дзесяць дзён з паўночнага Заходняга берагу былі выведзеныя і вайсковыя адзінкі.

На [[Парлямэнцкія выбары ў Палестыне (2006)|першых і адзіных вольных выбарах]] у [[Палестынская заканадаўчая рада|Палестынскі парлямэнт]] перамогу атрымаў «Рух ісламскага супраціву», лідары якога адрынулі ўсе заключаныя зь Ізраілем пагадненьні, адмовіліся прызнаць ягонае права на існаваньне і спыняць далейшы тэрор. Пасьля гэтага статус Газы апынуўся ў падвешаным стане: Ізраіль ня меў сухапутных войскаў, хоць працягваў кантраляваць паветраную і марскую прастору; Эгіпет на падставе сьцьверджаньня пра працяг акупацыі адмовіўся адчыняць памежныя пераходы на граніцы з Газай, хоць меў такое права&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = Elizabeth Samson.|загаловак = Is Gaza Occupied? Redefining the Legal Status of Gaza|арыгінал = |спасылка = https://besacenter.org/wp-content/uploads/2009/11/MSPS83.pdf|адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = Mideast Security and Policy Studies|тып = |месца = |выдавецтва = The Begin-Sadat Center for Strategic Studies. Bar-Ilan University|год = студзень 2010|выпуск = |том = |нумар = 83|старонкі = |issn = 0793-1042|мова = en|дата доступу = 22 верасьня 2018}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2006 [[Арыель Шарон]] перанёс некалькі [[Унутрымазгавое кровазьліцьцё|гемарагічных удараў]], і абавязкі прэм’ер-міністра перайшлі да [[Эхуд Ольмэрт|Эхуда Ольмэрта]].

=== 2006—2009: Ольмэрт ===
{{Асноўны артыкул|Краіна стартапаў|Лібанская вайна (2006)|Вайна ў Сэктары Газа (2008—2009)}}
Пасьля перамогі на [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 2006 году|выбарах 2006 року]] партыі «[[Кадыма]]» ейны лідэр [[Эхуд Ольмэрт]] стаў прэм’ер-міністрам.

14 сакавіка Ізраіль правёў [[Апэрацыя «Дастаўка тавараў дадому»|апэрацыю]] ў турме Палестынскай аўтаноміі ў [[Ерыхон]]е па захопе [[Ахмад Саадат|Ахмада Саадата]] і некалькіх вязьняў турмы, якія ў 2001 забілі ізраільскага палітыка [[Рэхавам Зэеві]]. Апэрацыя была праведзеная на тле намераў новаабранага ўраду «[[Рух ісламскага супраціву|Руху ісламскага супраціву]]» вызваліць гэтых вязьняў. 25 чэрвеня 2006 сілы «Руху ісламскага супраціву» перасяклі граніцу з Газы і захапілі ізраільскага танкіста [[Гілад Шаліт|Гілада Шаліта]], з-за чаго разгарэўся [[Апэрацыя «Летнія дажджы»|новы канфлікт]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = |імя = |прозьвішча = |загаловак = In pictures: Gaza crisis|спасылка = http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/5142376.stm|выдавец = BBC News|дата публікацыі = 3 ліпеня 2006|дата доступу = 27 верасьня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Idf back from lebanon (temp).jpg|значак|зьлева|Жаўнеры «[[Нахаль (брыгада)|Нахалю]]» вяртаюцца з [[Лібанска-ізраільскі канфлікт 2006 году|Лібанскай вайны]]]]

12 ліпеня Хэзбала [[Інцыдэнт у Здарыт-Шэтула|атакавала зь Лібану]], абстраляўшы ізраільскія месты і забіўшы двух пагранічнікаў. Пасьля гэтага Ізраіль распачаў [[Лібанска-ізраільскі канфлікт 2006 году|другую Лібанскую вайну]]. У выніку Хэзбала вывела свае сілы з Паўднёвага Лібану.

У чэрвені 2007 ў ходзе [[Бітва за Газу (2007)|бітвы за Газу]] «Рух ісламскага супраціву» авалодаў [[Паласа Газы|Паласой Газы]]&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{Навіна|аўтар = Ian Black, Mark Tran|імя = |прозьвішча = |загаловак = Hamas takes control of Gaza|спасылка = https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4|выдавец = Guardian|дата публікацыі = 15 чэрвеня 2007|дата доступу = 27 верасьня 2018|мова = en|копія = |дата копіі = }}&lt;/ref&gt; ды замяніў на дзяржаўных пасадах прадстаўнікоў Фатаху сваімі&lt;ref name=&quot;intern_fight_p14-15&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = Fred Abrahams, Human Rights Watch|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Internal Fight: Palestinian Abuses in Gaza and the West Bank|арыгінал = |спасылка = https://www.hrw.org/report/2008/07/29/internal-fight/palestinian-abuses-gaza-and-west-bank|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Human Rights Watch|год = 2008|том = |старонкі = 14—15|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. У адказ Эгіпет ды Ізраіль увялі частковую [[Блякада Сэктару Газа|блякаду]]. 6 верасьня ізраільскія ВПС [[Апэрацыя «Нестандартнае мысьленьне»|зьнішчылі]] ядзерны рэактар у Сырыі. 28 лютага 2008 Ізраіль распачаў [[Апэрацыя «Гарачая зіма»|вайсковую кампанію]] ў Газе ў адказ на пастаянныя абстрэлы ракетамі «[[Касам (ракета)|Касам]]».

30 ліпеня Ольмэрт адмовіўся ад пасады ў выніку расьсьледаваньня карупцыі. З 27 сьнежня 2008 па 18 студзеня 2009 Ізраіль правёў у Паласе Газа апэрацыю «[[Апэрацыя «Літое волава»|Літое волава]]» ў адказ на ракетныя ўдары, пасьля чаго колькасьць атакаў «Руху ісламскага супраціву» зьменшылася.

=== З 2009: Нэтаньяху II ===
{{Асноўны артыкул|Пратэсты ў Ізраілі (2011)|Тамар (газавае радовішча)|Апэрацыя «Хмарны слуп»|Апэрацыя «Непарушная скала»}}
На [[Парлямэнцкія выбары ў Ізраілі 2009 году|выбарах 2009 року]] магчымасьць сфармаваць урад атрымалі правыя, лідэр якіх [[Бэньямін Нэтаньягу]] стаў прэм’ер-міністрам.

31 траўня 2010 року група замежнікаў [[Наезд на флятылію Газы|спрабавала прарваць]] марскую [[Блякада сэктару Газа|блякаду Газы]] ў Міжземным моры. У выніку сутычкі зь ізраільскім флётам былі забітыя 9 туркаў. У 2011 року Ізраіль дзеля абароны ад ракетных абстрэлаў цывільнага насельніцтва запусьціў на поўдні краіны і ўздоўж граніцы з Газай сыстэму проціпаветранай абароны «[[Жалезны купал]]»&lt;ref name=&quot;atSpecs&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.army-technology.com/projects/irondomeairdefencemi/|загаловак = Iron Dome Air Defence Missile System|фармат = |назва праекту = Army technology|выдавец = |дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2011 року Ізраіль абмяняў 1027 палестынскіх і арабскіх вязьняў на выкрадзенага «Рухам ісламскага супраціву» жаўнера [[Гілад Шаліт|Гілада Шаліта]]. У сакавіку 2012 Генэральны сакратар [[Камітэты народнага супраціву|Камітэтаў народнага супраціву]] Зугір аль-Каісі, і яшчэ тры палестынцы былі забітыя [[Кропкавая ліквідацыя (Ізраіль)|кропкавымі ўдарамі]] ізраільскага войска ў Газе&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Nidal al-Mughrabi.|імя = Nidal|прозьвішча = al-Mughrabi|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 9 сакавіка 2012|url = https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza/israel-kills-palestinian-militants-in-gaza-strike-idUSBRE8280W820120309|загаловак = Israel kills 10 Palestinian militants in Gaza strikes|фармат = |назва праекту = World News|выдавец = Reuters|дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 10 сакавіка 2012|url = https://www.bbc.com/news/world-middle-east-17319054|загаловак = Israel launches deadly air strikes on Gaza|фармат = |назва праекту = BBC News|выдавец = BBC|дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. У адказ палестынскія баевікі [[Ісламскі джыхад у Палестыне|Ісламскага джыхаду]] і Камітэтаў народнага супраціву распачалі [[Сутыкненьні між Ізраілем і сэктарам Газа (2012)|ракетныя абстрэлы паўднёвага Ізраілю]].

У лістападзе 2012 Ізраіль пачаў [[Апэрацыя «Хмарны слуп»|апэрацыю ў Газе]] ў адказ на чарговыя абстрэлы паўднёваізраільскіх местаў, забіўшы кіраўніка вайсковага крыла «Руху ісламскага супраціву» [[Ахмэд Джабары|Ахмэда Джабары]] ды зьнішчыўшы авіяўдарамі 20 падземных пляцовак для запуску ракет дальняга дзеяньня.

У ліпені 2013 Ізраіль у якасьці «жэсту добрай волі» вызваліў 104 палестынскіх вязьняў, сярод якіх былі тэрарысты&lt;ref name=&quot;Wash Post 2013-07-28&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = William Booth.|імя = William|прозьвішча = Booth|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 28 ліпеня 2013|url = https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/israel-to-free-104-palestinian-prisoners/2013/07/28/390ad8d2-f7a3-11e2-a954-358d90d5d72d_story.html|загаловак = Mideast peace talks set to begin after Israel agrees to free 104 Palestinian prisoners|выдавец = [[The Washington Post]]|дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = Isabel Kershner|імя = Isabel|прозьвішча = Kershner|загаловак = Timing of Israeli Housing Plans May Be Part of a Political Calculation|спасылка = https://www.nytimes.com/2013/08/13/world/middleeast/israel-names-palestinian-prisoners-to-be-released.html?pagewanted=all&amp;_r=2&amp;|выдавец = [[The New York Times]]|дата публікацыі = 12 жніўня 2013|дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;. Распачаліся мірныя перамовы, якія, аднак, у красавіку 2014 спыніліся пасьля таго, як «[[Рух ісламскага супраціву]]» і «[[Рух за народнае вызваленьне Палестыны]]» ўтварылі кааліцыйны ўрад&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Attila Somfalvi.|імя = Attila|прозьвішча = Somfalvi|дата публікацыі = 24 красавіка 2014|url = https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4513046,00.html|загаловак = Sanctions and suspended talks — Israel responds to Palestinian reconciliation|назва праекту = Ynet News|выдавец = |дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

8 ліпеня 2014 у адказ на павелічэньне ракетных удараў «Руху ісламскага супраціву» пачалася [[Апэрацыя «Непарушная скала»|чарговая ізраільская апэрацыя]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар = Steven Erlanger, Isabel Kershner|загаловак = Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises|спасылка = https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html|выдавец = The New York Times|дата публікацыі = 8 ліпеня 2014|дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;, у часе якой былі разбураныя падземныя тунэлі баевікоў на мяжы з сэктарам Газа&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар =|загаловак = Gaza conflict: Israel and Palestinians agree long-term truce|спасылка = https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28939350|выдавец = BBC News|дата публікацыі = 27 жніўня 2014|дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

6 сьнежня 2017 [[прэзыдэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] абвясьціў прызнаньне Ерусаліму сталіцай Ізраілю&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2017-12-11/pdf/2017-26832.pdf#page=1|загаловак = Proclamation 9683 of December 6, 2017|фармат = pdf|выдавец = |дата доступу = 12 кастрычніка 2018|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;float:center;&quot;
|+ Ізраільская зямля ў 65—650 гадах&lt;ref&gt;''The Chosen Few'' by Botticini and Eckstein Princeton 2012, p. 17&lt;/ref&gt;
|-
! Год
! 65
! 100
! 150
! 300
! 550
! 650
|-
| align=&quot;left&quot; | Габрэі (тыс.)
| 2,500
| 1,800
| 1,200
| 500
| 200
| 100
|-
| align=&quot;left&quot; | Насельніцтва
| 3,000
| 2,300
| 1,800
| 1,100
| 1,500
| 1,500
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;float:center;&quot;
|+ Дзяржава Ізраіль&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Насельніцтва Ізраілю з 1948 году|спасылка=
https://www.jewishvirtuallibrary.org/population-of-israel-1948-present|выдавец=Габрэйская віртуальная бібліятэка|мова=en|дата публікацыі=2019|дата доступу=11 лютага 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
! Год
! 1950
! 1960
! 1970
! 1980
! 1990
! 2000
! 2010
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Насельніцтва Ізраілю|Насельніцтва]] (тыс.)
| 1 370
| 2 150
| 3 022
| 3 922
| 4 822
| 6 289
| 7 695
|}

== Глядзіце таксама ==
{{Партал|Азія|Гісторыя}}
{{Калёнкі|шыр=25em}}
* [[Археалёгія Ізраілю]]
* [[Жыдоўскі каляндар]]
* [[Гісторыя Ерусаліму]]
* [[Гісторыя Блізкага Ўсходу]]
* [[Гісторыя Палестыны]]
* [[Гісторыя жыдоў]]
* [[Ізраільская палітыка]]
* [[Гісторыя пошты і паштовых марак Ізраілю]]
{{Канец калёнкі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2|вышыня}}

== Літаратура ==
{{Пачатак сьпісу крыніцаў|40em}}
* {{Кніга
|аўтар          = Berger E.
|імя            = Earl
|прозьвішча     = Berger
|частка         = 
|загаловак      = The Covenant and the Sword: Arab–Israeli Relations, 1948–56
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 1st Ed
|месца          = London
|выдавецтва     = Routledge K. Paul
|год            = 1965
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 245
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Botticini M., Eckstein Z.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 1
|загаловак      = The Chosen Few: How Education Shaped Jewish History, 70—1492
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=F7KX-4OJEPkC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Princeton University Press
|год            = 2012
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 323
|сэрыя          = Princeton Economic History of the Western World
|isbn           = 978-0-691-14487-0
|наклад         = 
|ref            = BotticiniEckstein
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Bregman A.
|імя            = Ahron
|прозьвішча     = Bregman
|частка         = 
|загаловак      = A History of Israel
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Palgrave Macmillan
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 320
|сэрыя          = Palgrave Essential Histories Series
|isbn           = 978-0-333-67632-5
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Bright J.
|імя            = John
|прозьвішча     = Bright
|частка         = 
|загаловак      = A History of Israel
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.com/books?id=0VG67yLs-LAC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Westminster
|выдавецтва     = John Knox Press
|год            = 2000
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 533
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-664-22068-6
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Butler, L. J.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Britain and Empire: Adjusting to a Post-Imperial World
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books/about/Britain_and_Empire.html?id=FciqvzTfAuEC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = I. B. Tauris
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 249
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-860-64448-1
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Cohen M. J.
|імя            = Michael Joseph
|прозьвішча     = Cohen
|частка         = 
|загаловак      = Palestine, retreat from the Mandate: the making of British policy, 1936—1945
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=TspAAAAAIAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Holmes &amp; Meier
|год            = 1978
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 239
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-841-90373-9
|наклад         = 
|ref            = Cohen
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Камісія Піля|Commission P.]]
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Mandates Palestine report of the Palestine Royal Commission
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://www.jewishvirtuallibrary.org/text-of-the-peel-commission-report
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = ліпень 1937
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
|ref            = Peel
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Darwin, J.
|імя            = John
|прозьвішча     = Darwin
|частка         = 
|загаловак      = Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-War World
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = St. Martin's Press
|год            = 1988
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 383
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-312-02464-2
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Davis J. H.
|імя            = John Herbert
|прозьвішча     = Davis
|частка         = 
|загаловак      = The Evasive Peace: a Study of the Zionist-Arab Problem
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 2nd edition
|месца          = 
|выдавецтва     = Dillon/Liederbach
|год            = 1976
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 136
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-913-22816-6
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Dever W. G.
|імя            = William
|прозьвішча     = Dever
|частка         = 
|загаловак      = Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From?
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=8WkbUkKeqcoC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Wm. B. Eerdmans Publishing
|год            = 2003
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 268
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-8028-0975-9
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Eytan W.
|імя            = Walter
|прозьвішча     = Eytan
|частка         = 
|загаловак      = The First Ten Years: a Diplomatic History of Israel
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=nRIcAAAAMAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Simon and Schuster
|год            = 1958
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 239
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = From destruction to rebirth : the Holocaust and the State of Israel
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [selected by] Carla L. Klausner, Joseph P. Schultz
|выданьне       = 
|месца          = Washington, D. C.
|выдавецтва     = University Press of America
|год            = 1978
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 303
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-819-10574-5
|наклад         = 
|ref            = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Gelber Y.
|імя            = Yoav
|прозьвішча     = Gelber
|частка         = 
|загаловак      = Palestine, 1948: War, Escape and the Emergence of the Palestinian Refugee Problem
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=UcSUgrDsD_sC
|адказны        = 
|выданьне       = 2nd edition
|месца          = 
|выдавецтва     = Sussex Academic Press
|год            = 2006
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 436
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-845-19075-0
|наклад         = 
|ref            = Gelber
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Gilbert M.
|імя            = Martin
|прозьвішча     = Gilbert
|частка         = 
|загаловак      = Israel: A History
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=7akgfgLLmIoC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Black Swan
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-552-77428-4
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Goodman M.
|імя            = Martin
|прозьвішча     = Goodman
|частка         = 
|загаловак      = 
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by?id=fNQPAEErNy8C
|адказны        = 
|выданьне       = illustrated, reprint
|месца          = 
|выдавецтва     = Vintage Books
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 598
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-375-72613-2
|наклад         = 
|ref            = Goodman
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Horrox J.
|імя            = James
|прозьвішча     = Horrox
|частка         = 
|загаловак      = A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=eE9vPQAACAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = AK Press
|год            = 2009
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 168
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-904-85992-5
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Herzog C.
|імя            = Chaim
|прозьвішча     = Herzog
|частка         = 
|загаловак      = The Arab–Israeli Wars: War and Peace in the Middle East from the War of Independence to Lebanon
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = London; Tel Aviv
|выдавецтва     = Arms and Armour; Steimatzky
|год            = 1984
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 0-85368-613-0
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Israel’s Struggle for Peace
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Israel Office of Information
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = 
|год            = 1960
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Killebrew A. E.
|імя            = Ann E.
|прозьвішча     = Killebrew
|частка         = 
|загаловак      = Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, and Early Israel, 1300—1100 B.C.E
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=VtAmmwapfVAC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Society of Biblical Lit.
|год            = 2005
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 362
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-589-83097-4
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Lapierre D., Collins L.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Ô Jérusalem: récit
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=OiiYuAEACAAJ
|адказны        = Robert Laffont
|выданьне       = 
|месца          = Paris
|выдавецтва     = R. Laffont
|год            = 1971
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 636
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-2-221-08807-4
|наклад         = 
|ref            = LapierreCollins
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Laqueur W.
|імя            = Walter
|прозьвішча     = Laqueur
|частка         = 
|загаловак      = Confrontation; the Middle-East war and world politics
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=Y4u7AAAAIAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = London
|выдавецтва     = Wildwood House
|год            = 1974
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 244
|сэрыя          = 
|isbn           = 0070450009605
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Lehmann G.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = The United Monarchy in the Countryside: Judah and the Shephelah during the 10th Century BCE
|загаловак      = Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://www.academia.edu/1194819/Lehmann_Gunnar_2003_The_United_Monarchy_in_the_Countryside_Judah_and_the_Shephelah_during_the_10th_Century_BCE._Pp._117-162_in_Jerusalem_in_Bible_and_Archaeology_The_First_Temple_Period_eds._A._G._Vaughn_and_A._E._Killebrew._Atlanta_Society_of_Biblical_Literature
|адказны        = eds. A. G. Vaughn and A. E. Killebrew
|выданьне       = 
|месца          = Atlanta
|выдавецтва     = Society of Biblical Literature
|год            = 
|том            = 
|старонкі       = 117—162
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = McNutt P.
|імя            = Paula
|прозьвішча     = McNutt
|частка         = 
|загаловак      = Reconstructing the Society of Ancient Israel
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=hd28MdGNyTYC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Westminster
|выдавецтва     = John Knox Press
|год            = 1999
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 284
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-664-22265-9
|наклад         = 
|ref            = McNutt
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Miller J. M., Hayes J. H.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = A History of Ancient Israel and Judah
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=uDijjc_D5P0C
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Westminster
|выдавецтва     = John Knox Press
|год            = 1986
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 523
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-664-21262-9
|наклад         = 
|ref            = MillerHayes
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Miller R. D.
|імя            = Robert D.
|прозьвішча     = Miller
|частка         = 
|загаловак      = Chieftains of the Highland Clans: A History of Israel in the 12th and 11th Centuries
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=Gtm7NtK87poC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Eerdmans Publishing Company
|год            = 2005
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 186
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-8028-0988-9
|наклад         = 
|ref            = Miller
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Бэні Морыс|Morris B.]]
|імя            = Benny
|прозьвішча     = Morris
|частка         = 
|загаловак      = 1948: A History of the First Arab–Israeli War
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=CC7381HrLqcC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Yale University Press
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 544
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-300-14524-3
|наклад         = 
|ref            = BennyMorris2008
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Morris B.
|імя            = Benny
|прозьвішча     = Morris
|частка         = 
|загаловак      = The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=uM_kFX6edX8C
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Cambridge University Press
|год            = 2004
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 640
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-521-00967-6
|наклад         = 
|ref            = BennyMorris2004
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Morris B.
|імя            = Benny
|прозьвішча     = Morris
|частка         = 
|загаловак      = The Road to Jerusalem: Glubb Pasha, Palestine and the Jews
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=zL_1icJwNP0C
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = I. B. Tauris
|год            = 2003
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 320
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-860-64989-9
|наклад         = 
|ref            = BennyMorris2003
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Noah L.
|імя            = Lucas
|прозьвішча     = Noah
|частка         = 
|загаловак      = The Modern History of Israel
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=qYxtAAAAMAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = Praeger Publishers
|год            = 1975
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 500
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-275-33450-5
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Конар Круз О’Браен|O’Brien C. C.]]
|імя            = Conor Cruise
|прозьвішча     = O’Brien
|частка         = 
|загаловак      = The Siege: The Saga of Israel and Zionism
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=sCjmrQEACAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Faber &amp; Faber Limited
|год            = 2015
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-571-32454-5
|наклад         = 
|ref            = OBrien
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Oren M. B.
|імя            = Michael B.
|прозьвішча     = Oren
|частка         = 
|загаловак      = Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=TcD1bCMAP6AC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Oxford
|выдавецтва     = Oxford University Press
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 446
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-195-15174-9
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Rubinstein A. Z., Dowty A.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = The Arab-Israeli conflict: perspectives
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=fZltAAAAMAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = Praeger
|год            = 1984
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 221
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-030-68778-5
|наклад         = 
|ref            = RubinsteinDowty
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Эдўард Расэл (2-і барон Расэл Лівэрпулу)|Lord Russell of Liverpool]].
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = If I Forget Thee: The Story of a Nation’s Rebirth
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = London
|выдавецтва     = Cassell
|год            = 1960
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 241
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Гоўард Сакер|Sachar H. M.]]
|імя            = Howard Morley
|прозьвішча     = Sachar
|частка         = 
|загаловак      = A History of Israel: From the rise of Zionism to our time
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=VRK3QEmXFtMC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = New York
|выдавецтва     = Knopf
|год            = 1976
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 883
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-394-48564-5
|наклад         = 
|ref            = Sachar
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Samuel R.
|імя            = Rinna
|прозьвішча     = Samuel
|частка         = 
|загаловак      = A History of Israel: The Birth, Growth and Development of Today’s Jewish State
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=qaWGQgAACAAJ
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = London
|выдавецтва     = Weidenfeld and Nicolson
|год            = 1989
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 184
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-297-79329-8
|наклад         = 
|ref            = Rinna
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Segev T.
|імя            = Tom
|прозьвішча     = Segev
|частка         = 
|загаловак      = The Seventh Million: The Israelis and the Holocaust
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=TKOnSTjP1IsC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Henry Holt
|год            = 2000
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 593
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-805-06660-9
|наклад         = 
|ref            = Segev
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Аніта Шапіра|Shapira A.]]
|імя            = Anita
|прозьвішча     = Shapira
|частка         = 
|загаловак      = Israel: A History
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=Nh9okmg63ssC
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Brandeis University Press
|год            = 2012
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 502
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-611-68353-0
|наклад         = 
|ref            = Шапіра
}}
* Shlaim, Avi. The Iron Wall: Israel and the Arab World (2001)
* Stager, Lawrence, «Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel»
* Talmon, Jacob L. ''Israel Among the Nations'', London: Weidenfeld &amp; Nicolson, 1970 {{ISBN|0-297-00227-9}}.
* {{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = The Oxford History of Ancient Egypt
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=-h4gJAlx8o0C
|адказны        = Ian Shaw, ed.
|выданьне       = 
|месца          = Oxford
|выдавецтва     = Oxford University Press
|год            = 2003
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 544
|сэрыя          = Oxford Illustrated History
|isbn           = 978-0-191-60462-1
|наклад         = 
|ref            = Shaw
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = The Oxford History of the Biblical World
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.com/books?id=zFhvECwNQD0C
|адказны        = Michael D. Coogan., ed
|выданьне       = 
|месца          = Oxford
|выдавецтва     = Oxford University Press
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 487
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-0-19-513937-2
|наклад         = 
|ref            = Coogan
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Vaughn A. G., Killebrew  A. E.
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://books.google.by/books?id=yYS4VEu08h4C
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Sheffield
|выдавецтва     = Society of Biblical Lit
|год            = 2003
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 510
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-1-58983-066-0
|наклад         = 
|ref            = VaughnKillebrew
}}
* Wolffsohn, M. ''Eternal Guilt?: Forty years of German-Jewish-Israeli Relations'', New York: Columbia University Press, 1993 {{ISBN|0-231-08274-6}}.
{{Канец сьпісу крыніцаў}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Pages/Facts%20about%20Israel-%20History.aspx Факты пра Ізраіль: Гісторыя] {{ref-en}} на бачыне [[Міністэрства замежных справаў Ізраілю]]
* [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29123668 Храналёгія гісторыі Ізраілю] {{ref-en}} на бачыне навінаў [[BBC]]
* [https://www.knesset.gov.il/review/main.aspx?lng=3 Гісторыя Ізраілю вачыма] {{ref-en}} [[Кнэсэт]]у
* [https://web.archive.org/web/20180721073201/http://www.archives.gov.il/ Дзяржаўны архіў Ізраілю] {{ref-he}}{{ref-en}}
* {{Curlie|Regional/Middle_East/Israel/Society_and_Culture/History}}

{{Добры артыкул}}
{{Ізраіль у тэмах}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Ізраілю| ]]
[[Катэгорыя:Гісторыя габрэяў|Ізраіль]]</text>
      <sha1>la8wcemb2nud6hvm81fvia2g0aida23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Быхаўскі павет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195808</id>
    <revision>
      <id>2699741</id>
      <parentid>2527328</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2766" sha1="fpg95m1uwl7yqctzgcnqc186ldqf5l6" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Бы́хаўскі паве́т''', '''Старабыхаўскі павет''' (да 1852 году) — [[павет]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў 1772—1796 і 1802—1923 гг. Утвораны 28 траўня (8 чэрвеня) 1772 г. пасьля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Цэнтар — горад [[Быхаў]] (Стары Быхаў). 12 (23) сьнежня 1796 году пры скасаваньні [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]] павет скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Беларуская губэрня|Беларускай губэрні]].

Адноўлены 11 сакавіка 1802 году з аднаўленьнем Магілёўскай губэрні. Плошча павету складала 4105,8 кв. [[Вярста|вёрстаў]], насельніцтва 124 820 чалавек (1897 г.). У павеце было 10 воласьцяў: Баханская, Бычанская (раней Новабычанская), Гарадзецкая (пазьней Старабыхаўская), Гарадзішчанская, Глухаўская, Грудзінаўская (раней Царкоўнаасавецкая), Даўгамоская, Навабыхаўская, Прапойская, Чыгірынская; 476 населеных пунктаў (1897 г.). 3 абвяшчэньнем [[БССР]] (1 студзеня 1919 г.) Быхаўскі павет у яе складзе. 3ь лютага 1919 г. у складзе Магілёўскай (з 26 красавіка 1919 г. [[Гомельская губэрня|Гомельскай]]) губэрні [[РСФСР]]. 14 лютага 1923 г. павет скасаваны, воласьці перададзены ў [[Магілёўскі павет (Магілёўская губэрня)|Магілёўскі]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскі]] і [[Чэрыкаўскі павет]]ы Гомельскай губэрні.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220224151517/https://www.lyczkowski.net/be/mapa/bychauski-paviet.html Быхаўскі павет (Магілёўская губэрня). Адміністрацыйная мапа]

[[Катэгорыя:Паветы Магілёўскай губэрні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Быхава]]</text>
      <sha1>fpg95m1uwl7yqctzgcnqc186ldqf5l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дацкая пратэставая сьвіньня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198335</id>
    <revision>
      <id>2699885</id>
      <parentid>2545725</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8144" sha1="dls9kxy7ijql4o1luvog1ztd0r1yo0b" xml:space="preserve">{{Таксанамічная інфармацыя
|Назва           = Дацкая пратэставая сьвіньня
|Выява           = Husumer Protest Eberferkel.JPG|thumb|Husumer Protest Eberferkel
|Подпіс да выявы = Husum protestsvin
|Царства         = Жывёлы
|Тып             = [[Хордавыя]]
|Падтып          = 
|Кляса           = [[Сысуны]]
|Інфракляса      = 
|Атрад           = [[Парнакапытныя]]
|Падатрад        = [[Няжвачныя]]
|Сямейства       = [[Сьвіньні]]
|Род             = [[Дзікі]]
|Від             = [[Дзік]]
|Лацінская назва = Sus
|Commons         = Category:Sus scrofa domesticus
|ITIS            = 
|NCBI            = 9825
}}

'''Да́цкая пратэ́ставая сьвіньня́''', альбо '''гузумская пратэставая сьвіньня''' (ад назвы гораду [[Гузум]], рэгіянальнага цэнтру жывёлагадоўлі), альбо '''чырво́на-бе́лая пратэставая сьвіньня''' ({{Мова-da|Husum protestsvin}}, {{Мова-de|Husumer Protestschwein}}, {{Мова-en|Danish Protest Pig}}) — рэдкая парода [[свойскіх сьвіньняў]] з шырокай вэртыкальнай белай стужкай на чырвоным фоне. Выгадаваная ў Паўночнай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрысьляндыя (гістарычная вобласьць)|Фрызіі|be|Фрызія}}, што ў Паўднёвым [[Шлезьвіг-Гальштайн|Шлезьвігу]], у пачатку XX стагодзьдзя, як рэакцыя на забарону з боку [[Прусія|прускай]] улады вывешваць мясцовым [[датчане|датчанам]] [[Сьцяг Даніі|дацкія сьцягі]] (Шлезьвіг, як і Гальштайн, былі ўзятыя ад Даніі Аўстрыяй ды Прусіяй у 1864 падчас Аўстра-пруса-дацкай вайны).

Сьвіньня зь белай стужкай на чырвоным фоне стала сымбалем дацкай культурнай ідэнтычнасьці, дацкіх культурных каштоўнасьцяў ды супраціўленьня асыміляцыі.

[[Файл:Husumer Protest 2 Ferkel.JPG|thumb|Двое падсьвінкаў]]

===Апісаньне пароды===
Лічыцца, што ў аснову пароды былі ўзятыя [[чорна-белая гальштайнская сьвіньня]], [[ютляндзкая сьвіньня]], [[ангельская тамўорцкая сьвіньня]] й чырвона-стракатая адмена [[Ангельская садлбэкаўская сьвіньня|ангельскай садлбэкаўскай сьвіньні]].

Дарослы кныр дацкай пратэставай дасягае росту ў 92 см у плячох і важыць да 350 кг. Вышыня плячэй мацёры 80-85 см, вага 250-300 кг. Вушы ёсьць зьвіслымі альбо паўзьвіслымі, але не стаячымі. Белая стужка мусіць праходзіць празь пярэднія ногі й быць у шырыню людзкой рукі. Колер пароды мусіць быць строга чырвона-бела-чырвоны, чорныя ці іншыя плямкі недапушчальныя. З узростам жывёла можа моцна абрастаць поўсьцю. Сучасны стандарт пароды патрабуе ад мацёры ня меней за 14 {{Артыкул у іншым разьдзеле|Цыцка|цыцак|be|цыцка}}. Пасьля апаросу сьвінаматкі, а таксама й кныры, не агрэсіўныя да парасяткаў.

===Сучаснае становішча пароды===
Назва пароды «дацкая пратэставая сьвіньня» была афіцыйна зафіксаваная ў 1954 годзе, аднак у другой палове XX стагодзьдзя колькасьць папуляцыі няўхільна зьмяншалася. Апошнія прыплоды былі прынесеныя ў 1968 годзе, і ад таго часу парода лічылася вымерлай.

Аднак у 1984 годзе, грунтуючыся на гэтым жа [[фэнатып]]е, парода была выведзеная зноў, і з гэтых часоў пачалася барацьба за адраджэньне чырвона-белай сьцяжковай сьвіньні. Пачалі паўставаць аб’яднаньні ды гурткі энтузыястаў, што імкнуліся працягнуць пароду пратэставай сьвіньні. У 1996 годзе было заснаванае грамадзкае таварыства «Förderverein Rotbuntes Husumer Schwein e.V», мэта якога — сачыць за вывядзеньнем ды чысьцінёю чырвона-бела-чырвонай пароды. Зямля [[Шлезьвіг-Гальштайн]] цяпер афіцыйна падтрымлівае гадоўлю й разьвядзеньне дацкіх пратэставых, як асобнай культурнай каштоўнасьці. Экзэмпляры можна таксама знайсьці ў жывёльніках [[Бэрлін]]у, [[Гановэр]]у, [[Кіль|Кілю]], [[Гельзэнкірхэн]]у й іншых гарадоў. На дадзены момант папуляцыя дацкай пратэставай сьвіньні не перавышае 140 асобін.

=== Дадатковыя зьвесткі ===
Вядомыя спробы прысабечаньня пратэставай сьвіньні з боку [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугорскай імпэрыі]] пад выглядам новай адмены «кайзэраўскай сьвіньні» (Kaisersschwein) у 1910–1912 гадах. Па задумцы прыдворнага чыноўніка Рудыгера фон Шытмахера чырвона-белая сьвіньня, перайменаваная ў кайзэраўскую ды нясучая на сваім целе [[Сьцяг Аўстрыі|нацыянальныя колеры Аўстрыі]], мусіла стаць падарункам да сямідзесяцігодзьдзя валадараньня імпэратара [[Франц Ёсіф I|Франца Ёсіфа I]] у 1918 годзе. Заўчасная сьмерць імпэратара ў 1916 годзе і распад імпэрыі ў 1918 перашкодзілі плянам фон Шытмахера&lt;ref&gt;[https://www.museumderunerhoertendinge.de/museum_de/dinge/erzaehlungen/schwein.html Гісторыя культурнай апрапрыяціі пратэставай сьвіньні на старонцы Музэю зьніклых рэчаў, там жа сьпіс літаратуры]&lt;/ref&gt;.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180905060922/http://vieh-ev.de/Rassen/Schweine/husumer.html Апісаньне на Vieh-EV.de] {{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20150513215841/http://www.rotbuntes-schwein.de/index.htm Архіўная копія сайту, прысьвечанага чырвонапалоснай пратэставай сьвіньні] {{ref-de}}
* [http://www.hockmannshof.de/Rotbuntes-Husumer-Landschwein.html Чырвонапалосная пратэставая сьвіньня: апісаньне, фота, відэа] {{ref-de}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Заводы сьвіньняў]]
[[Катэгорыя:Гузум]]</text>
      <sha1>dls9kxy7ijql4o1luvog1ztd0r1yo0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балясіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203151</id>
    <revision>
      <id>2699653</id>
      <parentid>2583357</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="kbozf54lm6s9pfwx0s3fkrjcoggkmzo" xml:space="preserve">[[Файл:Orna138-Docken-Baluster.png|міні|250пкс|Чарцяжы некаторых балясін]]
'''Баля́сіны, балясы'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|2}}&lt;/ref&gt; (ад {{мова-grc|βαλαύστιον}} — «кветка дзікага граната») у архітэктуры — невысокія фігурныя слупкі ў выглядзе калён (часам з разьбяным [[дэкор]]ам), якія падтрымліваюць [[парэнчы]] агароджы [[балькон]]аў, [[лесьвіца|усходаў]], [[парапэт]]у і інш, элемэнт [[балюстрада|балюстрады]].

Вырабляюцца з [[дрэва]], каменя, [[мэтал]]ю, [[мармур]]у, [[бэтон]]у і інш. Таксама могуць мець выгляд у адной плоскасьці.

Бываюць плоскія, круглыя ці гранёныя ў сячэньні. Складаюцца з [[база (архітэктура)|базы]], ствала грушападобнай, прызматычнай, вазона- або келіхападобнай формы, нярэдка завяршаюцца [[плінт (архітэктура)|плінтам]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|2}}
* {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т., Т. 1. А капэла — Габелен|адказны=Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1984|том=1|старонкі=279|старонак=727|наклад=10&amp;nbsp;000}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20160305095442/http://www.gants-region.info/_ld/0/12_slounik_dojlida.pdf Слоўнік дойліда]
* [[:s:en:1911 Encyclopædia Britannica/Baluster|Балюстрада ў Энцыкляпэдыі Брытаніка]]
* [https://web.archive.org/web/20181130225725/http://happymodern.ru/balyasiny-62-foto-praktichnyj-i-racionalnyj-dekor-dlya-doma/ Балясины: практичный и рациональный декор для дома]

[[Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты]]</text>
      <sha1>kbozf54lm6s9pfwx0s3fkrjcoggkmzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпэдыя:Запыты на перанос</title>
    <ns>4</ns>
    <id>204148</id>
    <revision>
      <id>2699714</id>
      <parentid>2699385</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сэкцыя не была закрытая</comment>
      <origin>2699714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116660" sha1="en8vdmvnfi09shgn86jb4cp4zdaxd7h" xml:space="preserve">{{/Шапка}}&lt;!-- НЕ ВЫДАЛЯЙЦЕ ГЭТЫ РАДОК, ПІШЫЦЕ ПАД ІМ. І не забывайцеся на загаловак == Старая назва → Новая назва == plz don’t remove this comment and don’t forget to make a headline --&gt;
== [[Бар (элемэнт)]] → [[Барый (элемэнт)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле {{Кніга|частка=Спецыфічныя асаблівасці тэрмінаў|загаловак=Беларуская мова. Прафесійная лексіка для педагогаў: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па педагагічных спецыяльнасцях|аўтар=[[Зьміцер Дзятко|Дзятко Д. В.]], Забаштанская А. І., Лобань Н. П., Радзіваноўская Н. А.|адказны=Пад рэдакцыяй Д. В. Дзятко|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларусь»|год=2012|старонкі=41|isbn=978-985-01-0990-3}}, тэрмін бар (барый), зафіксаваны некаторымі выданнямі, утвораны з парушэннем нормаў літаратурнай мовы. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 01:14, 19 верасьня 2026 (+03)

:{{Супраць}}. Гэты разьдзел [[ВП:Правапіс|кіруецца Беларускім клясычным правапісе]] ў кадыфікацыі 2005 году, дзе ўяўна згадана пра бар. БКП 4:17 ''Шэраг уласнабеларускіх і пазычаных назоўнікаў мужчынскага роду афармляецца бяз малахарактэрнае для беларускае мовы фіналі -ій/-ый: хімічныя тэрміны: алюмін, амон, '''бар''', ванад, галь, гафн, гель, герма́н, дэўтэр, інд, ірыд, і́тар, кадм, каліфорн, каль, кальц, магн, на́тар, осм, рад, самар'' [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 08:32, 19 верасьня 2026 (+03)
::Нiчога ня маю супраць, але ў Расійска-беларуска-яўрэйскім слоўніку хімічнай тэрміналёгіі 1927 году перадаецца як «рады». [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 17:11, 20 верасьня 2026 (+03)
::Яшчэ ў падручніку па хіміі Ш. Брохеса 1932 году спакойна ўжываюцца і кальцый, і магній, і алюміній, і радый. [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 17:35, 20 верасьня 2026 (+03)
:::Вітаю. Разумею, што існуюць шмат розных варыянтаў у розных дапаможніках, слоўніках і падручніках, але ж БКП мае перавагу над усімі крыніцамі, калі ягоныя правілы даюць адназначны адказ, што і замацавана [[ВП:Правапіс|тут]]. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 19:01, 20 верасьня 2026 (+03)
::::З улікам правілаў кадыфікаваных БКП прапаную ўжо зьняць запыт. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 12:46, 7 лістапада 2026 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Згодна з правілам [[Вікіпэдыя:Правапіс]] назва Бар зьяўляецца карэктнай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:40, 7 лістапада 2026 (+03)

== [[Беларускі экзархат]] → [[Беларуская праваслаўная царква]] ==
* {{Прапаную і падтрымліваю}} перанос, бо «16 згадак назвы Беларуская праваслаўная царква пры 14 для Беларускага экзархату» нават на вэб-бачыне Расейскай праваслаўнай царквы ({{Навіна|аўтар=|загаловак=Зарэгістраваная новая рэдакцыя Статуту Беларускай праваслаўнай царквы|спасылка=https://www.patriarchia.ru/db/text/5950176.html|выдавец=[[Расейская праваслаўная царква]]|мова=ru|дата публікацыі=12 жніўня 2022}}). Таксама ў самой Беларусі гэта адзіная назва, якую падае [[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў]].—[[Удзельнік:W]] 11:43, 26 ліпеня 2025 (СКЧ+3)

== [[Гронінген (горад)]] → [[Гронінген]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Прапаную адразу чатыры артыкулы на перанос, як то [[Гронінген (горад)]], [[Утрэхт (горад)]] у [[Утрэхт]], [[Залятурн (горад)]] у [[Залятурн]]. У кожным выпадку горад першасны, а адпаведныя правінцыі/кантоны ўжо другасныя, то бок іхныя назвы паходзяць ад згаданых гарадоў. Таксама прапаную перанесьці [[Портсмут (горад)]] у [[Портсмут]], бо гэты горад значна большы і важны за ўсе астатнія існыя, мяркую, што яны былі названыя ў гонар менавіта ангельскага места. --[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 23:24, 27 лістапада 2025 (+03)
: Пагаджуся, бо меркаваньне адпавядае правілу [[Вікіпэдыя:Неадназначнасьць]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:31, 28 лістапада 2025 (+03)
::З улікам, што самі артыкулы прызначэньня ўжо існуюць, я маю памылку пры спробе пераносу. Прашу зрабіць перанос. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 23:01, 28 лістапада 2025 (+03)
::Дзякуй! [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:42, 7 сьнежня 2025 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Пераносы выкананыя. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:57, 8 сьнежня 2025 (+03)

== [[Ухань]] → [[Ухань|Вухань]] ==
''Удзельнік [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] навошта-то стварыў плашку пераносу на старонцы «Ухань». Я ня ведаю, навошта. Ніхто ня ведае.''

*Как бы там ні было, я {{супраць}} пераносу — няма ніякіх прычын яго рабіць.

:'''1.''' ''Wǔ'' не вымаўляецца як ''ву'' — гэта /u/, хоць і можна пачуць нешта падобнае на /wu/.
:'''2.''' У саміх жа правілах правапісу ([https://knihi.com/storage/pravapis2005.html Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў]) сказана наступнае:

&lt;blockquote&gt;
49.Прыстаўное в ня пішацца:

― перад пачатковым о ў пазычаньнях і ўласных імёнах іншамоўнага паходжаньня: ода, опэра, орган, оргія, ордэн; Оксфард, Ом, Омск, Осака;

― перад пачатковым у ў бальшыні пазычаньняў і ўласных імёнаў іншамоўнага паходжаньня, як націскным: у́зус, у́к, у́льтра, у́льчы, у́мбра, у́мбры, у́нікум, у́нія (побач з ву́нія), у́нты, у́нтэр, у́рка, у́рна; У́жгарад, У́йпэшт, У́льбрыхт, У́піт, У́рбан; гэтак і ненаціскным: увэрту́ра, унівэрсытэ́т, уніка́льны, урага́н, утылі́та, Узда́, узьдзе́нскі, Уга́нда/Уґа́нда; унія́т, унія́цкі, унія́цтва (побач з вунія́т, вунія́цкі, вунія́цтва), уні́йны, уніта́рны;

― перад прыстаўкавым у: удвух, умова, урад, участак; узьнёслы, узрушыць;

― перад у паходжаньнем з в: удава, улада, уласнасьць, унук, учора, уюн.
&lt;/blockquote&gt;

:'''3.''' Слова ўжо зафіксавана ў слоўніках, хоць і ў наркамаўскіх.
--[[Удзельнік:Alexey Krotov|Alexey Krotov]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Alexey Krotov|гутаркі]]) 02:09, 8 ліпеня 2025 (+03)

:Дзякуй за разгорнуты і абгрунтаваны адказ. Зьняў запыт на перанос. — [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 09:30, 8 ліпеня 2025 (+03)

== [[Цёця]] → [[Цётка]] ==
Прапаную перанесці артыкул паводле крыніцаў: [https://verbum.by/abs/aunt], [https://www.skarnik.by/rusbel/94222]. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 12:57, 16 лютага 2025 (+03)
: Падтрымліваю. «Цёця» — гэта не асноўная, а памяншальная форма ([https://verbum.by/abs/auntie auntie, aunty — цётачка, цёця]). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:19, 16 лютага 2025 (+03)

== [[Канстантын Васіль Астроскі]] → [[Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Вітаю, каханенькія-родненькія! Як маецеся? Прапаную перанесьці артыкул у [[Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі]], бо паводле беларускіх крыніцаў, да таго ж энцыкляпэдычных, імя Канстанцін, а [[Віленскі прывілей 1563 году]] падае зь [[Імя па бацьку|імем па бацьку]]. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:35, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
: [[ВП:Правапіс]] (наркамаўскія крыніцы тут ня ўлічваюцца) + асноўнае абмеркаваньне мусіць датычыцца [[Канстантын Астроскі]], бо сын атрымаў імя бацькі і яны ня могуць розьніцца. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:42, 27 лістапада 2024 (+03)
::Дадаў крыніцу беларускім клясычным правапісам: «21 — 400 гадоў таму памёр Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі» ({{Артыкул|аўтар=|загаловак=Каляндар: сакавік|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Андрэй Скурко]]|выданьне=[[Наша ніва]]|тып=газэта|выдавецтва=«[[Суродзічы]]»|год=6 сакавіка 2006|нумар=[https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=11929-1.pdf 9 (559)]|старонкі=14|issn=1819-1614}}).—[[Удзельнік:W]] 14:09, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
::Таксама дадаў крыніцу беларускім клясычным правапісам пра Канстанціна Іванавіча Астроскага праз запыт аднастайнасьці: «11 верасьня 1530 году у Вільні памёр князь Канстанцін Астроскі» ({{Навіна|аўтар=АП|загаловак=Ужо сёньня: дзень памяці Канстанціна Астроскага|спасылка=https://www.svaboda.org/a/28727456.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=11 верасьня 2017|дата доступу=27 лістапада 2024}}).—[[Удзельнік:W]] 14:36, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
:::Дадаў спэцыялізаваныя крыніцы ў кожны з артыкулаў. Уласна пытаньне стаіць наступных спосабам: як перадаваць імёны літоўскіх (беларускіх) гістарычных постацяў — «Канстантын» (старасьвецкая традыцыя клясычнага правапісу, у тым ліку Беларускай эміграцыі) зь цьвёрдым «т» як іншыя пазычаньні з грэцкай мовый, або па-наркамаўску як «Канстанцін», нібы гэтая форма ёсьць засвоенай беларускай (а ня той жа Кастусь). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:05, 27 лістапада 2024 (+03)
::::Дзякуй за крыніцы. Праўда, толькі ў адной з 3-х падаецца поўнае імя. Мяркую, што лепей «Канстанцін», бо «адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры» [[Канстанцін Вераніцын]]. Дый больш аднастайна выглядае з «Валянцін», дзе нават [[Валянцін (папа рымскі)]], хоць і іншамоўная традыцыя. Прапаную ўжываць «Канстанцін» для датычных Беларусі імёнаў, як у выпадку з Канстанцінамі Астроскімі. Уласна грэцкіх постацяў і іншых замежнікаў з такімі імёнамі называў бы праз «-ты-», хоць для манархаў і папаў, відаць, мае быць вынятак, як з Якавам-Джэймзам ды Карлам-Чарльзам.—[[Удзельнік:W]] 19:00, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
:::::У БКП-2005 няма такога падзелу. Наколькі я бачу, у беларускай клясычная традыцыі таго ж Вераніцына пісалі Канстантынам: «''апрацаваных праф. М. Піятуховічам рукапісах А. Рыпінскага твор перапісаны пад прозьвішчам “Канстантын Вераніцын” з зазначэньнем, што гэта псэўдонім''»  [А. Адамовіч, На нівах і ўзвышшах беларускага слова: І. На падыходах да нашаніўства: 1) Ананімная спадчына сярэдзіны ХІХ в. ТАРАС НА ПАРНАСЕ, &quot;Бацькаўшчына&quot; 1956, № 21 (20 трав.), с. 2; № 22 (27 трав.), с. 2−3]. Канстантын — гэта не славянскае, а грэцкае імя, прытым ягонае беларускае засваеньне гэта ніяк не «Канстанцін», а Кастусь, таму мяккі «т» тут выглядае цалкам нелягічна і пасуе хіба датычна «Канстанцінаў» паводле савецкіх пасьведчаньняў аб нараджэньні і тых, хто сам сябе так пазыцыянуе. Пагатоў яшчэ ў выпадку імя Канстантын маем вытворны [[Канстантынопаль]], дзе напісаньне адзназначна праз цьвёрдае «т». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 19:19, 27 лістапада 2024 (+03)

: Я нічога ня маю супраць імён па бацьку, але гэтая норма не павінна быць абавязковай. Што тычыцца Канстантына, то мне больш даспадобы менавіта такая форма, але любую форму трэба аргумэнтаваць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:41, 28 лістапада 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
[[Вікіпэдыя:Правапіс|БКП-2005]] дазваляе абодва варыянты. Як выглядае, у спэцыялізаваных крыніцах клясычным моўным стандартам датычна гістарычных асобаў пераважае традыцыйная з данаркамаўскіх часоў старасьвецкая (і больш лягічная — з аглядам на назву даволі важнага для нашай гісторыі места [[Канстантынопаль]]) форма Канстантын, што ўласна і будзе ўжывацца датычна іншых артыкулаў пра гістарычных постацяў на падставве [[ВП:КВД]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 11:25, 13 сьнежня 2024 (+03)

== [[Іўеўскі раён]] → [[Івейскі раён]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле заўвагі да п. 33 БКП-2005. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:13, 26 жніўня 2024 (+03)
: Падтрымліваю. [[Зьміцер Саўка]] адмыслова падкрэсьліваў: «івейскі (не іўеўскі)» [https://books.google.by/books?id=c6mxDwAAQBAJ&amp;pg=PA50&amp;dq=%D1%96%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj3-tzDuZKIAxWGgv0HHXFNN-oQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:30, 26 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос артыкулаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:33, 3 верасьня 2024 (+03)

== «-ае» → «-ай» ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Вітаю! Прашу перанесьці катэгорыі паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Сынанімічныя словы|Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў §&amp;nbsp;Сынанімічныя словы]]:
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Гомельскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Гомельскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Гомельскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Магілеўскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Магілёўскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Магілеўскае вобласьці]]» й «[[:Катэгорыя:Суды Магілёўскае вобласьці]]»  → «'''[[:Катэгорыя:Суды Магілёўскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Віцебскай вобласьці]]'''».
З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 19:13, 25 жніўня 2024 (+03)
: Запыт мае сэнс, калі яго хтосьці выканае з дапамогай бота. На жаль, сьцяг адміністратара тут не дае ніякіх пераваг: такія пераносы можна зрабіць толькі цалкам уручную — як і звычайнаму ўдзельніку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:16, 26 жніўня 2024 (+03)
:: Дзякую за адказ і тлумачэньне! [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 12:24, 26 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Катэгорыі былі перанесеныя. Дзякую за дапамогу. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 18:08, 1 верасьня 2024 (+03)

== [[Марк Цукербэрґ]] → [[Марк Цукербэрг]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Трэба перанесьці старонку «[[Марк Цукербэрґ]]» у «'''[[Марк Цукербэрг]]'''» паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Агульныя|ВП:ПНА §&amp;nbsp;Агульныя]]. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 21:40, 21 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос згодна з [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Агульныя|ВП:ПНА §&amp;nbsp;Агульныя]]: «''Літара „Ґ ґ“ у назвах артыкулаў не выкарыстоўваецца, замест яе ўжываецца літара „Г г“''». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:54, 21 жніўня 2024 (+03)
: Дзякую! [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 22:22, 21 жніўня 2024 (+03)

== [[Бягомель]] → [[Бегамля]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
# [https://knihi.com/storage/pravapis2005.html БКП-2005]: '''Бегамля''' й Бягомель.
# {{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Віцебская вобласьць}} С. 65: Бяго́мль (Бяго́мля, '''Бе́гамля''').
# {{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}} С. 242: Бяго́мль, Бяго́мля, '''Бе́гамля'''.
З трох прывыдзеных спэцыялізаваных крыніц ва ўсіх трох сустракаецца назва ''Бегамля''. З улікам прыведзеных крыніц, а таксама адназначнасьці ўтварэньня прыметніку ''бегамскі'' (адзін з двух магчымых варыянтаў паводле БКП), варта зрабіць назву ''Бегамля'' асноўнай, а ўсе вытворныя назвы зьмяніць на ''бегамскі''. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 19:29, 20 жніўня 2024 (+03)
* Падам дзьве крыніцы на Бягомель як асноўную або адзіную форму: [[Вінцук Вячорка]], [https://www.svaboda.org/a/27108434.html Чаму па-беларуску немагчыма сказаць «нерв» і «Лукомль»], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2015 г.; [[Алесь Разанаў|Разанаў А.]] Этымалагічныя эцюды // Лiтаратура і мастацтва. № 18, 6 траўня 2022. С. 11. Калі правяраць ужываньне, то ў крыніцах клясычным правапісам, як выглядае, трохі часьцей ужываецца варыянт Бягомель (паводле гугл-кніг, Запісы БІНіМ, 1966. С. 71; Найдзюк Я. Беларусь учора і сяньня: папулярны нарыс з гісторыі Беларусі. 1993. С. 320; Спадчына, 1993. С. 3). Зрэшты, з улікам прыкладнага парытэту ва ўжываньні, у свой час абраў Бягомель праз большую звыкласьць-пазнавальнасьць і адпаведнасьць назьве ў гістарычных крыніцах. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:40, 20 жніўня 2024 (+03)
:: Зрэшты, у першай крыніцы: «Бягомель (Бегамля і Бегам’е)», а таксама «Прыметнікі ад іх таксама бязь зьбегаў: лукамскі, рослаўскі, бегамскі, Супраскі манастыр». --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 00:19, 21 жніўня 2024 (+03)
::: Так, пытаньне няпростае. Падам яшчэ прыклады ўжываньня прыметніка бягомельскі (дакладней — «Бягомельскі раён)»: Беларускі зборнік. Т. 10, 1959. С. 187; Анамастычны слоўнік твораў Якуба Коласа. 1990. С. 108; Віцьбіч Ю. Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі. 1996. С. 210. «Бегамскі раён» знайшоў толькі ў Нашай Ніве (№ 1, 9 студзеня 2003). Усё ж мяркую, што лепей спыніцца на больш пазнавальных формах, бо наўрад ці можа сьцьвярджаць, што пара Бегамля-бегамскі чымсьці аб'ектыўна лепшая за пару Бягомель-бягомельскі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:20, 21 жніўня 2024 (+03)
:::: Я ня бачу праблемы, калі пара будзе Бягомель-бегамскі, бо толькі для [[Сьпіс раёнаў Беларусі паводле альфабэту|раёнаў]] мы бачым шмат выпадкаў і зьмены націскаў, і ўжываньня розных суфіксаў у варыянтах з падобнымі між сабой формамі. За пару Бягомель-бегамскі будзе і тое, што абодва варыянты ёсьць у БКП, акрамя гэтага ''бегамскі'' (і толькі) згадваецца ў прадмове да нарматыўнага даведніку (глядзіце абмеркаваньне ніжэй), а таксама ў прыведзеным вамі артыкуле РС. Пры гэтым ''Бегамля'' маецца ў найбольш аўтарытэтных тапанімічных крыніцах, а таксама ў БКП. Што да ''бягомельскага'', то хоць і маем меркаваньне Вячоркі, але яно не забараняе ўжываць іншыя формы. Калі ж выходзіць за межы БКП (''бягомельскі''), то тут без варыянтаў самым папулярным варыянтам будзе Бягомль-бягомльскі нават у крыніцах клясычным правапісам. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:49, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Хтосьці выявіў непасьлядоўнасьць? Дык давайце тады будзем усюды непасьлядоўнымі. Цудоўны падыход. Мінус аўтарытэты. Мінус лягічнасьць. Навошта нейкія правілы, пасьлядоўнасьць, лягічнасьць, вядома лепш кіравацца прынцыпам «я так бачу». --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:44, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Сьпярша падам крыніцу, што форма Бягомель таксама лічыцца ўжыванай мясцовымі жыхарамі (як і Бегамля) — Язык: изменчивость и постоянство: к 70-летию Леонида Леонидовича Касаткина. — М., 1998. [https://books.google.by/books?id=0zxiAAAAMAAJ&amp;q=%22%D0%B1%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%22&amp;dq=%22%D0%B1%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjSuJyv3oqIAxUE-AIHHSyPJnoQ6AF6BAgIEAI С. 84]. Яна ж, разам зь Бегамля, фіксуецца ў [[Ідыш-беларускі слоўнік|Ідыш-беларускім слоўніку]] (с. 204). Тое, што яе няма ў афіцыйным даведніку, выглядае як недагляд яго аўтараў. Асабіста мне гэтая форма выглядае лепшай, бо ва ўмовах браку нейкага рэгулятара, які б сваёй аўтарытэтнай пастановай абраў правільную назву, гэтая форма менш аддаляецца ад пісьмовых фіксацыяў назвы ў гістарычных крыніцах і, так, яна больш паходзіць на цяперашнюю афіцыйную назву, што робіць яе больш пазнавальнай для чытачоў. Што да вытворнага прыметніка, то пагаджуся з напісаным калегам: калі маем падставы захоўваць сыстэмнасьць, то навошта не рабіць гэтага? Няма нейкай аўтарытэтнай крыніцы, якая б ''абгрунтавана'' сьцьвярджала нейкую перавагу формы бегамскі над бягомельскі. Статыстыка ўжываньня адпаведных прыметнікаў у вартых даверу крыніцах таксама ня сьведчыць пра такую перавагу. Апроч таго, зноў можна зьвярнуцца да фактару пазнавальнасьці: бягомельскі больш паходзіць на цяперашнюю афіцыйную назву (хоць гэта, вядома, ня мусіць быць вызначальным крытэрым, але як дадатковы цалкам можа выкарыстоўвацца). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:08, 23 жніўня 2024 (+03) 
:::::: Цікава, што ў прыведзеных вамі крыніцах ёсьць і назва Бегамля. Вы пішаце, што няма крыніцы, што б абгрунтавана сьцьвярджала перавагу формы ''бегамскі'', але няма і крыніцы пра перавагу формы ''бягомельскі'', а тут нагадаю, што формы ''бягомельскі'' ў БКП няма, затое БКП нам дае адразу два альтэрнатыўныя варыянты, якімі мы вольныя скарыстацца, і калі зь нейкіх прычынаў не задавальняе форма ''бягомскі'', то ёсьць форма ''бегамскі'' і для сыстэмнасьці ізноў жа ў БКП ёсьць форма ''Бегамля'', пры гэтым яна ж ёсьць ва ўсіх асноўных крыніцах, прыведзеных у гэтым абмеркаваньні. Бегамля-бегамскі — захоўвае і сыстэмнасьць, і не адыходзіць ад БКП, інакш варта ўдакладніць правіла [[ВП:Правапіс]] і пералічыць у ім выпадкі, калі дазваляецца адыходзіць ад яго. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:03, 23 жніўня 2024 (+03)
::::::: Магу хіба працытаваць Вінцука Вячорку, які напісаў, што гэта складанае пытаньне. Гэта можна лічыць сьведчаньнем таго, што пераканаўчага мовазнаўчага абгрунтаваньня на карысьць нейкай пэўнай формы тут не існуе. Адпаведна, даводзіцца пераходзіць да іншых важных для Беларускай Вікіпэдыі прынцыпаў — пазнавальнасьці і сыстэмнасьці, якім больш адпавядае пара Бягомель — бягомельскі. Усё ж, БКП-2005 не ставіў на мэту падаць усе магчымыя варыянты прыметнікаў, вытворных ад уласных назваў (асабліва, калі тыя варыянты не выклікаюць нейкіх цяжкасьцяў у пляне словаўтварэньня), наяўнасьць бягомельскі ў пачатковым праекце нармалізацыі і яго выкарыстаньне ў выданьнях клясычным моўным стандартам, на маю думку, сьведчыць, што гэты прыметнік наўрад ці можна лічыць не адпаведным [[ВП:Правапіс]], хоць ён і не ўпамінаецца ў БКП-2005 (але — што напраўду мае значэньне — не супярэчыць пададзеным там правілам). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:30, 23 жніўня 2024 (+03)
:::::::: Мяне вельмі зацікавіў апошні аргумэнт, спадзяюся, гэта ня проста словы, каб апраўдаць абыход правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. Я нават занатую яго для ўжываньня ў наступных абмеркаваньнях. Хіба толькі хацеў бы ўдакладніць, што значыць, што нейкі тэрмін ці слова супярэчаць пададзеным у БКП правілам? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:38, 25 жніўня 2024 (+03)
::::::::: Чаму вы лічыце, што варыянт «Хатомель – хатомельскі» абыходзіць правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]] і супярэчаць пададзеным у БКП правілам? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:48, 25 жніўня 2024 (+03)
::::::::: Правіла мае наступную фармулёўку: «''Старадаўнія тапонімы на “зычны + ль” і вытворныя ад іх прыметнікі ў сучаснай беларускай мове аформіліся з устаўнымі галоснымі або іншымі фанэтычнымі зьменамі''», т.б. форма бягомльскі відавочна супярэчыць гэтаму правілу, бо мае спалучэньне “зычны + ль” без устаўной галоснай. Адпаведна, форма бягомельскі гэтаму правілу не супярэчыць, што дадаткова пацьвердзіў адзін з укладальнікаў БКП-2005 Вінцук Вячорка. Апроч таго гэтая форма ўжываецца ў вартых даверу крыніцах клясычным правапісам. Апошняе адрозьнівае гэты выпадак аб несыстэмнай пары Бярэзань — бярэзінскі, дзе сыстэмная форма бярэзанскі ня мае ніводнага прыкладу ўжываньня ў вартых даверу крыніцах. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:23, 26 жніўня 2024 (+03) 
:::::::::: Тым ня менш, сп. Вячорка ўжывае «Бярэзанскі» [https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/вітаю-падкажыце-калі-горад-называецца-бярэзань-то-чаму-раён-бярэзінскі-а-не-бярэ/3036459039961757/ тут] і [https://www.svaboda.org/a/30530056.html тут]. Вось і аўтарытэтная крыніца. Пераносім у Бярэзанскі раён для сыстэмнасьці? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:54, 26 жніўня 2024 (+03)
::::::::::: Дзякую за пададзены прыклад. Знайшоў на РС яшчэ тры вынікі ўжываньня («Бярэзанскага»). Уласна я ня супраць пераносу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:06, 26 жніўня 2024 (+03)
::::::::::: Дзякуй, што ўзьнялі гэтае пытаньне. Атрымліваецца, што «Бярэзанскі раён». Я падтрымліваю перанос. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:09, 26 жніўня 2024 (+03)

: Дзіўна прыводзіць гэтыя крыніцы і прапанаваць перайменаваць артыкул у ''Бегамля''. Паўтор гісторыі пра [[Новахросты]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:28, 21 жніўня 2024 (+03)
:: Дзіўна бачыць, што адміністратар гэтага разьдзелу ігнаруе правілы, спачатку [[Вікіпэдыя:Правапіс]], цяпер [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]. Хаця, магчыма, у гэтым няма нічога дзіўнага, а гэта праява сыстэмнага падыходу. P.S. Цікавая фіксацыя на падзеі, што адбылася больш за 10 гадоў таму, а [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Адміністрацыя&amp;diff=prev&amp;oldid=2086389 гэта] нібыта і ня вы пісалі. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:55, 21 жніўня 2024 (+03)
::: Прыклады будуць, дзе я «ігнарую правілы, спачатку [[Вікіпэдыя:Правапіс]], цяпер [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]»? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:34, 21 жніўня 2024 (+03)
:::: Дык мы ж сярод гэтых прыкладаў і знаходзімся. Давайце пачнем з простага, адкажыце на пытаньне: колькі аўтарытэтных крыніц вы прывялі за два апошнія абмеркаваньні? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:53, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Ня буду адцэньваць вашае пытаньне, а лепш задам сустрэчнае пытаньне: калі неабходныя аўтарытэтныя крыніцы ўжо прыведзеныя ў абмеркаваньнях і ў артыкулах, то дзе напісана, што ў кожным абмеркаваньні хтосьці павінен іх зноў прыводзіць і пры гэтым забаронена рабіць спасылкі на аўтарытэтныя крыніцы і на абмеркаваньні, дзе гэтыя аўтарытэтныя крыніцы прыведзеныя? Я вас не разумею, вы лічыце, што калі зноў і зноў у кожным паведамленьні прыводзіць аўтарытэтныя крыніцы, то толькі тады штосьці можна вырашыць? У вас вельмі дзіўны падыход. А можа вы ўсё ж што-небудзь па тэме скажыце? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:34, 22 жніўня 2024 (+03)
:::::: Гэта Вікіпэдыя — тут наогул ніхто нікому і нічога не павінен, але я дапамагу вам з адказам на маё пытаньне: возьмем абмеркаваньне пераносу [[Бягомскі раён]] і вашую фразу «''неабходныя аўтарытэтныя крыніцы ўжо прыведзеныя ў абмеркаваньнях і ў артыкулах''», артыкул мае роўна 0 крыніцаў на назву, у [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён|абмеркаваньні]] вы падалі роўна 0 крыніцаў, артыкул да пераносу вы выставілі са спасылкай на абмеркаваньне, у якім, нагадаю, роўна 0 крыніцаў. Чамусьці сп. {{У|Kazimier Lachnovič}} шукае крыніцы і абмяркоўвае іх, фактычна рабіць вашую працу за вас. Вось уласна і адказ, хто ігнаруе правілы, а хто не. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:36, 23 жніўня 2024 (+03)
::::::: Дрэнная спроба пасварыць кагосьці. Я прачытаў артыкул [[Бягомель]] і БКП-2005 і мне гэтага дастаткова для таго, как зразумець, што слушнай формай у гэтай сытуацыі як раз зьяўляецца варыянт «Бягомель — бягомельскі». Таксама раю вам пачытаць абмеркаваньне — [[Вікіпэдыя:Форум/Архіў 15#Гомель у родным склоне]], якое вы пачалі і дзе я аргумэнтавана даказаў, што беларускімі назвамі зьяўляюцца Альгомель, Альпень, Будымель, Рамель, Рубель, Хотамель, Ястрабель, а не Альгомля, Альпеня, Будымля, Рамля, Рубля, Хотамля, Ястрабля. Заўважылі пасьлядоўнасьць? Пры гэтым ня гледзячы на гэтае, вы ўсё ж вырашылі прапанаваць перайменаваць «Бягомель» у «Бегамля». Такім чынам вы прапануецца адмовіцца ад карэктных беларускіх гістарычных назваў населеных пунктаў на карысьць скажоных. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:34, 23 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Адмова ад пераносу. [[Бягомель]] — асноўная назва. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:56, 5 красавіка 2025 (+03)

== [[Бягомскі раён]] → [[Бягомельскі раён]] і г.д. ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Лічу, што назву трэба перайменаваць. Аргумэнтацыя тутака — [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён#Назва]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:54, 19 жніўня 2024 (+03)
: Адміністратар сьвядома прапануе парушыць правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. Прашу зьвярнуць на гэта ўвагу. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:16, 19 жніўня 2024 (+03)
:: Вы відавочна не чыталі [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён#Назва]], бо я як раз прапануе зрабіць згодна з правілам [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:05, 19 жніўня 2024 (+03)
* Заклік да абмеркаваньня наўрад ці варта азначаць парушэньнем, усё ж маем [[Вікіпэдыя:Кіруйцеся сумленнасьцю ўдзельнікаў]]. Асабіста я яшчэ ў абмеркаваньні ніжэй ([[Вікіпэдыя:Запыты_на_перанос#Катэгорыя:Краіны-сяброўкі_АПАД_→_Катэгорыя:Краіны-сяброўкі_НАТО]]) азначыў уласную пазыцыю, што варта максымальна трымацца менавіта за пададзеныя ў БКП-2005 формы, што да непасьлядоўнасьці, то ў лінгвістыцы наяўнасьць выняткаў з правілаў — звычайная рэч. Але зазначу, што ўзьнятае пытаньне, усё ж, не выглядае надта простым: форма «бягомельскі» даецца ў [https://knihi.com/storage/pravapis.html пачатковым праекце нармалізацыі клясычнага правапісу], таксама ў заўвагах да БКП-2005 (зьмешчаных на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] [https://files.knihi.com/Knihi/Sauka/Pravapis2005mat.zip/PravRecenz/paulaviec.doc]) ад выкладніка Гомельскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту Зьмітра Паўлаўца ёсьць наступная: «''Падаецца, што прыметнікі ад тапонімаў на зычны + ль (заўвага В на с. 23) лепш за ўсё падпарадкаваць аднаму правілу, захоўваючы зычны ль: Бягомель — бягомельскі, Відамля — відомельскі, Лукамля — лукомельскі, як Хатомель — хатомельскі, Гомель — гомельскі, Лепель — лепельскі, Рубель — рубельскі. У прыметніках бегамскі й бягомскі, відамскі, лукомскі губляецца празрыстасць вытворнай асновы, можна падумаць, што словы ўтвораны ад назоўнікаў бегама ці бягома, відама, лукама, якіх у нашай мове, канечне ж, не існуе''». Магу хіба зрабіць здагадку, што аўтары БКП-2005 маглі ўлічыць традыцыю ўтварэньня адпаведнага прыметніка, замацаваную ў тэкстах да 1933 году. Варта яшчэ ўлічваць наяўнасьць раўнапраўнай формы «Бегамля» (якая ў БКП-2005 нават даецца першай). З улікам гэтага, магчыма, як кампраміс можна было б спыніцца на форме «Бегамскі». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:48, 19 жніўня 2024 (+03)
*: Каб рабіць такі кампраміс, трэба прызнаць, што форма «Бегамля» зьўляецца асноўнай. Але ж я раней ужо даказаў, што, як і ў іншых выпадках, як раз назва [[Бягомель]] зьяўляецца асноўнай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:05, 19 жніўня 2024 (+03)
*: {{У|Kazimier Lachnovič}}, цытата з прадмовы да даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]»: «У даведніку свядома абыйдзены адтапонімныя прыметнікі. Гэтая катэгорыя назваў фармуецца і функцыянуе пераважна ў вуснамоўным асяроддзі і, у адрозненне ад агульных слоў, мае вузкарэгіянальную прывязку. Працэс іх утварэння далёка не заўсёды падпарадкоўваецца законам граматыкі (''камунарскі'' ад ''Камуна'', ''дражанскі'' ад ''Дражня'', ''драгоцкі'' ад ''Драхча'', ''вугольскі'' ад ''Вуглы'', ''бегамскі'' ад ''Бегамля'', ''бярвіскі'' ад ''Бярвішча''). Ад адной і той жа назвы ў сістэмах розных дыялектных зон прыметнікі могуць быць утвораны па розных мадэлях (''будзянскі'', ''будняцкі'', ''будніцкі'', ''будлянскі'' ад ''Буда'', ''рудзінскі'' і ''руднянскі'' ад ''Рудня'', ''рошчаўскі'' і ''рошчынскі'' ад ''Рошча'')». --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 19:19, 20 жніўня 2024 (+03)
*:: Калі браць за асноўную назву форму Бегамля, то так, прыметнік ад гэтай формы ўтвараецца як бегамскі. Калі ж бярэм Бягомель, то як удакладніў адзін з укладальнікаў БКП-2005 Вінцук Вячорка вось [https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/3737377663203221/ тут], то лепей усё ж утвараць прыметнік бягомельскі, а не бягомскі. На гэтай падставе і з улікам наяўнасьці прыкладаў ужываньня (прытым у большай колькасьці за бягомскі і бегамскі), у тым ліку ў выданьнях клясычным правапісам, схіляюся да патрэбы пераносу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:50, 20 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:54, 5 красавіка 2025 (+03)

== [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] → [[Маладэчна (футбольны клюб)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калі ласка, прашу перанесьці старонку [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] у [[Маладэчна (футбольны клюб)]], выдаліўшы адтуль перанакіраваньне. Ня мае правоў каб зрабіць гэта самастойна. Пасьля пераносу яшчэ адная старонка [[Маладэчна-ДЮСШ-4 (футбольны клюб)]] будзе выдаленая і будзе перанакіроўваць на [[Маладэчна (футбольны клюб)]], бо фактычна гэта ўсё адзін і той жа клюб. —&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 22:59, 6 сакавіка 2023 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] → [[Маладэчна (футбольны клюб)]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:25, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Дзякуй. &lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 23:58, 6 сакавіка 2023 (+03)

== Кумаркі Каталёніі → Раёны Каталёніі ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
У катэгорыі [[:Катэгорыя:Раёны Гішпаніі|Раёны Гішпаніі]] цяпер маем [[:Катэгорыя:Кумаркі Каталёніі|кумаркі Каталёніі]] (відаць, праз каталянскую мову), а па-гішпанску яшчэ мусяць быць [[:Катэгорыя:Кумаркі Валенсіі|камаркі Валенсіі]], якія я паводле аналёгіі пасьпяшаўся назваць памылкова. Прапаную ўсе падкатэгорыі перайменаваць у раёны, каб пазьбегнуць блытаніны і розначытаньняў. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 08:19, 23 ліпеня 2022 (+03)
: &lt;s&gt;{{Падтрымліваю}} --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:56, 23 ліпеня 2022 (+03)&lt;/s&gt;
: {{Падтрымліваю}} —&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 17:14, 23 ліпеня 2022 (+03)

А чаму раёны Гішпаніі нельга называць кумаркамі? Напрыклад па-гішпанску яны называюцца якраз кумаркамі — [[:es:Comarcas de España]]. Раёнамі яны называюцца толькі ў расейскай мове. Пры гэтым калі перакладаць гішпанскае слова «Comarcas» на беларускую мову праз Гугл-перакладчык, то атрымаем больш лягічнае для беларускай мовы слова «Паветаў». Я думаю мне ня трэба нікому тлумачыць адкуль у беларускай мове зьявілася слова «[[Раён]]». Таму адпаведная адмністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Гішпаніі павінна называцца менавіта як [[кумарка]], а артыкул [[Паветы Гішпаніі]] павінен перанакіроўвацца на артыкул [[Кумаркі Гішпаніі]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:11, 24 ліпеня 2022 (+03)
: Сапраўды. Паглядзеў адпаведную катэгорыю ва ўкраінскім і польскім разьдзелах — там кумаркі (Кумарки, Comarki). Адпаведна, падтрымліваю гэты варыянт і дзякую за пільнасьць! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 11:19, 24 ліпеня 2022 (+03)
:: Спэцыяльна праверыў: ні ў водным разьдзеле з названых вышэй няма кумарак, ёсьць толькі камаркі ([[:pl:Kategoria:Comarki w Hiszpanii]], [[:uk:Категорія:Комарки Іспанії]] і [[:uk:Комарки Іспанії]]). Адпаведна трэба пераймяноўваць усе катэгорыі ці ў „камаркі“, ці ў „раёны“.
:: Чарговы раз зьвяртаюся да правапарушальніка: чужыя камэнтары рэдагаваць забаронена правіламі Вікіпэдыі. Я напісаў менавіта так, як напісаў: „камаркі“ ў Валенсіі, „кумаркі“ ў Каталёніі. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:29, 28 ліпеня 2022 (+03)
::: Сапраўды, «камаркі» — не заўважыў адрозьненьня ў адну літару. Менавіта гэта варыянт і падтрымліваю, бо «раён» як назва адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі — гэта нэалягізм, перанесены ў беларускую мову з расейскай савецкімі ўладамі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:26, 28 ліпеня 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Усё перанёс пад камаркі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Artsiom91|гутаркі]]) 14:18, 2 жніўня 2024 (+03)

== Corrections of file extensions ==
* [[:Файл:BelarusTV logo.gif]] → [[:Файл:BelarusTV logo.jpg]]
* [[:Файл:Lapis Trubiacki - Kultpraśviet.gif]] → [[:Файл:Lapis Trubiacki - Kultpraśviet.jpg]]

Hello! Sorry for writing in English. Please rename these two files that actually are JPEG files, not GIF.[[Удзельнік:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jonteemil|гутаркі]]) 23:56, 7 ліпеня 2022 (+03)
: Done. Thanks for noticing. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:13, 8 ліпеня 2022 (+03)

== [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі АПАД]] → [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі НАТО]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
{{Вікіпэдыст|W}} прыдумаў для НАТО абрэвіятуру АПАД і перайменаваў усе падкатэгорыі [[:Катэгорыя:Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|асноўнай катэгорыі]]. Варта вярнуць пад агульнапрынятую назву. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 10:48, 1 ліпеня 2022 (+03)
: {{Супраць}}. Абрэвіятуру не прыдумляюць, бо тая ўтвараецца паводле правілаў [[Словаўтварэньне|словаўтварэньня]]. Гэты скарот АПАД існуе ў беларускамоўнай навуковай літаратуры, якую сустракаў у артыкулах беларускамоўнага кандыдата гістарычных навук [[Андрэй Валодзькін|Андрэя Валодзькіна]], які выкладае на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|Факультэце міжнародных адносін БДУ]]. НАТО ёсьць калькай, а не абрэвіятурай, і парушае [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]]: «Замежныя імёны, назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні. Асноўны артыкул зьмяшчаецца на старонцы з разгорнутай назвай, а на старонцы з адпаведнай абрэвіятурай робіцца перанакіраваньне на асноўную. Прыклад: БНР і Беларуская Народная Рэспубліка». Інакш давядзецца пераймяноўваць створаны апанэнтам артыкул [[Аб’яднаны пашыральны інтэрфэйс ушытага ПЗ]], бо назва зь ягонай жа высновы апынецца «прыдуманай», як і ў шматлікіх іншых выпадках.--[[Удзельнік:W]] 16:26, 1 ліпеня 2022 (UTC+3)
: Так, сапраўды, абрэвіятура АПАД зусім не зьўляецца распаўсюджанай, але ж асабіста мне больш да спадобы менавіта гэтая абрэвіятура, бо яна дакладна адпавядае поўнай назьве на беларускай мове. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:11, 1 ліпеня 2022 (+03)
:: Вітаю! Як маецеся? Вялікі дзякуй за падтрымку. Дадаў крыніцу ў навуковым часопісе, зацьверджаным [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі|Найвышэйшай атэстацыйнай камісіяй Беларусі]] для вычарпальнасьці. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:48, 1 ліпеня 2022 (UTC+3)
Выкарыстаньне ўніфікаваных і агульнаўжываных у іншых мовах (ня толькі ангельскай) скаротаў датычна міжнародных (не беларускіх) арганізацыяў — гэта нармальная практыка ўсяго цывілізаванага сьвету. Пагатоў ніхто не забараняе падаваць у асноўным артыкуле беларускі скарот, які хоць часам і сустракаецца ў вартых даверу крыніцаў, але паводле статыстыкі ўжываньня ёсьць абсалютна не пазнавальным для чытачоў Вікіпэдыі ([[Радыё Свабода]]: [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsb8Fcs_45OO2AOL5mKcu69SOSTf5Q%3A1656779917369&amp;ei=jXTAYrqDFrCX9u8PyOytyA0&amp;ved=0ahUKEwj6_ceT0tr4AhWwi_0HHUh2C9kQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQ3BJYiBxg8hxoAXAAeACAAUCIAYABkgEBMpgBAKABAcABAQ&amp;sclient=gws-wiz «апад»] — 1 вынік, [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsYvW33YUH4UjJ0eCx7NtG1U7Ti8fw%3A1656779923637&amp;ei=k3TAYoPhJYj87_UPprKbkAs&amp;ved=0ahUKEwjD9sWW0tr4AhUI_rsIHSbZBrIQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQmQJY-ARgwQZoAnAAeACAAVCIAZkCkgEBNJgBAKABAcABAQ&amp;sclient=gws-wiz «НАТО»] — каля 2290 вынікаў, [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsaDe__JCHg7PovBcCz8V4Bri2Mwwg%3A1656780021681&amp;ei=9XTAYt_wKOu39u8PssahmAs&amp;ved=0ahUKEwifv6bF0tr4AhXrm_0HHTJjCLMQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGABKBAhGGABQAFhMYMYBaABwAHgAgAFPiAHhAZIBATOYAQCgAQHAAQE&amp;sclient=gws-wiz «ната»] — 1220 вынікаў). Пэўны, што ў назвах катэгорыяў дакладна мае быць НАТО — з улікам практыкі ''абсалютна ўсіх'' балтыйскіх і славянскіх моўных разьдзелаў: pl Kategoria:Państwa należące do NATO, uk Категорія:Країни НАТО, lt Kategorija:NATO narės, ru Категория:Государства НАТО, bg Категория:Членове на НАТО, bs Kategorija:Države članice NATO-a, cs Kategorie:Státy NATO, hr Kategorija:Države članice NATO-a, hsb Kategorija:Čłonski stat NATO, rue Катеґорія:Державы НАТО, sk Kategória:Členovia NATO, sl Kategorija:Države pakta NATO, sr Категорија:Државе чланице НАТО-а. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 19:53, 2 ліпеня 2022 (+03)
: Вітаю! Як маецеся? Паводле [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя_даверу#Тыпы крыніцаў]]: «Шматлікія артыкулы Вікіпэдыі грунтуюцца на навуковых матэрыялах. Такія крыніцы — акадэмічныя і рэцэнзаваныя публікацыі, манаграфіі, падручнікі — звычайна найбольш надзейныя. … Старайцеся, калі магчыма, кіравацца агульнапрынятым навуковым кансэнсусам. Калі існуюць разыходжаньні, варта зьмяшчаць спасылкі на крыніцы кожнага меркаваньня. … Навуковы матэрыял, артыкул, прыняты навуковай суполкай, лічыцца вартым даверу. Калі матэрыял апублікавалі ў атэставаных экспэртамі крыніцах або ў прафэсійнай акадэмічнай прэсе, хутчэй за ўсё яго ўжо папярэдне пряглядзеў прынамсі адзін навуковец-рэцэнзэнт. …навуковыя часопісы больш пажаданыя, каб атрымаць больш надзейны пункт гледжаньня.». Пры гэтым, апанэнт працягвае выдаляць надзейную акадэмічную крыніцу з артыкула [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]], таму прашу абараніць гэтую старонку ад [[Вікіпэдыя:Вайна рэдагаваньняў]] і вандалізму з боку апанэнта дзеля захаваньня прыведзенай крыніцы ў навуковым часопісе ({{Артыкул|аўтар=Уладзімер Русаковіч.|загаловак=Беларуска-летувіскія дачыненьні (1997—1998 гг.)|спасылка=https://1drv.ms/b/s!Apku9dNcNG94hUyFAezS6vnm8cuF|выданьне=[[Белая вежа (часопіс)|Белая вежа]]|тып=часопіс|год=Кастрычнік 2017|нумар=7 (46)|старонкі=125-129|issn=2311-245x}}). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:15, 4 ліпеня 2022 (UTC+3)
* Пачатковая кансэнсусная форма для ўсіх катэгорыяў — НАТО, таму тут мусіць абгрунтоўвацца менавіта перанос пад новую назву АПАД, і адной крыніцы (пагатоў не мовазнаўчай) дзеля гэтага не дастаткова. Як мінімум варта падаць меркаваньні беларускіх мовазнаўцаў, дзе б сьцьвярджалася і абгрунтоўвалася, што падобныя інтэрнацыянальныя назвы-скароты ня варта выкарыстоўваць у беларускай мове. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:08, 5 ліпеня 2022 (+03)
:: Тым часам катэгорыі дагэтуль вандалізаваныя. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 18:29, 5 ліпеня 2022 (+03)
::: Вярнуў іншыя катэгорыі да пачатковага (кансэнсуснага) стану. Скарот АПАД зрэдку ўжываецца ў публікацыях розных аўтараў, што можна спраўдзіць праз пошук (filetype:pdf), але спарадычнае ўжываньне, вядома ж, не падстава татальна «беларусізаваць» назвы міжнародных арганізацыяў, вядомых у вартых даверу крыніцах (г.зн. масаваму чытачу) пераважна пад інтэрнацыянальнымі скаротамі. Пагатоў асабіста я не сустракаў меркаваньняў мовазнаўцаў, дзе б рэкамэндавалася беларусізаваць назвы міжнародных арганізацыяў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:46, 5 ліпеня 2022 (+03)
* Пачатковы кансэнсусны варыянт у артыкуле — гэта скарот НАТО. Пагатоў у крыніцах ён мае значна большае пашырэньне і, адпаведна, вядомасьць сярод чытачоў. Калі ня будзе спасылак на меркаваньні мовазнаўцаў, што трэба беларусізаваць падобныя назвы, то менавіта такая абрэвіятура мусіць быць прыярытэтнай у нашым моўным разьдзеле. І адмыслова дзеля ўдзельніка W, «''разьнёс уводзіны для лепшага мабільнага выгляду, каб 1-ы сказ быў асобна, тады шаблён:арганізацыя стаіць вышэй па-над асноўным тэкстам, дзе шаблёну і месца, анг. скарот у шаблёне''» паўтараю (бо раней ужо казаў пра гэта): ня трэба псаваць выгляд артыкулаў дзеля іх падладжваньня пад мабільную (дадатковую) вэрсію прагляду, калі вам не падабаецца разьмяшчэньне ў мабільнай вэрсіі шаблёну-карті, то, калі ласка, шукайце тэхнічны разьязак (спраўдзіце, ці ўсе карткі пераносяцца, магчыма, нейкія нармальна адлюстроўваюцца і, адпаведна, іншыя карта варта перарабіць адпаведныя чынам. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:52, 8 ліпеня 2022 (+03)
:::Вітаю, [[Удзельнік:Taravyvan Adijene]], калі ўжо ідзём на раскрыцьцё! Як маецеся? Калі ласка, будзьце ўважлівымі надалей да прыведзенага вышэй аўтарства скароту АПАД, якое належыць беларускамоўнаму кандыдату навук Валодзькіну. Далейшае паўторнае прыпісваньне мне дадзенага аўтарства ёсьць парушэньнем правілаў [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду#Не хадзіце па крузе ў дыскусіі]] і [[Вікіпэдыя:Унікайце асабістых выпадаў]], асабліва з улікам таго, што падобнае абмеркаваньне з Вашым удзелам мела месца ўжо недзе дзесяцігодзьдзе таму. Вашае прыватнае меркаваньне ня ёсьць кансэнсусным, бо супярэчыць меркаваньню, якое выказаў адміністратар [[Удзельнік:Ліцьвін]], які разглядае дадзены запыт паводле правілаў Вікіпэдыі, бо першым выказаўся ў гэтым абмеркаваньні. Урэшце, Вы дагэтуль не прывялі ніводнай акадэмічнай надзейнай крыніцы на беларускай мове ў гэтым абмеркаваньні насуперак неаднакратным запытам, як у даўнім абмеркаваньні, гэтак і цяпер. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:22, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
:::Таксама некалькі гадоў таму Вы самі зьвярталі маю ўвагу на тое, што мне варта спачатку перанесьці адпаведную старонку або катэгорыю паводле правілаў Вікіпэдыі, перш чым распачынаць абмеркаваньне, а цяпер хлусьліва называеце такі перанос вандалізмам. Якая ж ганьба кіруе Вамі цяпер? За такое сапраўды варта вынесьці папярэджаньне.--[[Удзельнік:W]] 12:23, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
:Вітаю, [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]]! Як маецеся? Хацеў бы заўважыць, што 30 кастрычніка 2012 году мы будзем сьвяткаваць 10-годзьдзе [[Вікізьвесткі|Вікізьвестак]]. Пасьля стварэньня дадзенага вікіпраекту пошукавыя машыны, у тым ліку амэрыканскага «Гугла», на які Вы спасылаліся, перайшлі да выкарыстаньня Вікізьвестак у сваіх адказах на пошукавыя запыты датычна ўсіх праектаў Вікімэдыі, у тым ліку ўсіх моўных разьдзелаў Вікіпэдыі, у тым ліку нашага. Таму турботы наконт непазнавальнасьці здаўна вырашаюцца найперш у Вікізьвестках праз падачу некалькіх найменьняў прадмета. Больш няма патрэбы ў выдаленьні ў Беларускай Вікіпэдыі беларускамоўнай навуковай тэрміналёгіі, у дадзеным выпадку ў выглядзе скароту АПАД, якому дарэчы ўжо больш за 10 гадоў, на карысьць расейскай [[Трансьлітарацыя|трансьлітарацыі]], расейскамоўнае паходжаньне якой пацьвярджае першасная крыніца ў самім артыкуле [[АПАД]]. Адпаведна зьвяртаю ўвагу на вандальнае выдаленьне апанэнтам скароту АПАД датычна катэгорыі ў Вікізьвестках, які вярнуў. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:34, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Як выглядае, утварыўся кансэнсус з назвай [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:35, 23 жніўня 2024 (+03)

== Уступленьне Ўкраіны ў Эўрапейскi Зьвяз → Уступленьне Ўкраіны ў Эўрапейскі Зьвяз ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Пасьля пераносу выдаліць пачатковую старонку — лацінскія сымбалі ў беларускім тэксьце непатрэбныя. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 11:29, 14 красавіка 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Перанёс. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:33, 14 красавіка 2022 (+03)
: Старонка зь мяшанкай кірыліцы і лацінкі ня выдаленая. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:43, 14 красавіка 2022 (+03)
:: Перапрошваю. Здаецца, пазначыў не пакідаць перанакіраваньне. Выдаліў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:36, 14 красавіка 2022 (+03)

== Сардэчная недастатковасьць → Сэрцавая няздатнасьць ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
# [[Кароткі расейска-беларускі фізыялягічны слоўнік]] — [http://www.slounik.org/search?dict=fizyjarb&amp;search=%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C&amp;x=22&amp;y=10 сэрцавая няздатнасьць];
# [[Беларуская навуковая тэрміналёгія]]. Nomina Anatomica Alboruthenica — сэрцава-судзінная [сыстэма];
# Было абмеркаваньне ў фэйсбучнай суполцы «[https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/2486676601606673 Толькі пра мову]». --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 20:23, 3 верасьня 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Артыкул пад новай назвай. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:35, 14 красавіка 2022 (+03)

== Загрэб → Заграб ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле запыту [[Удзельнік:Gleb Leo]] ў [https://t.me/joinchat/BrMxyQ665g8yuRwCH3KL3Q тэлеграм-суполцы] ад 9 траўня, «ёсьць артыкул „[[Заграбская біржа]]“, але пры гэтым існуе „Загрэб“. На яго ж перанакіроўвае „Заграб“. Ці ня лепш зрабіць асноўнай назвай артыкула „Заграб“, таксама стварыўшы перанакіраваньне „Загрэб“? У беларускай мове ж у выпадку славянскіх моваў, наколькі я ведаю, адбываецца аканьне». {{Падтрымліваю}}.--[[Удзельнік:W]] 16:46, 13 траўня 2021 (UTC+3)
* Ня маю пэўнага меркаваньня на гэты конт, але ў нядаўнім падобным абмеркаваньні [[Вікіпэдыя:Запыты на перанос#Нэрынга Дангвідзе → Нярынга Дангвідзе]] была спасылка на [[Добрапіс]]. У нашым выпадку ён падае толькі ЗАґрэб [http://dobrapis.belsat.eu/names.html (варта ўвесьці ў пошуку Загрэб)], пры гэтым пры пошуку на сайце [[Радыё Свабода]] Заграб мае [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALeKk03XzSAtpqt9MLmGXBWQO11yAu93Jg%3A1620913785966&amp;ei=eS6dYID6OYPJgwefu7qADA&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANQnwdYghdg8hhoAXAAeACAAcwBiAHtBZIBBTcuMC4xmAEAoAEBqgEHZ3dzLXdpesABAQ&amp;sclient=gws-wiz&amp;ved=0ahUKEwjAmrGz5sbwAhWD5OAKHZ-dDsAQ4dUDCA0&amp;uact=5 141 вынік], Загрэб — [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D0%B1&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALeKk00pR_x0a6yvwy2BbUuHITAKaDOwhQ%3A1620913789824&amp;ei=fS6dYI3nMamJjLsPq6imkA0&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D0%B1&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANQs9ECWLDTAmDN1QJoAXAAeACAAUyIAdYBkgEBM5gBAKABAaoBB2d3cy13aXrAAQE&amp;sclient=gws-wiz&amp;ved=0ahUKEwjNmZ215sbwAhWpBGMBHSuUCdIQ4dUDCA0&amp;uact=5 38 вынікаў]. Адзначу, што пераход арыгінальнага ненаціскнога «э» ў «а» пасьля «р» у іншых славянскіх мовах сустракаецца ў практыцы нашага разьдьзелу — [[Крамянчук]] (можа, хто яшчэ якія прыклады прывядзе). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:01, 13 траўня 2021 (+03)
:: Трэба нейкая ўжо стандартызацыя, каб разьвязаць праблемы з рознымі формамі напісаньня. У БКП у разьдзеле 3 пункце 12 знайшоў, што ''ў словах іншамоўнага паходжаньня э не пад націскам перадаецца праз а: у асвоеных уласных назовах, найперш – з славянскай лексычнай асноваю: Гаш'''а'''к, Пр'''а'''абражэнскі, Ч'''а'''люскін, Ч'''а'''лябінск, Ч'''а'''рапавец, Ч'''а'''ркасы, Ч'''а'''чэнія, Ш'''а'''ліхін, Ш'''а'''рамецьеў''. Мо мае сэнс усё ж такі выкарыстоўваць варыянт Загр'''а'''б? --&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 21:24, 20 жніўня 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос на падставе агучаных аргумэнтаў і практыкі ўжываньня. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:17, 23 жніўня 2024 (+03)

== Габрыэль Руа → Габрыель Руа ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калегі, і яшчэ адна заўвага. Створаны мною тэкст пра Габрыэль Руа таксама выправілі без дыскусіі: імя Габры''э''ль зьмянілі на Габры''е''ль. Але ў францускай мове -е- адкрытая і ў тарашкевіцы мы перадаем гэта літарай — э. Напрыклад, часопіс ELLE — гэта -Эль-, а не -Ель-. Тое самае і з імем Габрыэль. Наш слынны дыяспарнік і знаўца францускай мовы Аляксандар Надсан таксама заўсёды схіляўся да формы -эль (Сантаэль, Мікаэль, Габрыэль і пад.). Прапаную вярнуць форму Габрыэль. Дзякуй. {{няма подпісу|Гарбацкі|18:20, 17 сакавіка 2021 (+03)}}
* Наколькі я разумею, Мікаэль (якую, сапраўды, маем у [https://knihi.com/storage/pravapis2005.html БКП-2005] у п. 55.1, заўвага А) і Габрыель — гэта розныя выпадкі. Узьнікненьне ўстаноўнага [й] пасьля і (ы) разглядаецца ў пункце 51 БКП-2005: ''Пры асваеньні пазычаньняў паміж галоснымі ўзьнікае ўстаўны [й] (на пісьме рэалізуецца ў літарах е, ё, ю, я, і): а) пасьля і (ы): ― у сярэдзіне слова: абітурыент, віетнамец, дыез, дыета, карыес, мэдыевіст, пацыент, сіеста, спаніель, фіеста; Андора-ля-Віеха, '''Арыель''', Віетнам, Вэрвіе, '''Габрыель''', Гэнрыета, '''Даніель''', Жэнэвіева, Марыета, Рывіера, Трыест, Хавіер''. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:20, 17 сакавіка 2021 (+03)
: Проста паглядзіце, як у тарашкевіцы перадаем імя [[Спэцыяльныя:Пошук/Габрыель|Габрыель]]. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 23:20, 17 сакавіка 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Напісаньне Габрыель адпавядае сучаснай нармалізацыі [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнга правапісу]], прынятай да ўжытку ў Беларускай Вікіпэдыі ў якасьці правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:33, 25 красавіка 2021 (+03)

== Нэрынга Дангвідзе → Нярынга Дангвідзе ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калегі, я стварыў старонку, прысьвечаную паэтцы і казачніцы Нэрынзе Дангвідзе. Атрымаў прапанову зьмяніць імя пісьменьніцы на Нярынга. Як літуаніст я ня бачу тут літары -я-. І пры жыцьці зь пісьменьніцай якраз высьвятлялі, як лепей аформіць беларускую прапіску ейнага імя. Сярод усіх варыянтаў: Нерынга, Нярынга і Нэрынга — апошні найбліжэй перадае ейнае імя. Дарэчы, у наркамаўцы ня проста так яе падаюць, як Нерынга. Тут пытаньне хутчэй — э ці -е, але ніяк не -я. Між іншым, у вікіпэдыі на тарашкевіцы ўжо ё артыкул — Нерынга (праз -е-), места ў Летуве. Варыянт ''Нярынга'' прыўносіць блытаніну.
Прапаную вярнуць назву ''Нэрынга''. {{няма подпісу|Гарбацкі|18:36, 17 сакавіка 2021 (+03)}}
* Тут пакуль толькі прапанова да пераносу. І асабіста я падтрымліваю наяўны варыянт (Нэрынга) — раз яго абрала сама пісьменьніца і ён больш адпавядае арыгінальнай летувіскай фанэтыцы ([[:Файл:Neringa.ogg]]). Дарэчы, артыкул пра адпаведнае места [[Нерынга]], выглядае, варта таксама перанесьці ў [[Нэрынга]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:36, 17 сакавіка 2021 (+03)
: Дзякую за стварэньне старонкі абмеркаваньня, да ўсяго рукі не даходзяць.
: Зьвярнуў увагу на напісаньне імені, бо ў летувіскім варыянце паэткі стаіць літара e, а не [[ė]]. Спраўдзіў вымаўленьне ў [[белсат]]аўскім сэрвісе [http://dobrapis.belsat.eu/names.html Добрапіс], запачаткаваным [[Зьміцер Саўка|Зьмітром Саўкам]]: канкрэтна ''Neringa Dangvydė'' там няма, аднак ёсьць ''Neringa Češkevičiutė'', якую сэрвіс прапануе вымаўляць НЯрынґа ЧашкявічУце.
: У дадзеным абмеркаваньні не падымаю пытаньне, што рабіць з горадам [[Нерынга]]й, толькі зь пісьменьніцай. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 23:17, 17 сакавіка 2021 (+03)
:: А хіба назва места і асабовае імя ня маюць аднолькавае напісаньне і, адпаведна, вымаўленьне? Бо вышэй я прывёў гукавы файл з назвай места [[Нерынга]] (Neringa) па-летувіску і там даволі выразна прамаўляецца менавіта НЭ́рынга. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:55, 18 сакавіка 2021 (+03)
::: Добра, тады дадаём да пераносу і назву места Нерынга → Нярынга. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 13:44, 18 сакавіка 2021 (+03)
* Відаць, нашую спрэчку з Нэрынга/Нярынга можа разьвязаць хіба толькі [https://www.facebook.com/groups/pramovu зварот па тлумачэньне да спадара Вінцука Вячоркі], бо асабіста я не магу зразумець, чаму [[Добрапіс]] прапаноўвае перадаваць відавочнае Нэ́рынга як Ня́рынга і, на маю думку, тут нельга адкідаць магчымасьць недагляду або памылкі з боку стваральнікаў сэрвісу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:55, 18 сакавіка 2021 (+03)
:: «Добрапіс» падае пасьлядоўна. Тое самае і ў выпадку зь [[Нярыс]]ам. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 16:13, 18 сакавіка 2021 (+03)
::: А гэта добры аргумэнт. Відаць, тут мы ўжо маем пэўную традыцыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:39, 18 сакавіка 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканаў перанос на падставе зьвестак [[Добрапіс]]у і выяўленай у абмеркаваньні аналёгіі з шырока ўжываным [[Нярыс]]ам пры адсутнасьці пярэчаньняў на гэтую аргумэнтацыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:41, 25 красавіка 2021 (+03)

== [[Ulmus]] → [[Вяз]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Ёсьць беларуская назва гэтага роду дрэваў, пашыранага ў Беларусі, якая прыводзіцца ў беларускай навуковай тэрміналёгіі па батаніцы ([http://slounik.org/bnt06b/l21 4. Ulmus L — вяз — вяз] // Батаніка. Агульная і спэцыяльная = Ботаніка. Агульная і спэцыяльная. — Менск: Інбелкульт, 1924.). Таксама «назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні», паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]], і ёсьць «агульнапрыняты беларускі адпаведнік», пашыраны ў тым ліку ў назвах відаў дрэваў гэтага роду.--[[Удзельнік:W]] 12:50, 27 лютага 2021 (UTC+3)
* Сапраўды, у геаграфічна блізкіх моўных разьдзелах адпаведныя артыкулы маюць мясцовую, а не лацінскую назву + паводле [[Беларуская энцыкляпэдыя|БЭ]] (т. 4, с. 339), вяз — гэта асноўная назва. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:32, 27 лютага 2021 (+03)
* Флора БССР падае назву роду Ільм, Вяз, Бераст. У новым выданьні Флора Беларусі надрукована толькі тры тома й там няма роду Ulmus. Можно перенесьці назву ў Вяз і захаваць пошук па ўсем сынонімам. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] 20:47, 27 лютага 2021 (UTC+2)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканаў перанос. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:51, 27 лютага 2021 (+03)

== [[Быкава (станцыя)]] → [[Быкова (станцыя)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
{{Мова-ru|Быко́во}}. [[Спэцыяльныя:Унёсак/217.117.125.88|217.117.125.88]] 19:17, 23 студзеня 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[:Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ]] → [[:Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Каб пазьбегнуць блытаніны з КДБ Беларусі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Гутаркі ўдзельніка:DobryBrat|гутаркі]]) 14:55, 9 сьнежня 2020 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[:Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бясьпекі]] → [[:Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бясьпекі СССР]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Каб пазьбегнуць блытаніны з КДБ Беларусі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Гутаркі ўдзельніка:DobryBrat|гутаркі]]) 14:55, 9 сьнежня 2020 (+03)
: Так, згодзен. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:34, 9 сьнежня 2020 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[Нізкіз]] → [[Nizkiz]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Не гледзячы на абгрунтаваныя заўвагі на конт напісання назвы гурта, якія былі неаднаразова выказаныя [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%9D%D1%96%D0%B7%D0%BA%D1%96%D0%B7 падчас рэцэнзавання артыкула], [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B/%D0%9D%D1%96%D0%B7%D0%BA%D1%96%D0%B7 абмеркавання артыкула падчас намінацыі], вынік быў падведзены з поўным ігнараваннем заўваг. У мяне пытанне: гэта свядомая палітыка Вікіпедыі на тарашкевіцы? Я маю на ўвазе бяссэнсоўнасць працэсу рэцэнзавання і абмяркоўвання падчас намінацыі, калі ўсё роўна аўтар «за вушы» працягвае артыкул у тым стане, які задавольвае толькі яго, то бок пагаджаецца толькі з касметычнымі зменамі. Пытаюся выключна з пункту гледжання маёй прысутнасці тут, бо шкада часу на вычытку і рады, калі яны нікому не патрэбны. &lt;span style=&quot;font-family: Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Гутаркі ўдзельніка:Vit Koz|гутаркі]]&lt;/span&gt; 00:55, 27 красавіка 2020 (+03)
: Асабіста я ня бачу нейкай прынцыповасьці тут у лацінкавым напісаньні і, адпаведна, вялікай праблемы. Фармальна ў нас працуе [[ВП:ПНА]], згодна зь якім ''Замежныя імёны, назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні (Уладзімер Жырыноўскі, а не Владимир Жириновский). Калі няма агульнапрынятага беларускага адпаведніка, можна пісаць арыгінальную форму, але на пачатку артыкулу (у дужках) пажадана даць прыклад вымаўленьня: Linux (лінакс).'' Вядома, пра беларускую лацінку нічога не гаворыцца, але разам з тым у нас ёсьць артыкулы [[Мужыцкая праўда]], [[Беларус (1913)]], [[Беларускае жыцьцё (1919)]] і г. д. (у арыгінале ўсе гэтыя выданьні мелі толькі лацінкавыя назвы). Што датычыцца ўжываньня кірылічнай назвы менавіта гэтага гурту, то ў крыніцах яна ўсё ж сустракаецца: [http://archiwum.radyjo.net/4/93/Artykul/176647], [https://belsat.eu/in-focus/aglyad-spartovyh-navinau-157/], [https://www.youtube.com/watch?v=7qfueM38dvU]. Ня трэба забывацца, што згодна з [[ВП:БКП]] гэты разьдзел ствараецца кірыліцай і пытаньне аўтаматычнай трансьлітарацыі на лацінку дагэтуль, на жаль, ніхто не разьвязаў. Пагатоў большасьць чытачоў карыстаецца кірыліцай і можна выказаць здагадку, што пры пошуку назвы менавіта гэтага гурту яны наўрад ці будуць пераймацца пераключэньнем раскладкі. Адпаведна, наш разьдзел толькі выйграе ў праглядах. Я сам падтрымліваю лацінку і лацінкавыя назвы (абавязкова выкарыстоўваю пры даданьні файлаў у Вікісховішча), але я б не сказаў, што ўзьнятае тут пытаньне мае відавочны адказ. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:13, 27 красавіка 2020 (+03)
:: Як я ўжо заўважыў раней, тут мы маем не імя, а брэнд, і мы проста ня маем права нешта выдумляць ад сябе, гэта неэнцыкляпэдычна. А якраз для тых, хто раптам будзе шукаць кірыліцай, проста робіцца перанакіраваньне.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 17:13, 27 красавіка 2020 (+03)
::: Падтрымліваю! Катэгарычна ня згодны, што назву гурта — іхні брэнд — напісалі кірыліцай. Тое, што нехта там напісаў кірыліцай назву гурта — гэта іх праблемы. Калі з гэтым пагадзіцца, то тады прыйдзецца дзеля пасьлядоўнасьці вельмі многа чаго пераводзіць на кірыліцу. Лічу, гэта недарэчна.--[[Удзельнік:Ihar Baranouski|Ihar Baranouski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ihar Baranouski|гутаркі]]) 22:09, 27 красавіка 2020 (+03)
Пішуць Nizkiz? Хай будзе Nizkiz. Перанакіраваньня хопіць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 02:07, 28 красавіка 2020 (+03)
: {{Супраць}} пераносу. Даў абгунтаваны адказ на заўвагу наконт напісаньня назвы гурта ў [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Нізкіз#Камэнтары]] на падставе [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]. Запыт выглядае на парушэньне [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду#Не хадзіце па крузе ў дыскусіі]]. Падтрымліваю меркаваньне абодвух адмінаў наконт 2 прыведзеных правілаў [[Вікіпэдыя:Правапіс]] і [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]], а таксама дастатковасьці ўжо створанага перанакіраваньня. Удзячны кожнаму ўдзельніку за рэцэнзіі, камэнтары, заўвагі, прапановы, крытыку, падтрымку і дапаўненьне, што спрыяе паляпшэньню артыкулаў.--[[Удзельнік:W]] 11:36, 28 красавіка 2020 (UTC+3)
:: Адзначу, што парушэнне правіла [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду]] мела месца менавіта пры напісанні артыкула Нізкіз. А дакладней: назва ТБ-праграмы Belsat Music Live па незразумелых дагэтуль прычынах азначана ў артыкуле як «Музыка ужывую». Не было прыведзена ніводнай АК на такое напісаньне, адзіным аргумэнтам стаў беларуска-ангельскі слоўнік… Відавочнае парушэньне [[Вікіпедыя:Не ўласным дасьледваньням]]. Нагадваю, для тых хто мабыць яшчэ не ўцяміў, Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя (пакуль што яшчэ), то бок не ўласны блог, не інстаграм, не інтэрнэт-форум. Нельга прыдумваць факты, а толькі іх адлюстроўваць. Кожнае слова ў артыкуле, у ідэале, павінна падмацоўвацца АК. &lt;span style=&quot;font-family: Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Гутаркі ўдзельніка:Vit Koz|гутаркі]]&lt;/span&gt; 12:46, 29 красавіка 2020 (+03)
: {{За}} перанос (гл.вышэй).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 17:09, 29 красавіка 2020 (+03)
* Вока зачапілася: [https://nn.by/?c=ar&amp;i=267168 Nizkiz у інтэрв’ю Жыццё-маліна: Мы адназначна вырашылі — навошта маўчаць пра тое, што ў цябе ўнутры] + прыведзеная ў прэамбуле артыкула спасылка больш не зьмяшчае кірылічнай трансьлітарацыі назвы. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:38, 24 студзеня 2021 (+03)
** Дадаў 3 крыніцы ў 3-х іншых СМІ з кірылічнай назвай гурта. Спадзяюся, пакінем існую зручную назву. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:50, 27 лютага 2021 (UTC+3)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Засталася фактычна адна крыніца (загаловак у ютубе наўрад ці варта ўлічваць). Калі гурт гэтак прынцыпова пазыцыянуе сябе менавіта з лацінкавай назвай Nizkiz, што выяўляецца ў абсалютнай большасьці вартых даверу крыніцах, то ня варта гэтую назву «кірылізаваць». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:08, 21 жніўня 2024 (+03)

== [[Martin S.]] → [[Martin S]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Змяніце, каліласка, адрас — https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Martin_S. (з кропкай напрыканцы) на адрас https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Martin_S (без кропкі)
Пры наяўнасці кропкі напрыканцы немагчыма падзяліцца спасылкай на артыкул. Аўтапераходы не ўспрымаюць кропку, адрасуюць на адрас без кропкі, а такаой старонкі не існуе. Нават туткалі націснеце паераход, то не адрасуе.
Дзякуй. {{Няма подпісу|Volnylitvin}}
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Стварыў перанакірваньне з [[Martin S]] на [[Martin S.]] Таксама вы можаце карыстацца пунтам мэню зьлева «Сталая спасылка», звычайна ў падбоных выпадках гэта дапамагае. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:28, 2 траўня 2019 (MSK)

{{Новыя зьверху}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Запыты|Перанос]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Старонкі да пераносу| ]]</text>
      <sha1>en8vdmvnfi09shgn86jb4cp4zdaxd7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699715</id>
      <parentid>2699714</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цёця → Цётка */ Адказ</comment>
      <origin>2699715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116843" sha1="lb6jq0bbxz7ba1nbobyk8bc960j3k89" xml:space="preserve">{{/Шапка}}&lt;!-- НЕ ВЫДАЛЯЙЦЕ ГЭТЫ РАДОК, ПІШЫЦЕ ПАД ІМ. І не забывайцеся на загаловак == Старая назва → Новая назва == plz don’t remove this comment and don’t forget to make a headline --&gt;
== [[Бар (элемэнт)]] → [[Барый (элемэнт)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле {{Кніга|частка=Спецыфічныя асаблівасці тэрмінаў|загаловак=Беларуская мова. Прафесійная лексіка для педагогаў: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па педагагічных спецыяльнасцях|аўтар=[[Зьміцер Дзятко|Дзятко Д. В.]], Забаштанская А. І., Лобань Н. П., Радзіваноўская Н. А.|адказны=Пад рэдакцыяй Д. В. Дзятко|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларусь»|год=2012|старонкі=41|isbn=978-985-01-0990-3}}, тэрмін бар (барый), зафіксаваны некаторымі выданнямі, утвораны з парушэннем нормаў літаратурнай мовы. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 01:14, 19 верасьня 2026 (+03)

:{{Супраць}}. Гэты разьдзел [[ВП:Правапіс|кіруецца Беларускім клясычным правапісе]] ў кадыфікацыі 2005 году, дзе ўяўна згадана пра бар. БКП 4:17 ''Шэраг уласнабеларускіх і пазычаных назоўнікаў мужчынскага роду афармляецца бяз малахарактэрнае для беларускае мовы фіналі -ій/-ый: хімічныя тэрміны: алюмін, амон, '''бар''', ванад, галь, гафн, гель, герма́н, дэўтэр, інд, ірыд, і́тар, кадм, каліфорн, каль, кальц, магн, на́тар, осм, рад, самар'' [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 08:32, 19 верасьня 2026 (+03)
::Нiчога ня маю супраць, але ў Расійска-беларуска-яўрэйскім слоўніку хімічнай тэрміналёгіі 1927 году перадаецца як «рады». [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 17:11, 20 верасьня 2026 (+03)
::Яшчэ ў падручніку па хіміі Ш. Брохеса 1932 году спакойна ўжываюцца і кальцый, і магній, і алюміній, і радый. [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 17:35, 20 верасьня 2026 (+03)
:::Вітаю. Разумею, што існуюць шмат розных варыянтаў у розных дапаможніках, слоўніках і падручніках, але ж БКП мае перавагу над усімі крыніцамі, калі ягоныя правілы даюць адназначны адказ, што і замацавана [[ВП:Правапіс|тут]]. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 19:01, 20 верасьня 2026 (+03)
::::З улікам правілаў кадыфікаваных БКП прапаную ўжо зьняць запыт. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 12:46, 7 лістапада 2026 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Згодна з правілам [[Вікіпэдыя:Правапіс]] назва Бар зьяўляецца карэктнай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:40, 7 лістапада 2026 (+03)

== [[Беларускі экзархат]] → [[Беларуская праваслаўная царква]] ==
* {{Прапаную і падтрымліваю}} перанос, бо «16 згадак назвы Беларуская праваслаўная царква пры 14 для Беларускага экзархату» нават на вэб-бачыне Расейскай праваслаўнай царквы ({{Навіна|аўтар=|загаловак=Зарэгістраваная новая рэдакцыя Статуту Беларускай праваслаўнай царквы|спасылка=https://www.patriarchia.ru/db/text/5950176.html|выдавец=[[Расейская праваслаўная царква]]|мова=ru|дата публікацыі=12 жніўня 2022}}). Таксама ў самой Беларусі гэта адзіная назва, якую падае [[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў]].—[[Удзельнік:W]] 11:43, 26 ліпеня 2025 (СКЧ+3)

== [[Гронінген (горад)]] → [[Гронінген]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Прапаную адразу чатыры артыкулы на перанос, як то [[Гронінген (горад)]], [[Утрэхт (горад)]] у [[Утрэхт]], [[Залятурн (горад)]] у [[Залятурн]]. У кожным выпадку горад першасны, а адпаведныя правінцыі/кантоны ўжо другасныя, то бок іхныя назвы паходзяць ад згаданых гарадоў. Таксама прапаную перанесьці [[Портсмут (горад)]] у [[Портсмут]], бо гэты горад значна большы і важны за ўсе астатнія існыя, мяркую, што яны былі названыя ў гонар менавіта ангельскага места. --[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 23:24, 27 лістапада 2025 (+03)
: Пагаджуся, бо меркаваньне адпавядае правілу [[Вікіпэдыя:Неадназначнасьць]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:31, 28 лістапада 2025 (+03)
::З улікам, што самі артыкулы прызначэньня ўжо існуюць, я маю памылку пры спробе пераносу. Прашу зрабіць перанос. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 23:01, 28 лістапада 2025 (+03)
::Дзякуй! [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:42, 7 сьнежня 2025 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Пераносы выкананыя. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:57, 8 сьнежня 2025 (+03)

== [[Ухань]] → [[Ухань|Вухань]] ==
''Удзельнік [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] навошта-то стварыў плашку пераносу на старонцы «Ухань». Я ня ведаю, навошта. Ніхто ня ведае.''

*Как бы там ні было, я {{супраць}} пераносу — няма ніякіх прычын яго рабіць.

:'''1.''' ''Wǔ'' не вымаўляецца як ''ву'' — гэта /u/, хоць і можна пачуць нешта падобнае на /wu/.
:'''2.''' У саміх жа правілах правапісу ([https://knihi.com/storage/pravapis2005.html Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў]) сказана наступнае:

&lt;blockquote&gt;
49.Прыстаўное в ня пішацца:

― перад пачатковым о ў пазычаньнях і ўласных імёнах іншамоўнага паходжаньня: ода, опэра, орган, оргія, ордэн; Оксфард, Ом, Омск, Осака;

― перад пачатковым у ў бальшыні пазычаньняў і ўласных імёнаў іншамоўнага паходжаньня, як націскным: у́зус, у́к, у́льтра, у́льчы, у́мбра, у́мбры, у́нікум, у́нія (побач з ву́нія), у́нты, у́нтэр, у́рка, у́рна; У́жгарад, У́йпэшт, У́льбрыхт, У́піт, У́рбан; гэтак і ненаціскным: увэрту́ра, унівэрсытэ́т, уніка́льны, урага́н, утылі́та, Узда́, узьдзе́нскі, Уга́нда/Уґа́нда; унія́т, унія́цкі, унія́цтва (побач з вунія́т, вунія́цкі, вунія́цтва), уні́йны, уніта́рны;

― перад прыстаўкавым у: удвух, умова, урад, участак; узьнёслы, узрушыць;

― перад у паходжаньнем з в: удава, улада, уласнасьць, унук, учора, уюн.
&lt;/blockquote&gt;

:'''3.''' Слова ўжо зафіксавана ў слоўніках, хоць і ў наркамаўскіх.
--[[Удзельнік:Alexey Krotov|Alexey Krotov]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Alexey Krotov|гутаркі]]) 02:09, 8 ліпеня 2025 (+03)

:Дзякуй за разгорнуты і абгрунтаваны адказ. Зьняў запыт на перанос. — [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 09:30, 8 ліпеня 2025 (+03)

== [[Цёця]] → [[Цётка]] ==
Прапаную перанесці артыкул паводле крыніцаў: [https://verbum.by/abs/aunt], [https://www.skarnik.by/rusbel/94222]. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 12:57, 16 лютага 2025 (+03)
: Падтрымліваю. «Цёця» — гэта не асноўная, а памяншальная форма ([https://verbum.by/abs/auntie auntie, aunty — цётачка, цёця]). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:19, 16 лютага 2025 (+03)
::Падтрымліваю перанос. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 20:01, 8 лістапада 2026 (+03)

== [[Канстантын Васіль Астроскі]] → [[Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Вітаю, каханенькія-родненькія! Як маецеся? Прапаную перанесьці артыкул у [[Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі]], бо паводле беларускіх крыніцаў, да таго ж энцыкляпэдычных, імя Канстанцін, а [[Віленскі прывілей 1563 году]] падае зь [[Імя па бацьку|імем па бацьку]]. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:35, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
: [[ВП:Правапіс]] (наркамаўскія крыніцы тут ня ўлічваюцца) + асноўнае абмеркаваньне мусіць датычыцца [[Канстантын Астроскі]], бо сын атрымаў імя бацькі і яны ня могуць розьніцца. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:42, 27 лістапада 2024 (+03)
::Дадаў крыніцу беларускім клясычным правапісам: «21 — 400 гадоў таму памёр Канстанцін Канстанцінавіч Астроскі» ({{Артыкул|аўтар=|загаловак=Каляндар: сакавік|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Андрэй Скурко]]|выданьне=[[Наша ніва]]|тып=газэта|выдавецтва=«[[Суродзічы]]»|год=6 сакавіка 2006|нумар=[https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=11929-1.pdf 9 (559)]|старонкі=14|issn=1819-1614}}).—[[Удзельнік:W]] 14:09, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
::Таксама дадаў крыніцу беларускім клясычным правапісам пра Канстанціна Іванавіча Астроскага праз запыт аднастайнасьці: «11 верасьня 1530 году у Вільні памёр князь Канстанцін Астроскі» ({{Навіна|аўтар=АП|загаловак=Ужо сёньня: дзень памяці Канстанціна Астроскага|спасылка=https://www.svaboda.org/a/28727456.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=11 верасьня 2017|дата доступу=27 лістапада 2024}}).—[[Удзельнік:W]] 14:36, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
:::Дадаў спэцыялізаваныя крыніцы ў кожны з артыкулаў. Уласна пытаньне стаіць наступных спосабам: як перадаваць імёны літоўскіх (беларускіх) гістарычных постацяў — «Канстантын» (старасьвецкая традыцыя клясычнага правапісу, у тым ліку Беларускай эміграцыі) зь цьвёрдым «т» як іншыя пазычаньні з грэцкай мовый, або па-наркамаўску як «Канстанцін», нібы гэтая форма ёсьць засвоенай беларускай (а ня той жа Кастусь). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:05, 27 лістапада 2024 (+03)
::::Дзякуй за крыніцы. Праўда, толькі ў адной з 3-х падаецца поўнае імя. Мяркую, што лепей «Канстанцін», бо «адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры» [[Канстанцін Вераніцын]]. Дый больш аднастайна выглядае з «Валянцін», дзе нават [[Валянцін (папа рымскі)]], хоць і іншамоўная традыцыя. Прапаную ўжываць «Канстанцін» для датычных Беларусі імёнаў, як у выпадку з Канстанцінамі Астроскімі. Уласна грэцкіх постацяў і іншых замежнікаў з такімі імёнамі называў бы праз «-ты-», хоць для манархаў і папаў, відаць, мае быць вынятак, як з Якавам-Джэймзам ды Карлам-Чарльзам.—[[Удзельнік:W]] 19:00, 27 лістапада 2024 (UTC+3)
:::::У БКП-2005 няма такога падзелу. Наколькі я бачу, у беларускай клясычная традыцыі таго ж Вераніцына пісалі Канстантынам: «''апрацаваных праф. М. Піятуховічам рукапісах А. Рыпінскага твор перапісаны пад прозьвішчам “Канстантын Вераніцын” з зазначэньнем, што гэта псэўдонім''»  [А. Адамовіч, На нівах і ўзвышшах беларускага слова: І. На падыходах да нашаніўства: 1) Ананімная спадчына сярэдзіны ХІХ в. ТАРАС НА ПАРНАСЕ, &quot;Бацькаўшчына&quot; 1956, № 21 (20 трав.), с. 2; № 22 (27 трав.), с. 2−3]. Канстантын — гэта не славянскае, а грэцкае імя, прытым ягонае беларускае засваеньне гэта ніяк не «Канстанцін», а Кастусь, таму мяккі «т» тут выглядае цалкам нелягічна і пасуе хіба датычна «Канстанцінаў» паводле савецкіх пасьведчаньняў аб нараджэньні і тых, хто сам сябе так пазыцыянуе. Пагатоў яшчэ ў выпадку імя Канстантын маем вытворны [[Канстантынопаль]], дзе напісаньне адзназначна праз цьвёрдае «т». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 19:19, 27 лістапада 2024 (+03)

: Я нічога ня маю супраць імён па бацьку, але гэтая норма не павінна быць абавязковай. Што тычыцца Канстантына, то мне больш даспадобы менавіта такая форма, але любую форму трэба аргумэнтаваць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:41, 28 лістапада 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
[[Вікіпэдыя:Правапіс|БКП-2005]] дазваляе абодва варыянты. Як выглядае, у спэцыялізаваных крыніцах клясычным моўным стандартам датычна гістарычных асобаў пераважае традыцыйная з данаркамаўскіх часоў старасьвецкая (і больш лягічная — з аглядам на назву даволі важнага для нашай гісторыі места [[Канстантынопаль]]) форма Канстантын, што ўласна і будзе ўжывацца датычна іншых артыкулаў пра гістарычных постацяў на падставве [[ВП:КВД]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 11:25, 13 сьнежня 2024 (+03)

== [[Іўеўскі раён]] → [[Івейскі раён]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле заўвагі да п. 33 БКП-2005. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:13, 26 жніўня 2024 (+03)
: Падтрымліваю. [[Зьміцер Саўка]] адмыслова падкрэсьліваў: «івейскі (не іўеўскі)» [https://books.google.by/books?id=c6mxDwAAQBAJ&amp;pg=PA50&amp;dq=%D1%96%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj3-tzDuZKIAxWGgv0HHXFNN-oQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:30, 26 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос артыкулаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:33, 3 верасьня 2024 (+03)

== «-ае» → «-ай» ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Вітаю! Прашу перанесьці катэгорыі паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Сынанімічныя словы|Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў §&amp;nbsp;Сынанімічныя словы]]:
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчая ўлада Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Гомельскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Выканаўчыя камітэты Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Агульныя суды Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Агульныя суды Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Сьледчыя службы Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Берасьцейскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Берасьцейскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Віцебскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Гомельскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Гомельскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Магілеўскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Магілёўскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Пракуратура Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Пракуратура Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Менскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Менскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Магілеўскае вобласьці]]» й «[[:Катэгорыя:Суды Магілёўскае вобласьці]]»  → «'''[[:Катэгорыя:Суды Магілёўскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Гарадзенскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Гарадзенскай вобласьці]]'''»;
* «[[:Катэгорыя:Суды Віцебскае вобласьці]]» → «'''[[:Катэгорыя:Суды Віцебскай вобласьці]]'''».
З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 19:13, 25 жніўня 2024 (+03)
: Запыт мае сэнс, калі яго хтосьці выканае з дапамогай бота. На жаль, сьцяг адміністратара тут не дае ніякіх пераваг: такія пераносы можна зрабіць толькі цалкам уручную — як і звычайнаму ўдзельніку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:16, 26 жніўня 2024 (+03)
:: Дзякую за адказ і тлумачэньне! [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 12:24, 26 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Катэгорыі былі перанесеныя. Дзякую за дапамогу. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 18:08, 1 верасьня 2024 (+03)

== [[Марк Цукербэрґ]] → [[Марк Цукербэрг]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Трэба перанесьці старонку «[[Марк Цукербэрґ]]» у «'''[[Марк Цукербэрг]]'''» паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Агульныя|ВП:ПНА §&amp;nbsp;Агульныя]]. З павагай, [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 21:40, 21 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос згодна з [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў#Агульныя|ВП:ПНА §&amp;nbsp;Агульныя]]: «''Літара „Ґ ґ“ у назвах артыкулаў не выкарыстоўваецца, замест яе ўжываецца літара „Г г“''». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:54, 21 жніўня 2024 (+03)
: Дзякую! [[Удзельнік:097ллл|097ллл]] ([[Гутаркі ўдзельніка:097ллл|гутаркі]]) 22:22, 21 жніўня 2024 (+03)

== [[Бягомель]] → [[Бегамля]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
# [https://knihi.com/storage/pravapis2005.html БКП-2005]: '''Бегамля''' й Бягомель.
# {{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Віцебская вобласьць}} С. 65: Бяго́мль (Бяго́мля, '''Бе́гамля''').
# {{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}} С. 242: Бяго́мль, Бяго́мля, '''Бе́гамля'''.
З трох прывыдзеных спэцыялізаваных крыніц ва ўсіх трох сустракаецца назва ''Бегамля''. З улікам прыведзеных крыніц, а таксама адназначнасьці ўтварэньня прыметніку ''бегамскі'' (адзін з двух магчымых варыянтаў паводле БКП), варта зрабіць назву ''Бегамля'' асноўнай, а ўсе вытворныя назвы зьмяніць на ''бегамскі''. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 19:29, 20 жніўня 2024 (+03)
* Падам дзьве крыніцы на Бягомель як асноўную або адзіную форму: [[Вінцук Вячорка]], [https://www.svaboda.org/a/27108434.html Чаму па-беларуску немагчыма сказаць «нерв» і «Лукомль»], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2015 г.; [[Алесь Разанаў|Разанаў А.]] Этымалагічныя эцюды // Лiтаратура і мастацтва. № 18, 6 траўня 2022. С. 11. Калі правяраць ужываньне, то ў крыніцах клясычным правапісам, як выглядае, трохі часьцей ужываецца варыянт Бягомель (паводле гугл-кніг, Запісы БІНіМ, 1966. С. 71; Найдзюк Я. Беларусь учора і сяньня: папулярны нарыс з гісторыі Беларусі. 1993. С. 320; Спадчына, 1993. С. 3). Зрэшты, з улікам прыкладнага парытэту ва ўжываньні, у свой час абраў Бягомель праз большую звыкласьць-пазнавальнасьць і адпаведнасьць назьве ў гістарычных крыніцах. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:40, 20 жніўня 2024 (+03)
:: Зрэшты, у першай крыніцы: «Бягомель (Бегамля і Бегам’е)», а таксама «Прыметнікі ад іх таксама бязь зьбегаў: лукамскі, рослаўскі, бегамскі, Супраскі манастыр». --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 00:19, 21 жніўня 2024 (+03)
::: Так, пытаньне няпростае. Падам яшчэ прыклады ўжываньня прыметніка бягомельскі (дакладней — «Бягомельскі раён)»: Беларускі зборнік. Т. 10, 1959. С. 187; Анамастычны слоўнік твораў Якуба Коласа. 1990. С. 108; Віцьбіч Ю. Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі. 1996. С. 210. «Бегамскі раён» знайшоў толькі ў Нашай Ніве (№ 1, 9 студзеня 2003). Усё ж мяркую, што лепей спыніцца на больш пазнавальных формах, бо наўрад ці можа сьцьвярджаць, што пара Бегамля-бегамскі чымсьці аб'ектыўна лепшая за пару Бягомель-бягомельскі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:20, 21 жніўня 2024 (+03)
:::: Я ня бачу праблемы, калі пара будзе Бягомель-бегамскі, бо толькі для [[Сьпіс раёнаў Беларусі паводле альфабэту|раёнаў]] мы бачым шмат выпадкаў і зьмены націскаў, і ўжываньня розных суфіксаў у варыянтах з падобнымі між сабой формамі. За пару Бягомель-бегамскі будзе і тое, што абодва варыянты ёсьць у БКП, акрамя гэтага ''бегамскі'' (і толькі) згадваецца ў прадмове да нарматыўнага даведніку (глядзіце абмеркаваньне ніжэй), а таксама ў прыведзеным вамі артыкуле РС. Пры гэтым ''Бегамля'' маецца ў найбольш аўтарытэтных тапанімічных крыніцах, а таксама ў БКП. Што да ''бягомельскага'', то хоць і маем меркаваньне Вячоркі, але яно не забараняе ўжываць іншыя формы. Калі ж выходзіць за межы БКП (''бягомельскі''), то тут без варыянтаў самым папулярным варыянтам будзе Бягомль-бягомльскі нават у крыніцах клясычным правапісам. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:49, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Хтосьці выявіў непасьлядоўнасьць? Дык давайце тады будзем усюды непасьлядоўнымі. Цудоўны падыход. Мінус аўтарытэты. Мінус лягічнасьць. Навошта нейкія правілы, пасьлядоўнасьць, лягічнасьць, вядома лепш кіравацца прынцыпам «я так бачу». --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:44, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Сьпярша падам крыніцу, што форма Бягомель таксама лічыцца ўжыванай мясцовымі жыхарамі (як і Бегамля) — Язык: изменчивость и постоянство: к 70-летию Леонида Леонидовича Касаткина. — М., 1998. [https://books.google.by/books?id=0zxiAAAAMAAJ&amp;q=%22%D0%B1%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%22&amp;dq=%22%D0%B1%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjSuJyv3oqIAxUE-AIHHSyPJnoQ6AF6BAgIEAI С. 84]. Яна ж, разам зь Бегамля, фіксуецца ў [[Ідыш-беларускі слоўнік|Ідыш-беларускім слоўніку]] (с. 204). Тое, што яе няма ў афіцыйным даведніку, выглядае як недагляд яго аўтараў. Асабіста мне гэтая форма выглядае лепшай, бо ва ўмовах браку нейкага рэгулятара, які б сваёй аўтарытэтнай пастановай абраў правільную назву, гэтая форма менш аддаляецца ад пісьмовых фіксацыяў назвы ў гістарычных крыніцах і, так, яна больш паходзіць на цяперашнюю афіцыйную назву, што робіць яе больш пазнавальнай для чытачоў. Што да вытворнага прыметніка, то пагаджуся з напісаным калегам: калі маем падставы захоўваць сыстэмнасьць, то навошта не рабіць гэтага? Няма нейкай аўтарытэтнай крыніцы, якая б ''абгрунтавана'' сьцьвярджала нейкую перавагу формы бегамскі над бягомельскі. Статыстыка ўжываньня адпаведных прыметнікаў у вартых даверу крыніцах таксама ня сьведчыць пра такую перавагу. Апроч таго, зноў можна зьвярнуцца да фактару пазнавальнасьці: бягомельскі больш паходзіць на цяперашнюю афіцыйную назву (хоць гэта, вядома, ня мусіць быць вызначальным крытэрым, але як дадатковы цалкам можа выкарыстоўвацца). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:08, 23 жніўня 2024 (+03) 
:::::: Цікава, што ў прыведзеных вамі крыніцах ёсьць і назва Бегамля. Вы пішаце, што няма крыніцы, што б абгрунтавана сьцьвярджала перавагу формы ''бегамскі'', але няма і крыніцы пра перавагу формы ''бягомельскі'', а тут нагадаю, што формы ''бягомельскі'' ў БКП няма, затое БКП нам дае адразу два альтэрнатыўныя варыянты, якімі мы вольныя скарыстацца, і калі зь нейкіх прычынаў не задавальняе форма ''бягомскі'', то ёсьць форма ''бегамскі'' і для сыстэмнасьці ізноў жа ў БКП ёсьць форма ''Бегамля'', пры гэтым яна ж ёсьць ва ўсіх асноўных крыніцах, прыведзеных у гэтым абмеркаваньні. Бегамля-бегамскі — захоўвае і сыстэмнасьць, і не адыходзіць ад БКП, інакш варта ўдакладніць правіла [[ВП:Правапіс]] і пералічыць у ім выпадкі, калі дазваляецца адыходзіць ад яго. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:03, 23 жніўня 2024 (+03)
::::::: Магу хіба працытаваць Вінцука Вячорку, які напісаў, што гэта складанае пытаньне. Гэта можна лічыць сьведчаньнем таго, што пераканаўчага мовазнаўчага абгрунтаваньня на карысьць нейкай пэўнай формы тут не існуе. Адпаведна, даводзіцца пераходзіць да іншых важных для Беларускай Вікіпэдыі прынцыпаў — пазнавальнасьці і сыстэмнасьці, якім больш адпавядае пара Бягомель — бягомельскі. Усё ж, БКП-2005 не ставіў на мэту падаць усе магчымыя варыянты прыметнікаў, вытворных ад уласных назваў (асабліва, калі тыя варыянты не выклікаюць нейкіх цяжкасьцяў у пляне словаўтварэньня), наяўнасьць бягомельскі ў пачатковым праекце нармалізацыі і яго выкарыстаньне ў выданьнях клясычным моўным стандартам, на маю думку, сьведчыць, што гэты прыметнік наўрад ці можна лічыць не адпаведным [[ВП:Правапіс]], хоць ён і не ўпамінаецца ў БКП-2005 (але — што напраўду мае значэньне — не супярэчыць пададзеным там правілам). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:30, 23 жніўня 2024 (+03)
:::::::: Мяне вельмі зацікавіў апошні аргумэнт, спадзяюся, гэта ня проста словы, каб апраўдаць абыход правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. Я нават занатую яго для ўжываньня ў наступных абмеркаваньнях. Хіба толькі хацеў бы ўдакладніць, што значыць, што нейкі тэрмін ці слова супярэчаць пададзеным у БКП правілам? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:38, 25 жніўня 2024 (+03)
::::::::: Чаму вы лічыце, што варыянт «Хатомель – хатомельскі» абыходзіць правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]] і супярэчаць пададзеным у БКП правілам? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:48, 25 жніўня 2024 (+03)
::::::::: Правіла мае наступную фармулёўку: «''Старадаўнія тапонімы на “зычны + ль” і вытворныя ад іх прыметнікі ў сучаснай беларускай мове аформіліся з устаўнымі галоснымі або іншымі фанэтычнымі зьменамі''», т.б. форма бягомльскі відавочна супярэчыць гэтаму правілу, бо мае спалучэньне “зычны + ль” без устаўной галоснай. Адпаведна, форма бягомельскі гэтаму правілу не супярэчыць, што дадаткова пацьвердзіў адзін з укладальнікаў БКП-2005 Вінцук Вячорка. Апроч таго гэтая форма ўжываецца ў вартых даверу крыніцах клясычным правапісам. Апошняе адрозьнівае гэты выпадак аб несыстэмнай пары Бярэзань — бярэзінскі, дзе сыстэмная форма бярэзанскі ня мае ніводнага прыкладу ўжываньня ў вартых даверу крыніцах. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:23, 26 жніўня 2024 (+03) 
:::::::::: Тым ня менш, сп. Вячорка ўжывае «Бярэзанскі» [https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/вітаю-падкажыце-калі-горад-называецца-бярэзань-то-чаму-раён-бярэзінскі-а-не-бярэ/3036459039961757/ тут] і [https://www.svaboda.org/a/30530056.html тут]. Вось і аўтарытэтная крыніца. Пераносім у Бярэзанскі раён для сыстэмнасьці? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:54, 26 жніўня 2024 (+03)
::::::::::: Дзякую за пададзены прыклад. Знайшоў на РС яшчэ тры вынікі ўжываньня («Бярэзанскага»). Уласна я ня супраць пераносу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:06, 26 жніўня 2024 (+03)
::::::::::: Дзякуй, што ўзьнялі гэтае пытаньне. Атрымліваецца, што «Бярэзанскі раён». Я падтрымліваю перанос. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:09, 26 жніўня 2024 (+03)

: Дзіўна прыводзіць гэтыя крыніцы і прапанаваць перайменаваць артыкул у ''Бегамля''. Паўтор гісторыі пра [[Новахросты]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:28, 21 жніўня 2024 (+03)
:: Дзіўна бачыць, што адміністратар гэтага разьдзелу ігнаруе правілы, спачатку [[Вікіпэдыя:Правапіс]], цяпер [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]. Хаця, магчыма, у гэтым няма нічога дзіўнага, а гэта праява сыстэмнага падыходу. P.S. Цікавая фіксацыя на падзеі, што адбылася больш за 10 гадоў таму, а [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Адміністрацыя&amp;diff=prev&amp;oldid=2086389 гэта] нібыта і ня вы пісалі. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:55, 21 жніўня 2024 (+03)
::: Прыклады будуць, дзе я «ігнарую правілы, спачатку [[Вікіпэдыя:Правапіс]], цяпер [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]»? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:34, 21 жніўня 2024 (+03)
:::: Дык мы ж сярод гэтых прыкладаў і знаходзімся. Давайце пачнем з простага, адкажыце на пытаньне: колькі аўтарытэтных крыніц вы прывялі за два апошнія абмеркаваньні? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:53, 22 жніўня 2024 (+03)
::::: Ня буду адцэньваць вашае пытаньне, а лепш задам сустрэчнае пытаньне: калі неабходныя аўтарытэтныя крыніцы ўжо прыведзеныя ў абмеркаваньнях і ў артыкулах, то дзе напісана, што ў кожным абмеркаваньні хтосьці павінен іх зноў прыводзіць і пры гэтым забаронена рабіць спасылкі на аўтарытэтныя крыніцы і на абмеркаваньні, дзе гэтыя аўтарытэтныя крыніцы прыведзеныя? Я вас не разумею, вы лічыце, што калі зноў і зноў у кожным паведамленьні прыводзіць аўтарытэтныя крыніцы, то толькі тады штосьці можна вырашыць? У вас вельмі дзіўны падыход. А можа вы ўсё ж што-небудзь па тэме скажыце? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:34, 22 жніўня 2024 (+03)
:::::: Гэта Вікіпэдыя — тут наогул ніхто нікому і нічога не павінен, але я дапамагу вам з адказам на маё пытаньне: возьмем абмеркаваньне пераносу [[Бягомскі раён]] і вашую фразу «''неабходныя аўтарытэтныя крыніцы ўжо прыведзеныя ў абмеркаваньнях і ў артыкулах''», артыкул мае роўна 0 крыніцаў на назву, у [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён|абмеркаваньні]] вы падалі роўна 0 крыніцаў, артыкул да пераносу вы выставілі са спасылкай на абмеркаваньне, у якім, нагадаю, роўна 0 крыніцаў. Чамусьці сп. {{У|Kazimier Lachnovič}} шукае крыніцы і абмяркоўвае іх, фактычна рабіць вашую працу за вас. Вось уласна і адказ, хто ігнаруе правілы, а хто не. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:36, 23 жніўня 2024 (+03)
::::::: Дрэнная спроба пасварыць кагосьці. Я прачытаў артыкул [[Бягомель]] і БКП-2005 і мне гэтага дастаткова для таго, как зразумець, што слушнай формай у гэтай сытуацыі як раз зьяўляецца варыянт «Бягомель — бягомельскі». Таксама раю вам пачытаць абмеркаваньне — [[Вікіпэдыя:Форум/Архіў 15#Гомель у родным склоне]], якое вы пачалі і дзе я аргумэнтавана даказаў, што беларускімі назвамі зьяўляюцца Альгомель, Альпень, Будымель, Рамель, Рубель, Хотамель, Ястрабель, а не Альгомля, Альпеня, Будымля, Рамля, Рубля, Хотамля, Ястрабля. Заўважылі пасьлядоўнасьць? Пры гэтым ня гледзячы на гэтае, вы ўсё ж вырашылі прапанаваць перайменаваць «Бягомель» у «Бегамля». Такім чынам вы прапануецца адмовіцца ад карэктных беларускіх гістарычных назваў населеных пунктаў на карысьць скажоных. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:34, 23 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Адмова ад пераносу. [[Бягомель]] — асноўная назва. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:56, 5 красавіка 2025 (+03)

== [[Бягомскі раён]] → [[Бягомельскі раён]] і г.д. ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Лічу, што назву трэба перайменаваць. Аргумэнтацыя тутака — [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён#Назва]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:54, 19 жніўня 2024 (+03)
: Адміністратар сьвядома прапануе парушыць правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. Прашу зьвярнуць на гэта ўвагу. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:16, 19 жніўня 2024 (+03)
:: Вы відавочна не чыталі [[Абмеркаваньне:Бягомскі раён#Назва]], бо я як раз прапануе зрабіць згодна з правілам [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:05, 19 жніўня 2024 (+03)
* Заклік да абмеркаваньня наўрад ці варта азначаць парушэньнем, усё ж маем [[Вікіпэдыя:Кіруйцеся сумленнасьцю ўдзельнікаў]]. Асабіста я яшчэ ў абмеркаваньні ніжэй ([[Вікіпэдыя:Запыты_на_перанос#Катэгорыя:Краіны-сяброўкі_АПАД_→_Катэгорыя:Краіны-сяброўкі_НАТО]]) азначыў уласную пазыцыю, што варта максымальна трымацца менавіта за пададзеныя ў БКП-2005 формы, што да непасьлядоўнасьці, то ў лінгвістыцы наяўнасьць выняткаў з правілаў — звычайная рэч. Але зазначу, што ўзьнятае пытаньне, усё ж, не выглядае надта простым: форма «бягомельскі» даецца ў [https://knihi.com/storage/pravapis.html пачатковым праекце нармалізацыі клясычнага правапісу], таксама ў заўвагах да БКП-2005 (зьмешчаных на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] [https://files.knihi.com/Knihi/Sauka/Pravapis2005mat.zip/PravRecenz/paulaviec.doc]) ад выкладніка Гомельскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту Зьмітра Паўлаўца ёсьць наступная: «''Падаецца, што прыметнікі ад тапонімаў на зычны + ль (заўвага В на с. 23) лепш за ўсё падпарадкаваць аднаму правілу, захоўваючы зычны ль: Бягомель — бягомельскі, Відамля — відомельскі, Лукамля — лукомельскі, як Хатомель — хатомельскі, Гомель — гомельскі, Лепель — лепельскі, Рубель — рубельскі. У прыметніках бегамскі й бягомскі, відамскі, лукомскі губляецца празрыстасць вытворнай асновы, можна падумаць, што словы ўтвораны ад назоўнікаў бегама ці бягома, відама, лукама, якіх у нашай мове, канечне ж, не існуе''». Магу хіба зрабіць здагадку, што аўтары БКП-2005 маглі ўлічыць традыцыю ўтварэньня адпаведнага прыметніка, замацаваную ў тэкстах да 1933 году. Варта яшчэ ўлічваць наяўнасьць раўнапраўнай формы «Бегамля» (якая ў БКП-2005 нават даецца першай). З улікам гэтага, магчыма, як кампраміс можна было б спыніцца на форме «Бегамскі». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:48, 19 жніўня 2024 (+03)
*: Каб рабіць такі кампраміс, трэба прызнаць, што форма «Бегамля» зьўляецца асноўнай. Але ж я раней ужо даказаў, што, як і ў іншых выпадках, як раз назва [[Бягомель]] зьяўляецца асноўнай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:05, 19 жніўня 2024 (+03)
*: {{У|Kazimier Lachnovič}}, цытата з прадмовы да даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]»: «У даведніку свядома абыйдзены адтапонімныя прыметнікі. Гэтая катэгорыя назваў фармуецца і функцыянуе пераважна ў вуснамоўным асяроддзі і, у адрозненне ад агульных слоў, мае вузкарэгіянальную прывязку. Працэс іх утварэння далёка не заўсёды падпарадкоўваецца законам граматыкі (''камунарскі'' ад ''Камуна'', ''дражанскі'' ад ''Дражня'', ''драгоцкі'' ад ''Драхча'', ''вугольскі'' ад ''Вуглы'', ''бегамскі'' ад ''Бегамля'', ''бярвіскі'' ад ''Бярвішча''). Ад адной і той жа назвы ў сістэмах розных дыялектных зон прыметнікі могуць быць утвораны па розных мадэлях (''будзянскі'', ''будняцкі'', ''будніцкі'', ''будлянскі'' ад ''Буда'', ''рудзінскі'' і ''руднянскі'' ад ''Рудня'', ''рошчаўскі'' і ''рошчынскі'' ад ''Рошча'')». --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 19:19, 20 жніўня 2024 (+03)
*:: Калі браць за асноўную назву форму Бегамля, то так, прыметнік ад гэтай формы ўтвараецца як бегамскі. Калі ж бярэм Бягомель, то як удакладніў адзін з укладальнікаў БКП-2005 Вінцук Вячорка вось [https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/3737377663203221/ тут], то лепей усё ж утвараць прыметнік бягомельскі, а не бягомскі. На гэтай падставе і з улікам наяўнасьці прыкладаў ужываньня (прытым у большай колькасьці за бягомскі і бегамскі), у тым ліку ў выданьнях клясычным правапісам, схіляюся да патрэбы пераносу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:50, 20 жніўня 2024 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 16:54, 5 красавіка 2025 (+03)

== [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] → [[Маладэчна (футбольны клюб)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калі ласка, прашу перанесьці старонку [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] у [[Маладэчна (футбольны клюб)]], выдаліўшы адтуль перанакіраваньне. Ня мае правоў каб зрабіць гэта самастойна. Пасьля пераносу яшчэ адная старонка [[Маладэчна-ДЮСШ-4 (футбольны клюб)]] будзе выдаленая і будзе перанакіроўваць на [[Маладэчна (футбольны клюб)]], бо фактычна гэта ўсё адзін і той жа клюб. —&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 22:59, 6 сакавіка 2023 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос [[Маладэчна-2013 (футбольны клюб)]] → [[Маладэчна (футбольны клюб)]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:25, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Дзякуй. &lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 23:58, 6 сакавіка 2023 (+03)

== Кумаркі Каталёніі → Раёны Каталёніі ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
У катэгорыі [[:Катэгорыя:Раёны Гішпаніі|Раёны Гішпаніі]] цяпер маем [[:Катэгорыя:Кумаркі Каталёніі|кумаркі Каталёніі]] (відаць, праз каталянскую мову), а па-гішпанску яшчэ мусяць быць [[:Катэгорыя:Кумаркі Валенсіі|камаркі Валенсіі]], якія я паводле аналёгіі пасьпяшаўся назваць памылкова. Прапаную ўсе падкатэгорыі перайменаваць у раёны, каб пазьбегнуць блытаніны і розначытаньняў. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 08:19, 23 ліпеня 2022 (+03)
: &lt;s&gt;{{Падтрымліваю}} --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:56, 23 ліпеня 2022 (+03)&lt;/s&gt;
: {{Падтрымліваю}} —&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 17:14, 23 ліпеня 2022 (+03)

А чаму раёны Гішпаніі нельга называць кумаркамі? Напрыклад па-гішпанску яны называюцца якраз кумаркамі — [[:es:Comarcas de España]]. Раёнамі яны называюцца толькі ў расейскай мове. Пры гэтым калі перакладаць гішпанскае слова «Comarcas» на беларускую мову праз Гугл-перакладчык, то атрымаем больш лягічнае для беларускай мовы слова «Паветаў». Я думаю мне ня трэба нікому тлумачыць адкуль у беларускай мове зьявілася слова «[[Раён]]». Таму адпаведная адмністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Гішпаніі павінна называцца менавіта як [[кумарка]], а артыкул [[Паветы Гішпаніі]] павінен перанакіроўвацца на артыкул [[Кумаркі Гішпаніі]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:11, 24 ліпеня 2022 (+03)
: Сапраўды. Паглядзеў адпаведную катэгорыю ва ўкраінскім і польскім разьдзелах — там кумаркі (Кумарки, Comarki). Адпаведна, падтрымліваю гэты варыянт і дзякую за пільнасьць! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 11:19, 24 ліпеня 2022 (+03)
:: Спэцыяльна праверыў: ні ў водным разьдзеле з названых вышэй няма кумарак, ёсьць толькі камаркі ([[:pl:Kategoria:Comarki w Hiszpanii]], [[:uk:Категорія:Комарки Іспанії]] і [[:uk:Комарки Іспанії]]). Адпаведна трэба пераймяноўваць усе катэгорыі ці ў „камаркі“, ці ў „раёны“.
:: Чарговы раз зьвяртаюся да правапарушальніка: чужыя камэнтары рэдагаваць забаронена правіламі Вікіпэдыі. Я напісаў менавіта так, як напісаў: „камаркі“ ў Валенсіі, „кумаркі“ ў Каталёніі. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:29, 28 ліпеня 2022 (+03)
::: Сапраўды, «камаркі» — не заўважыў адрозьненьня ў адну літару. Менавіта гэта варыянт і падтрымліваю, бо «раён» як назва адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі — гэта нэалягізм, перанесены ў беларускую мову з расейскай савецкімі ўладамі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:26, 28 ліпеня 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Усё перанёс пад камаркі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Artsiom91|гутаркі]]) 14:18, 2 жніўня 2024 (+03)

== Corrections of file extensions ==
* [[:Файл:BelarusTV logo.gif]] → [[:Файл:BelarusTV logo.jpg]]
* [[:Файл:Lapis Trubiacki - Kultpraśviet.gif]] → [[:Файл:Lapis Trubiacki - Kultpraśviet.jpg]]

Hello! Sorry for writing in English. Please rename these two files that actually are JPEG files, not GIF.[[Удзельнік:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jonteemil|гутаркі]]) 23:56, 7 ліпеня 2022 (+03)
: Done. Thanks for noticing. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:13, 8 ліпеня 2022 (+03)

== [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі АПАД]] → [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі НАТО]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
{{Вікіпэдыст|W}} прыдумаў для НАТО абрэвіятуру АПАД і перайменаваў усе падкатэгорыі [[:Катэгорыя:Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|асноўнай катэгорыі]]. Варта вярнуць пад агульнапрынятую назву. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 10:48, 1 ліпеня 2022 (+03)
: {{Супраць}}. Абрэвіятуру не прыдумляюць, бо тая ўтвараецца паводле правілаў [[Словаўтварэньне|словаўтварэньня]]. Гэты скарот АПАД існуе ў беларускамоўнай навуковай літаратуры, якую сустракаў у артыкулах беларускамоўнага кандыдата гістарычных навук [[Андрэй Валодзькін|Андрэя Валодзькіна]], які выкладае на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|Факультэце міжнародных адносін БДУ]]. НАТО ёсьць калькай, а не абрэвіятурай, і парушае [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]]: «Замежныя імёны, назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні. Асноўны артыкул зьмяшчаецца на старонцы з разгорнутай назвай, а на старонцы з адпаведнай абрэвіятурай робіцца перанакіраваньне на асноўную. Прыклад: БНР і Беларуская Народная Рэспубліка». Інакш давядзецца пераймяноўваць створаны апанэнтам артыкул [[Аб’яднаны пашыральны інтэрфэйс ушытага ПЗ]], бо назва зь ягонай жа высновы апынецца «прыдуманай», як і ў шматлікіх іншых выпадках.--[[Удзельнік:W]] 16:26, 1 ліпеня 2022 (UTC+3)
: Так, сапраўды, абрэвіятура АПАД зусім не зьўляецца распаўсюджанай, але ж асабіста мне больш да спадобы менавіта гэтая абрэвіятура, бо яна дакладна адпавядае поўнай назьве на беларускай мове. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:11, 1 ліпеня 2022 (+03)
:: Вітаю! Як маецеся? Вялікі дзякуй за падтрымку. Дадаў крыніцу ў навуковым часопісе, зацьверджаным [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі|Найвышэйшай атэстацыйнай камісіяй Беларусі]] для вычарпальнасьці. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:48, 1 ліпеня 2022 (UTC+3)
Выкарыстаньне ўніфікаваных і агульнаўжываных у іншых мовах (ня толькі ангельскай) скаротаў датычна міжнародных (не беларускіх) арганізацыяў — гэта нармальная практыка ўсяго цывілізаванага сьвету. Пагатоў ніхто не забараняе падаваць у асноўным артыкуле беларускі скарот, які хоць часам і сустракаецца ў вартых даверу крыніцаў, але паводле статыстыкі ўжываньня ёсьць абсалютна не пазнавальным для чытачоў Вікіпэдыі ([[Радыё Свабода]]: [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsb8Fcs_45OO2AOL5mKcu69SOSTf5Q%3A1656779917369&amp;ei=jXTAYrqDFrCX9u8PyOytyA0&amp;ved=0ahUKEwj6_ceT0tr4AhWwi_0HHUh2C9kQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQ3BJYiBxg8hxoAXAAeACAAUCIAYABkgEBMpgBAKABAcABAQ&amp;sclient=gws-wiz «апад»] — 1 вынік, [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsYvW33YUH4UjJ0eCx7NtG1U7Ti8fw%3A1656779923637&amp;ei=k3TAYoPhJYj87_UPprKbkAs&amp;ved=0ahUKEwjD9sWW0tr4AhUI_rsIHSbZBrIQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQmQJY-ARgwQZoAnAAeACAAVCIAZkCkgEBNJgBAKABAcABAQ&amp;sclient=gws-wiz «НАТО»] — каля 2290 вынікаў, [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALiCzsaDe__JCHg7PovBcCz8V4Bri2Mwwg%3A1656780021681&amp;ei=9XTAYt_wKOu39u8PssahmAs&amp;ved=0ahUKEwifv6bF0tr4AhXrm_0HHTJjCLMQ4dUDCA4&amp;uact=5&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%22%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGABKBAhGGABQAFhMYMYBaABwAHgAgAFPiAHhAZIBATOYAQCgAQHAAQE&amp;sclient=gws-wiz «ната»] — 1220 вынікаў). Пэўны, што ў назвах катэгорыяў дакладна мае быць НАТО — з улікам практыкі ''абсалютна ўсіх'' балтыйскіх і славянскіх моўных разьдзелаў: pl Kategoria:Państwa należące do NATO, uk Категорія:Країни НАТО, lt Kategorija:NATO narės, ru Категория:Государства НАТО, bg Категория:Членове на НАТО, bs Kategorija:Države članice NATO-a, cs Kategorie:Státy NATO, hr Kategorija:Države članice NATO-a, hsb Kategorija:Čłonski stat NATO, rue Катеґорія:Державы НАТО, sk Kategória:Členovia NATO, sl Kategorija:Države pakta NATO, sr Категорија:Државе чланице НАТО-а. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 19:53, 2 ліпеня 2022 (+03)
: Вітаю! Як маецеся? Паводле [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя_даверу#Тыпы крыніцаў]]: «Шматлікія артыкулы Вікіпэдыі грунтуюцца на навуковых матэрыялах. Такія крыніцы — акадэмічныя і рэцэнзаваныя публікацыі, манаграфіі, падручнікі — звычайна найбольш надзейныя. … Старайцеся, калі магчыма, кіравацца агульнапрынятым навуковым кансэнсусам. Калі існуюць разыходжаньні, варта зьмяшчаць спасылкі на крыніцы кожнага меркаваньня. … Навуковы матэрыял, артыкул, прыняты навуковай суполкай, лічыцца вартым даверу. Калі матэрыял апублікавалі ў атэставаных экспэртамі крыніцах або ў прафэсійнай акадэмічнай прэсе, хутчэй за ўсё яго ўжо папярэдне пряглядзеў прынамсі адзін навуковец-рэцэнзэнт. …навуковыя часопісы больш пажаданыя, каб атрымаць больш надзейны пункт гледжаньня.». Пры гэтым, апанэнт працягвае выдаляць надзейную акадэмічную крыніцу з артыкула [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]], таму прашу абараніць гэтую старонку ад [[Вікіпэдыя:Вайна рэдагаваньняў]] і вандалізму з боку апанэнта дзеля захаваньня прыведзенай крыніцы ў навуковым часопісе ({{Артыкул|аўтар=Уладзімер Русаковіч.|загаловак=Беларуска-летувіскія дачыненьні (1997—1998 гг.)|спасылка=https://1drv.ms/b/s!Apku9dNcNG94hUyFAezS6vnm8cuF|выданьне=[[Белая вежа (часопіс)|Белая вежа]]|тып=часопіс|год=Кастрычнік 2017|нумар=7 (46)|старонкі=125-129|issn=2311-245x}}). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:15, 4 ліпеня 2022 (UTC+3)
* Пачатковая кансэнсусная форма для ўсіх катэгорыяў — НАТО, таму тут мусіць абгрунтоўвацца менавіта перанос пад новую назву АПАД, і адной крыніцы (пагатоў не мовазнаўчай) дзеля гэтага не дастаткова. Як мінімум варта падаць меркаваньні беларускіх мовазнаўцаў, дзе б сьцьвярджалася і абгрунтоўвалася, што падобныя інтэрнацыянальныя назвы-скароты ня варта выкарыстоўваць у беларускай мове. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:08, 5 ліпеня 2022 (+03)
:: Тым часам катэгорыі дагэтуль вандалізаваныя. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 18:29, 5 ліпеня 2022 (+03)
::: Вярнуў іншыя катэгорыі да пачатковага (кансэнсуснага) стану. Скарот АПАД зрэдку ўжываецца ў публікацыях розных аўтараў, што можна спраўдзіць праз пошук (filetype:pdf), але спарадычнае ўжываньне, вядома ж, не падстава татальна «беларусізаваць» назвы міжнародных арганізацыяў, вядомых у вартых даверу крыніцах (г.зн. масаваму чытачу) пераважна пад інтэрнацыянальнымі скаротамі. Пагатоў асабіста я не сустракаў меркаваньняў мовазнаўцаў, дзе б рэкамэндавалася беларусізаваць назвы міжнародных арганізацыяў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:46, 5 ліпеня 2022 (+03)
* Пачатковы кансэнсусны варыянт у артыкуле — гэта скарот НАТО. Пагатоў у крыніцах ён мае значна большае пашырэньне і, адпаведна, вядомасьць сярод чытачоў. Калі ня будзе спасылак на меркаваньні мовазнаўцаў, што трэба беларусізаваць падобныя назвы, то менавіта такая абрэвіятура мусіць быць прыярытэтнай у нашым моўным разьдзеле. І адмыслова дзеля ўдзельніка W, «''разьнёс уводзіны для лепшага мабільнага выгляду, каб 1-ы сказ быў асобна, тады шаблён:арганізацыя стаіць вышэй па-над асноўным тэкстам, дзе шаблёну і месца, анг. скарот у шаблёне''» паўтараю (бо раней ужо казаў пра гэта): ня трэба псаваць выгляд артыкулаў дзеля іх падладжваньня пад мабільную (дадатковую) вэрсію прагляду, калі вам не падабаецца разьмяшчэньне ў мабільнай вэрсіі шаблёну-карті, то, калі ласка, шукайце тэхнічны разьязак (спраўдзіце, ці ўсе карткі пераносяцца, магчыма, нейкія нармальна адлюстроўваюцца і, адпаведна, іншыя карта варта перарабіць адпаведныя чынам. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:52, 8 ліпеня 2022 (+03)
:::Вітаю, [[Удзельнік:Taravyvan Adijene]], калі ўжо ідзём на раскрыцьцё! Як маецеся? Калі ласка, будзьце ўважлівымі надалей да прыведзенага вышэй аўтарства скароту АПАД, якое належыць беларускамоўнаму кандыдату навук Валодзькіну. Далейшае паўторнае прыпісваньне мне дадзенага аўтарства ёсьць парушэньнем правілаў [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду#Не хадзіце па крузе ў дыскусіі]] і [[Вікіпэдыя:Унікайце асабістых выпадаў]], асабліва з улікам таго, што падобнае абмеркаваньне з Вашым удзелам мела месца ўжо недзе дзесяцігодзьдзе таму. Вашае прыватнае меркаваньне ня ёсьць кансэнсусным, бо супярэчыць меркаваньню, якое выказаў адміністратар [[Удзельнік:Ліцьвін]], які разглядае дадзены запыт паводле правілаў Вікіпэдыі, бо першым выказаўся ў гэтым абмеркаваньні. Урэшце, Вы дагэтуль не прывялі ніводнай акадэмічнай надзейнай крыніцы на беларускай мове ў гэтым абмеркаваньні насуперак неаднакратным запытам, як у даўнім абмеркаваньні, гэтак і цяпер. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:22, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
:::Таксама некалькі гадоў таму Вы самі зьвярталі маю ўвагу на тое, што мне варта спачатку перанесьці адпаведную старонку або катэгорыю паводле правілаў Вікіпэдыі, перш чым распачынаць абмеркаваньне, а цяпер хлусьліва называеце такі перанос вандалізмам. Якая ж ганьба кіруе Вамі цяпер? За такое сапраўды варта вынесьці папярэджаньне.--[[Удзельнік:W]] 12:23, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
:Вітаю, [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]]! Як маецеся? Хацеў бы заўважыць, што 30 кастрычніка 2012 году мы будзем сьвяткаваць 10-годзьдзе [[Вікізьвесткі|Вікізьвестак]]. Пасьля стварэньня дадзенага вікіпраекту пошукавыя машыны, у тым ліку амэрыканскага «Гугла», на які Вы спасылаліся, перайшлі да выкарыстаньня Вікізьвестак у сваіх адказах на пошукавыя запыты датычна ўсіх праектаў Вікімэдыі, у тым ліку ўсіх моўных разьдзелаў Вікіпэдыі, у тым ліку нашага. Таму турботы наконт непазнавальнасьці здаўна вырашаюцца найперш у Вікізьвестках праз падачу некалькіх найменьняў прадмета. Больш няма патрэбы ў выдаленьні ў Беларускай Вікіпэдыі беларускамоўнай навуковай тэрміналёгіі, у дадзеным выпадку ў выглядзе скароту АПАД, якому дарэчы ўжо больш за 10 гадоў, на карысьць расейскай [[Трансьлітарацыя|трансьлітарацыі]], расейскамоўнае паходжаньне якой пацьвярджае першасная крыніца ў самім артыкуле [[АПАД]]. Адпаведна зьвяртаю ўвагу на вандальнае выдаленьне апанэнтам скароту АПАД датычна катэгорыі ў Вікізьвестках, які вярнуў. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:34, 19 жніўня 2022 (UTC+3)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Як выглядае, утварыўся кансэнсус з назвай [[:Катэгорыя:Краіны-сяброўкі Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:35, 23 жніўня 2024 (+03)

== Уступленьне Ўкраіны ў Эўрапейскi Зьвяз → Уступленьне Ўкраіны ў Эўрапейскі Зьвяз ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Пасьля пераносу выдаліць пачатковую старонку — лацінскія сымбалі ў беларускім тэксьце непатрэбныя. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 11:29, 14 красавіка 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Перанёс. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:33, 14 красавіка 2022 (+03)
: Старонка зь мяшанкай кірыліцы і лацінкі ня выдаленая. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:43, 14 красавіка 2022 (+03)
:: Перапрошваю. Здаецца, пазначыў не пакідаць перанакіраваньне. Выдаліў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:36, 14 красавіка 2022 (+03)

== Сардэчная недастатковасьць → Сэрцавая няздатнасьць ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
# [[Кароткі расейска-беларускі фізыялягічны слоўнік]] — [http://www.slounik.org/search?dict=fizyjarb&amp;search=%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C&amp;x=22&amp;y=10 сэрцавая няздатнасьць];
# [[Беларуская навуковая тэрміналёгія]]. Nomina Anatomica Alboruthenica — сэрцава-судзінная [сыстэма];
# Было абмеркаваньне ў фэйсбучнай суполцы «[https://www.facebook.com/groups/pramovu/posts/2486676601606673 Толькі пра мову]». --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 20:23, 3 верасьня 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Артыкул пад новай назвай. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:35, 14 красавіка 2022 (+03)

== Загрэб → Заграб ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Паводле запыту [[Удзельнік:Gleb Leo]] ў [https://t.me/joinchat/BrMxyQ665g8yuRwCH3KL3Q тэлеграм-суполцы] ад 9 траўня, «ёсьць артыкул „[[Заграбская біржа]]“, але пры гэтым існуе „Загрэб“. На яго ж перанакіроўвае „Заграб“. Ці ня лепш зрабіць асноўнай назвай артыкула „Заграб“, таксама стварыўшы перанакіраваньне „Загрэб“? У беларускай мове ж у выпадку славянскіх моваў, наколькі я ведаю, адбываецца аканьне». {{Падтрымліваю}}.--[[Удзельнік:W]] 16:46, 13 траўня 2021 (UTC+3)
* Ня маю пэўнага меркаваньня на гэты конт, але ў нядаўнім падобным абмеркаваньні [[Вікіпэдыя:Запыты на перанос#Нэрынга Дангвідзе → Нярынга Дангвідзе]] была спасылка на [[Добрапіс]]. У нашым выпадку ён падае толькі ЗАґрэб [http://dobrapis.belsat.eu/names.html (варта ўвесьці ў пошуку Загрэб)], пры гэтым пры пошуку на сайце [[Радыё Свабода]] Заграб мае [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALeKk03XzSAtpqt9MLmGXBWQO11yAu93Jg%3A1620913785966&amp;ei=eS6dYID6OYPJgwefu7qADA&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANQnwdYghdg8hhoAXAAeACAAcwBiAHtBZIBBTcuMC4xmAEAoAEBqgEHZ3dzLXdpesABAQ&amp;sclient=gws-wiz&amp;ved=0ahUKEwjAmrGz5sbwAhWD5OAKHZ-dDsAQ4dUDCA0&amp;uact=5 141 вынік], Загрэб — [https://www.google.com/search?q=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D0%B1&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=ALeKk00pR_x0a6yvwy2BbUuHITAKaDOwhQ%3A1620913789824&amp;ei=fS6dYI3nMamJjLsPq6imkA0&amp;oq=site%3Asvaboda.org+%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D0%B1&amp;gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANQs9ECWLDTAmDN1QJoAXAAeACAAUyIAdYBkgEBM5gBAKABAaoBB2d3cy13aXrAAQE&amp;sclient=gws-wiz&amp;ved=0ahUKEwjNmZ215sbwAhWpBGMBHSuUCdIQ4dUDCA0&amp;uact=5 38 вынікаў]. Адзначу, што пераход арыгінальнага ненаціскнога «э» ў «а» пасьля «р» у іншых славянскіх мовах сустракаецца ў практыцы нашага разьдьзелу — [[Крамянчук]] (можа, хто яшчэ якія прыклады прывядзе). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:01, 13 траўня 2021 (+03)
:: Трэба нейкая ўжо стандартызацыя, каб разьвязаць праблемы з рознымі формамі напісаньня. У БКП у разьдзеле 3 пункце 12 знайшоў, што ''ў словах іншамоўнага паходжаньня э не пад націскам перадаецца праз а: у асвоеных уласных назовах, найперш – з славянскай лексычнай асноваю: Гаш'''а'''к, Пр'''а'''абражэнскі, Ч'''а'''люскін, Ч'''а'''лябінск, Ч'''а'''рапавец, Ч'''а'''ркасы, Ч'''а'''чэнія, Ш'''а'''ліхін, Ш'''а'''рамецьеў''. Мо мае сэнс усё ж такі выкарыстоўваць варыянт Загр'''а'''б? --&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;&quot;&gt;'''[[Удзельнік:Dymitr|&lt;span style='color: red'&gt;Dy&lt;/span&gt;&lt;span style='color: green'&gt;mi&lt;/span&gt;&lt;span style='color: blue'&gt;tr&lt;/span&gt;]]'''&lt;/span&gt; 21:24, 20 жніўня 2022 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Зрабіў перанос на падставе агучаных аргумэнтаў і практыкі ўжываньня. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:17, 23 жніўня 2024 (+03)

== Габрыэль Руа → Габрыель Руа ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калегі, і яшчэ адна заўвага. Створаны мною тэкст пра Габрыэль Руа таксама выправілі без дыскусіі: імя Габры''э''ль зьмянілі на Габры''е''ль. Але ў францускай мове -е- адкрытая і ў тарашкевіцы мы перадаем гэта літарай — э. Напрыклад, часопіс ELLE — гэта -Эль-, а не -Ель-. Тое самае і з імем Габрыэль. Наш слынны дыяспарнік і знаўца францускай мовы Аляксандар Надсан таксама заўсёды схіляўся да формы -эль (Сантаэль, Мікаэль, Габрыэль і пад.). Прапаную вярнуць форму Габрыэль. Дзякуй. {{няма подпісу|Гарбацкі|18:20, 17 сакавіка 2021 (+03)}}
* Наколькі я разумею, Мікаэль (якую, сапраўды, маем у [https://knihi.com/storage/pravapis2005.html БКП-2005] у п. 55.1, заўвага А) і Габрыель — гэта розныя выпадкі. Узьнікненьне ўстаноўнага [й] пасьля і (ы) разглядаецца ў пункце 51 БКП-2005: ''Пры асваеньні пазычаньняў паміж галоснымі ўзьнікае ўстаўны [й] (на пісьме рэалізуецца ў літарах е, ё, ю, я, і): а) пасьля і (ы): ― у сярэдзіне слова: абітурыент, віетнамец, дыез, дыета, карыес, мэдыевіст, пацыент, сіеста, спаніель, фіеста; Андора-ля-Віеха, '''Арыель''', Віетнам, Вэрвіе, '''Габрыель''', Гэнрыета, '''Даніель''', Жэнэвіева, Марыета, Рывіера, Трыест, Хавіер''. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:20, 17 сакавіка 2021 (+03)
: Проста паглядзіце, як у тарашкевіцы перадаем імя [[Спэцыяльныя:Пошук/Габрыель|Габрыель]]. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 23:20, 17 сакавіка 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Напісаньне Габрыель адпавядае сучаснай нармалізацыі [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнга правапісу]], прынятай да ўжытку ў Беларускай Вікіпэдыі ў якасьці правіла [[Вікіпэдыя:Правапіс]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:33, 25 красавіка 2021 (+03)

== Нэрынга Дангвідзе → Нярынга Дангвідзе ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Калегі, я стварыў старонку, прысьвечаную паэтцы і казачніцы Нэрынзе Дангвідзе. Атрымаў прапанову зьмяніць імя пісьменьніцы на Нярынга. Як літуаніст я ня бачу тут літары -я-. І пры жыцьці зь пісьменьніцай якраз высьвятлялі, як лепей аформіць беларускую прапіску ейнага імя. Сярод усіх варыянтаў: Нерынга, Нярынга і Нэрынга — апошні найбліжэй перадае ейнае імя. Дарэчы, у наркамаўцы ня проста так яе падаюць, як Нерынга. Тут пытаньне хутчэй — э ці -е, але ніяк не -я. Між іншым, у вікіпэдыі на тарашкевіцы ўжо ё артыкул — Нерынга (праз -е-), места ў Летуве. Варыянт ''Нярынга'' прыўносіць блытаніну.
Прапаную вярнуць назву ''Нэрынга''. {{няма подпісу|Гарбацкі|18:36, 17 сакавіка 2021 (+03)}}
* Тут пакуль толькі прапанова да пераносу. І асабіста я падтрымліваю наяўны варыянт (Нэрынга) — раз яго абрала сама пісьменьніца і ён больш адпавядае арыгінальнай летувіскай фанэтыцы ([[:Файл:Neringa.ogg]]). Дарэчы, артыкул пра адпаведнае места [[Нерынга]], выглядае, варта таксама перанесьці ў [[Нэрынга]]. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:36, 17 сакавіка 2021 (+03)
: Дзякую за стварэньне старонкі абмеркаваньня, да ўсяго рукі не даходзяць.
: Зьвярнуў увагу на напісаньне імені, бо ў летувіскім варыянце паэткі стаіць літара e, а не [[ė]]. Спраўдзіў вымаўленьне ў [[белсат]]аўскім сэрвісе [http://dobrapis.belsat.eu/names.html Добрапіс], запачаткаваным [[Зьміцер Саўка|Зьмітром Саўкам]]: канкрэтна ''Neringa Dangvydė'' там няма, аднак ёсьць ''Neringa Češkevičiutė'', якую сэрвіс прапануе вымаўляць НЯрынґа ЧашкявічУце.
: У дадзеным абмеркаваньні не падымаю пытаньне, што рабіць з горадам [[Нерынга]]й, толькі зь пісьменьніцай. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 23:17, 17 сакавіка 2021 (+03)
:: А хіба назва места і асабовае імя ня маюць аднолькавае напісаньне і, адпаведна, вымаўленьне? Бо вышэй я прывёў гукавы файл з назвай места [[Нерынга]] (Neringa) па-летувіску і там даволі выразна прамаўляецца менавіта НЭ́рынга. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:55, 18 сакавіка 2021 (+03)
::: Добра, тады дадаём да пераносу і назву места Нерынга → Нярынга. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 13:44, 18 сакавіка 2021 (+03)
* Відаць, нашую спрэчку з Нэрынга/Нярынга можа разьвязаць хіба толькі [https://www.facebook.com/groups/pramovu зварот па тлумачэньне да спадара Вінцука Вячоркі], бо асабіста я не магу зразумець, чаму [[Добрапіс]] прапаноўвае перадаваць відавочнае Нэ́рынга як Ня́рынга і, на маю думку, тут нельга адкідаць магчымасьць недагляду або памылкі з боку стваральнікаў сэрвісу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:55, 18 сакавіка 2021 (+03)
:: «Добрапіс» падае пасьлядоўна. Тое самае і ў выпадку зь [[Нярыс]]ам. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 16:13, 18 сакавіка 2021 (+03)
::: А гэта добры аргумэнт. Відаць, тут мы ўжо маем пэўную традыцыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:39, 18 сакавіка 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканаў перанос на падставе зьвестак [[Добрапіс]]у і выяўленай у абмеркаваньні аналёгіі з шырока ўжываным [[Нярыс]]ам пры адсутнасьці пярэчаньняў на гэтую аргумэнтацыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:41, 25 красавіка 2021 (+03)

== [[Ulmus]] → [[Вяз]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Ёсьць беларуская назва гэтага роду дрэваў, пашыранага ў Беларусі, якая прыводзіцца ў беларускай навуковай тэрміналёгіі па батаніцы ([http://slounik.org/bnt06b/l21 4. Ulmus L — вяз — вяз] // Батаніка. Агульная і спэцыяльная = Ботаніка. Агульная і спэцыяльная. — Менск: Інбелкульт, 1924.). Таксама «назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні», паводле [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]], і ёсьць «агульнапрыняты беларускі адпаведнік», пашыраны ў тым ліку ў назвах відаў дрэваў гэтага роду.--[[Удзельнік:W]] 12:50, 27 лютага 2021 (UTC+3)
* Сапраўды, у геаграфічна блізкіх моўных разьдзелах адпаведныя артыкулы маюць мясцовую, а не лацінскую назву + паводле [[Беларуская энцыкляпэдыя|БЭ]] (т. 4, с. 339), вяз — гэта асноўная назва. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:32, 27 лютага 2021 (+03)
* Флора БССР падае назву роду Ільм, Вяз, Бераст. У новым выданьні Флора Беларусі надрукована толькі тры тома й там няма роду Ulmus. Можно перенесьці назву ў Вяз і захаваць пошук па ўсем сынонімам. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] 20:47, 27 лютага 2021 (UTC+2)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканаў перанос. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:51, 27 лютага 2021 (+03)

== [[Быкава (станцыя)]] → [[Быкова (станцыя)]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
{{Мова-ru|Быко́во}}. [[Спэцыяльныя:Унёсак/217.117.125.88|217.117.125.88]] 19:17, 23 студзеня 2021 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[:Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ]] → [[:Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Каб пазьбегнуць блытаніны з КДБ Беларусі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Гутаркі ўдзельніка:DobryBrat|гутаркі]]) 14:55, 9 сьнежня 2020 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[:Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бясьпекі]] → [[:Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бясьпекі СССР]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Каб пазьбегнуць блытаніны з КДБ Беларусі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Гутаркі ўдзельніка:DobryBrat|гутаркі]]) 14:55, 9 сьнежня 2020 (+03)
: Так, згодзен. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:34, 9 сьнежня 2020 (+03)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Выканана. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:45, 23 студзеня 2021 (+03)

== [[Нізкіз]] → [[Nizkiz]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Не гледзячы на абгрунтаваныя заўвагі на конт напісання назвы гурта, якія былі неаднаразова выказаныя [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%9D%D1%96%D0%B7%D0%BA%D1%96%D0%B7 падчас рэцэнзавання артыкула], [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B/%D0%9D%D1%96%D0%B7%D0%BA%D1%96%D0%B7 абмеркавання артыкула падчас намінацыі], вынік быў падведзены з поўным ігнараваннем заўваг. У мяне пытанне: гэта свядомая палітыка Вікіпедыі на тарашкевіцы? Я маю на ўвазе бяссэнсоўнасць працэсу рэцэнзавання і абмяркоўвання падчас намінацыі, калі ўсё роўна аўтар «за вушы» працягвае артыкул у тым стане, які задавольвае толькі яго, то бок пагаджаецца толькі з касметычнымі зменамі. Пытаюся выключна з пункту гледжання маёй прысутнасці тут, бо шкада часу на вычытку і рады, калі яны нікому не патрэбны. &lt;span style=&quot;font-family: Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Гутаркі ўдзельніка:Vit Koz|гутаркі]]&lt;/span&gt; 00:55, 27 красавіка 2020 (+03)
: Асабіста я ня бачу нейкай прынцыповасьці тут у лацінкавым напісаньні і, адпаведна, вялікай праблемы. Фармальна ў нас працуе [[ВП:ПНА]], згодна зь якім ''Замежныя імёны, назвы пажадана падаваць у беларускім напісаньні (Уладзімер Жырыноўскі, а не Владимир Жириновский). Калі няма агульнапрынятага беларускага адпаведніка, можна пісаць арыгінальную форму, але на пачатку артыкулу (у дужках) пажадана даць прыклад вымаўленьня: Linux (лінакс).'' Вядома, пра беларускую лацінку нічога не гаворыцца, але разам з тым у нас ёсьць артыкулы [[Мужыцкая праўда]], [[Беларус (1913)]], [[Беларускае жыцьцё (1919)]] і г. д. (у арыгінале ўсе гэтыя выданьні мелі толькі лацінкавыя назвы). Што датычыцца ўжываньня кірылічнай назвы менавіта гэтага гурту, то ў крыніцах яна ўсё ж сустракаецца: [http://archiwum.radyjo.net/4/93/Artykul/176647], [https://belsat.eu/in-focus/aglyad-spartovyh-navinau-157/], [https://www.youtube.com/watch?v=7qfueM38dvU]. Ня трэба забывацца, што згодна з [[ВП:БКП]] гэты разьдзел ствараецца кірыліцай і пытаньне аўтаматычнай трансьлітарацыі на лацінку дагэтуль, на жаль, ніхто не разьвязаў. Пагатоў большасьць чытачоў карыстаецца кірыліцай і можна выказаць здагадку, што пры пошуку назвы менавіта гэтага гурту яны наўрад ці будуць пераймацца пераключэньнем раскладкі. Адпаведна, наш разьдзел толькі выйграе ў праглядах. Я сам падтрымліваю лацінку і лацінкавыя назвы (абавязкова выкарыстоўваю пры даданьні файлаў у Вікісховішча), але я б не сказаў, што ўзьнятае тут пытаньне мае відавочны адказ. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:13, 27 красавіка 2020 (+03)
:: Як я ўжо заўважыў раней, тут мы маем не імя, а брэнд, і мы проста ня маем права нешта выдумляць ад сябе, гэта неэнцыкляпэдычна. А якраз для тых, хто раптам будзе шукаць кірыліцай, проста робіцца перанакіраваньне.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 17:13, 27 красавіка 2020 (+03)
::: Падтрымліваю! Катэгарычна ня згодны, што назву гурта — іхні брэнд — напісалі кірыліцай. Тое, што нехта там напісаў кірыліцай назву гурта — гэта іх праблемы. Калі з гэтым пагадзіцца, то тады прыйдзецца дзеля пасьлядоўнасьці вельмі многа чаго пераводзіць на кірыліцу. Лічу, гэта недарэчна.--[[Удзельнік:Ihar Baranouski|Ihar Baranouski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ihar Baranouski|гутаркі]]) 22:09, 27 красавіка 2020 (+03)
Пішуць Nizkiz? Хай будзе Nizkiz. Перанакіраваньня хопіць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 02:07, 28 красавіка 2020 (+03)
: {{Супраць}} пераносу. Даў абгунтаваны адказ на заўвагу наконт напісаньня назвы гурта ў [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Нізкіз#Камэнтары]] на падставе [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]]. Запыт выглядае на парушэньне [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду#Не хадзіце па крузе ў дыскусіі]]. Падтрымліваю меркаваньне абодвух адмінаў наконт 2 прыведзеных правілаў [[Вікіпэдыя:Правапіс]] і [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]], а таксама дастатковасьці ўжо створанага перанакіраваньня. Удзячны кожнаму ўдзельніку за рэцэнзіі, камэнтары, заўвагі, прапановы, крытыку, падтрымку і дапаўненьне, што спрыяе паляпшэньню артыкулаў.--[[Удзельнік:W]] 11:36, 28 красавіка 2020 (UTC+3)
:: Адзначу, што парушэнне правіла [[Вікіпэдыя:Не даводзьце да абсурду]] мела месца менавіта пры напісанні артыкула Нізкіз. А дакладней: назва ТБ-праграмы Belsat Music Live па незразумелых дагэтуль прычынах азначана ў артыкуле як «Музыка ужывую». Не было прыведзена ніводнай АК на такое напісаньне, адзіным аргумэнтам стаў беларуска-ангельскі слоўнік… Відавочнае парушэньне [[Вікіпедыя:Не ўласным дасьледваньням]]. Нагадваю, для тых хто мабыць яшчэ не ўцяміў, Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя (пакуль што яшчэ), то бок не ўласны блог, не інстаграм, не інтэрнэт-форум. Нельга прыдумваць факты, а толькі іх адлюстроўваць. Кожнае слова ў артыкуле, у ідэале, павінна падмацоўвацца АК. &lt;span style=&quot;font-family: Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Гутаркі ўдзельніка:Vit Koz|гутаркі]]&lt;/span&gt; 12:46, 29 красавіка 2020 (+03)
: {{За}} перанос (гл.вышэй).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 17:09, 29 красавіка 2020 (+03)
* Вока зачапілася: [https://nn.by/?c=ar&amp;i=267168 Nizkiz у інтэрв’ю Жыццё-маліна: Мы адназначна вырашылі — навошта маўчаць пра тое, што ў цябе ўнутры] + прыведзеная ў прэамбуле артыкула спасылка больш не зьмяшчае кірылічнай трансьлітарацыі назвы. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:38, 24 студзеня 2021 (+03)
** Дадаў 3 крыніцы ў 3-х іншых СМІ з кірылічнай назвай гурта. Спадзяюся, пакінем існую зручную назву. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:50, 27 лютага 2021 (UTC+3)
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Засталася фактычна адна крыніца (загаловак у ютубе наўрад ці варта ўлічваць). Калі гурт гэтак прынцыпова пазыцыянуе сябе менавіта з лацінкавай назвай Nizkiz, што выяўляецца ў абсалютнай большасьці вартых даверу крыніцах, то ня варта гэтую назву «кірылізаваць». --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:08, 21 жніўня 2024 (+03)

== [[Martin S.]] → [[Martin S]] ==
{{Пачатак закрытай сэкцыі}}
Змяніце, каліласка, адрас — https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Martin_S. (з кропкай напрыканцы) на адрас https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Martin_S (без кропкі)
Пры наяўнасці кропкі напрыканцы немагчыма падзяліцца спасылкай на артыкул. Аўтапераходы не ўспрымаюць кропку, адрасуюць на адрас без кропкі, а такаой старонкі не існуе. Нават туткалі націснеце паераход, то не адрасуе.
Дзякуй. {{Няма подпісу|Volnylitvin}}
{{Канец закрытай сэкцыі}}

=== Вынік ===
Стварыў перанакірваньне з [[Martin S]] на [[Martin S.]] Таксама вы можаце карыстацца пунтам мэню зьлева «Сталая спасылка», звычайна ў падбоных выпадках гэта дапамагае. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:28, 2 траўня 2019 (MSK)

{{Новыя зьверху}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Запыты|Перанос]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Старонкі да пераносу| ]]</text>
      <sha1>lb6jq0bbxz7ba1nbobyk8bc960j3k89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыберажжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204886</id>
    <revision>
      <id>2699797</id>
      <parentid>2616657</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ales Makracou</username>
        <id>101104</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Выявы|выява]]</comment>
      <origin>2699797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="l4ozsym9h26a3f6cyd1l5ojsoxtn792" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Прыберажжа
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Прыберажжа
|Трансьлітараваная назва           = Prybieražža
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]]
|Раён                              = [[Быхаўскі раён|Быхаўскі]]
|Сельсавет                         = [[Грудзінаўскі сельсавет|Грудзінаўскі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 68
|Год падліку колькасьці            = 2010
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = File:2026.11.02 Red Wooden House in Prybiarežža Bychaŭ District, Mahilioŭ Region Belarus.jpg
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 53
 |Шырата хвілінаў                  = 38
 |Шырата сэкундаў                  = 54
 |Даўгата градусаў                 = 30
 |Даўгата хвілінаў                 = 26
 |Даўгата сэкундаў                 = 41
|Пазыцыя подпісу на мапе           = 
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Commons                           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Пры́беражжа'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласьць}} С. 94&lt;/ref&gt; — вёска ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Грудзінаўскі сельсавет|Грудзінаўскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
У 1913 г. дзейнічала царкоўна-прыходзкая школа&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 68 чалавек
* 1999 год — 132 чалавекі

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Грудзінаўскі сельсавет}}
{{Быхаўскі раён}}

[[Катэгорыя:Грудзінаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёну]]</text>
      <sha1>l4ozsym9h26a3f6cyd1l5ojsoxtn792</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белая Вада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205833</id>
    <revision>
      <id>2699694</id>
      <parentid>2619098</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6935" sha1="hz3kq4nvxd1ppu1q57g5kxheskjkn5e" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Белая Вада
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Белай Вады
|Трансьлітараваная назва          = Bielaja Vada
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]]
|Раён                             = [[Астравецкі раён|Астравецкі]]
|Сельсавет                        = [[Рытанскі сельсавет (Астравецкі раён)|Рытанскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 51
|Год падліку колькасьці           = 2009
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = &lt;ref name=&quot;pop&quot; /&gt;
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 
|СААТА                            = 
|Выява                            = 
|Апісаньне выявы                  = 
 |Шырата градусаў                 = 54
 |Шырата хвілінаў                 = 53
 |Шырата сэкундаў                 = 32
 |Даўгата градусаў                = 26
 |Даўгата хвілінаў                = 8
 |Даўгата сэкундаў                = 16
|Пазыцыя подпісу на мапе          = справа
|Пазыцыя подпісу на мапе2         = зьнізу
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Commons                          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Бе́лая Вада́'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 75&lt;/ref&gt; — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Рытанскі сельсавет (Астравецкі раён)|Рытанскага сельсавету]].

== Гісторыя ==
У 1553 годзе — сяло ў маёнтку Трокенікі, уласнасьць берасьцейскіх ваяводзічаў Фёдара і Марціна Юр’евічаў Тышкевічаў. У XVII стагодзьдзі вёска ў Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва ВКЛ. У 1690 г. адносі­­лася да Быстрыцкай парафіі.

У XIX стагодзьдзі Завілейскім павеце [[Літоўская губэрня|Літоўскай]], а з 1801 г. — [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]]. Прыватная ўласнасьць маёнтку Шайкуны. Належала памешчыку Сволькену. У 1872 г. 29 рэвіскіх душ у Сьвянцянскім павеце Віленскай губэрні. Належала да Падольскай сельскай грамады. У пачатку XX стагодзьдзя 114,13 дзесяціны зямлі ў Аляксандраўскай воласьці Сьвянцянскага павету Віленскай губэрні.

З 1922 г. у складзе Польшчы, з 1939 г. — у складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 году ў Жукойніцкім сельсавеце Сьвірскага раёну, Вялейскай, а з 20 верасьня 1944 году — Маладэчанскай вобласьці. З 20 студзеня 1960 году — у Гарадзенскай вобласьці ў складзе саўгасу «Падольскі».

Да 26 лютага 2013 году ўваходзіла ў склад ліквідаванага [[Падольскі сельсавет|Падольскага сельсавету]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* XIX стагодзьдзе: 1897 год — 170 жыхароў і 28 двароў
* XX стагодзьдзе: 1927 год — 190 жыхароў і 36 двароў, 4 дамы-калёніі і 20 жыхароў; 1999 год — 73 жыхары
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 55 чалавек і 31 двор; 2009 год — 51 чалавек&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасьць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 году]&lt;/ref&gt;; 2018 год — 28 чалавек і 16 двароў (зь іх 3 — дачныя)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190208110818/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news18953.html Вёска Белая вада: гісторыя і сучаснасць], Астравецкая праўда, 19.01.2019

{{Рытанскі сельсавет (Астравецкі раён)}}
{{Астравецкі раён}}

[[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]]</text>
      <sha1>hz3kq4nvxd1ppu1q57g5kxheskjkn5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Другая бітва за Бін-Джавад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206348</id>
    <revision>
      <id>2699897</id>
      <parentid>2583150</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12566" sha1="rj7g5v36opegdqjtvv3joo0uk0l4n2f" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|Назва                 = Другая бітва за Бін-Джавад
|Частка                = [[Грамадзянская вайна ў Лібіі]]

|Выява                 = Libyan Uprising.svg
|Подпіс да выявы       = 
|Дата                  = 23 жніўня — 27 жніўня 2011 году
|Месца                 = [[Бін-Джавад]]
|Прычына               = 
|Вынік                 = перамога паўстанцаў
|Тэрытарыяльныя зьмены =

|Супернік1             = {{сьцяг|Лібія|2004}} [[Муамар Кадафі|прыхільнікі Муамар Кадафі]]
|Супернік2             = {{сьцяг|Лібія}} [[Нацыянальная пераходная рада Лібіі]]&lt;br&gt;{{сьцяг|Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]]
|Супернік3             = 
|Супернік4             =

|Камандуючыя1          = 
|Камандуючыя2          = 
|Камандуючыя3          = 
|Камандуючыя4          = 

|Сілы1                 = 
|Сілы2                 = 
|Сілы3                 = 
|Сілы4                 = 

|Страты1               = невядома
|Страты2               = 20 забітых
|Страты3               = 
|Страты4               = 

|Агульныя страты       = 
|Дадаткі               = 
}}
'''Другая бітва за Бін-Джавад''' — адна зь бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лібіі|грамадзянскай вайны ў Лібіі]] 2011 году.

== Храналёгія ==
* 23 жніўня — шэраг інфармагенцтваў са спасылкай на [[Аль-Джазіра]] і прадстаўніка рэвалюцыянэраў у [[Бэнгазі]] Мухамада Завіва паведамілі, што, сустракаючы мінімум супраціву, іх атрады авалодалі мястэчкам Башыр і Агэйла, што была паміж Брэгай і Рас-Лануфам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111080308/http://www.bdnews24.com/pdetails.php?id=204137 Libyan rebels push east towards oil port: report]// Bdnews24.com, 7 September 2011&lt;/ref&gt;. Па словах Завіва, «нашы войскі прайшлі 40 кілямэтраў, мы ўвайшлі ў Башыр і сёньня ў ночы будзем у Рас-Лануфе»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304222403/http://english.ahram.org.eg/NewsContentPrint/2/0/19557/World/0/Libya-rebels-advance-west,-eye-Gaddafi-home-town-.aspx Libya rebels advance west, eye Gaddafi home town] //Ahram Online, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Увечары 23 жніўня вайсковы прадстаўнік рэвалюцыянэраў, [[палкоўнік]] Ахмед Амар Лазьні паведаміў, што яны ўвайшлі ў Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://www.breitbart.com/print.php?id=TX-PAR-FDB13&amp;show_article=1 Libya rebels take Ras Lanuf]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}// «[[Брэйтбарт]]», 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Мухамад Зававі, прадстаўнік паўстанцаў, паведаміў, што войскі Кадафі адышлі за Чырвоную Даліну ў кірунку [[Сірт]]у&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120131073437/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-2146 Opposition fighters in eastern Libya took control of the oil port of Ras Lanuf on Tuesday as soldiers loyal to Muammar Gaddafi retreated toward the leader’s home town of Sirte] //Al Jazeera Live Blog 23 August, 2011 — 19:46 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;.
* 24 жніўня — прадстаўнік арміі ПНС Фаўзі Букатыф паведаміў інфармацыйнаму агенцтву AFP, што ў раёне невялікага гораду Бін-Джавад наступ сіл рэвалюцыянэраў быў спынены артылерыйскім агнём, што засьпеў сілы ПНС зьнянацку. Па словах Фаўзі Букатыфа, войскі Кадафі здолелі стварыць абарончую лінію па «Чырвонай Даліне», і відавочна не зьбіраюцца здавацца, як чакалася раней&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120731142912/www.france24.com/en/print/5236545?print=now Gaddafi forces halt rebel advance on road to Sirte] //France 24, 24 August 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wires.univision.com/english/article/2011-08-24/rebels-stuck-at-bin-jawad Rebels stuck at Bin Jawad on way to Kadhafi hometown]&lt;/ref&gt;. «Чырвоная даліна» лічыцца самай заходняй кропкай, якой змаглі дасягнуць рэвалюцыянэры на ўсходнім фронце напрыканцы сакавіка, перад тым, як былі адкінутыя войскамі Кадафі 28 сакавіка—10 красавіка да Адждабіі. Па словах саміх рэвалюцыянэраў, тады раён «Чырвонай даліны» быў замініраваны.
* 25 жніўня — сілы ПНС, напярэдадні падышлі да Бін-Джавада, але трапілі пад моцны артылерыйскі агонь. Затым яны адышлі да Рас-Лануфу, дзе разьмясьціўся штаб войскаў рэвалюцыянэраў, пра гэта паведаміў адзін зь іх камандзіраў. Паводле яго словаў, мясцовае насельніцтва ў раёне Бін-Джавад і далей у бок Сірту відавочна недружалюбна настроена да рэвалюцыянэраў: «Мясцовае насельніцтва двойчы здрадзіла нам, і цяпер мы разумеем, што адбываецца»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120112075722/http://theindependentbd.com/paper-edition/backpage/132-backpage/67411-gaddafi-troops-make-a-stand-at-bin-jawad.pdf Gaddafi troops make a stand at Bin Jawad]//The Independent, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
* 26 жніўня — аднавіліся баі паміж войскамі Кадафі і сіламі ПНС за Рас-Лануфам, паміж портам Ас-Сідр і невялікім горадам Бін-Джавад&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. [[Тэлеканал]] Аль-Арабія паведамляе, што, па словах прадстаўнікоў рэвалюцыянэраў, іх войскі змаглі замацавацца ў стратэгічна значных пазыцыях вакол гораду Бін-Джавад, уключаючы вайсковую базу, дзе раней знаходзіліся танкі войскаў Кадафі&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //Bloomberg Businessweek, 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Дзеяньні арміі ПНС у раёне Бін-Джавад 26 жніўня суправаджаліся авіяўдарамі [[НАТА]] па Сірце. У прыватнасьці, брытанскія зьнішчальнікі «Тарнада» нанесьлі ракетны ўдар па бункеру Кадафі ў Сірце, пра што паведаміў міністар абароны [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.
* 27 жніўня — нягледзячы на ​​заявы асобных вайсковых рэвалюцыянэраў пра перамовы з атрадамі Кадафі ў Сірце, прыходзілі паведамленьні аб тым, што сілы ПНС адышлі ад Бін-Джаваду да порту Ас-Сідр, куды накіроўвалася падмацаваньне войскаў рэвалюцыянэраў. Па словах карэспандэнта Аль-Джазіры, войскі Кадафі відавочна імкнуцца любой цаной утрымаць Бін-Джавад і не даць арміі ПНС прасунуцца далей Рас-Лануфу, пра што сьведчыць зацяты супраціў атрадаў Кадафі&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. Крыху пазьней, 27 жніўня, зьявіліся паведамленьні аб тым, што войска ПНС ўжо авалодала Бін-Джавад. Пазьней тэлеканал Аль-Джазіра, а таксама іншыя СМІ падцьвердзілі гэтую інфармацыю&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.itnews.it%2Fnews%2F2011%2F0827164504037%2Flibia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia%3A%20SkyNews%2C%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} копия в кэше] {{Недаступная спасылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Таксама [[Reuters]] паведамляе, што сілы арміі ПНС знаходзяцца ў 100 км ад Сірты, аб здачы якога, каб пазьбегнуць ахвяр сярод мірнага насельніцтва, па словах прадстаўніка ПНС Мухамеда Зававі, вядуцца перамовы, пакуль безвынікова&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] //Reuters Africa, 28 August 2011&lt;/ref&gt;
* 28 жніўня — рэпарцёры Аль-Джазіры паведамілі, што войскі рэвалюцыянэраў авалодалі Эн-Нафаліяю, а войскі Кадафі адышлі да Чырвонай даліны — першай лініі абароны войскаў Кадафі перад Сыртай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майніті симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Паведамляецца, што байцы арміі ПНС разьбіліся на групы і атакавалі Эн-Нафалію з усходу і поўдня&lt;ref&gt;Jacky Rowland [https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Падзеі 2011 году]]
[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лібіі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Лібіі]]</text>
      <sha1>rj7g5v36opegdqjtvv3joo0uk0l4n2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Сэзоны НБА</title>
    <ns>10</ns>
    <id>212978</id>
    <revision>
      <id>2699823</id>
      <parentid>2605776</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7382" sha1="d912mzxu6nm1xrnr1k9vnpin5thl3we" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца2
|назва_шаблёну   = Сэзоны НБА
|назва           = [[Сьпіс сэзонаў НБА|{{Колер тэксту|#FFFFFF|Сэзоны НБА}}]]
|state           = autocollapse
|кляса_карткі    = hlist
|стыль           = border: #c9072a 2px solid
|стыль_групаў    = background: #17408b; color:#fff
|стыль_ніз       = background: #17408b; color:#fff
|стыль_загалоўка = background: #c9072a; border: #17408b 2px solid
|група_інфармацыі1 = 1940-я
|сьпіс1            = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| [[БАА ў сэзоне 1946—1947 гадоў|1946—1947]]
| [[БАА ў сэзоне 1947—1948 гадоў|1947—1948]]
| [[БАА ў сэзоне 1948—1949 гадоў|1948—1949]]
}}
|група_інфармацыі2 = 1950-я
|сьпіс2  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 1949—1950 гадоў|1949—1950]]
| [[НБА ў сэзоне 1950—1951 гадоў|1950—1951]]
| [[НБА ў сэзоне 1951—1952 гадоў|1951—1952]]
| [[НБА ў сэзоне 1952—1953 гадоў|1952—1953]]
| [[НБА ў сэзоне 1953—1954 гадоў|1953—1954]]
| [[НБА ў сэзоне 1954—1955 гадоў|1954—1955]]
| [[НБА ў сэзоне 1955—1956 гадоў|1955—1956]]
| [[НБА ў сэзоне 1956—1957 гадоў|1956—1957]]
| [[НБА ў сэзоне 1957—1958 гадоў|1957—1958]]
| [[НБА ў сэзоне 1958—1959 гадоў|1958—1959]]
}}
|група_інфармацыі3 = 1960-я
|сьпіс3  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 1959—1960 гадоў|1959—1960]]
| [[НБА ў сэзоне 1960—1961 гадоў|1960—1961]]
| [[НБА ў сэзоне 1961—1962 гадоў|1961—1962]]
| [[НБА ў сэзоне 1962—1963 гадоў|1962—1963]]
| [[НБА ў сэзоне 1963—1964 гадоў|1963—1964]]
| [[НБА ў сэзоне 1964—1965 гадоў|1964—1965]]
| [[НБА ў сэзоне 1965—1966 гадоў|1965—1966]]
| [[НБА ў сэзоне 1966—1967 гадоў|1966—1967]]
| [[НБА ў сэзоне 1967—1968 гадоў|1967—1968]]
| [[НБА ў сэзоне 1968—1969 гадоў|1968—1969]]
}}
|група_інфармацыі4 = 1970-я
|сьпіс4  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 1969—1970 гадоў|1969—1970]]
| [[НБА ў сэзоне 1970—1971 гадоў|1970—1971]]
| [[НБА ў сэзоне 1971—1972 гадоў|1971—1972]]
| [[НБА ў сэзоне 1972—1973 гадоў|1972—1973]]
| [[НБА ў сэзоне 1973—1974 гадоў|1973—1974]]
| [[НБА ў сэзоне 1974—1975 гадоў|1974—1975]]
| [[НБА ў сэзоне 1975—1976 гадоў|1975—1976]]
| [[НБА ў сэзоне 1976—1977 гадоў|1976—1977]]
| [[НБА ў сэзоне 1977—1978 гадоў|1977—1978]]
| [[НБА ў сэзоне 1978—1979 гадоў|1978—1979]]
}}
|група_інфармацыі5 = 1980-я
|сьпіс5  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 1979—1980 гадоў|1979—1980]]
| [[НБА ў сэзоне 1980—1981 гадоў|1980—1981]]
| [[НБА ў сэзоне 1981—1982 гадоў|1981—1982]]
| [[НБА ў сэзоне 1982—1983 гадоў|1982—1983]]
| [[НБА ў сэзоне 1983—1984 гадоў|1983—1984]]
| [[НБА ў сэзоне 1984—1985 гадоў|1984—1985]]
| [[НБА ў сэзоне 1985—1986 гадоў|1985—1986]]
| [[НБА ў сэзоне 1986—1987 гадоў|1986—1987]]
| [[НБА ў сэзоне 1987—1988 гадоў|1987—1988]]
| [[НБА ў сэзоне 1988—1989 гадоў|1988—1989]]
}}
|група_інфармацыі6 = 1990-я
|сьпіс6  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 1989—1990 гадоў|1989—1990]]
| [[НБА ў сэзоне 1990—1991 гадоў|1990—1991]]
| [[НБА ў сэзоне 1991—1992 гадоў|1991—1992]]
| [[НБА ў сэзоне 1992—1993 гадоў|1992—1993]]
| [[НБА ў сэзоне 1993—1994 гадоў|1993—1994]]
| [[НБА ў сэзоне 1994—1995 гадоў|1994—1995]]
| [[НБА ў сэзоне 1995—1996 гадоў|1995—1996]]
| [[НБА ў сэзоне 1996—1997 гадоў|1996—1997]]
| [[НБА ў сэзоне 1997—1998 гадоў|1997—1998]]
| [[НБА ў сэзоне 1998—1999 гадоў|1998—1999]]
}}
|група_інфармацыі7 = 2000-я
|сьпіс7  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 1999—2000 гадоў|1999—2000]]
| [[НБА ў сэзоне 2000—2001 гадоў|2000—2001]]
| [[НБА ў сэзоне 2001—2002 гадоў|2001—2002]]
| [[НБА ў сэзоне 2002—2003 гадоў|2002—2003]]
| [[НБА ў сэзоне 2003—2004 гадоў|2003—2004]]
| [[НБА ў сэзоне 2004—2005 гадоў|2004—2005]]
| [[НБА ў сэзоне 2005—2006 гадоў|2005—2006]]
| [[НБА ў сэзоне 2006—2007 гадоў|2006—2007]]
| [[НБА ў сэзоне 2007—2008 гадоў|2007—2008]]
| [[НБА ў сэзоне 2008—2009 гадоў|2008—2009]]
}}
|група_інфармацыі8 = 2010-я
|сьпіс8  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 2009—2010 гадоў|2009—2010]]
| [[НБА ў сэзоне 2010—2011 гадоў|2010—2011]]
| [[НБА ў сэзоне 2011—2012 гадоў|2011—2012]]
| [[НБА ў сэзоне 2012—2013 гадоў|2012—2013]]
| [[НБА ў сэзоне 2013—2014 гадоў|2013—2014]]
| [[НБА ў сэзоне 2014—2015 гадоў|2014—2015]]
| [[НБА ў сэзоне 2015—2016 гадоў|2015—2016]]
| [[НБА ў сэзоне 2016—2017 гадоў|2016—2017]]
| [[НБА ў сэзоне 2017—2018 гадоў|2017—2018]]
| [[НБА ў сэзоне 2018—2019 гадоў|2018—2019]]
}}
|група_інфармацыі9 = 2020-я
|сьпіс9  = {{Навігацыйная табліца дзесяцігодзьдзяў
| [[НБА ў сэзоне 2019—2020 гадоў|2019—2020]]
| [[НБА ў сэзоне 2020—2021 гадоў|2020—2021]]
| [[НБА ў сэзоне 2021—2022 гадоў|2021—2022]]
| [[НБА ў сэзоне 2022—2023 гадоў|2022—2023]]
| [[НБА ў сэзоне 2023—2024 гадоў|2023—2024]]
| [[НБА ў сэзоне 2024—2025 гадоў|2024—2025]]
| [[НБА ў сэзоне 2025—2026 гадоў|2025—2026]]
| ''[[НБА ў сэзоне 2026—2027 гадоў|2026—2027]]''
| [[НБА ў сэзоне 2027—2028 гадоў|{{Колер тэксту|gray|2027—2028}}]]
| [[НБА ў сэзоне 2028—2029 гадоў|{{Колер тэксту|gray|2028—2029}}]]
}}
|ніз = Актуальны сэзон вылучаны ''курсівам''
}}&lt;noinclude&gt;[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Баскетбол]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d912mzxu6nm1xrnr1k9vnpin5thl3we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганна Гарчакова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225392</id>
    <revision>
      <id>2699855</id>
      <parentid>2595231</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="aqsrpi7m62rpcqpj2tys03swhudav75" xml:space="preserve">'''Га́нна Гео́ргіеўна Гарчако́ва''' — дырэктарка [https://hospice.by/ru/index.php Беларускага дзіцячага хоспіса], адна са стваральніц сыстэмы аказаньня паліятыўнай дапамогі дзецям у Беларусі, актывістка [[госьпіс]]нага руху і паліятыўнай дапамогі [https://web.archive.org/web/20250221234231/https://minsknews.by/my-nachinali-kak-gruppa-entuziastov-belorusskomu-detskomu-hospisu-25-let/] [https://web.archive.org/web/20201124103002/https://news.tut.by/society/163151.html][https://web.archive.org/web/20140817082615/http://news.tut.by/society/410873.html].

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў Санкт-Пецярбургу, біёляг па першай адукацыі, па другой — псыхоляг, таксама праходзіла навучаньне арганізацыі [[Chіldren’s Hosріce Іnternatіоnal]] (CHІ). Працавала ў дасьледчым інстытуце, потым на месцы выхавацелькі ў анка-гематалягічным дзіцячым цэнтры, з часам стала кіраўніцай псыхоляга-пэдагагічнага аддзела [http://www.zviazda.by/be/news/20190318/1552909381-era-milasernasci]. Працуе ў Беларускім дзіцячым Госьпісе з моманту яго стварэньня 11 лістапада 1994 году. У першыя гады існаваньня Госьпіса таксама выяжджала на дом да хворых дзяцей — як псыхоляг. Ганна Гарчакова прытрымліваецца меркаваньня, што паліятыў — гэта ў першую чаргу пра якасьць жыцьця хворых, а Госьпіс не будынак, а філязофія, актыўна прасоўвае сваю пазыцыю [http://www.zviazda.by/be/news/20191112/1573573283-belaruski-dzicyachy-hospis-adznachyu-25-goddze]. «Структура дзеля структуры — гэта ні пра што, — разважае Ганна Георгіеўна. — А калі ў ёй на першым месцы — асоба хворага, тады гэта хоспіс і паліятыў. Часам, нават добра ставячыся да невылечнага дзіцяці, мы робім тое з пачуцця жалю. А жаль абражае і бацькоў, і дзіця. Бо якое б ні было яно хворае — гэта ж асоба, якая мае права на павагу. У паліятыве без павагі нельга. Ну не разумею я тых, хто не можа й не хоча дапамагчы, але стаіць над дзіцем, вокхае: „Які ж ты бедненькі, які нямоглы…“ Ня можаш нічым дапамагчы, то лепш адыдзі» [http://www.zviazda.by/be/news/20190318/1552909381-era-milasernasci]. Па меркаваньні Ганны Гарчаковай, праз 25 гадоў існаваньня Беларускі дзіцячы Госьпіс ўжо можа дзяліцца сваім досьведам у арганізацыі сыстэмы дзіцячага Госьпіса, што й робяць. У 2019 годзе Госьпіс стаў ініцыятарам стварэньня Асацыяцыі дзіцячай паліятыўнай дапамогі краінаў Усходняй Эўропы і Цэнтральнай Азіі. У склад арганізацыі ўвайшлі Беларусь, Латвія і Ўкраіна.

Мае дачку.

== Узнагароды ==
Жанчына году Беларусі (2010).

Прэмія «За духоўнае адраджэньне» (2019).

{{Парады артыкулу|няма крыніцаў|няма катэгорыяў|вікіфікаваць}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарчакова, Ганна Георгіеўна}}</text>
      <sha1>aqsrpi7m62rpcqpj2tys03swhudav75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пэргам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225891</id>
    <revision>
      <id>2699747</id>
      <parentid>2234914</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7844" sha1="hrwa96e0un3g5279wibdfsa9vnvqkon" xml:space="preserve">{{Каардынаты|39|7|57.216|паўночнае|27|11|0.852|усходняе|region:TR_type:landmark|тып=горад|выяўленьне=загаловак}}
[[Файл:Modell Pergamonmuseum.jpg|300пкс|міні|Макет старажытнага Пэргаму.]]
'''Пэрга́м''' ('''Пэргамо́н''', {{мова-grc|Πέργᾰμον}}) — [[Антычнасьць|антычны]] [[горад]] у гістарычнай вобласьці [[Мізія|Мізіі]] на ўзьбярэжжы [[Малая Азія|Малой Азіі]], былы цэнтар уплывовай дзяржавы дынастыі [[аталіды|Аталідаў]]. Заснаваны ў XII ст. да н.э. выхадцамі з мацерыковай Грэцыі. У 283—133 гг. да н.э. — сталіца [[Пэргамскае царства|Пэргамскага царства]]. Найвышэйшага росквіту дасягнуў пры [[Эўмэн I|Эўмэне I]] (263—241 гг. да н.э.) і [[Эўмэн II|Эўмэне II]] (197—159 гг. да н.э.). Зьяўляўся адным з найбуйнейшых эканамічных і культурных цэнтраў [[Элінізм|эліністычнага сьвету]].

Руіны Пэргаму знаходзяцца на паўночна-заходняй ускраіне сучаснага [[Бэргама (Турэччына)|Бэргама]] ў [[Турэччына|Турэччыне]], за 26 км ад [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Pergamonmuseum Pergamonaltar.jpg|300пкс|міні|[[Пэргамскі алтар|Вялікі алтар]] з [[Пэргамскі музэй|Пэргамскага музэю]] ў [[Бэрлін]]е.]]
У [[Старажытнагрэцкая міталёгія|старажытнагрэцкай міталёгіі]] Пэргам быў заснаваны сынам [[Андрамаха|Андрамахі]] і [[Гэлен (міталёгія)|Гэлена]] (братам [[Гэктар]]а, першага мужа Андрамахі). Нованароджаны быў нарачоны [[Пэргам (міталёгія)|Пэргамам]] у памяць аб [[Троя|траянскай]] [[цытадэль|цытадэлі]], якая звалася Пэргамам. Пасьля сьмерці Гэлена Пэргам з Андрамахай перасяліліся ў Малую Азію, дзе [[Пэргам (міталёгія)|Пэргам]] заснаваў новы горад, які атрымаў назву па імі свайго заснавальніка.

Пры Аталідах у Пэргаме была сабрана другая паводле велічыні (пасьля [[Александрыйская бібліятэка|Александрыйскай]]) [[Пэргамская бібліятэка|бібліятэка]] антычнага сьвету. Паводле легенды, перададзенай [[Пліній Варскі|Плініем Варскім]], вынаходзтва [[пэргамэнт]]у адбылося ў Пэргаме з прычыны забароны эгіпецкіх [[Пталамеі|Пталамеяў]] на вываз [[папірус]]у. Бібліятэка, якая налічвала ў свой час 200 000 кніг, была захоплена і вывезена ў [[Рымскі Эгіпет]] [[Марк Антоній|Маркам Антоніем]].

Пэргам згадваецца ў Новым Запавеце: у ім, паводле [[Ян Багаслоў|Яна Багаслова]], — адна зь [[Сем цэркваў Апакаліпсісу|сямі цэркваў Апакаліпсісу]], дзе разьмешчаны «прастол сатаны» (Адкр. 2:13).

Раскопкі Пэргаму вяліся нямецкімі археолягамі [[Карл Гуман|Карлам Гуманам]] і [[Эрнст Курцыюс|Эрнстам Курцыюсам]] у 1878—1886, 1900—1906 і наступныя гады. На раўніне захаваліся руіны рымскага гораду, сярод якіх вылучаецца Чырвоная заля часоў «[[дынастыя Антанінаў|славутых імпэратараў]]». Назва [[Турэччына|турэцкага]] населенага пункту, разьмешчанага на яго месцы — ''[[Бэргама (Турэччына)|Бэргама]]''.

== Славутасьці ==
Эліністычны Пэргам быў акружаны магутным мурам з гэтак званай ''Брамай Эўмэна''. Над горадам панаваў [[акропаль]] (збудаваны галоўным чынам Эўмэнам II), разьмешчаны ў дынамічна-маляўнічай кампазыцыі на [[Тэраса (архітэктура)|тэрасах]]; на верхніх пляцоўках знаходзіліся палацы пэргамскіх цароў, [[арсэнал]] і [[Храм Траяна|Траянэўм]], некалькі ніжэй — сьвяцілішча [[Атэна Нікетора|Атэны Нікеторы]]. Побач з апошнім у 2-й палове III ст. да н.э. былі ўстаноўлены выдатныя па сваёй рэалістычнай выразнасьці статуі, у тым ліку выявы [[Галы (плямёны)|галаў]] (скульптар Эпігон, вядомыя ў мармуровых рымскіх копіях).

Іншыя гарадзкія славутасьці — бібліятэка, храм [[Дэмэтра|Дэмэтры]] (III ст. да н. э.), [[Пэргамскі алтар|Вялікі алтар]] [[Зэўс]]а, тэатар (II ст. да н.э.). Адным з найбольш выбітных збудаваньняў быў [[Асклепіюм]], які славіўся на ўвесь антычны сьвет.

У Пэргаме выяўлены адны з найстаражытнейшых душавых кабінаў. Разваліны цэлага комплексу душавых (пачатак II ст. да н.э.) знойдзены пры раскопках гімнасія. Тут выкарыстоўваліся сем узроўняў душавых установак. Вада лілася на людзей зьверху з магістральнай сыстэмы, а затым цякла ў іншае купальнае памяшканьне, даходзячы да апошняга, адкуль трапляла ў адвадную сыстэму&lt;ref&gt;Джеймс П., Торп Н. Древние изобретения. — Мн. — 1997 — стр. 566 — ISBN 985-438-139-0&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Pergamon Trajan Temple RB.jpg|Руіны храму Траяна
Файл:Pergamon Greek Theatre 2007b.jpg|Антычны тэатар у Пэргаме
Файл:Rome-MuseeCapitole-GladiateurBlesse.jpg|Пэргамская скульптура: «[[Паміраючы гал]]»
Файл:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n1.jpg|«[[П’яны сатыр]]» з Пэргаму
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Турэччыны]]
[[Катэгорыя:Старажытнагрэцкія гарады Анатоліі]]
[[Катэгорыя:Археалягічныя аб’екты ў Турэччыне]]
[[Катэгорыя:Пэргам]]</text>
      <sha1>hrwa96e0un3g5279wibdfsa9vnvqkon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь учора і сяньня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229956</id>
    <revision>
      <id>2699690</id>
      <parentid>2571080</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38310" sha1="anvke3h0ptk9utett6qo9c09270kia1" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор|Назва=Беларусь учора і сяньня|Выява=|Мова арыгіналу=беларуская|Аўтар=[[Язэп Найдзюк]]&lt;br /&gt;[[Іван Касяк]]|Колькасьць старонак=341 (выданьне 1993 году)|Напісаны=1940 год|Подпіс выявы=Выданьне 1993 году|Публікацыя=1940 год|Жанр=[[гістарычны нарыс]]|Асобнае выданьне=1940 год|ISBN=5-343-01458-5|Электронная вэрсія=http://www.kamunikat.info/kataloheedc.html?pub_start=290&amp;pubid=9008}}
'''«Белару́сь учора і сяньня́»''' (Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі) — кніга, прысьвечаная [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], упершыню была выдадзеная ў 1940 годзе [[Язэп Найдзюк|Язэпам Найдзюком]]. У кнізе былі выкарыстаныя гістарычныя працы такіх навукоўцаў, як [[Яўхім Карскі]], [[Мацьвей Любаўскі|Мацей Любаўскі]], [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Уладзімер Пічэта]], [[Усевалад Ігнатоўскі]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Васіль Шчарбакоў]] і шмат якіх іншых. Сам Язэп Найдзюк шчыра прызнаваў, што ягоная праца ў бальшыні сваёй кампіляцыйная. Пры другім выданьні ён спрабаваў датасаваць яе да школьнае праграмы па [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] й зрабіць, каб гэтая праца была дапаможнікам для вывучаньня беларускай гісторыі, бо тады не было добра апрацаванага падручніка. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] кніга выкарыстоўвалася ў якасьці падручніка.

== Перадумовы ==
У 1939 годзе, перад пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другое ўсясьветнае вайны]], часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях Моладзі]]» быў закрыты польскімі ўладамі, а рэдактар [[Язэп Найдзюк]], выдаўцы й сябры рэдакцыйнае калегіі былі арыштаваныя й высланыя ў [[Бяроза-Картускі канцэнтрацыйны лягер|канцэнтрацыйны лягер у Бярозе-Картускай]]. Былі вызваленыя яны пасьля заняцьця [[Бяроза (горад)|Бярозы]] часьцямі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў верасьні 1939 году. Найдзюк вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]], працягваючы працу ў беларускіх нацыянальных арганізацыях і пасьля перадачы Вільні савецкім урадам [[Летува|Летуве]].

== Напісаньне кнігі ==

=== Да вайны й падчас яе ===
[[Файл:Беларусь учора і сяньня (1940).jpg|зьлева|значак|300пкс|Вокладка першага выданьня.]]
[[Файл:Беларусь учора і сяньня (1944).jpg|значак|300пкс|Вокладка другога выданьня.]]
У 1940 годзе [[Язэп Найдзюк]] выдаў [[Лацінка|лацінскім альфабэтам]] нарыс [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] пад назвай «Беларусь учора і сягоньня». Пазьней у Найдзюка паўстала думка пашырыць гэтую брашуру, што й было зроблена ў 1941 годзе. Увосені гэтага ж году ён пераехаў зь [[Вільня|Вільні]] да [[Менск]]у й тутака працаваў у [[Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі|выдавецтве падручнікаў для беларускіх школ]] [[Генэральны школьны інспэктарыят (Генэральная акруга Остлянд)|Генэральнага школьнага інспэктарыяту]]. Калі ж аддаваў кнігу ў друк, спачатку ў газэту «[[Голас вёскі (1941)|Голас вёскі]]», ён вырашыў ператварыць кніжыцу ў падручнік і дапаможнік па вывучэньні гісторыі Беларусі. У 1944 годзе ў Менску было выпушчанае (на гэты раз [[Кірыліца|кірылічным шрыфтам]]) другое, значна пашыранае выданьне кнігі «Беларусь учора і сяньня».

=== Пасьля вайны ===
Прайшло некалькі дзесяцігодзьдзяў, і спатрэбілася палепшыць кнігу. За гэтую справу ўзяўся на эміграцыі вядомы беларускі праваслаўны дзеяч падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]], інжынэр [[Іван Касяк]]. Ён фактычна напісаў новую працу, якая працягвала далей зьмест кнігі [[Язэп Найдзюк|Найдзюка]], але была самастойнаю як па характары выкладу, так і нават па рубрыкацыі. Гістарычны нарыс быў даведзены новым аўтарам да 80-х гадоў XX стагодзьдзя. Галоўны акцэнт у гэтым дадатковым нарысе кладзецца на гады [[Другая сусьветная вайна|Другое ўсясьветнае вайны]] і першыя пасьляваенныя гады.

== Дапамога Язэпу Найдзюку ==
У працы над гэтаю кніжкаю [[Язэп Найдзюк|Язэпу Найдзюку]] дапамагалі:

* [[Мікалай Шкялёнак]] (Найдзюк называе яго «хросным бацькам першага выданьня кнігі»
* [[Адам Станкевіч]] (дапамагаў літаратураю й парадамі)
* [[Антон Адамовіч]] (рэдактар, які пераглядаў і рабіў некаторыя папраўкі ў часе друку кнігі ў газэце «[[Голас вёскі (1941)|Голас вёскі]]»)

== Цэнзура ==

=== Падчас нямецкай акупацыі ===
Кніга [[Язэп Найдзюк|Язэпа Найдзюка]] была кантраляваная й папраўленая [[Ёзэф Сівіца|Ёзафам Сівіцам]] (польскім немцам), працаўніком аддзелу культуры й палітыкі генэральнага камісара Беларусі, які добра ведаў і [[Беларуская мова|беларускую мову]]. Сівіца быў прызначаны кіраўніком выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі, нагляднікам над галоўным школьным інспэктарам і цэнзарам усіх беларускіх друкаў. Такім чынам, цэнзар і рэдактар Сівіца паправіў тэкст кнігі Я. Найдзюка «Беларусь учора і сяньня» ў кірунку, які адпавядаў нямецкай акупацыйнай палітыцы ў [[Генэральная акруга Беларусь|генэральнай акрузе Беларусі]] ў школьнай і прапагандысцкай справе. У выданьні 1993 году матэрыялы, якія мелі адкрыта прапагандысцкі характар, былі апушчаныя, а зьнятыя тады зьвесткі, напрыклад, пра перамогу ў [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]], наадварот, адноўленыя.

=== У СССР ===
Палітычная дактрына савецкай афіцыйнай гістарыяграфіі не аказвала ціск на [[Язэп Найдзюк|Язэпа Найдзюка]], і таму некаторыя палажэньні ягонае кнігі, заснаваныя на тагачасных навуковых дасягненьнях і выкладзеныя ім у папулярнай форме, былі пацьверджаныя беларускімі дасьледнікамі толькі празь некалькі дзесяцігодзьдзяў. Да такіх палажэньняў адносіцца той разьдзел кнігі, дзе гаворыцца пра арыйскае паходжаньне беларусаў у выніку зьліцьця часткі [[Славяне|славянаў]] і [[Балты|балтаў]].

Аўтар слушна падкрэсьлівае ролю [[Полацак|Полацку]] як беларускага палітычнага цэнтру, асобнага ад двух цэнтраў дзяржавы Рурыкавічаў — [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] й [[Кіеў|Кіева]]. Язэп Найдзюк абмінуў штучную канструкцыю расейскіх дарэвалюцыйных і савецкіх гісторыкаў пра існаваньне адзінай [[Старажытнаруская народнасьць|старажытнарускай народнасьці]]. З годнасьцю аўтар паказвае беларускую культуру старадаўняга часу, называючы імёны царкоўных дзеячаў, у тым ліку [[Эўфрасіньня Полацкая|Эўфрасіньню Полацкую]], [[Клім Смаляціч|Кліма Смаляціча]], [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскага]] й іншых, якія ў савецкай тагачаснай гістарыяграфіі згадваліся з адмоўнымі характарыстыкамі.

== Зьмест (выданьня 1993 году) ==

* Прадмова ([[Язэп Найдзюк]], 12 траўня 1943 году)

=== Першая частка (Язэп Найдзюк) ===
Ад старажытных часоў да [[Другая сусьветная вайна|Другое ўсясьветнае вайны]].

* '''Разьдзел I'''

Што гэта гісторыя. — Ці ёсьць гісторыя Беларусі? Як выглядала Беларусь у сівой мінуўшчыне. — Геаграфічнае палажэньне Беларусі. — Абвадненьне. — Глеба. — Клімат. — Ледавіковы пэрыяд. — Расьліннасьць і жывёліннасьць. — Першыя насельнікі. — Эпоха палеаліту і нэаліту. — Мэталічная эпоха.— Выкапні

* '''Разьдзел II'''

Адкуль узяліся людзі на Беларусі. — Расавае іхнае паходжаньне. — Арыйцы — Славяне ды іхная прабацькаўшчына. — Сямейны, гаспадарскі, культурны і грамадзкі быт славянаў. — Плямёны. — Характарыстыка славянаў

* '''Разьдзел ІІІ'''

Разыход славянаў і ягоныя прычыны. — Кірункі разыходу. — Засяленьне нашага краю і ягоны назоў. — Нашыя плямёны: [[Крывічы]], [[Радзімічы]], [[Дрыгавічы|Дрыгвічы]], [[Севяране]], [[Вяцічы]], [[Драўляне|Дзераўляне]], [[Яцьвягі]] і [[Голядзь]] — Утварэньне беларускага народу. — [[Готы]]. — [[Хазары]]. — [[Вікінгі|Варагі]]

* '''Разьдзел IV'''

Дзяржаўна-палітычная арганізацыя беларускага народу. — Утварэньне беларускіх княстваў — Галоўныя цэнтры: [[Полацак]], [[Смаленск]], [[Тураў]], [[Чарнігаў]].— Дзяржаўны лад: князь, дружына, веча. — Грамадзкі лад: земскія баяры, гараджане, сяляне, рабы.— Сямья, заняткі, вырабы. — Прадметы ўвозу і вывазу.— Гандлёвыя сувязі з арабамі, баўгарамі, грэкамі, хазарамі і варагамі. — Гандлёвыя шляхі. — Вялікі шлях з «[[Шлях з варагаў у грэкі|Вараг у Грэкі]]». — Дзяржава Рурыкавічаў

* '''Разьдзел V'''

[[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] і [[Кіеў]] як два галоўныя цэнтры дзяржавы Рурыкавічаў. — [[Полацак|Полацк]] — беларускі цэнтар. — Задзіночваньне беларускіх земляў.— [[Рагвалод]] і [[Рагнеда]]. — Змаганьне [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]] з Полацкам. — Прычыны змаганьня.— Прыймо [[хрысьціянства]]. — [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслаў]] і [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслаў]]

* '''Разьдзел VІ'''

Усяслаў Полацкі і ягоная дзейнасьць. — Далейшае змаганьне з Кіевам. — Усяславічы. — Высылка полацкіх князёў у [[Грэцыя|Грэцыю]]. — Выезд некаторых князёў у [[Летува|Летуву]] і ў беларускія заходнія землі

* '''Разьдзел VII'''

Роля [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]. — [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Тураўскае княства|Турава-Пінскае княствы]]. — Палітычныя і гандлёвыя дачыненьні зь немцамі. — Першыя гандлёвыя граматы. — Беларусы на ўзьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыцкага мора]]

* '''Разьдзел VIII'''

Культура і асьвета. — Значэньне [[хрысьціянства]]. — Усходні абрад. — Пісьменнасьць.— Мова. [[Эўфрасіньня Полацкая|Прадслава (Эўфрасіня) Полацкая]]. — [[Клімэнт Смаляціч|Клімант Смаляціч]]. — [[Кірыла Тураўскі]]. — Помнікі старадаўнай пісьменнасьці

* '''Разьдзел IX'''

Сацыяльныя дачыненьні ў Беларусі. — Пашырэньне ўладаньняў мечаносцаў. — Выкарыстоўваньне [[Аўкштайты|Аўкштотцаў]] і [[Жмудзіны|Жмудзінаў]]. — Заняпад [[Полацкае княства|Полаччыны]], [[Смаленскае княства|Смаленску]] і [[Тураўскае княства|Турава]].— [[Крыжакі|Крыжаносцы]]. Беларуска-жмудзінска-аўкштоцкія дачыненьні

* '''Разьдзел X'''

Тварэньне новага палітычнага беларускага цэнтру ў [[Наваградак|Наваградку]]. — [[Міндоўг|Міндаўг]]. — Змаганьне з [[Жамойць|Жмудзяй]].— Сьмерць Міндаўга. — [[Таўцівіл|Таўцьвіл]] і Страйнат. —[[Войшалк|Вайшэлак]]. — [[Трайдзень]]. — [[Віцень]]. — Новы назоў [[Вялікае Княства Літоўскае|беларускага задзіночанага гаспадарства]]. — Характарыстыка гэтага гаспадарства

* '''Разьдзел XI'''

[[Гедымін]]. — Пераносіны беларускага палітычнага цэнтру ў [[Вільня|Вільню]] і задзіночаньне каля яго ўсіх беларускіх земляў. — [[Альгерд]]. — Вайна з татарамі — Першыя сутычкі з [[Маскоўскае княства|Масквой]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]].— Беларушчына пры дварох [[Вялікія князі літоўскія|князёў Вялікага Княства Літоўскага]]

* '''Разьдзел XII'''

Нутраное змаганьне. — [[Ягайла]], [[Кейстут]], [[Вітаўт]] і [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй]]. — [[Крэўская унія|Вунія Ягайлы з Польшчай]]. — Першыя прывілеі для баяраў. — [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдская бітва]]. — [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў|Змаганьне з палякамі за незалежнасьць Вялікага Княства]].

* '''Разьдзел XIII'''

Прычыны ўзросту [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства]]. — Нацыянальны склад Княства: [[беларусы]], [[летувісы]], [[украінцы]], [[палякі]], [[расейцы]], [[немцы]], [[татары]], [[Габрэі|жыды]]. — Дачыненьні з суседзямі: немцамі, татарамі, расейцамі і палякамі

* '''Разьдзел XIV'''

Гаспадары Вялікага Княства Літоўскага: [[Сьвідрыгайла Альгердавіч|Сьвідрыгайла]], [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонт І]], [[Казімер Ягелончык|Казімір]], [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]], [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт ІІ]]. — Прывілеі. — Бунты. — [[Літоўска-маскоўскія войны|Войны з Масквой]]. Проціпольскія настроі

* '''Разьдзел XV'''

[[Жыгімонт Аўгуст]]. — [[Інфлянцкая вайна|Вайна з Масквой за Лівонію]]. — [[Люблінская унія|Люблінская вунія]].— Абарона незалежнасьці Вялікага Княства [[магнат]]амі (вяльможамі). — Характар і галоўныя асновы Люблінскае вуніі

* '''Разьдзел XVI'''

[[Палянізацыя|Польскі наступ]]. — Спробы разарваць Люблінскую вунію. — [[Стэфан Баторы|Сьцяпан Баторы]]. — Далейшы ход [[Інфлянцкая вайна|вайны з Масквою]]. — [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт IV Ваза]]. — Пашырэньне польскіх уплываў. — Рэлігійныя змаганьні. — [[Праваслаўная царква на Беларусі|Праваслаўе]]. — [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]]. — [[Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім|Пратэстантызм]]. — [[Берасьцейская унія|Берасьцейская вунія]]

* '''Разьдзел XVII'''

Беларуская культура ў Вялікім Княсьцьве. — Сувязь з захадам. — Гуманізм. — Друкарні. — Кнігі. — [[Францішак Скарына|Францішак. Скарына]]. — [[Васіль Цяпінскі]]. — [[Сымон Будны]]. — Браты Мамонічы. — Беларускія летапісы. — Значаньне беларускае культуры і мовы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княсьцьве]]

* '''Разьдзел XVIII'''

Школы: праваслаўныя, каталіцкія, вуніяцкія і пратэстанцкія.— Іхная характарыстыка

* '''Разьдзел XIX'''

Беларускія суды і законадаўства. — Копныя Суды. — [[Судзебнік Казімера|Судзебнік Казіміра Ягайлавіча]]. — [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статут Вялікага Княства]].— Суды намесьніцкія, ваяводзкія, вялікага князя, рады. — Суды земскія, замковыя і падкаморскія. — Агульная характарыстыка суду

* '''Разьдзел XX'''

Палітычны лад. — [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь]]. — [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарская Рада]]. [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Соймы]].— Адміністрацыя. — Грамадзкі лад. — Баярства. — [[Магнат|Вяльможы (магнаты)]]. — [[Шляхта]].— Мяшчане.— Сяляне

* '''Разьдзел XXI'''

Народная гаспадарка. — Рамяство і гандаль. — [[Габрэі|Жыды]] ў народнай гаспадарцы. — [[Устава на валокі|Аграрная рэформа]]. — Палажэньне сялянства і мяшчанства — Першыя беларускія паўстаньні супроць паноў і польскіх уплываў

* '''Разьдзел XXII'''

Беларусь пасьля [[Люблінская унія|Люблінскае]] і [[Берасьцейская унія|Берасьцейскае вуніяў]]. — Адыход беларускага баярства ад свайго народу.— Рэлігійныя змаганьні.— «Брацтвы».— Сялянскія паўстаньні.— Расейска-польскія войны за Беларусь і Ўкраіну.— Спробы [[Януш Радзівіл|Я. Радзівіла]] і [[Павал Ян Сапега|П. Сапегі]] ўзнавіць Беларускае Гаспадарства. — Забарона польскім соймам ужываць беларускую мову ў афіцыйным жыцьці

* '''Разьдзел ХХІІІ'''

Палітычныя і эканамічныя абставіны жыцьця беларускага народу ў XVIII стагодзьдзі. — Паўстаньні беларускага сялянства ў XVIII стагодзьдзі. — Беларускае сялянства перахоўвае нацыянальныя беларускія вартасьці. — Расейскія інтэрвэнцыі. — [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзел Польшчы і Беларусі]]

* '''Разьдзел XXIV'''

[[Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі|Беларусь пад Расеяй]]. — [[Русіфікацыя Беларусі|Русыфікацыя краю]]. — [[Полацкі царкоўны сабор|Касаваньне вуніі]]. — Эканамічнае палажэньне. — Сялянскія паўстаньні. — Расейскія і польскія ўплывы. — [[Вайна 1812 году|Напалеонаўская вайна]]. — Думкі ўзнавіць Вялікае Княства. — Пачаткі [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага адраджэнскага руху.]] — Першыя беларускія пісьменьнікі.— Зацікаўленьне навукоўцаў Беларусьсю. — [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|Паўстаньне 1863 г]]. [[Кастусь Каліноўскі]]. — «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкая Праўда]]». — [[Ігнат Грынявіцкі]]. — [[Францішак Багушэвіч]]. — Першыя беларускія арганізацыі

* '''Разьдзел XXV'''

Першыя беларускія палітычныя арганізацыі. — «[[Наша доля|Наша Доля]]», «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]». — Беларускія адраджэнцы. — Беларускае палітычнае, нацыянальнае, грамадзкае, культурнае, гаспадарскае і рэлігійнае жыцьцё перад першай сусьветнай вайной

* '''Разьдзел XXVI'''

[[Першая сусьветная вайна|Сусьветная вайна]] і беларускі адраджэнскі рух.— [[Кастрычніцкі пераварот|Рэвалюцыя ў Расеі]]. — [[Першы Ўсебеларускі зьезд|Усебеларускі Кангрэс]]. — [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Беларуская Рада]]. —Акт 25 сакавіка 1918 г.— Арганізацыя беларускага войска.—Змаганьне за рэалізацыю акту 25 сакавіка. — [[Польска-савецкая вайна|Бальшавіцка-польская вайна]]. — [[Слуцкі збройны чын|Слуцкае паўстаньне]]. — [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскі трактат]]. — Падзел Беларусі

* '''Разьдзел XXVІI'''

Праўнае палажэньне беларускага народу пад Польшчай. — [[Змаганьне (арганізацыя)|Беларускае парлямэнтарнае прадстаўніцтва ў польскім сойме]]. — Беларускія палітычныя партыі і арганізацыі. — Беларускія культурна-асьветныя, навуковыя і гаспадарскія арганізацыі і таварыствы. — Рэлігійныя справы. — Беларускія школы, тэатар, каапэратывы, выдавецтва, прэса. — Польская асыміляцыйная палітыка ў дачыненьні да беларусаў.

* '''Разьдзел XXVІІІ'''

[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]. — Праўнае палажэньне.— Нацыянальны беларускі рух, культурная беларуская праца і дачыненьне &quot;да яе бальшавікоў.— Ліквідацыя бальшавікамі беларускага нацыянальнага руху і беларускіх дзеячоў. — [[Калектывізацыя|Калгасы і змаганьне з імі беларускага сялянства]]. — [[Русіфікацыя Беларусі|Русыфікацыйная палітыка]]. — [[Далучэньне Заходняй Беларусі да БССР|Далучэньне Заходняе Беларусі да БССР]]. — Упадак БССР

* '''Разьдзел XXIX'''

[[Беларусы ў Латвіі|Беларускі рух у Лацьвіі]] і [[Беларусы ў Летуве|Летуве]]. — [[Беларуская эміграцыя]]. — Беларускія эмігранцкія цэнтры ў Празе, у Задзіночаных Штатах Паўночнай Амэрыкі, у Аргентыне, Францыі, Варшаве і Бэрліне

=== Другая частка ([[Іван Касяк]]) ===
[[Другая сусьветная вайна|Другая сусветная вайна]] і паваенны час.

* '''Разьдзел XXX'''

[[Другая сусьветная вайна|Экспансыя Нямеччыны ў Эўропе]]. — [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Падзел Польшчы]] і [[Далучэньне Заходняй Беларусі да БССР|заваяваньне Заходняй Беларусі арміямі СССР]]. — Супрацоўніцтва і напружаньне адносін паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Трэці Райх|Нямеччынай]]. — [[Заходняя Беларусь]] пад уладай СССР

* '''Разьдзел XXXI'''

Заваяваньне Нямеччынай Заходняй і Паўдзённай Эўропы. — [[Нямецка-савецкая вайна|Напад Нямеччыны на СССР]]. — Дзейнасьць беларусаў у Цэнтральнай Эўропе. — [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|Нямецкая акупацыя і вайсковая адміністрацыя Беларусі]]. — Захады беларусаў дзеля арганізацыі беларускай адміністрацыі. — Польская дзейнасьць у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. — [[Галакост на Беларусі|Нямецкая палітыка адносна жыдоўскага насельніцтва]]. — Аднаўленьне рэлігійнага жыцьця на Усходняй Беларусі. — Пачатак «[[Беларуская газэта (1941)|Менскай Газэты]]»

* '''Разьдзел XXXII'''

Нямецкая цывільная адміністрацыя на ўсходзе Эўропы і на Беларусі. — Падзел Беларусі немцамі. — Д-р [[Іван Ермачэнка|І. Ермачэнка]], кс. [[Вінцэнт Гадлеўскі|В. Гадлеўскі]] і праф. [[Вацлаў Іваноўскі|В. Іваноўскі]] на Беларусі — Рэлігійнае жыцьцё. — Вымардаваньне жыдоў немцамі. — Прапагандыстыя, [[Саюз беларускай моладзі|Саюз Беларускай Моладзі]] і нямецкія пляны на будучыню для Беларусь — Прэса, выдавецтвы і культурна-мастацкае жыцьцё

* '''Разьдзел XXXIII'''

Арганізацыя маскоўскім урадам партызанскай дывэрсыі на Беларусі. — Польская, беларуская і жыдоўская партызанка. — [[Беларускія мужы даверу|Установа Мужоў Даверу]]. — Арганізацыя [[Беларускі корпус самааховы|Беларускай Самааховы]]. — Арганізацыя чыгуначных і іншых батальёнаў для аховы і барацьбы супроць партызанаў. — [[Абаронныя вёскі]]. — [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларуская Незалежніцкая Партыя]]. — Польская акцыя сярод каталікоў. — Выдаленьне д-ра Ермачэнкі з Беларусі. — Забойствы беларускіх дзеячоў маскоўскімі агэнтамі

* '''Разьдзел XXXIV'''

Асаблівасьці абставінаў у вайсковай зоне Беларусь — Дзейнасьць беларускай адміністрацыі ў Бранскай акрузе. — Беларуская адміністрацыя ў Смаленскай і Магілеўскай акругах

* '''Разьдзел XXXV'''

Нямецкія паражэньні на ўсходнім фронце. — Экспансыя [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкай партызанкі на Беларусь]] — Стварэньне і дзейнасьць Беларускай Цэнтральнай Рады. — Мабілізацыя [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай Краёвай Абароны]] і ейнае змаганьне. — Далучэньне Палескай і Берасьцейскай акругаў да Беларусі. — Школы на Беларусі

* '''Разьдзел XXXVI'''

[[Другі Ўсебеларускі кангрэс|Другі Усебеларускі Кангрэс]], яго прабег ды пастановы

* '''Разьдзел XXXVII'''

Эвакуацыя з Беларусі — Дзейнасьць [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]] ў [[Трэці Райх|Нямеччыне]]. — Беларускія жаўнеры ў [[30-я грэнадэрская дывізія Вафэн-СС (1-я беларуская)|30-й дывізіі Зіглінга]]. — Арганізацыя [[1-ы кадравы батальён БКА|1-га кадравага батальёну БКА]] ў [[Бэрлін]]е — Прыняцьце новага Статуту [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]]. — [[Дальвіц (батальён)|Батальён парашутыстых]] у [[Дальвіц]]ы. — Арганізацыя штурмовай брыгады «Беларусь». — Вайсковыя зьнішчэньні на Беларусі і савецкі тэрор

* '''Разьдзел XXXVIII'''

Узнаўленьне БССР маскоўскім урадам. — БССР — сябра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. — [[Русіфікацыя Беларусі|Русыфікацыя Беларусі]] і эксплюатацыя яе для імпэрскіх мэтаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкай Расеі]]

* '''Разьдзел XXXIX'''

Беларускія бежанцы ў [[Заходняя Нямеччына|Нямеччыне]]. — Падзел эмігрантаў на беларусаў і «крывічоў». — Нутраное змаганьне паміж палітычнымі напрамкамі эмігрантаў

* '''Разьдзел XL'''

Эміграцыя беларускіх бежанцаў (ДП) з [[Заходняя Нямеччына|Нямеччыны]]. — Прыезд беларускіх бежанцаў у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] ды іх грамадзкая дзейнасьць. — Захаваньне падзелу беларусаў на прыхільнікаў [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] і [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. — Грамадзкая дзейнасьць беларусаў у Канадзе, Аўстраліі, Заходняй Нямеччыне і Ангельшчыне

* Храналёгія ([[Язэп Найдзюк]])
* Пасьляслоўе ([[Анатоль Грыцкевіч]])

== Выданьні ==

* 1-е выданьне — 1940 год
* 2-е выданьне — 1944 год
* 3-е выданьне — 1993 год

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20200612214110/http://www.kamunikat.info/kataloheedc.html?pub_start=290&amp;pubid=9008 Электронны фармат кнігі]
* [https://web.archive.org/web/20200613085103/http://bha.knihi.com/07-2/410-415.htm Выдавецтва кнігаў на акупаванай Беларусі]

== Літаратура ==
* {{Кніга|год=1992|аўтар=[[Язэп Найдзюк]], [[Іван Касяк]].|выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]|назва=Беларусь учора і сяньня|isbn=5-343-01458-5|спасылка=http://www.kamunikat.info/kataloheedc.html?pub_start=290&amp;pubid=9008|старонкі=9 — 10, 335 — 341|старонак=341}}

[[Катэгорыя:Кнігі 1940 году]]
[[Катэгорыя:1940 год у Вільні]]
[[Катэгорыя:Падручнікі]]
[[Катэгорыя:Выданьні на беларускай мове лацінкай]]
[[Катэгорыя:Друк беларускіх калябарантаў]]</text>
      <sha1>anvke3h0ptk9utett6qo9c09270kia1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варта (1918)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233369</id>
    <revision>
      <id>2699784</id>
      <parentid>2341279</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5690" sha1="1runjo4c0v1zh2hgykpui52q3oia31r" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва            = «Варта»
|выява            = 
|тэматыка         = літаратурна-грамадзкі, навукова-гістарычны і эканамічны штомесячнік з ілюстрацыямі
|пэрыядычнасьць   = 
|мова             = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Расейская мова|расейская]]
|адрас            = [[Менск]], 2-гі Госпітальны завулак 7
|рэдактар         = [[Язэп Варонка]]
|заснавальнік     = [[Народны сакратарыят БНР]]
|выдавец          = 
|краіна           = [[БНР]]
|дата заснаваньня = кастрычнік 1918
|аб'ём            = 56 ст.
|камплектацыя     = 
|наклад           = 
|ISSN             = 
|сайт             = 
}}
{{Іншыя значэньні}}
«'''Ва́рта'''» — літаратурна-грамадзкі, навукова-гістарычны і эканамічны  [[часопіс]], які ў 1918 годзе выдаваўся ў [[Менск]]у.
Выйшаў 1 нумар. Друкарня Я. Грынблата.

== Зьмест ==
1. «На варце!» — Стацьця-прадмова [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]].  

2. «На стражѣ!»{{Ref-ru}}  — Статья-предисловіе [[Язэп Варонка|Іосифа Воронко]].

3. «Варта» — Верш [[Зьмітрок Бядуля|Ясакара]].

4. «Беларуская зямля» — Верш [[Зьмітрок Бядуля|Ясакара]].  

5. «Многа зорак» — Пасьмертны верш [[Альфонс Петрашкевіч|Ф. Калінкі]].

6. «Патаемное»—Апаведаньне [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]].

7. «[[Браніслаў Эпімах-Шыпіла]]»  —  Нарыс Антона Саросека.

8. «Юморэскі» — Вершы [[Альбэрт Паўловіч|Альбэрта Паўловіча]].

9. «Ясьне Вэльможнай Пані Арэшчысе» — Верш [[Францішак Багушэвіч|Мацея Бурачка]].

10. «Добрыя весьці» — Верш [[Уладзіслаў Сыракомля|Сырокомлі]]. (Людвіка Кондратовіча).

11. «Малітва» — Верш Язэпа Жукоўскага. 

12. «Кручаная баба» — Аповеданьне [[Адам Плуг|Адама Плуга]]. 

13. «Ай—Нітаб—Ніцеп» — Стацьця [[Іван Луцкевіч|I. I. Луцкевіча]].

14. «Неміга і Менск» — Стацьця [[Рамуальд Зямкевіч|Рамана Суніцы]].

15. «Аб дзяржаўным будаўніцтве». — Стацьця [[Антон Луцкевіч|Антона Новіны]].

16. «Зьберэгайце нашу песьню». — Думкі [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымона Рака]].

17. «Кто былъ на І-мъ Всебѣлорусскомъ Съѣздѣ».{{Ref-ru}}  — Справка [[Пётра Крачэўскі|Пётра Крачэвскаго]].

18. «Освобожденіе Минска».{{Ref-ru}}  — Статья [[Кастусь Езавітаў|Константина Езовитова]].

19. «Рождественская вертепная драма въ Бѣлоруссіи».{{Ref-ru}}  — Очеркъ профес.-академ. [[Яўхім Карскі|Е. Ѳ. Карскаго]].

20. «Божья земля»{{Ref-ru}}  — Статья [[Язэп Варонка|Іосифа Воронко]].

21. «[[Карусь Каганец]] (Кастравіцкі)» — Нарыс С. П. 

22. «[[Альфонс Петрашкевіч]] (Ф. Калінка)» — Нарыс С. П.

23. «Возможно ли сахаровареніе на Бѣлоруссіи»{{Ref-ru}}  — Статья [[Адам Більдзюкевіч|А. Бильдзюкевича.]]

=== Малюнкі ===
1. [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла]]. — 3 апошняй фатаграфіі.  

2.[[ Рамуальд Зямкевіч]].

3. Народны Сэкрэтарыят І-го Складу. 3 фатаграфіі 17 чэрвеня 1918 года.

4. Стары Менск. 3 фатаграфіі XVII сталецьця. 

5. Дни учрежденія Народнаго Секрегаріата Бѣлоруссіи.{{Ref-ru}} 

6. Минскій Городской Театръ.{{Ref-ru}} 

7. Загаловак «Варта» на вокладцы—работы Станіслава Волонсэвіча.


== Літаратура ==
* [[Аляксей Каўка|Каўка, А. К]].  «Варта».  // {{Літаратура/ЭГБ|2}} — С. 224.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240607052937/https://digital.nlb.by/files/original/1779c3420888949350ddaebef29fc967.pdf  Часопіс «Варта» за 1918 год.] ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]].

{{Беларускія пэрыядычныя выданьні}}

[[Катэгорыя:Беларускія часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Гісторыя БНР]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1918 годзе]]</text>
      <sha1>1runjo4c0v1zh2hgykpui52q3oia31r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233846</id>
    <revision>
      <id>2699853</id>
      <parentid>2563314</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20728" sha1="1y0fbhxub7f8ix8wmk4xk6xqoujmhvx" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|53|28|паўночнае|27|32|18|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Арганізацыя
|назва                     = Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму
|арыгінальная назва        = {{Мова-наркамаўка|ГУУС Мінгарвыканкама|скарочана}}
|выява                     = 
|рамка выявы               = 
|памер выявы               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы              = 
|мапа                      = 
|памер мапы                = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы  = 
|подпіс мапы               = 
|мапа 2                    = 
|абрэвіятура               = ГУУС МГВК
|дэвіз                     = Служым закону, народу, Айчыне
|папярэднік                = 
|дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|4|3|1917|1}}
|тып                       = праваахоўная
|юрыдычны статус           = дзяржаўная ўстанова
|мэта                      = 
|штабкватэра               = Дабрамысьленскі зав., д. 5&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://minsk.mvd.gov.by/pda/by/page/kontakty|выдавец=Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=22 лютага 2021}}&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне         = [[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі раён]]
|дзейнічае ў рэгіёнах      = [[Менск]]
|сяброўства                = [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]]
|афіцыйныя мовы            = беларуская, расейская
|пасада кіраўніка          = Начальнік
|імя кіраўніка             = [[Міхаіл Грыб]]
|пасада кіраўніка 2        = Намесьнікі
|імя кіраўніка 2           = [[Ігар Падвойскі]], [[Андрэй Русановіч]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=https://minsk.mvd.gov.by/pda/by/page/rukovodstvo|выдавец=Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=22 лютага 2021}}&lt;/ref&gt;
|пасада кіраўніка 3        = 
|імя кіраўніка 3           = 
|пасада кіраўніка 4        = 
|імя кіраўніка 4           = 
|асноўныя асобы            = 
|кіроўны орган             = 
|матчыная кампанія         = [[Менскі гарадзкі выканаўчы камітэт]]
|зьвязаныя кампаніі        = 
|бюджэт                    = 
|колькасьць супрацоўнікаў  = 
|колькасьць валянтэраў     = 
|сайт                      = [https://minsk.mvd.gov.by/pda/by minsk.mvd.gov.by]
|заўвагі                   = 
|колішняя назва            = 
}}
'''Гало́ўная ўпра́ва ўну́траных спра́ваў Ме́нскага гарвыканка́му''' (скарочана ГУЎС Менгарвыканкаму) — гарадзкая ўправа [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]] па горадзе Менску.

Месьціцца ў [[Менск]]у. Мае ў падпарадкаваньні раённыя ўправы ўнутраных справаў места Менску. Начальнік УУС прызначаецца міністрам унутраных справаў. Начальнік УУС мае званьне [[генэрал-маёр]]а.

== Склад ==
На 2021 год ГУУС Менгарвыканкаму ўлучала:
* крымінальную [[Міліцыя|міліцыю]] ў складзе: 3-х управаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=[http://slounik.org/bnt11/l20 У (8. управление — управа)]|загаловак=Тэрмінолёгія грамадазнаўства|арыгінал=|спасылка=http://slounik.org/bnt11|адказны=|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Інбелкульт]]|год=1926|старонкі=|старонак=|сэрыя=Беларуская навуковая тэрміналёгія|isbn=|наклад=}}&lt;/ref&gt; — 1) крымінальнага [[вышук]]у, 2) наркакантролю і сапрацьдзеяньня [[Гандаль людзьмі|гандлю людзьмі]], 3) барацьбы з эканамічнымі [[злачынства]]мі; аддзелу раскрыцьця злачынстваў у сфэры высокіх тэхналёгіяў;
* міліцыю грамадзкай [[Бясьпека|бясьпекі]], што ўлучала: 4 управы — 1) аховы правапарадку і прафіляктыкі, 2)  [[грамадзянства]] і [[Міграцыя|міграцыі]]; 3) [[Дзяржаўная аўтамабільная інспэкцыя|дзяржаўнай аўтамабільный інспэкцыі]], 4) [[Дэпартамэнт аховы МУС Беларусі|Дэпартамэнту аховы]]; аддзел наглядна-выканаўчай дзейнасьці і [[атрад міліцыі асаблівага прызначэньня]];
* іншых 9 падразьдзяленьняў, у тым ліку: 3-ю ўправу [[Галоўная ўправа ўласнай бясьпекі МУС Беларусі|Галоўнай управы ўласнай бясьпекі]], 2 аддзелы — 1) інфармацыі і грамадзкіх сувязяў, 2) кадраў; 2 цэнтры — 1) інфармацыйны, 2) фізычнай падрыхтоўкі; [[аркестар]], аўтагаспадарку, [[музэй]] і штаб;
* 11 тэрытарыяльных падразьдзяленьняў, зь іх 9 управаў у раёнах Менску, а таксама [[Менскі аддзел унутраных справаў на транспарце]] і [[Менскі аддзел унутраных справаў на паветраным транспарце]]&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэрытарыяльныя падразьдзяленьні|спасылка=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/territorial-nye-podrazdeleniya|выдавец=Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=22 лютага 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Тэрытарыяльныя падразьдзяленьні ===
На 2021 год ГУУС Менгарвыканкаму налічвала 11 тэрытарыяльных падразьдзяленьняў, у тым ліку [[Менскі аддзел унутраных справаў на транспарце]] й [[Менскі аддзел унутраных справаў на паветраным транспарце]], а таксама 9 раённых управаў унутраных справаў Менску: [[Заводзкая РУУС (Менск)|Заводзкую]], [[Кастрычніцкая РУУС (Менск)|Кастрычніцкую]], [[Ленінская РУУС (Менск)|Ленінскую]], [[Маскоўская РУУС (Менск)|Маскоўскую]], [[Партызанская РУУС (Менск)|Партызанскую]], [[Першамайская РУУС (Менск)|Першамайскую]], [[Савецкая РУУС (Менск)|Савецкую]], [[Фрунзэнская РУУС (Менск)|Фрунзэнскую]] й [[Цэнтральная РУУС (Менск)|Цэнтральную]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
4 сакавіка 1917 году [[Міхаіл Фрунзэ]] заснаваў Менскую [[Міліцыя|міліцыю]]. 6 сакавіку 1917 году ў Менску налічвалася каля 200 міліцыянтаў. Да 15 сакавіка 1917 году стварылі 5 мескіх аддзяленьняў міліцыі, а таксама ўчасткі на чыгуначным вузьле і буйных прадпрыемствах. Пазьней адчынілі Менскую школу міліцыі. 27 сьнежня 1932 году стварылі пашпартную службу. 31 траўня 1935 году ўтварылі інспэкцыю ў справах непаўналетніх. 9 ліпеня 1936 году заснавалі [[Дзяржаўная аўтамабільная інспэкцыя МУС Беларусі|Дзяржаўную аўтамабільную інспэкцыю]]. 16 траўня 1937 году стварылі службу барацьбы з крадзяжамі сацыялістычнай уласнасьці і спэкуляцыяй (СБКСУС). У верасьні 1969 году ўтварылі [[Першамайская РУУС (Менск)|Першамайскую РУУС]] і [[Цэнтральная РУУС (Менск)|Цэнтральную РУУС]]. У красавіку 1977 году стварылі [[Маскоўская РУУС (Менск)|Маскоўскую РУУС]] і [[Партызанская РУУС (Менск)|Партызанскую РУУС]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя менскай міліцыі|спасылка=https://minsk.mvd.gov.by/pda/by/page/rukovodstvo|выдавец=Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=22 лютага 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі ===
* [[Іван Кубракоў]] (28 сакавіка 2019 — 29 кастрычніка 2020)
* [[Міхаіл Грыб]] (з 29 кастрычніка 2020)

== Санкцыі ==
31 жніўня 2020 году тагачасны кіраўнік ГУЎС Менгарвыканкаму [[Іван Кубракоў]] быў ўключаны ў сьпіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Летува|Летуву]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў сьпіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС], Радыё Свабода&lt;/ref&gt;. 2 кастрычніка 2020 году Іван Кубракоў быў уключаны ў [[чорны сьпіс Эўразьвязу]]&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&amp;from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, Кубракова ў свае санкцыйныя сьпісы ўключылі [[Канада]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-19|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|access-date=2020-12-25|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства міжнародных справаў Канады|Міністэрства міжнародных справаў Канады|en|Global Affairs Canada}}|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-12-25|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Швайцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|аўтар=Michael Shields|суаўтары=Kevin Liffey.|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;. Таксама 2 кастрычніка 2020 году ён быў уключаны у [[Сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў|сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143 |title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-10-02|accessdate=2021-09-19|language=en}}&lt;/ref&gt;.

23 сьнежня 2020 году ГУЎС Менгарвыканкаму за {{артыкул у іншым разьдзеле|Праблемы правоў чалавека, зьвязаныя са здушэньнем беларускіх пратэстаў 2020 году|парушэньні правоў чалавека|en|Human rights issues related to the suppression of the 2020 Belarusian protests}}, зьвязаныя са здушэньнем [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|беларускіх пратэстаў 2020 году]], была ўключана ў санкцыйны [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1222 |title=Treasury Sanctions Additional Belarusian Regime Actors for Undermining Democracy |publisher=Міністэрства фінансаў ЗША|date=2020-12-23|accessdate=2021-09-19|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/zsha-pashyryli-sanktsyjny-spis-suprats-uladau-belarusi//|title=ЗША пашырылі санкцыйны спіс супраць уладаў Беларусі|publisher=[[Белсат]]|date=2020-12-23|accessdate=2021-09-18|language=be}}&lt;/ref&gt;.

Новы кіраўнік ГУЎС Менгарвыканкаму [[Міхаіл Грыб]] летам 2021 году быў уключаны ў санкцыйныя сьпісы [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&amp;from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]&lt;/ref&gt;, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher=Міністэрства фінансаў ЗША|мова=en}}&lt;/ref&gt;, [[Швайцарыя|Швайцарыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|coauthors=Liffey, Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|аўтар=Michael Shields|суаўтары=Kevin Liffey.|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|publisher={{нп|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронны зварот|спасылка=https://minsk.mvd.gov.by/by/electronicAppealLogin|выдавец=Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму|дата публікацыі=2021|дата доступу=22 лютага 2021}}
** Адміністрацыйныя працэдуры: [https://web.archive.org/web/20250415075349/https://minsk.mvd.gov.by/by/page/administrativnye-procedury-gai ДАІ], [https://web.archive.org/web/20250415174719/https://minsk.mvd.gov.by/by/page/perechen-administrativnyh-procedur па лініі грамадзянства і міграцыі]
** [https://web.archive.org/web/20250415082153/https://minsk.mvd.gov.by/by/page/registraciya-oruzhiya Рэгістрацыя зброі]
** [https://web.archive.org/web/20250415065135/https://minsk.mvd.gov.by/by/page/uslugi/tehnicheskij-osmotr Тэхнічны агляд]

{{МУС}}

[[Катэгорыя:Галоўная ўправа ўнутраных справаў Менскага гарвыканкаму| ]]
[[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]]</text>
      <sha1>1y0fbhxub7f8ix8wmk4xk6xqoujmhvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-кітайскія дачыненьні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235111</id>
    <revision>
      <id>2699669</id>
      <parentid>2619056</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38396" sha1="he1yrc3a8uqitdjmmo499qmpfub1kl0" xml:space="preserve">{{Двухбаковыя стасункі
|назва      = Беларуска-кітайскія&lt;br&gt;дачыненьні
|краіна1    = Беларусь
|краіна2    = Кітай
|выява      = Belarus China Locator.png
|колер1     = green
|колер2     = orange
|амбасада1  = [https://china.mfa.gov.by/be/ Амбасада Беларусі&lt;br&gt;ў Кітаі]
|тытул1     = 
|амбасадар1 = [[Аляксандар Віктаравіч Чарвякоў|Аляксандар Чарвякоў]]
|амбасада2  = [http://by.chineseembassy.org/chn/ Амбасада Кітаю&lt;br&gt;ў Беларусі]
|тытул2     = 
|амбасадар2 = [[Се Сяоюн]]
}}
'''Белару́ска-кіта́йскія дачыне́ньні''' — двухбаковыя [[міжнародныя дачыненьні]] Беларусі і Кітаю.

== Візы ==
10 жніўня 2018 году ўрады Беларусі і Кітаю ўвялі бязьвізавы рэжым між сваімі краінамі&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Двухбаковыя адносіны Рэспублікі Беларусь і Кітайскай Народнай Рэспублікі|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Кітаі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Грамадзяне Беларусі са звычайнымі [[пашпарт]]амі атрымалі магчымасьць знаходзіцца ў Кітаі, у тым ліку ў [[Ганконг]]у і [[Макао]], да 30 дзён падчас адной паездкі і да 90 дзён у каляндарным годзе&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязвізавы ўезд у КНР для ўладальнікаў звычайных пашпартоў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://shanghai.mfa.gov.by/be/ab.consulstve/consular.issues/bezviz/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Шанхаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым грамадзяне Беларусі мелі зарэгістравацца ў паліцэйскім участку па месцы часовага пражываньня цягам 24 гадзінаў ад прыбыцьця ў Кітай, за выняткам пражываньня ў [[Гасьцініца|гасьцініцы]], чыё кіраўніцтва мае самастойна зарэгістраваць пастаяльцаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выезд у Кітай|спасылка=https://shanghai.mfa.gov.by/be/comp/viezd/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Шанхаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

На 2020 год [[Амбасада Беларусі ў Кітаі]] месьцілася ў Пэкіне ў акрузе [[Чаоян]] па праезьдзе Храма Сонца, д. 1. Амбасада працавала з панядзелка па чацьвер а 9:00—18:45 зь перапынкам на абед (12:30—14:00), а таксама ў пятніцу а 9:00—17:30 зь перапынкам на абед&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адрас і час працы|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/embassy/address/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Кітаі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Генэральныя консульствы Беларусі дзейнічалі ў [[Гуанчжоў]] і [[Шанхай|Шанхаі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генеральныя консульствы Рэспублікі Беларусь у Кітайскай Народнай Рэспубліцы|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/consulate/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Генконсульства ў Шанхаі налічвала 3 супрацоўнікі разам з генконсулам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супрацоўнікі Генконсульства|спасылка=https://shanghai.mfa.gov.by/be/ab.consulstve/dip/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Шанхаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Яна знаходзілася ў акрузе [[Чаннін]] па Яньанскім Заходнім праезьдзе, д. 2299 пры Сусьветнай гандлёвай выставачнай зале&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб генеральным консульстве|спасылка=https://shanghai.mfa.gov.by/be/ab.consulstve/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Шанхаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Консульскі прыём ажыцьцяўлялі ў панядзелак, сераду і пятніцу а 9:00—12:00&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Графік працы і актуальная інфармацыя|спасылка=https://shanghai.mfa.gov.by/be/ab.consulstve/consular.issues/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Шанхаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Генэральнае консульства Беларусі ў Гуанчжоў месьцілася ў акрузе [[Цяньхэ]] па Лінцзянскім праспэкце, д. 3&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб Генэральным консульстве|спасылка=https://guangzhou.mfa.gov.by/be/cg/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Гуанчжоў|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. У Генконсульстве ў Гуанчжоў налічвалася 2 супрацоўнікі разам з генконсулам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супрацоўнікі|спасылка=https://guangzhou.mfa.gov.by/be/cg/staff/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Гуанчжоў|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

[[Амбасада Кітаю ў Беларусі]] афармляла доўгатэрміновыя візы на навучаньне і працу ў аўторак, чацьвер і пятніцу а 9:00—11:30. Консульскі аддзел Амбасады выдаваў візы праз тыдзень пасьля афармленьня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Час афармленьня і атрыманьня візы|спасылка=http://by.chineseembassy.org/rus/lsfw/t218062.htm|выдавец=Амбасада Кітаю ў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. Амбасада Кітаю месьцілася ў [[Савецкі раён (Менск)|Савецкім раёне]] Менску па [[Берасьцянская вуліца|Берасьцянскай вуліцы]], д. 22 (мікрараён [[Залатая Горка]]).

== Гандаль ==
[[Файл:China. 15 years of diplomatic relations (silver) rv.png|значак|260пкс|Памятная манэта «Беларусь — Кітай. 15 год дыпляматычных адносін» (2006 год)]]
У 2016 годзе беларуска-кітайскі гандаль скараціўся да 3,6 млрд даляраў ЗША з 4,2 млрд $. У 2017—2019 гады аднавіўся рост гандлю, які дасягнуў 4,4 млрд $ у 2018 годзе і 5,3 млрд $ у 2019-м. Пры гэтым адмоўнае сальда пасьлядоўна павялічвалася з 2015 па 2019 год ад -1,7 млрд $ да 3,2 млрд $. Кітайскі ўвоз у Беларусь скарачаўся толькі ў 2016 годзе да 2,8 млрд $ з 2,9 млрд $ у 2015 годзе. Беларускі вываз у Кітай зьмяншаўся ў 2016—2017 гадах да 800 млн $ і 740 млн $. У 2018—2019 гадах беларускі вываз вырас да 905 млн $ і 1,033 млрд $, але не аднавіўся да ўзроўню 2015 году ў памеры 1,257 млрд $. Пры гэтым за 2015—2019 гадах доля [[Каль|калійных]] [[Угнаеньне|угнаеньняў]] упала з 81 % да 51 %, а доля харчаваньня вырасла за 2015—2019 гады з 1 % (6 млн $) да 17 % (124 млн $)&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гандлёва-эканамічнае супрацоўніцтва|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/trade/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=24 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2018 году да кітайскай [[Аплатная сыстэма|аплатнай сеткі]] «ЮніёнПэй» падлучылі звыш 10 000 тэрміналаў і 500 [[банкамат]]аў у Беларусі. У 2018 годзе [[Банк разьвіцьця Кітаю]] адчыніў сваё прадстаўніцтва ў Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 2019 годзе кітайскі ўвоз у Беларусь найбольш вырас: праз інтэрнэт-крамы на 141 млн $, дэталі аўтамабіляў на 70 млн $, [[абутак]] на 63 млн $, [[паўправаднік]]і на 58 млн $, мукамольнае абсталяваньне на 34 млн $, дэталі прыладаў [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] на 27 млн $ і фільтры для вадкасьцяў на 21 млн $. Беларускі вываз у Кітай найбольш дадаў у: калійных угнаеньнях на 82 млн $, [[Цэлюлёза|цэлюлёзе]] на 35 млн $, [[Ялавічына|ялавічыне]] на 32 млн $, лесаматэрыялах на 21 млн $ і мясе птушкі 20 млн $. Пры гэтым беларускі вываз тавараў вырас на 38 % да 712 млн $, а вываз паслуг упаў на 18 % да 321 млн $, што было абумоўлена завяршэньне будаўніцтва кітайскім прадпрыемствам «[[Сьветлагорскі цэлюлёзна-кардонны камбінат|Сьветлагорскага цэлюлёзна-кардоннага камбінату]]» (Гомельская вобласьць). У іншых галінах вывазу беларускіх паслуг назіраўся рост: перавозкі — 79 млн $ (+6 %), справавыя — 43 млн $ (+18 %), [[апраграмаваньне]] і сувязь — 37 млн $ (+36 %), [[адукацыя ў Беларусі]] — 14 млн $ (+37 %) і падарожжы — 9 млн $ (+56 %)&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. У 2018—2019 гадах [[Крама|крамы]] беларускіх вырабаў адчынілі ў 8 кітайскіх гарадах: [[Гуанчжоў]], [[Гуйян]], [[Нінбо]], [[Сіань]], [[Чындао]], [[Чунцын]], [[Чэнду]] і [[Шанхай]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуска-кітайскае міжрэгіянальнае супрацоўніцтва і пабрацімскія сувязі|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/regional/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=26 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

За 2015—2019 гады прамыя замежныя ўкладаньні з Кітаю вырасьлі з 77 млн $ ад 141 млн $, што зрабіла Кітай 7-м найбольшым укладальнікам у Беларусі. 17 студзеня 2019 году ўрад Беларусі стаў 70-м сябрам [[Азіяцкі банк інфраструктурных укладаньняў|Азіяцкага банку інфраструктурных укладаньняў]] (АБІУ)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Крэдытна-фінансавае і інвэстыцыйнае супрацоўніцтва Беларусі і Кітаю|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/credinvest/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=26 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. 15 лістапада 2022 году беларускі амбасадар у Кітаі [[Юры Сянько]] паведаміў, што празь Беларусь праходзіла 65 % чыгуначных кантэйнэрных маршрутаў з Кітаю ў Эўропу, у тым ліку найбольшы зь іх маршрут [[Чунцын]] — Эўропа&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сянько: Беларусь стала апорнай пляцоўкай кітайскай ініцыятывы «Пояс і шлях»|спасылка=https://blr.belta.by/politics/view/sjanko-belarus-stala-apornaj-pljatsoukaj-kitajskaj-initsyjatyvy-pojas-i-shljah-121668-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=15 лістапада 2022|копія=https://zviazda.by/be/news/20221115/1668528992-syanko-belarus-stala-apornay-plyacoukay-kitayskay-inicyyatyvy-poyas-i|дата копіі=15 лістапада 2022|дата доступу=16 лістапада 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
[[Файл:2012. Stamp of Belarus 02-2012-01-12-bl.jpg|значак|260пкс|[[Паштовы блёк]] «Беларусь — Кітай. 20-годзьдзе дыпляматычных адносін» (2012 год)]]
За 1992—2019 гады выканаўчыя камітэты абласных цэнтраў і вобласьцяў Беларусі падпісалі пагадненьні аб пабрацімскіх сувязях з:
* 17 гарадамі Кітаю — [[Чанчунь]] (прав. Цзілінь, 1992), [[Сяогань]] (прав. Хубэй, 1993), [[Пэкін]] і [[Хуайань]] (прав. Цзянсу, 1997), [[Чунцын]] (2002), [[Цзінань]] (прав. Шаньдун, 2006), [[Лоян]] і [[Чжэнчжоў]] (прав. Хэнань, 2007), [[Харбін]] (прав. Хэйлуцзян, 2009), [[Шэньчжэнь]] (прав. Гуандун), 2013), [[Нанкін]] (прав. Цзянсу, 2014), [[Шэньян]] (2016), [[Луннань]] (2017), [[Шанхай]] (2018), [[Сіань]] (прав. Шэньсі), [[Хайкоў]] (прав. Хайнань) і [[Цяньцзінь]] (2019);
* 21 правінцыяй Кітаю — [[Хубэй]] (1994), [[Цзянсу]] (1997), [[Шаньдун]] (2004), [[Хэйлунцзян]] (2005), [[Ганьсу]] (2007), [[Хэнань]] (2008), [[Унутраная Манголія]] (2011), [[Гуандун]] (2012), [[Гуйчжоў]], [[Сычуань]], [[Цынхай]] і [[Чжэцзян]] (2015), [[Аньхой]], [[Сіньцьзян-Уйгурскі аўтаномны раён]] і [[Хунань]] (2016), [[Фуцзянь]], [[Цзянсі]], [[Чэнду]] і [[Шэньсі]] (2018), [[Хайнань]] і [[Шаньсі]] (2019)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пагадненьні паміж рэгіёнамі Рэспублікі Беларусь і Кітайскай Народнай Рэспублікі|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/regional/agreements/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

23 верасьня 2009 году запусьцілі беларускамоўную бачыну [[Міжнароднае радыё Кітая|Міжнароднага радыё Кітая]]. У 2013 годзе [[Беларусь (радыё)|Радыё «Беларусь»]] пачало выпускаць перадачы на кітайскай мове&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб радыё|спасылка=https://radiobelarus.by/be/content/about|выдавец=Радыё «Беларусь»|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 2018 году [[Цзяньцінскі ўнівэрсытэт|Цзяньцінскім унівэрсытэце]] адчынілі 3-і ў Кітаі Цэнтар вывучэньня Беларусі і ўсталявалі помнік [[Якуб Колас|Якубу Коласу]] скульптара [[Сяргей Гумілёўскі|Сяргея Гумілёўскага]], які стаў 1-м помнікам беларусу ў Кітаі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 2018 годзе беларускі вываз адукацыйных паслуг у Кітай вырас на 25 % да 10,5 млн даляраў ЗША. У 1-й палове 2019 году адчынілі 2 цэнтры вывучэньня Беларусі ў [[Пэкінскі ўнівэрсытэт замежных моваў|Пэкінскім унівэрсытэце замежных моваў]] і [[Сычуаньскі ўнівэрсытэт замежных моваў|Сычуаньскім унівэрсытэце замежных моваў]]. 24 траўня 2019 году на 5-м паседжаньні Камісіі супрацы ў галіне адукацыі падпісалі міжурадавае Пагадненьне аб ўзаемным прызнаньні дакумэнтаў аб адукацыі і аб навуковых ступенях. На 1 лістапада 2019 году ў Беларусі навучалася каля 3000 [[студэнт]]аў з Кітаю, а ў Кітаі — звыш 1000 беларускіх студэнтаў. У Кітаі дзейнічала 11 цэнтраў вывучэньня Беларусі, а таксама Інстытут дасьледаваньня Беларусі пры [[Ланьчжоўскі ўнівэрсытэт эканомікі і фінансаў|Ланьчжоўскім унівэрсытэце эканомікі і фінансаў]]. Беларускую мову ў якасьці спэцыяльнасьці выкладалі ў ВНУ 4 гарадоў Кітаю — Пэкіну, Сіяня, Цяньцзіня і Шанхаю. У ВНУ Беларусі працавала 4 інстытуты Канфуцыя, у тым ліку адзін у [[БДУ]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супрацоўніцтва ў сфэры адукацыі|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/education/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе правялі 5 выставаў беларускага жывапісу ў 3-х гарадах Кітаю — Гуанчжоў, Пэкіне ([[Нацыянальны мастацкі музэй Кітаю]]) і Шанхаі, а таксама 3 выставы беларускага фотамастацтва ў Пэкіне і Чунцыне. 3-4 траўня 2019 году [[Вялікі тэатар Беларусі]] правёў гастролі ў Пэкіне са спэктаклем «Спартак» [[Валянцін Валянцін Елізар’еў|Валянціна Елізар’ева]]. У чэрвені 2019 году помнік [[Янка Купала|Янку Купалу]] скульптара У.К. Капача адкрылі ў Сіяньскім унівэрсытэце замежных моваў (правінцыя Шэньсі)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гуманітарнае супрацоўніцтва|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/humanitarian/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. На 3 сьнежня 2019 году Беларуска-кітайскі індустрыяльны парк «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі камень]]» налічваў 60 прадпрыемстваў, якія працавалі ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кітайска-беларускі індустрыяльны парк «Вялікі камень»|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/greatstone/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

21 лютага 2022 году на [[Міжнародны дзень роднай мовы]] амбасадар Беларусі ў Кітаі [[Юры Сянько]] прадставіў у Пэкіне [[падручнік]] беларускай мовы для кітайскіх студэнтаў і 1-ы ў гісторыі кітайска-беларускі і беларуска-кітайскі [[слоўнік]]. Выданьне слоўніка падрыхтаваў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] пры [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце]] пад навуковым кіраўніцтвам яго дырэктара [[Анатоль Тозік|Анатоля Тозіка]] cумесна зь [[Інстытут мовазнаўства|Інстытутам мовазнаўства]] імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Пэкіне прэзэнтавалі падручнік беларускай мовы і беларуска-кітайскі слоўнік|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/u-pekine-prezentavali-padruchnik-belaruskaj-movy-i-belaruska-kitajski-slounik-110999-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=21 лютага 2021|дата доступу=21 лютага 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
[[Файл:1178 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Kitajskaj Narodnaj Respublikaj) - Sheet.jpg|значак|270|Малы аркуш «25-годзьдзе ўсталяваньня дыпляматычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Кітайскай Народнай Рэспублікай» (2017 год)]]
20 студзеня 1992 году ўрады Беларусі і Кітаю ўсталявалі [[дыпляматычныя дачыненьні]]. 18 сакавіка 1993 году ў Пэкіне адчынілі Амбасаду Беларусі ў Кітаі. Яе разьмясьцілі ў дыпляматычным комплексе «Тайюань». Часовым павераным у справах Беларусі ў Кітаі стаў [[Міхаіл Шаліма]]&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Пасольства|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/embassy/history/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Кітаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=27 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;. У 1995 годзе прэм’ер Дзяржаўнай рады Кітаю [[Лі Пэн]] наведаў Беларусь, а прэзыдэнт Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка]] наведаў Кітай. У 1995 годзе 1-м амбасадарам Беларусі ў Кітаі стаў [[Вячаслаў Кузьняцоў]]. У 1997 годзе А. Лукашэнка паўторна наведаў Кітай. У 2000 годзе намесьнік старшыні Кітаю [[Ху Цзіньтао]] і старшыня Пастаяннага камітэту [[Усекітайскі сход народных прадстаўнікоў|Ўсекітайскага сходу народных прадстаўнікоў]] (УСНП) Лі Пэн прыляталі ў Беларусь. У 2001 годзе старшыня Кітаю [[Цзян Цзэмінь]] наведаў Беларусь, а Лукашэнка — Кітай. У 2005 году Лукашэнка прылятаў у Кітай 4-ы раз. У 2007 годзе прэм’ер Дзяржаўнай рады Кітаю [[Вэнь Цзябао]] ажыцьцявіў візыт у Беларусь. У 2008-м Лукашэнка наведаў Кітай 5-ы раз. У 2010 годзе намесьнік старшыні Кітаю [[Сі Цзіньпін]] прылятаў у Беларусь, а Лукашэнка — у Кітай. 24 сакавіка 2010 году было падпісана Пагадненьне аб арэндзе дзялянкі сучаснай Амбасады Беларусі ў Кітаі цягам 70 гадоў за 1 даляр ЗША. Пабудовы Амбасады разьмясьцілі ў Пасольскім квартале Пэкіну&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. У 2011-м старшыня Пастаяннага камітэту УСНП [[У Банго]] наведаў Беларусь. У 2013-м Лукашэнка зноў прылятаў у Кітай. У 2014-м старшыня ўраду Беларусі [[Міхаіл Мясьніковіч]] ажыцьцявіў візыт у Кітай, у выніку якога ўтварылі Беларуска-кітайскі міжурадавы камітэт супрацы. Паседжаньні Камітэту сталі праводзіць аднойчы на 2 гады. У траўні 2015 году А. Лукашэнка і старшыня Кітаю Сі Цзіньпін падпісалі ў Беларусі Дамову аб сяброўстве і супрацы, якая набыла моц у верасьні 2016 году. У жніўні 2015 году А. Лукашэнка зацьвердзіў Дырэктыву «Аб разьвіцьці двухбаковых адносін Рэспублікі Беларусь з Кітайскай Народнай Рэспублікай», а таксама наведаў Кітай. У верасьні 2016 году А.Лукашэнка і Сі Цзіньпін падпісалі ў Кітаі Сумесную дэклярацыю аб усталяваньні давернага ўсебаковага стратэгічнага партнэрства і ўзаемавыгаднай супрацы. У 2016 і 2017 гадах старшыня ўраду Беларусі [[Андрэй Кабякоў]] і прэм’ер Дзяржаўнай рады Кітаю [[Лі Кэцян]] правялі сустрэчы падчас паседжаньня прэм’ер-міністраў краінаў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы «17+1» у [[Рыга|Рызе]] (Латвія) і Рады кіраўнікоў урадаў [[Шанхайская арганізацыя супрацы|Шанхайскай арганізацыі супрацы]] (ШАс) ў [[Сочы]] (Расея). У траўні 2017 году А. Лукашэнка прыняў удзел у 1-м міжнародным форуме «Адзін пояс, адзін шлях» у [[Пэкін]]е. У 2017 годзе старшыня Пастаяннага камітэту УСНП [[Чжан Дэцзян]] наведаў Беларусь, У 2018-м Лукашэнка наведаў Кітай 11-ы раз, а намесьнік старшыні Кітаю [[Ван Цішань]] прылятаў у Беларусь. Таксама ў 2018 годзе старшыні ўрадаў Беларусі і Кітаю — [[Сяргей Румас]] і Лі Кэцян — правялі сустрэчу падчас Рады прэм’ер-міністраў ШАС у [[Душанбэ]] (Таджыкістан). У красавіку 2019 году А. Лукашэнка прыняў удзел у 2-м Форуме міжнароднай супрацы «Пояс і Шлях»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра палітычныя адносіны Беларусі і Кітая|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/bilateral/political/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Кітаі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=24 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

10 чэрвеня 2018 году ў [[Цындао]] А. Лукашэнка і старшыня Кітаю [[Сі Цзіньпін]] правялі 2-баковую сустрэчу падчас саміту [[Шанхайская арганізацыя супрацы|Шанхайскай арганізацыі супрацы]]. У лістападзе 2018 году ў Кітаі адбылося 3-е паседжаньне Беларуска-кітайскага міжурадавага камітэту супрацы пад сустаршыньствам намесьніка кіраўніка Адміністрацыі прэзыдэнта Беларусі [[Мікалай Снапкоў|Мікалая Снапкова]] і сябра Палітбюро ды сакратара Палітыка-юрыдычнай камісіі ЦК Камуністычнай партыі Кітаю Го Шэнкуня&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

=== Беларускія амбасадары ===
* [[Міхаіл Шаліма]], [[часовы павераны ў справах]] (1993—1995)
* [[Вячаслаў Кузьняцоў]] (1995—2000)
* [[Уладзімер Русакевіч]] (2000—2003)
* [[Анатоль Харлап]] (2004—2006)
* [[Анатоль Тозік]] (2006—2011)
* [[Віктар Бура]] (2011—2016)
* [[Кірыл Руды]] (2016 — кастрычнік 2020)&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;
* [[Юры Сянько]] (19 лістапада 2020&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэзыдэнт прызначыў паслоў Беларусі ў Кітай, Азэрбайджан, Армэнію, Пакістан і Кенію|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/naznachany-pasly-belarusi-u-kitaj-azerbajdzhan-armeniju-pakistan-i-keniju-93872-2020/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=19 лістапада 2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt; — 20 лістапада 2023&lt;ref&gt;{{cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 20 ноября 2023 г. № 365|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32300365|accessdate=2024-04-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;)
* [[Аляксандар Віктаравіч Чарвякоў|Аляксандар Чарвякоў]] (ад 20 лістапада 2023&lt;ref&gt;{{cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 20 ноября 2023 г. № 366|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32300366|accessdate=2024-04-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;)

=== Кітайскія амбасадары ===
* [[Ван Сіньда]] (красавік 1992 — сакавік 1995)
* [[Чжао Сідзі]] (сакавік 1995 — люты 1998)
* [[Ву Сяоціў]] (жанчына, сакавік 1998 — люты 2002)
* [[Ю Чжэнці]] (сакавік 2002 — жнівень 2005)
* [[Ву Хонбін]] (верасень 2005 — верасень 2008)
* [[Лу Гуічэнь]] (лістапад 2008 — сьнежань 2011)
* [[Гун Цзяньвэй]] (студзень 2012 — 12 сьнежня 2013)&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзьведзева.|загаловак=Без перакладчыка|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20131212/1386819054-bez-perakladchyka|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 сьнежня 2013|нумар=[https://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-234-27599-ot-12122013 234 (27599)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/12/1386818980_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;
* [[Цуй Цымін]] (студзень 2014 — кастрычнік 2020)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кітайскія амбасадары ў Беларусі|спасылка=https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/ziliao_665539/wjrw_665549/3607_665555/3611_665563/t18174.shtml|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Кітаю]]|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[Се Сяоюн]] (з 24 лістапада 2020 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка прыняў даверчыя граматы паслоў 6 краін і Мальтыйскага ордэна|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prynjau-daverchyja-gramaty-paslou-6-krain-i-maltyjskaga-ordena-93989-2020/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 лістапада 2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Relations of Belarus and China}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Звароты грамадзянаў|спасылка=https://china.mfa.gov.by/be/feedback/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Кітаі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}
** [https://web.archive.org/web/20201208170923/https://china.mfa.gov.by/be/embassy/contacts/ Кантакты]
** [https://web.archive.org/web/20201207011756/https://china.mfa.gov.by/be/emergency/ Экстраная дапамога грамадзянам Беларусі]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Звароты грамадзянаў|спасылка=https://shanghai.mfa.gov.by/be/feedback/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Шанхаі|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}
** [https://web.archive.org/web/20201208072417/https://shanghai.mfa.gov.by/be/ab.consulstve/news/ Навіны]
** [https://web.archive.org/web/20201209125612/https://shanghai.mfa.gov.by/be/ab.consulstve/consular.issues/grazhd/ Парадак разгляду пытаньняў, зьвязаных з грамадзянствам Рэспублікі Беларусь]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Звароты грамадзянаў|спасылка=https://guangzhou.mfa.gov.by/be/feedback/|выдавец=Генэральнае консульства Беларусі ў Гуанчжоў|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}
** [https://web.archive.org/web/20201209180606/https://guangzhou.mfa.gov.by/be/embassy/news/ Навіны]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Консульскі тэлефон|спасылка=http://by.chineseembassy.org/rus/tplj/t1778773.htm|выдавец=[[Амбасада Кітаю ў Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=28 лістапада 2020}}
** [http://by.chineseembassy.org/rus/DS/JH/ Дзейнасьць]{{ref-ru}}
** [http://by.chineseembassy.org/rus/lsfw/ Консульская служба]
** [http://by.chineseembassy.org/rus/sbgx/ Беларуска-кітайскія дачыненьні]
* [https://web.archive.org/web/20201206110436/http://by2.mofcom.gov.cn/ Гандлёва-эканамічны аддзел Амбасады Кітаю]{{ref-ru}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Двухбаковыя кантакты зь Беларусьсю|спасылка=https://www.fmprc.gov.cn/rus/wjb/zzjg/dozys/dozysgjlb/1686/1688/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Кітаю]]|мова=ru|дата публікацыі=27 красавіка 2016|дата доступу=28 лістапада 2020}}
** [https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/dozys_664276/gjlb_664280/3140_664302/3142_664306/ Дзейнасьць зь Беларусьсю]{{ref-en}}
** [https://www.fmprc.gov.cn/web/gjhdq_676201/gj_676203/oz_678770/1206_678892/1207_678904/ Важныя дакумэнты]{{ref-zh}}

{{Накід}}
{{Амбасадары Беларусі ў Кітаі}}
{{Міжнародныя стасункі Беларусі}}

[[Катэгорыя:Двухбаковыя стасункі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Двухбаковыя стасункі Кітаю]]</text>
      <sha1>he1yrc3a8uqitdjmmo499qmpfub1kl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голас Часу (1945)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>236906</id>
    <revision>
      <id>2699867</id>
      <parentid>2609215</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="0dtaoz3vt3fmrxicr9vjo54uhvyzz4i" xml:space="preserve">{{Газэта|назва=Голас Часу|тып=тыднёвік|заснаваная=2 жніўня 1945 году|мова=[[беларуская мова|беларуская]]&lt;br /&gt;[[расейская мова|расейская]]|краіна={{Сьцяг Беларусі}} [[Беларусь]]|штаб-кватэра=[[Маларыта]], [[Маларыцкі раён]]|сайт=[http://www.malorita.by/ malorita.by]|аб’ём=серада: 8 старонак&lt;br /&gt;субота: 12 бачынаў}}'''«Голас Часу»''' — грамадзка-палітычная газэта [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёну]].

== Мінуўшчына ==
Газэта выдаецца з 2 жніўня 1945 году. Першы нумар выйшаў пад назовам «Сьцяг Перамогі» ({{Мова-ru|Знамя Победы}}). Рэдакцыя знаходзілася ў будынку райкаму партыі на вуліцы Несенюка. Мэтаю газэты было інфармаваньне насельніцтва пра падзеі ў раёне й краіне, асьвятленьне жыцьця ў месьце й вёсцы. Першы нумар набіралі ўручную Вольга Самойлава й Вера Камянчук. Яны прапрацавалі ў тыпаграфіі шмат гадоў, унёсшы вялікі ўклад у разьвіцьцё й паліграфічнае афармленьне газэты.

З 1953 году газэта мяняе сваю назву на беларускую «Сьцяг Перамогі» ({{Мова-be|Сцяг Перамогі}}).

У 1962 годзе газэта закрываецца з-за скасаваньня Маларыцкага раёну. Аднак ужо ў 1965 року раён аднаўляецца, а газэта пачынае выходзіць пад назвай «Сельскае жыцьцё» ({{Мова-be|Сельскае жыццё}}). Газэта выдавалася пад гэтым назовам да 1991 году.

2 студзеня 1991 году газэта была перайменаваная ў «Голас Часу».

Са студзеня 2010 року газэта мае ўласны ўэб-сайт па адрасе «malorita.by». У верасьні 2017 году адбыўся рэдызайн сайту.

Сёньня газэта выдаецца два разы на тыдзень: у сераду аб’ёмам 8 старонак і ў суботу аб’ёмам — 12 бачынаў.

== Рэдактары ==
Першым рэдактам быў В. Бяляеў. Потым газэту рэдагавалі К. Паноў, М. Смолін, Дз. Нікалаеў, П. Сусікаў, І. Налівайка. З 1965 року газэту рэдагавалі У. Макарэвіч, Н. Салавей, І. Герашчанка, А. Тунчык, Н. Рымач, У. Шпарла, У. Захарэвіч, У. Мігалевіч, Н. Сьвіцюк.

== Узнагароды ==
У 1989 годзе райгазэта за актыўны ўдзел ва Ўсесаюзным конкурсе імя Ўльянавай на найлепшую пастанову масавай працы, творчую ініцыятыву і вялікі ўнёсак у працу з грамадзкімі карэспандэнтамі Кіраўніцтвам [[Саюз журналістаў БССР|саюзу журналістаў БССР]] узнагароджаная ганаровай граматай.

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20210121051421/http://www.malorita.by/?page_id=146 Гісторыя газэты]
* [https://web.archive.org/web/20210214143937/http://www.malorita.by/?page_id=2 Пра сайт]

[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Часопісы на расейскай мове]]
[[Катэгорыя:Беларускія часопісы]]
[[Катэгорыя:Культура Маларыцкага раёну]]
[[Катэгорыя:Друкаваныя выданьні, якія зьявіліся ў 1945 годзе]]
[[Катэгорыя:Жнівень 1945 году]]
[[Катэгорыя:1945 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>0dtaoz3vt3fmrxicr9vjo54uhvyzz4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганна Крофта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237944</id>
    <revision>
      <id>2699856</id>
      <parentid>2620811</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="8c82ufej57i1ypacma23otbkm5ncbcb" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца}}
'''Га́нна Ўладзімераўна Крофта''' (у дзявоцтве — Аўчы́ньнікава; {{Н}} 20 кастрычніка 1986, Гародня) — беларуская паэтка. Кандыдатка філялягічных навук.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзілася 20 кастрычніка 1986 году ў Гародні. Скончыла [[Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Я.Купалы]], вучылася ў асьпірантуры гэтага ж унівэрсытэту. У 2014 годзе абараніла дысэртацыю на тэму «Словаўтваральная семантыка і структура агентываў ва ўсходнеславянскіх і польскай мовах». Працуе дацэнтам катэдры прыродазнаўчых і лінгвістычных дысцыплін і методык іх выкладаньня Гарадзенскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Я.Купалы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210412131150/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/supratsouniki/item/13892-card84591.html Крофта Ганна Уладзіміраўна]&lt;/ref&gt;.

== Творчасьць ==
Аўтар публікацыяў у часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Маладосць]]», газэце «[[Наша ніва]]», калектыўных зборніках.

У 2014 годзе пераклала на беларускую мову для [[Gods Tower]] песьню [[Лэсьлі Найф]]а «Людзі на балоце».

== Бібліяграфія ==
* 2011 — «Ад зачыненай брамы», зборнік паэзіі

== Узнагароды ==
У 2005 годзе стала ляўрэаткай літаратурнай прэміі «Залаты апостраф» у намінацыі «дэбют»&lt;ref&gt;[http://generation.by/news961.html Літаратурная прэмія «Залаты апостраф»]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210516115902/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/auch5802ec.html?OpenDocument Ганна Аўчыннікава. Кропля бурштыну. Вершы // Дзеяслоў]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Крофта, Ганна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горадні]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы]]</text>
      <sha1>8c82ufej57i1ypacma23otbkm5ncbcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі кнігазбор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237989</id>
    <revision>
      <id>2699680</id>
      <parentid>2633185</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9125" sha1="a9c85fea7cv9aeyugy0p7nhtif5biss" xml:space="preserve">{{Кніжная сэрыя|назва=Беларускі кнігазбор|мова=[[Беларуская мова|беларуская]]|краіна=[[Беларусь]]|даты=1995 — дасюль|выдавецтва=«[[Кнігазбор (фонд)|Кнігазбор]]»}}

'''«Беларускі кнігазбор»''' — кніжны праект клясыкі [[Беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] й літаратуры пра [[Беларусь]] ад старажытнасьці да нашых дзён. Заснаваны Міжнародным Фондам «[[Беларускі кнігазбор (фонд)|Беларускі кнігазбор]]» ў 1995 року. Асноўная дзейнасьць — рыхтаваньне кніг праекту. Галоўны рэдактар праекту — беларускі пісьменьнік і [[літаратуразнаўца]] [[Кастусь Цьвірка]].

У «Беларускім кнігазборы» прэзэнтаваныя найлепшыя творы мастацкае літаратуры, беларускага літаратуразнаўства й гістарыяграфіі. Праект складаецца з трох сэрыяў: мастацкая літаратура, гісторыка-літаратурныя помнікі й пераклады замежнае літаратуры. Найбольшай сярод іх зьяўляецца мастацкая літаратура.

== Гісторыя ==
17 сакавіка 1995 року выбітнымі беларускімі навукоўцамі й пісьменьнікамі як зь Беларусі, так і замежжа быў створаны й зарэгістраваны Міжнародны Фонд «Беларускі кнігазбор», галоўнай мэтай якога было — збор матэрыялаў і падрыхтоўка да друку аднайменнага 200-томнага кніжнага праекту. Ідэя была распрацаваная беларускім пісьменьнікам і літаратуразнаўцам [[Кастусь Цьвірка|Кастусём Цьвіркам]]. Сярод заснавальнікаў Фонду былі: [[Ніл Гілевіч|Н. Гілевіч]], [[Р. Барадулін]], [[Станіслаў Шушкевіч|С. Шушкевіч]], [[Радзім Гарэцкі|Р. Гарэцкі]], [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнак]], [[Анатоль Вярцінскі|А. Вярцінскі,]] [[Генадзь Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Анатоль Клышка|А. Клышка]], [[Г. Вінярскі]], [[Вітаўт Кіпель|В. Кіпель]], [[Янка Запруднік|Я. Запруднік]], [[Аляксандар Баршчэўскі|А. Баршчэўскі]], [[Аляксей Каўка|А. Каўка]], [[Васіль Сёмуха|В. Сёмуха]] і інш. Нязьменнымі кіраўнікамі зьяўляюцца К. Цьвірка (прэзыдэнт, надалей кіраўнік і галоўны рэдактар) і Г. Вінярскі (выканаўчы дырэктар). «Беларускі кнігазбор» меў дзьве філіі — у [[Вільня|Вільні]] (кір. [[Лілея Плыгаўка]]) і ў [[СП Беларусі|СПБ]](кір. [[Мікалай Нікалаеў]]). Распачыналі дзейнасьць тры чалавекі — К. Цьвірка (прэзыдэнт), Г. Вінярскі (выканаўчы дырэктар) і [[Марына Адамовіч]] (гал. рахункаводка й юркансультантка).

У 1995 року была выдадзеная брашура плян-каталёг сэрыі. Першай надрукаванай кнігай стала «[[Ян Чачот]]. Выбраныя творы» (1996 год). Першыя тамы Фонд выдаваў пры частковай дзяржаўнай субсыдыі, пазьней — за ўласныя сродкі й пры дапамозе спонсараў. Наклады першых тамоў былі ад 4000 да 10000 («[[Філяматы]] і [[Філярэты|Філарэты]]»).

У сувязі са зьмяненьнямі ў заканаўстве ў 2006 годзе зьмяняліся назвы з МФ «Беларускі кнігазбор» на МГА «Беларускі кнігазбор» і на МГА «Белкнігазбор». Напрыканцы 2018 року Аб’яднаньне спыніла сваю дзейнасьць, але каардынаваньне працы па збору й апрацаваньні матэрыялаў, па падрыхтоўцы да друку кніг праекту «Беларускі кнігазбор» працягвае ПУП «Кнігазбор». З заплянаваных 200 на стан 2019 року было выдадзена каля 100 кніг; шэраг аўтараў выдадзеныя ўпершыню пасьля замоўчваньня ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкія часы]].

== Выдавецкая дзейнасьць ==
Праект «Беларускі кнігазбор» складаецца зь трох асноўных сэрыяў:

* «Мастацкая літаратура»;
* «Гістарычна-літаратурныя помнікі»;
* «Пераклады замежнай клясыкі».

== Узнагароды ==

* 2019 — у сьнежні 2019 року, падчас прэзэнтацыі 100-га тома выданьня, нагруднымі значкамі імя [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскага]] быў адзначаны кіраўнік праекту «Беларускі кнігазбор» і ўкладальнік кніг [[Кастусь Цьвірка]]. Падзяку [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] атрымала ўкладальніца кніг праекту [[Лідзія Савік]]. Граматамі адзьдзяленьня гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ўзнагароджаныя навуковы працаўнік і ўкладальнікі выданьняў кнігазбору [[Міхась Тычына]], [[Аляксандар Бразгуноў]], [[Тэрэза Голуб]], [[Генадзь Вінярскі]].

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20161122113816/http://bk.knihi.com/ Старонка «Беларускага кнігазбору»]
* [https://www.svaboda.org/a/30270846.html «Літаратура — гэта грунт нацыі». Размова са стваральнікам «Беларускага кнігазбору» // www.svaboda.org &lt;small&gt;(18 студзеня 2021)&lt;/small&gt;]
* [https://novychas.by/kultura/belaruskamu-knihazboru-25 ''Грушэцкі А.'' «Беларускаму Кнігазбору» – 25!. Новы Час &lt;small&gt;(18 студзеня 2021)&lt;/small&gt;].
* ''Будовіч, Я.'' [http://www.zviazda.by/sites/default/files/49-2019_compressed.pdf Стаўка на перспектыву] // ''Літаратура і мастацтва'' : газ.. — Мн.: 20 студзеня 2019. — В. 5054. — № 49. — С. 4
* [https://web.archive.org/web/20210127191758/https://oz.by/producer/more1207172.html Кнігазбор. Oz.by]. &lt;small&gt;(18 студзеня 2021)&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20210120213423/https://zbsb.org/news/zbsb/1242/ Святочная вечарына “Збіраўся скарб: 50 тамоў “Беларускага кнігазбору”. ЗБС «Бацькаўшчына» &lt;small&gt;(18 студзеня 2021 г.)&lt;/small&gt;]
* [http://budzma.by/news/vydavyec-hyenadz-vinyarski-byelaruski-pismyennik-pavinyen-sam-zaymacca-svayoy-raskrutkay.html ''Аляксандра Дорская'' Выдавец Генадзь Вінярскі: «Беларускі пісьменнік павінен сам займацца сваёй раскруткай». Будзьма беларусамі! &lt;small&gt;(18 студзеня 2021)&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20210122060832/http://grodno.rsek.nlb.by/cgi-bin/koha/opac-MARCdetail.pl?biblionumber=23350 Філаматы і філарэты : зборнік. НББ. &lt;small&gt;(18 студзеня 2021&lt;/small&gt;]&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;

[[Катэгорыя:Кніжныя сэрыі]]
[[Катэгорыя:1995 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Друкаваныя выданьні, якія зьявіліся ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:Выданьні Беларусі]]</text>
      <sha1>a9c85fea7cv9aeyugy0p7nhtif5biss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венанцы Бутрым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238667</id>
    <revision>
      <id>2699798</id>
      <parentid>2698133</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7748" sha1="4d5h7t0eyeloe9swsrd7apqjckofgkb" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Бутрым (прозьвішча)}}
{{Пісьменьнік
|Лацінка = Vienancy Butrym
|Партрэт = Венанцы Бутрым.jpg
}}
'''Венанцы Вікенцьевіч Бутрым''' ({{Нарадзіўся|9|9|1936}}, [[Баранавічы]] — {{Памёр|16|8|2003}}, Баранавічы) — беларускі пісьменьнік і мастак.

== Жыцьцяпіс ==
У 1965 годзе скончыў Менскую мастацкую вучэльню. Спэцыяльнасьць — рысаваньне і маляваньне. У часе навучаньня, у 1963—1965 гадох, працаваў настаўнікам рысаваньня і маляваньня ў сярэдняй школе № 9 Менску. Па заканчэньні навучаньня вярнуўся ў Баранавічы і 2 гады працаваў настаўнікам паводле сваёй спэцыяльнасьці ў сярэдняй школе № 1.

У 1967—1996 гадох, да выхаду на пэнсію, працаваў мастаком у Баранавічах у Берасьцейскіх мастацка-вытворчых майстэрнях, перайменаваных пазьней у камбінат «Мастацтва» Мастацкага фонду БССР.

== Творчасьць ==
Займаўся творчасьцю ў галіне малярства і графікі, а таксама літаратурнай творчасьцю: пісаў вершы і прозу на беларускай і расейскай мовах.

=== Мастакоўская творчасьць ===
Паводле сваёй працы афармляў частку экспазыцый Баранавіцкага краязнаўчага музэю, экспазыцыі Музэю гісторыі чыгуначнага транспарту, школьныя музэі. Выканаў вітражы для ЗАГСу, якія цяпер аздабляюць Палац дзіцячай творчасьці ў Баранавічах.

У час, вольны ад працы мастака-афарміцеля, займаўся мастацкай творчасьцю ў галіне малярства і графікі. Стварыў агулам каля 30 карцін. Засталіся таксама эцюды і малюнкі. Аздобіў малюнкамі і свае кнігі «У барвах зямлі» і «Паралелі». Аформіў ён і кнігу паэзіі [[Іван Лагвіновіч|Івана Лагвіновіча]] «Разлукі выраёвыя».

=== Літаратурная творчасьць ===
Дэбютаваў у друку ў кастрычніку 1974 году ў часопісе [[Маладосць]] чатырма вершамі&lt;ref&gt;Алесь Бакач, [https://web.archive.org/web/20210202204143/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bak2302ec.html «О, тонкі майстра…». Памяці паэта, празаіка, мастака Венанцыя Бутрыма] // Дзеяслоў, 2012.&lt;/ref&gt;. У студзеньскім нумары «Маладосці» за 1976 год пабачыла сьвет яго апавяданьне «Ліпеньскім днём». У чэрвені таго ж году часопіс «Нёман» надрукаваў яго аповесьць «Юнгі».

На літаратурную творчасьць Бутрыма зьвярнуў увагу [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]] ў аглядным артыкуле газэты «[[Літаратура і мастацтва]]» за 24 сьнежня 1976 году. Берасьцейская абласная газэта «Заря» ад 30 красавіка 1977 году надрукавала артыкул «Санэты Бутрыма», напісаны пісьменьнікам [[Уладзімер Калесьнік|Уладзімерам Калесьнікам]], і ніжэй тры санэты.

У 1998 годзе ў зборніку выбранай беларускай паэзіі «Агледзіны» быў надрукаваны яго верш «Варта». У зборніку «Дзень паэзіі» за 1989 год быў надрукаваны яго верш «Каляровая літаграфія». Сем вершаў Бутрыма выйшлі ў альманаху «Дзядзінец. Паэзія Берасцейшчыны» у 1999 годзе. У 1997, 2000 і 2006 гадох падборкі вершаў Бутрыма былі надрукаваны ў літаратурным альманаху Баранавічаў «Сьвятліца». Друкаваўся і ў мясцовай прэсе, а таксама ў газэце [[Наша слова]].

У 2001 годзе выйшла кніга паэзіі «У барвах зямлі». У сьнежні 2002 году два вершы Бутрыма надрукаваў часопіс «Полымя». У гэтым жа 2002 годзе ў калектыўным зборніку «Верш на свабоду» надрукаваны і яго верш «Змые пыл, жыватворным напоіць…» У 2003 годзе два вершы Бутрыма трапілі ў анталёгію выбранай беларускай паэзіі ХХ стагодзьдзя «Краса і сіла».

У кастрычніку 2003 году, праз два месяцы па сьмерці, пабачыла сьвет яго другая кніга паэзіі «Паралелі». Наклад кнігі 250 асобнікаў. У 2006 годзе выйшаў зборнік расейскамоўнай паэзіі Бутрыма «В пространстве и времени».

== Кнігі ==
* 2001 — «У барвах зямлі», паэзія
* 2003 — «Паралелі», паэзія
* 2007 — «В пространстве и времени», паэзія
* 2011 — «Маўклівыя сумныя птушкі», проза
* 2014 — «Дзён маіх лепшыя дні», проза

== Памяць ==
У Баранавічах ёсьць памятная шыльда ў гонар Бутрыма&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210416233453/https://www.intex-press.by/2014/03/30/baranavichy-paetychnyya/ Баранавічы паэтычныя], [[intex-press]], 30.03.2014&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Бутрым]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210307154234/https://kamunikat.org/Butrym_Viency.html Венанцы Бутрым] на kamunikat.org
* [https://web.archive.org/web/20210202204143/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bak2302ec.html «О, тонкі майстра…». Памяці паэта, празаіка, мастака Венанцыя Бутрыма], Алесь Бакач. Дзеяслоў 2012

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бутрым, Венанцы}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавічах]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Баранавічах]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Асобы Баранавічаў]]</text>
      <sha1>4d5h7t0eyeloe9swsrd7apqjckofgkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Гарбацэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238722</id>
    <revision>
      <id>2699785</id>
      <parentid>2456149</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5857" sha1="fu4ayvi2q85qw8px94tsbxiil22p5ad" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
{{Іншыя значэньні|Гарбацэвіч}}
'''Васіль Савельевіч Гарбацэвіч''' ({{Нарадзіўся|19|4|1893|7}}, вёска Дукарка (цяпер [[Дукора]]), [[Пухавіцкі раён]] — {{Памёр|17|9|1985}}, [[Дукора]]) — беларускі [[драматург]], [[мэмуарыст]], [[пэдагог]]. Адзін з заснавальнікаў беларускай савецкай драматургіі. Заслужаны настаўнік БССР (1947)&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|частка = Горбацевич Василий Саввич |загаловак = Биографический справочник |месца = Менск |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том  = 5 |старонкі = 159 |старонак = 737}}&lt;/ref&gt;.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1913 годзе скончыў Рагачоўскую настаўніцкую сэмінарыю. Працаваў настаўнікам Лютаўскай земскай школы пад [[Сянно]] (1913—1915). Скончыў [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|Менскі настаўніцкі інстытут (1918) і Беларускі дзяржаўны вышэйшы пэдагагічны інстытут]] (1933). Настаўнічаў у Дукорскай школе (1918—1924), выкладаў [[беларуская мова|беларускую мову]] і літаратуру ў [[Магілёўскі пэдагагічны тэхнікум|Магілёўскім пэдагагічным тэхнікуме]] (1924—1929).

Арганізатар і кіраўнік Магілёўскай філіі «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|Маладняк]]» (1925–1928).

Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1943 г. пад горадам [[Канеў|Каневам]] быў цяжка паранены. Настаўнічаў ў вёсцы Дукора на Меншчыне (1933—1941, 1945–1957).

Сябра [[Саюз пісьменьнікаў СССР|СП СССР]] з 1981 году.

== Творчасьць ==
Друкаваўся з 1923 г.
Яго п’еса «Вясельле», напісаная на аснове беларускага вясельнага абраду, пастаўлена [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|БДТ]] у 1921 годзе. Іншыя п’есы: «Чырвоныя кветкі Беларусі» (пра дзейнасьць дукорскіх партызан супраць польскіх жаўнераў) апублікавана і пастаўлена ў 1923 годзе, асобнае выданьне ў 1959; «К бяздоньню» (пастаўлена ў 1922 годзе), «Пад вішнёвымі садкамі» (апублікавана ў 1927 годзе), «Песьні нашых дзён» (прысьвечана калектывізацыі, 1930).

У 1983 годзе выйшаў зборнік п’ес «Чырвоныя кветкі Беларусі». Аўтар успамінаў пра сустрэчы з [[Максім Багдановіч|Максімам Багдановічам]] у [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] («Шлях паэта», 1975).

Для творчасьці характэрна адчуваньне сучаснасьці, насычанасьць маляўнічымі фальклёрнымі матывамі, яркая сцэнічнасьць, глыбокае веданьне народнай мовы&lt;ref&gt;[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/147.htm Васіль Савіч Гарбацэвіч]{{Недаступная спасылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга
* ордэн Айчыннай вайны I ступені

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|5к}} — С. 54.
* Гарбацэвіч Васіль // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1992—1995. — Т. 2. — С. 116.
* Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : даведнік / складальнік [[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|А. К. Гардзіцкі]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X. — С. 121.
* Завадская, І. Тэатр аднаго настаўніка / І. Завадская // Роднае слова. — 2003. — № 4. — С. 102.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20181129113921/http://www.roglibrary.by/writers.php?id=9 Гарбацэвіч Васіль Савіч]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарбацэвіч, Васіль Савельевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія мэмуарысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія драматургі]]
[[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня «Маладняк»]]</text>
      <sha1>fu4ayvi2q85qw8px94tsbxiil22p5ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вячаслаў Дубінка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239868</id>
    <revision>
      <id>2699844</id>
      <parentid>2604197</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="ca4ju4n1pbkmhjgl3bo8i8sa7ykyklj" xml:space="preserve">{{пісьменьнік}}
'''Вячаслаў Дубінка''' (17 сьнежня 1941, Слуцак — 10 жніўня 2010&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=42031 Памёр Вячаслаў Дубінка], Наша Ніва, 11.08.2010&lt;/ref&gt;) — беларускі пісьменьнік, фатограф, журналіст, мастак, клясык беларускай [[Выцінанка|выцінанкі]].

== Жыцьцяпіс ==
Скончыў Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту ў 1961 годзе. Працаваў брыгадзірам комплекснай брыгады, прарабам, начальнікам будаўнічага ўчастку ў Слуцку (1961-1964), фотакарэспандэнтам раённых газэт «Будаўнік камунізма» (Любань, 1964-1965), «Шахцёр» (Салігорск, 1965-1966), рэспубліканскіх газэт «[[Звязда]]» (1966-1971), «[[Чырвоная змена]]» (1972-1974), у студыі «Фота і жыцьцё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюзу журналістаў Беларусі]] (1974-1976), фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]] (1979-1981).

З 1981 году — у часопісе «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». Уваходзіў у склад трох творчых аб’яднаньняў Беларусі — саюзы мастакоў, пісьменьнікаў, журналістаў.

== Творчасьць ==
Аўтар фотанарысаў, фотаальбомаў «Бабруйск» (1967), «Нясьвіж» (1968), «Магілёў» (1971), «Брэст» (1979) і інш. Выйшлі кнігі публіцыстыкі, прозы «Паплач ля роднае крынічкі» (1981), «Не плач, душа мая» (1983), «Ой, зялёны дубочак» (1983), «Браты сьвятой ночы» (1986), «Разьвітальная песьня» (1989), «Сындыкат Мані Дулі» (1992), «Карацелькі» (2010), «Спецдаручэнец &quot;Кныр&quot;» (2016).

== Узнагароды ==
* За афармленьне кнігі [[Артур Вольскі|Артура Вольскага]] “Жывыя літары” (1984) узнагароджаны дыплёмам Францыска Скарыны.
* Пераможца творчага конкурсу на лепшую публікацыю часопіс «Беларусь» (1987) 
* Прызэр выставы «Выцінанкі ўсяго сьвету», Вільня (1989)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20211205120412/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/ Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»], [[Інфа-курьер]]
* [https://web.archive.org/web/20200909085657/http://zviazda.by/be/news/20161223/1482489354-georgiy-lihtarovich-vyachaslau-dubinka-byu-velmi-dobrym-prazaikam Георгій Ліхтаровіч: Вячаслаў Дубінка быў вельмі добрым празаікам], Звязда, 24.12.2016

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дубінка, Вячаслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]]
[[Катэгорыя:Беларускія фатографы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]</text>
      <sha1>ca4ju4n1pbkmhjgl3bo8i8sa7ykyklj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жулын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242361</id>
    <revision>
      <id>2699764</id>
      <parentid>2631332</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6936" sha1="oit0t69vc87yog9wcg29epbfd3hhamy" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Украіна
|Назва                               = Жулын
|Статус                              = вёска
|Назва ў родным склоне               = Жулыні
|Назва ўкраінскай мовай              = Жулин
|Герб                                = 
|Сьцяг                               = 
|Гімн                                = 
|Дата заснаваньня                    = 1466&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[http://history.org.ua/LiberUA/IMSU_LvivObl_1968/IMSU_LvivObl_1968.pdf Історія міст і сіл Української РСР: В 26 т. Львівська область / Ред. кол. тому: Маланчук В. Ю. (гол. редкол.), Гнидюк М. Я., Дудикевич Б. К., Івасюта М. К., Крип'якевич I. П., Огоновський В. П., Олексюк М. М., Пастер П. I.(відп. секр. редкол.), Сісецький А. Г., Смішко М. Ю., Челак П. П., Чугайов В. П. АН УРСР. Інститут історії. – К.: Голов. ред. УРЕ АН УРСР, 1968. – 998 с.]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
|Першыя згадкі                       = 
|Статус з                            = 
|Магдэбурскае права                  = 
|Былая назва                         = 
|Вобласьць                           = [[Львоўская вобласьць|Львоўская]]
|Аўтаномная рэспубліка               = 
|Раён                                = [[Стрыйскі раён|Стрыйскі]]
|Тэрытарыяльная грамада              = [[Стрыйская меская грамада|Стрыйская грамада]]&lt;ref name=&quot;gromada&quot;&gt;[https://decentralization.gov.ua/locality/35759 Жулын. Стрыйская меская грамада]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
|Мэр                                 = 
|Пасада кіраўніка                    = 
|Кіраўнік                            = 
|Плошча                              = 1.2
|Крыніца плошчы                      = 
|Вышыня                              = 327
|Унутраны падзел                     = 
|Колькасьць насельніцтва             = 900
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва   = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі  = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі      = 
|Этнічны склад насельніцтва          = 
|Год падліку этнічнага складу        = 
|Нацыянальны склад насельніцтва      = [[украінцы]] (99,48%)
|Год падліку нацыянальнага складу    = 
|Колькасьць двароў                   = 
|Год падліку колькасьці двароў       = 
|Паштовы індэкс                      = 82470
|Тэлефонны код                       = +380-3245
|КОАТУУ                              = 
|Аўтамабільны нумарны знак           = 
|Выява                               = 46-253-0019 Zhulyn DSC 5428.jpg
|Апісаньне выявы                     = Царква
 |Шырата градусаў                    = 49
 |Шырата хвілінаў                    = 19
 |Шырата сэкундаў                    = 38
 |Даўгата градусаў                   = 23
 |Даўгата хвілінаў                   = 46
 |Даўгата сэкундаў                   = 23
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Commons                             = 
|Сайт                                = 
}}
'''Жулын''' ({{мова-uk|Жулин}}) — [[вёска]] ў {{Нп|Стрыйская меская грамада|Стрыйскай тэрытарыяльнай грамадзе|uk|Стрийська міська громада}}&lt;ref name=&quot;gromada&quot;/&gt; [[Стрыйскі раён|Стрыйскага раёна]] [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. 

== Геаграфія ==
Вёска разьмешчаная за 8 км на паўднёвы захад ад цэнтра тэрытарыяльнай грамады і раённага цэнтру места [[Стрый|Стрыя]], і за 70 км на паўднёвы ўсход ад абласнога цэнтру места [[Львоў|Львова]]. 

== Клімат ==
Жулын мае [[Кантынэнтальны клімат|ўмерана кантынэнтальны]] клімат. Самы халодны месяц — [[студзень]], самы сьпякотны — [[ліпень]]. Сярэдняя колькасьць ападкаў: 900 мм штогод&lt;ref&gt;[https://en.climate-data.org/europe/ukraine/lviv-oblast/zhulyn-262097/ Zhulyn Lviv Oblast] Climate-Data.org{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{|
|-
|{{Кліматаграма
| Жулына 
| -6.5| -0.6| 47
| -5.6| 1.1| 51
| -2.3| 6.2| 59
| 3.2| 13.6| 70
| 8.1| 18.2| 100
| 12| 21.2| 107
| 14| 22.9| 122
| 13.4| 23| 86
| 9.2| 18| 79
| 4.6| 12.6| 66	
| 0.7| 7.3| 57
| -3.7| 1.6| 56
|float=left
|clear=left
|source = 
}}
|}

== Гісторыя ==
Першая пісьменная згадка пра вёску адносіцца да 1466 году&lt;ref&gt;''Володимир Пшик''. Укріплені міста, замки, оборонні двори та інкастельовані сакральні споруди Львівщини XIII-XVIII ст. (каталог-інформатор) 2008. ISBN 966-8095-03-0{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{| align=&quot;ліворуч&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;border: 1px solid #999&quot;
|-bgcolor=&quot;#afd6ff&quot;
! 1890&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XIV|852|Żulin}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt; !! 1968&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; !! 1978 !! 1989 !! 2001
|- bgcolor=&quot;#f5f8fc&quot;
| align=center|→924
| align=center|↗1080
| align=center|↗1189
| align=center|↘1020
| align=center|↘968
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rdat1=04.10.2012&amp;rf7571=88919 Жулын] [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] {{ref-uk}}

{{Накід:Украіна}}

[[Катэгорыя:Вёскі Стрыйскага раёну]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1466 годзе]]
[[Катэгорыя:XV стагодзьдзе ва Ўкраіне]]</text>
      <sha1>oit0t69vc87yog9wcg29epbfd3hhamy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галівудзкая сярэдняя школа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244462</id>
    <revision>
      <id>2699854</id>
      <parentid>2232089</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3021" sha1="0z1u6ucjdw9v9alv9ej7uglo9f9g070" xml:space="preserve">{{Школа
|Назва        = Галівудзкая сярэдняяя школа
|Арыгінальная назва = {{мова-en|Hollywood High School}}
|Краіна       = ЗША
|Выява        = HollywoodHighSchool.jpg
|Апісаньне    = Здымак школы 7 красавіка 2008 г.
|Дэвіз        = 
|Заснаваная   = 1903
|Заснаваны    = 
|Зачыненая    = 
|Зачынены     = 
|Дырэктар     = Мэры Рэйд
|Тып          = народная
|Навучэнцаў   = 1 481&lt;ref&gt;[https://nces.ed.gov/ccd/schoolsearch/school_detail.asp?Search=1&amp;ID=062271003088 Колькасьць вучняў. Статыстыка.]&lt;/ref&gt;
|Адрас        = 1521 вул. Паўночна-горная, [[Галівуд]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]]
|Тэлефон      = 
|Факс         = 
|E-mail       = 
|Сайт         = 
|Назва дадатковага поля     = 
|Значэньне дадатковага поля = 
|Шырата паўшар’е     = 
 |Шырата градусаў    = 34
 |Шырата хвілінаў    = 05
 |Шырата сэкундаў    = 57
|Даўгата паўшар’е    = 
 |Даўгата градусаў   = 118
 |Даўгата хвілінаў   = 20
 |Даўгата сэкундаў   = 24
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
}}
'''Галівудзкая сярэдняя школа''' ({{мова-en|Hollywood High School}}) — чатырохгадовая дзяржаўная [[сярэдняя школа]] ў раёне [[Галівуд]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]].

== Вядомыя выпускнікі ==
* {{Нп|Бэн Аляксандэр (актор)|Бэн Аляксандэр||Ben Alexander (actor)}} — амерыканскі актор.
* {{Нп|Мэрэдыт Бакстэр|||Meredith Baxter}} — амэрыканская акторка і прадусарка.
* [[Джудзі Гарлэнд]] — амэрыканская акторка і сьпявачка.
* {{Нп|Джэймз Гарнэр|||James Garner}} — амэрыканскі актор і прадусар.
* {{Нп|Лінда Эванз|||Linda Evans}} — амэрыканская акторка.
* {{Нп|Кіт Карадайн|||Keith Carradine}} — амэрыканскі актор і [[сьпявак]].
* [[Сўузі Кэрц]] — амэрыканская акторка.
* {{Нп|Рыта Ўілсан|||Rita Wilson}} — амэрыканская акторка, сьпявачка і прадусарка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250103221010/https://www.hollywoodhighschool.net/ Афіцыйная бачына] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1903 годзе]]
[[Катэгорыя:Лос-Анджэлес]]
[[Катэгорыя:Галівуд]]</text>
      <sha1>0z1u6ucjdw9v9alv9ej7uglo9f9g070</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варвара Кухарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245520</id>
    <revision>
      <id>2699783</id>
      <parentid>2619146</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2199" sha1="hgn7f8xslklilxhzw54171i24cb9358" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Варвара Кухарэнка''' ({{Нарадзілася|9|3|1981}}, [[Менск]] — {{Памерла|22|6|2021}}, [[Менск]]&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274943 Памерла гісторык Варвара Кухарэнка, адна з найлепшых спецыялістак па Балканах. Ёй было 40 гадоў], Наша Ніва, 23-06-2021&lt;/ref&gt;) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (2007), спэцыяліст па Балканах.

Скончыла Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт па спэцыяльнасьці &quot;Гісторыя&quot; ў 1999 годзе. Магістратуру — у 2005 годзе; асьпірантуру па спэцыяльнасьці &quot;Ўсеагульная гісторыя&quot;, 2007 годзе. Абараніла кандыдацкую дысэртацыю па гісторыі Харватыі 1920-х гадоў. Працавала ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце на гістарычным факультэце, катэдра гісторыі паўднёвых і заходніх славян.

Навуковыя інтарэсы: гісторыя славянскіх краінаў.

Дасьледчыца вяла па-беларуску сацыяльныя сеткі, была аўтаркай часопісу «[[Наша гісторыя]]».

Хварэла на анкалёгію.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210624204822/https://bsu.by/employee/40321-d Варвара Кухарэнка] на сайце БДУ
* [https://web.archive.org/web/20210624211756/https://scientby.nlb.by/by/documents/171544 Кухарэнка Варвара Мікалаеўна, кандыдат гістарычных навук], Вучоныя Беларусі

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кухарэнка, Варвара}}
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]]</text>
      <sha1>hgn7f8xslklilxhzw54171i24cb9358</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245947</id>
    <revision>
      <id>2699679</id>
      <parentid>2619089</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87882" sha1="qhs7ulhkdpr7ayn3vzrk7e2c19hprp9" xml:space="preserve">{{Унівэрсытэт
|Назва                   = Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту
|Выява                   = 
|Памер выявы             = 
|Подпіс выявы            = 
|Дэвіз                   = 
|Дэвіз па-беларуску      = 
|Заснаваны               = {{Дата пачатку|1|10|1953|1}}
|Тып                     = урадавы
|Велічыня фонду          = 
|Рэктар                  = Мікалай Казакоў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва ўнівэрсытэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/about-by/rectorate-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту}}&lt;/ref&gt;
|Колькасьць факультэтаў  = 9 (2021 год)
|Колькасьць пэрсаналу    = 300 (2021 год)
|Колькасьць студэнтаў    = 6000 (2021 год)
|Колькасьць магістрантаў = 
|Колькасьць асьпірантаў  = 
|Горад                   = [[Гомель]]
|Краіна                  = Беларусь
|Шырата паўшар’е         = паўночнае
 |Шырата градусаў        = 52
 |Шырата хвілінаў        = 25
 |Шырата сэкундаў        = 55
|Даўгата паўшар’е        = усходняе
 |Даўгата градусаў       = 31
 |Даўгата хвілінаў       = 0
 |Даўгата сэкундаў       = 7
|Пазыцыя подпісу на мапе = 
|Водступ подпісу на мапе = 
|Кампус                  = гарадзкі
|Былыя назвы             = Беларускі інстытут інжынэраў чыгуначнага транспарту (да 6 кастрычніка 1993 году)
|Колеры                  = 
|Талісман                = 
|Знаходзіцца ў складзе   = [[Міністэрства адукацыі Беларусі]]
|Вэб-сайт                = [https://bsut.by/by/ bsut.by/by]
|Лягатып                 = 
|Памер лягатыпу          = 
|Нататкі                 = 
}}
'''Белару́скі дзяржа́ўны ўнівэрсытэ́т тра́нспарту''' (БелДУТ) — [[унівэрсытэт]] Беларусі, заснаваны ў кастрычніку 1953 году ў [[Гомель|Гомлі]] (цяпер [[Беларусь]]) ў якасьці Беларускага інстытуту інжынэраў чыгуначнага транспарту.

На 2021 год БелДУТ улучаў 9 [[факультэт]]аў, Інстытут павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі (ІПКП), Навукова-дасьледчы інстытут [[Чыгунка|чыгуначнага]] транспарту (НДІЧТ), Выпрабавальны цэнтар чыгуначнага транспарту (ВЦЧТ) і орган сэртыфікацыі. У якасьці філіяў БелДУТ працавала 3 [[каледж]]ы чыгуначнага транспарту ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Ворша|Воршы]] і Гомлі. Налічвалася звыш 6000 [[студэнт]]аў і 300 выкладнікаў, сярод якіх было 150 [[дацэнт]]аў і [[прафэсар]]аў. Пры факультэтах дзейнічала 13 навуковых школаў. НДІЧТ налічваў 7 навукова-дасьледчых лябараторыяў. Студэнцкае мястэчка ўлучала спартовы комплекс і [[басэйн]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб унівэрсытэце|спасылка=https://bsut.by/by/university/about-by/bsut-resume-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, а таксама налічвала 4 [[інтэрнат]]ы — № 1 (вул. Карповіча, д. 3), № 2 (вул. Кірава, д. 33), № 3 (Чырвонаармейская вул., д. 4) і № 4 (Чырвонаармейская вул., д. 4а). Пры гэтым інтэрнат № 4 належаў да 2-й катэгорыі, а №№ 1—3 — да 3-й катэгорыі жытла для іншагародніх&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Студэнцкае мястэчка|спасылка=https://bsut.by/by/university/about-by/stud-gorodok-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. На 2019 год у ВНУ налічвалася 34 [[Імянная стыпэнцыя|імянныя]] [[стыпэндыя]]ты, зь іх: 4 — [[стыпэндыі прэзыдэнта Беларусі]], 3 — [[Стыпэндыя Францішка Скарыны|стыпэндыі Францішка Скарыны]], 23 — стыпэндыяў Рады ВНУ, 4 — стыпэндыі за высокія вытворчыя паказьнікі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Імянныя стыпэндыяты|спасылка=https://bsut.by/by/university/about-by/imennye-stipendiaty-by/ii-semestr-2018-2019-navuchalnaga-goda|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2019|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. БелДУТ месьціўся ў [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначным раёне]] Гомлю па [[Вуліца Кірава (Гомель)|вул. Кірава]], д. 34&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://bsut.by/by/contacts-by/all-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2019|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Факультэты і катэдры ==
На 2021 год Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту ў Гомлі налічваў 9 факультэтаў: 1) будаўнічы, 2) вайскова-транспартны, 3) эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў, 4) завочны, 5) мэханічны, 6) навучаньня замежных грамадзянаў, 7) кіраваньня працэсамі перавозак, 8) прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва, 9) электратэхнічны&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Факультэты|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. У ВНУ дзейнічала 26 катэдраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Катэдры|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/department-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Будаўнічы факультэт БелДУТ|Будаўнічы]]'' (БФ). Месьціўся ў навучальным корпусе № 2 па вул. Кірава, д. 34&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Будаўнічага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/sf-by/kontakty-sf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Ажыцьцяўляў навучаньне па 4-х спэцыяльнасьцях: 1) [[будаўніцтва]] чыгунак і шляхавая гаспадарка, 2) будаўніцтва дарог і [[лётнішча]]ў, 3) водазабесьпячэньне і водаадвядзеньне, 4) энэргаэфэктыўныя тэхналёгіі і энэргетычнае кіраваньне ў перавозках&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спэцыяльнасьці Будаўнічага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/sf-by/spetsialnosti-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Поруч з асноўнай спэцыяльнасьцю студэнты маглі атрымаць падрыхтоўку па праграмах [[афіцэр]]аў запасу і малодшых камандзіраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Будаўнічы факультэт|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/sf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Дзейнічала 3 катэдры, сярод іх агульнаадукацыйная катэдра водазабесьпячэньня, хіміі і [[Экалёгія|экалёгіі]], а таксама 2 выпускальныя: 1) праектаваньня, будаўніцтва і эксплюатацыі транспартных аб’ектаў; 2) фізыкі і энэргаэфэктыўных [[тэхналёгія]]ў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Катэдры і падразьдзяленьні Будаўнічага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/sf-by/kafedry-i-podrazdeleniya-str-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Заснаваны 23 кастрычніка 1954 году Загадам Галоўнай управы навучальных установаў Міністэрства шляхоў зносінаў СССР № 252/4&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Будаўнічага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/sf-by/istoriya-sf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Вайскова-транспартны факультэт БелДУТ|Вайскова-транспартны]]'' (ВТФ). Рыхтаваў афіцэраў з прысваеньнем званьне [[лейтэнант]]а для [[Дзяржаўны памежны камітэт Беларусі|Дзяржаўнага памежнага камітэту Беларусі]] і [[Узброеныя сілы Беларусі|Ўзброеных сілаў Беларусі]]. Улучаў камандаваньне, навучальна-мэтадычную частку і [[батальён]] курсантаў, 2 аддзяленьні — 1) страявое і кадраў, 2) матэрыяльна-тэхнічнага забесьпячэньня, а таксама 2 катэдры — 1) агульнавайскавой падрыхтоўкі, 2) вайскова-спэцыяльнай падрыхтоўкі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вайскова-транспартны факультэт|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/vtf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Месьціўся ў навучальным корпусе № 1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Вайскова-транспартнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/vtf-by/kontakty-vtf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Па сканчэньні 4-гадовага навучаньня выпускаў будаўнікоў і [[інжынэр]]аў шляхоў зносінаў, а таксама інжынэраў-мэханікаў па 6 спэцыяльнасьцях: 1) кіраваньне падразьдзяленьнямі транспартных войскаў, 2) аднаўленьне і будаўніцтва чыгуначнага шляху, 3) аднаўленьне і будаўніцтва штучных [[Збудаваньне|збудаваньняў]], 4) аднаўленьне і будаўніцтва транспартных камунікацыяў, 5) выкарыстаньне транспартных машынаў і абсталяваньня, 6) выкарыстаньне вайсковых [[самаход]]аў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спэцыяльнасьці Вайскова-транспартнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/vtf-by/spetsialnosti-vtf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Заснаваны 11 чэрвеня 2003 году паводле Пастановы Савету міністраў Беларусі № 775 на аснове вайсковай катэдры БелДУТ. У 2005 годзе ў пасёлку [[Бярозка (Гомельскі раён)|Бярозкі]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёну]] стварылі Навучальна-палявы цэнтар ВТФ пры ўдзеле [[Вайсковая частка|вайсковай часткі]] № 83469 Дэпартамэнту чыгуначных войскаў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Вайскова-транспартнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/vtf-by/istoriya-fakulteta-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Факультэт эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў БелДУТ|Эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў]]'' (ФЭБТ). Улучаў 4 катэдры: 1) [[Бухгальтарскі ўлік|бухгальтарскага ўліку]], аналізу і [[аўдыт]]у; 2) эканомікі транспарту; 3) мытнай справы; 4) [[Філязофія|філязофіі]], гісторыі і [[Паліталёгія|паліталёгіі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Факультэт эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/gef-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Месьціўся ў навучальным корпусе № 2&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Факультэту эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/gef-by/contacts-td-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Выпускаў [[бухгальтар]]аў, аўдытараў, падатковых рэвізораў, адмыслоўцаў у галіне статыстыкі і лягістаў, а таксама бізнэс-аналітыкаў па 3-х спэцыяльнасьцях: 1) бухгальтарскі ўлік, аналіз і аўдыт; 2) мытная справа, 3) [[Інфармацыйная сыстэма|інфармацыйныя сыстэмы]] і тэхналёгіі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спэцыяльнасьці Факультэту эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/gef-by/specialities-gef-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Заснаваны ў лютым 1990 году ў якасьці Гуманітарнага факультэту, які ў лютым 1996 году перайменавалі ў Гуманітарна-эканамічны&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Факультэту эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/gef-by/istoriya-fakulteta-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''Завочны'' (ЗФ). На 2021 год налічваў каля 2000 студэнтаў, якія складалі 1/3 навучэнцаў БелДУТ, таму зьяўляўся найбольшым факультэтам [[ВНУ]]. Большасьцю навучаньне праходзілі будаўнікі і перавозчыкі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Завочны факультэт|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/zf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Рыхтаваў адмыслоўцаў па 12 спэцыяльнасьцях: 1) ладжаньне перавозак і кіраваньне на чыгунцы, 2) транспартная лягістыка, 3) бухгальтарскі ўлік і аўдыт, 4) гаспадарка і ладжаньне вытворчасьці, 5) выкарыстаньне пагрузачна-разгрузачных і дарожна-будаўнічых машынаў і абсталяваньня, 6) электразабесьпячэньне, 7) [[цеплавоз]]ы, 8) [[вагон]]ы, 9) грамадзянскае і прамыслоўвае будаўніцтва, 10) будаўніцтва чыгункі і шляхавая гаспадарка, 11) будаўніцтва дарог і лётнішчаў, 12) аўтаматыка і сувязь на чыгунцы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спэцыяльнасьці Завочнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/zf-by/spetsialnosti-zf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Месьціўся ў навучальным корпусе № 4 па вул. Кірава, д. 34&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Завочнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/zf-by/kontakty-zf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Мэханічны факультэт БелДУТ|Мэханічны]]'' (МФ). Існаваў з 1953 году. Улучаў [[Магістратура|магістратуру]] і [[Асьпірантура|асьпірантуру]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Мэханічны факультэт|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/mf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Месьціўся ў навучальным корпусе № 1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Мэханічнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/mf-by/contacts-mf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Рыхтаваў электрамэханікаў, інжынэраў-мэханікаў і энэргетыкаў па 7 спэцыяльнасьцях: 1) цеплавозы, 2) [[электратранспарт]] і [[мэтрапалітэн]], 3) вагоны, 4) кантроль і дыягностыка на чыгунцы, 5) абсталяваньне і спосабы павышэньня зносаўстойлівасьці аднаўленьня дэталяў машынаў і прыбораў, 6) выкарыстаньне пагрузачна-разгрузачных і дарожна-будаўнічых машынаў і абсталяваньня, 7) электразабесьпячэньне чыгункі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спэцыяльнасьці Мэханічнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/mf-by/spetsialnosti-mf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Налічваў 5 катэдраў: 1) вагонаў, 2) [[Графіка|графікі]], 3) транспартна-тэхналягічных [[машына]]ў і абсталяваньня, 4) [[Лякаматыў|лякаматываў]], 5) тэхнічнай [[Фізыка|фізыкі]] і тэарэтычнай [[Мэханіка|мэханікі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Катэдры і падразьдзяленьні Мэханічнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/mf-by/kafedry-fakulteta-mf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''Навучаньня замежных грамадзянаў'' (ФНЗГ). Навучаў іншаземцаў, у тым ліку на ступенях магістратуры, вочнай і завочнай асьпірантуры і [[Дактарантура|дактарантуры]]. Таксама ажыцьцяўляў іх навуковае стажаваньне і павышэньне кваліфікацыі. На 2021 год навучаў грамадзянаў зь 10 краінаў [[Азія|Азіі]] — [[Азэрбайджан]]у, [[Емэн]]у, Ізраілю, Іраку, Кітаю, [[Лібан]]у, Пакістану, [[Сырыя|Сырыі]], [[Туркмэністан]]у і [[Узбэкістан|Ўзбэкістану]]; 3-х суседніх краінаў Эўропы — Латвіі, [[Летува|Летувы]] і Ўкраіны, а таксама з [[Мазамбік]]у]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Факультэт навучаньня замежных грамадзянаў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/inostrannykh-studentov-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Знаходзіўся ў навучальным корпусе № 4&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Факультэту навучаньня замежных грамадзянаў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/inostrannykh-studentov-by/contacts-fs-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Заснаваны 1 кастрычніка 1993 году ў якасьці Факультэту замежных студэнтаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Факультэту навучаньня замежных грамадзянаў|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/inostrannykh-studentov-by/istoriya-fakulteta-fis-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Факультэт кіраваньня працэсамі перавозак БелДУТ|Кіраваньня працэсамі перавозак]]'' (ФКПП). Утвораны 23 кастрычніка 1954 году ў якасьці Эксплюатацыйнага факультэту, які займеў сучасную назву ў 1981 годзе. На 2021 год налічваў 50 выкладнікаў і каля 500 студэнтаў. Меў магістратуру і рыхтаваў лягістаў, інжынэраў-кіраўнікоў, інспэктараў і эканамістаў для чыгункі, аўтамабільных і рачных перавозак па 5 спэцыяльнасьцях: 1) ладжаньне міжнародных перавозак і кіраваньне на аўтамабільным і гарадзкім транспарце, 2) ладжаньне бясьпекі дарожнага руху, 3) ладжаньне перавозак і кіраваньне на чыгунцы, 4) ладжаньне рачных перавозак, 5) [[лягістыка]] чыгункай. Спадарожна студэнты маглі прайсьці падрыхтоўку малодшых камандзіраў і афіцэраў запасу з прысваеньнем вайсковага званьня. Налічваў 3 катэдры: 1) кіраваньня эксплюатацыйнай працай і ахова працы, 2) кіраваньня грузавой і камэрцыйнай працай, 3) кіраваньня аўтаперавозкамі і дарожным рухам. На катэдрах існавалі навучальныя лябараторыі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Факультэт кіраваньня працэсамі перавозак|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/upp-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Месьціўся ў навучальным корпусе № 1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Факультэту кіраваньня працэсамі перавозак|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/upp-by/contacts-kpp-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Дзейнічалі ансамбль народнага танцу «[[Палескія зоры]]» і студыя эстраднага танцу&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Жыцьцё Факультэту кіраваньня працэсамі перавозак|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/upp-by/zhizn-fakulteta-upp-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Факультэт прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва БелДУТ|Прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва]]'' (ФПГБ). Створаны ў 1957 годзе на аснове аднайменнай катэдры. Працавала 3 катэдры: 1) [[Архітэктура|архітэктуры]] і будаўніцтва, 2) будаўнічых тэхналёгіяў і канструкцыяў, 3) будаўнічай мэханікі. На 2021 год налічваў 14 [[Кандыдат навук|кандыдатаў навук]] і 5 прафэсараў. Дзейнічалі выпрабавальныя лябараторыі. Выпускальныя катэдры мелі аддзяленьні на будаўнічых прадпрыемствах «[[Гомельжалезабетон]]» і «[[Гомельскі дарожна-будаўнічы камбінат]]», а таксама ў інстытутах «[[Гомельграмадзянпраект]]» і «[[Гомельаблбудпраект]]». Рыхтаваў дойлідаў, інжынэраў-будаўнікоў і тэхнолягаў, інжынэраў [[Нерухомасьць|нерухомасьці]] па спэцыяльнасьцях і спэцыялізацыях: 1) спосабы і ладжаньне будаўнічай вытворчасьці, 2) выкарыстаньне [[Будынак|будынкаў]] і збудаваньняў, 3) адбудова і [[рэстаўрацыя]] будынкаў і збудаваньняў, 4) вытворчасьць зборных і маналітных [[жалезабэтон]]ных канструкцыў, 5) экспэртыза і кіраваньне нерухомасьцю, 6) архітэктура прамысловых будынкаў і збудаваньняў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Факультэт прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/pgs-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Знаходзіўся ў навучальным корпусе № 2&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Факультэту прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/pgs-by/contacts-pgs-by-2|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Электратэхнічны факультэт БелДУТ|Электратэхнічны]]'' (ЭТФ). Рыхтаваў інжынэраў чыгункі па 3-х [[спэцыялізацыя]]х: 1) аўтаматыка і [[тэлемэханіка]], 2) сыстэмы перадачы і разьмеркаваньня інфармацыі, 3) мікра[[працэсар]]ныя інфармацыйна-кіраўнічыя сыстэмы. Існавалі магістратура, асьпірантура і дактарантура. Заснаваны ў 1970 годзе. Дзейнічала 2 базавыя катэдры: 1) [[Найвышэйшая матэматыка|найвышэйшай матэматыкі]], 2) [[Электратэхніка|электратэхнікі]], а таксама 2 выпускальныя катэдры: 1) аўтаматыкі, тэлемэханікі і сувязі, 2) інфармацыйна-кіраўнічых сыстэмаў і тэхналёгіяў. Апошнія 2 катэдры вялі спэцкурсы і дыплёмнае праектаваньне. Выпускнікі складалі аснову супрацоўнікаў [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]. У ходзе навуковых дасьледаваньняў распрацоўвалі чыгуначную аўтаматыку і сродкі сувязі, а таксама сеткі кіраваньня. Студэнты маглі таксама прайсьці падрыхтоўку малодшых камандзіраў і афіцэраў запасу на вайсковай катэдры з прысваеньнем званьня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Электратэхнічны факультэт|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/etf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. ЭТФ месьціўся ў навучальным корпусе № 3&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты Электратэхнічнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/etf-by/rosters-etf-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Падразьдзяленьні ==
[[Файл:BelSUT Gomel-3.jpg|значак|260пкс|Адзін з карпусоў БелДУТ (2007 год) у будынку былой [[Гомельская мужчынская гімназія|Гомельскай мужчынскай гімназіі]] (2007 год)]]
На 2021 год Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту ў Гомлі ўлучаў наступныя падразьдзяленьні:
* 3 цэнтры — выдавецкі, вылічальны (утвораны ў студзені 1984 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Вылічальнага цэнтру|спасылка=https://bsut.by/by/university/departments-by/vc-by/history-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt; і выпрабавальны&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;;
* 15 аддзелаў: 1) [[Інфармацыйная сыстэма|інфармацыйных сыстэмаў]], 2) кадраў, 3) [[Магістратура|магістратуры]] і студэнцкай навукі, 4) міжнародных сувязяў, 5) выхаваўчай працы з [[моладзь]]дзю, 6) якасьці і інфармацыйнага забесьпячэньня навучальнага працэсу, 7) навучальна-мэтадычны, 8) плянава-эканамічны, 9) праектна-канструктарскі (заснаваны 10 лістапада 2009 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Праектна-канструктарскі аддзел|спасылка=https://bsut.by/by/university/departments-by/pka-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, 10) арганізацыйнай працы і прававога забесьпячэньня, 11) забесьпячэньня, 12) галоўнага энэргетыка, 13) экплюатацыйна-тэхнічны, 14) забесьпячэньня [[Бясьпека|бясьпекі]] і аховы працы, 15) сэртыфікацыі&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;;
* навукова-тэхнічная [[бібліятэка]] і [[музэй]] (адчынены 1 кастрычніка 1985 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Музэй|спасылка=https://bsut.by/by/university/departments-by/muzej-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* плавальны [[басэйн]] (з сакавіка 2003-га) і спартовы клюб (створаны ў 1958 годзе)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Спартовага клюбу|спасылка=https://bsut.by/by/university/departments-by/sportivnyj-klub-by/istoriya-kluba-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* канцылярыя і бухгальтэрыя, студэнцкае мястэчка, пункт аховы здароўя і навукова-дасьледчы сэктар&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты падразьдзяленьняў|спасылка=https://bsut.by/by/contacts-by/all-by/podrazdeleniya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

Зь верасьня 1956 году выпускалі газэту «Весьці БелДУТ», якая на 2021 год выходзіла двойчы на месяц накладам 700 асобнікаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэдакцыя газэт «Весьці БелДУТ»|спасылка=https://bsut.by/by/bsut-media-by/gazeta-vesti-belguta-by/vsjo-o-gazete-by/redaktsiya-gazety-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Каледжы і Інстытут перападрыхтоўкі ===
На 2021 году Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту ў Гомлі меў у падпарадкаваньні 3 каледжы чыгуначнага транспарту, далучаныя 23 траўня 2015 году загадам [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]] № 35:
* [[Аршанскі каледж чыгуначнага транспарту|Аршанскі]] (вул. Клімента Ціміразева, д. 26)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аршанскі каледж - філія БелДУТ|спасылка=https://bsut.by/by/university/colleges-by/orshanskij-kolledzh-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, заснаваны ў кастрычніку 1929 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра каледж|спасылка=http://ogkjt.bsut.by/about|выдавец=Аршанскі каледж чыгуначнага транспарту|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* [[Берасьцейскі каледж чыгуначнага транспарту|Берасьцейскі]] (Пушкінская вул, д. 65)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Берасьцейскі каледж - філія БелДУТ|спасылка=https://bsut.by/by/university/colleges-by/brestski-kaledzh-filiyal-beldut|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, заснаваны 14 чэрвеня 1940 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Этапы разьвіцьця|спасылка=http://brest.bsut.by/history_1.html|выдавец=Берасьцейскі каледж чыгуначнага транспарту|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* [[Гомельскі каледж чыгуначнага транспарту|Гомельскі]] ([[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкая вул.]], д. 59)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гомельскі каледж - філія БелДУТ|спасылка=https://bsut.by/by/university/colleges-by/gomelski-kaledzh|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, заснаваны ў кастрычніку 1878 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Гомельскага каледжу|спасылка=https://bsut.by/by/university/colleges-by/gomelski-kaledzh/gomel-history-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

Інстытут павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі (ІПКП) БелДУТ набіраў слухачоў для завочнага навучаньня працягласьцю ад 18 да 24 месяцаў па 8 спэцыяльнасьцях. Ажыцьцяўлася перападрыхтоўка эканамістаў, [[бухгальтар]]аў, мэнэджэраў, лягістаў, [[праграміст]]аў, ахоўнікаў працы і будаўнікоў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Перападрыхтоўка кіраўнічых працаўнікоў і спэцыялістаў, якія маюць вышэйшую адукацыю|спасылка=https://bsut.by/by/students-by/ipk-pk-by/ipk-by/ipk-pd-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Таксама праводзілася перадатэстацыйная падрыхтоўка будаўнікоў у групах паводле 11 пасадаў: 1) інжынэр-каштарысьнік, 2) начальнік падразьдзяленьня праектнай дакумэнтацыі, 3) галоўны каштарысьнік, 4) [[прараб]] і майстар цепласетак і [[мантаж]]у праветрываньня, 5) прараб і майстар [[вадаправод]]у і [[Каналізацыя|каналізацыі]], 6) прараб і майстар будоўлі, 7) інжынэр тэхнагляду за будоўляй, 8) галоўны інжынэр вадаправоду, цепласетак і мантажу праветрываньня, 9) галоўны інжынэр электрасетак, праветрываньня, цепласетак і вадаправоду, 10) галоўны інжынэр будоўлі, 11) начальнік вытворча-тэхнічнага аддзелу агульнабудаўнічай працы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Перадатэстацыйная падрыхтоўка спэцыялістаў будаўнічай галіны|спасылка=https://bsut.by/by/students-by/ipk-pk-by/ipk-by/predattestatsionnaya-podgotovka-spetsialistov-stroitelnoj-otrasli-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Інстытут заснавалі 19 сьнежня 1968 году ў якасьці Факультэту павышэньня кваліфікацыі (ФПК) паводле Загаду Міністэрства шляхоў зносінаў № 1491. 19 ліпеня 1994 году [[Міністэрства адукацыі Беларусі]] і [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]] сумесным Загадам № 131-П/208 пераўтварылі ФПК БелДУТ у Інстытут павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі (ІПКП)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Інстытуту павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі|спасылка=https://bsut.by/by/students-by/ipk-pk-by/ipk-by/istoriya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Грамадзкія аб’яднаньні ==
На 2021 год у Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце транспарту дзейнічалі суполкі 5 [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкіх аб’яднаньняў]]: «[[Белая Русь (грамадзкая арганізацыя)|Белая Русь]]» (зь 2008 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя разьвіцьця РГА «Белая Русь»|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/belayarus-by/istoriya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]], [[Беларускае грамадзкае аб’яднаньне вэтэранаў]] (з 25 лютага 1987 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя вэтэранскай арганізацыі|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/belayarus-by/istoriya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, Камітэт прафсаюза супрацоўнікаў (1145 дзейных сябраў і 195 на пэнсіі на 2021 год&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Камітэт прафсаюза супрацоўнікаў|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/belayarus-by/istoriya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, заснаваны 12 кастрычніка 1953 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Камітэту прафсаюза супрацоўнікаў|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/komitet-profsoyuza-sotrudnikov-by/istoriya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt; у складзе [[Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Фэдэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] і таварыства «[[Веды (таварыства)|Веды]]» (дзейнічае з 1998 году, налічвала звыш 100 лектараў на 2021 год)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя ПА РДГА таварыства «Веды»|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/znanie-by/istoriya-po-obshchestva-znanie-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Таксама існаваў Студэнцкі клюб імя [[Алег Коваль|Алега Коваля]], заснаваны ў 1976 годзе ў якасьці моладзевага клюбу «Сталёвыя магістралі». На 2021 год у клюбе дзейнічала 17 творчых суполак: народны ансамбль танцу «[[Палескія зоры]]» (з 1976 году), тэатральная студыя (створаная ў 1988 годзе на аснове тэатру «Карчагінцы»), тэатар эстрадных мініяцюраў «Альянс» (з 1993 году каманда [[КВЗ]], якая ў 1995 годзе была чэмпіёнам Беларусі), студыя бальна-спартовага танцу (з 1997 году) і студыя спартовага танцу «Максімум» (з 2006 году), а таксама [[Хор|харавая]] студыя, [[тэатар]] ценяў, ВІА «Пунсовыя гвазьдзікі», студыя чытальнікаў, гурт [[брэйк-данс]]у «Магніт», духавы [[аркестар]], кінастудыя «Экспрэс», аркестар народных інструмэнтаў, [[джаз]]авы гурт «Прывітаньне Вам», клюб [[Аўтарская песьня|аўтарскай песьні]], вакальны гурт і студыя салістаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Студэнцкі клюб імя Алега Коваля|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/studen-klub-kovalya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. Гісторыка-патрыятычны клюб «Айчына» стварылі 15 лютага 2018 году для паездак па гістарычных мясьцінах [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] і ўтварэньня навыкаў [[Грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вайскова-патрыятычны клуб «Айчына»|спасылка=https://bsut.by/by/university/social-communities-by/otechestvo-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Магістратура і навука ==
На 2021 год Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту ў Гомлі прымаў у магістратуру па 7 спэцыяльнасьцях: 1) эканоміка; 2) бухгальтарскі ўлік, аналіз і [[аўдыт]]; 2) інавацыйныя тэхналёгіі і [[Машынабудаваньне|машынабудаваньні]], 4) чыгуначны транспарт, 5) аўтаматызацыя, 6) архітэктура, 7) узьвядзеньне будынкаў і [[Збудаваньне|збудаваньняў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Магістратура|спасылка=https://bsut.by/by/students-by/vtoraya-stupen-obucheniya-by/magisters-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. У [[Асьпірантура|асьпірантуру]] набіралі на 10 спэцыяльнасьцяў: 1) матэматычныя [[лёгіка]], [[альгебра]] і [[тэорыя лікаў]]; 2) мэханіка дэфармуемага цьвёрдага цела; 3) дынаміка і трываласьць [[машына]]ў, прыладаў і апаратуры; 4) матэматычнае [[мадэляваньне]], лікавыя спосабы і комплексы праграмаў; 5) [[матэрыялазнаўства]] ў [[Машынабудаваньне|машынабудаваньні]]; 6) рухомы склад [[Чыгунка|чыгункі]], цяга [[цягнік]]оў і электрыфікацыя; 7) кіраваньне працэсамі перавозак; 8) архітэктура [[Будынак|будынкаў]] і збудаваньняў, гарадзкіх і [[Вёска|сельскіх]] паселішчаў, міжсялёных земляў; 10) эканоміка і кіраваньне [[Народная гаспадарка|народнай гаспадаркай]]. На 2 гады ў асьпірантуру таксама платна без уступных іспытаў залічвалі сушукальнікаў для здачы кандыдацкіх экзамэнаў і заліку агульнаадукацыйных дысцыплінаў. Набор у дактарантуру ажыцьцяўлялі на 3 спэцыяльнасьці: 1) дынаміка і трываласьць машынаў, прыладаў і апаратуры; 2) рухомы склад чыгункі, цяга цягнікоў і электрыфікацыя; 3) кіраваньне працэсамі перавозак. Тэрмін дзённай падрыхтоўкі складаў 3 гады, а [[сушукальніцтва]] — 5 гадоў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Асьпірантура і дактарантура|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/aspirantura-doktorantura-by/aspirantura-i-doktorantura-by/asp-enter-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

[[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі]] стварыла пры БелДУТ у Гомлі 2 рады па абароне дысэртацыяў на атрыманьне ступені:
* [[Кандыдат навук|кандыдата]] і доктара [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных навук]] па 2 спэцыяльнасьцях — 1) рухомы склад чыгункі, цяга цягнікоў і электрыфікацыя, 2) кіраваньне працэсамі перавозак;
* кандыдата фізыка-матэматычных навук па спэцыяльнасьці — мэханіка дэфармаванага цьвёрдага цела&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рады па абароне|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/research-activities-by/sertifikatsiya-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Навукова-дасьледчы інстытут ===
На 2021 год Навукова-дасьледчы інстытут чыгуначнага транспарту (НДІЧТ) БелДУТ налічваў 6 лябараторыяў:
# кіраваньня перавозачным працэсам (КПП) — заснаваная ў 1999 годзе на аднайменнай катэдры&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=НДЛ «Кіраваньне перавозачным працэсам»|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/nil-upp-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, налічвала 5 дасьледнікаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Склад НДЛ «Кіраваньне перавозачным працэсам»|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/nil-upp-by/sostav-nil-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
# дыягностыкі, выпрабаваньня і [[Дасьледаваньне|дасьледаваньня]] будаўнічых матэрыялаў і канструкцыяў (ДВДБМК) імя [[Ігар Кудраўцаў|Ігара Кудраўцава]], створаная 5 лютага 1991 году ў якасьці лябараторыі мэханікі грунтоў, падставаў і [[Падмурак|падмуркаў]] — з 2009 году дзейнічае пры катэдры прамысловых і грамадзянскіх збудаваньняў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=НДЛ «Дыягностыка, выпрабаваньне і дасьледаваньне будаўнічых матэрыялаў і канструкцый» імя праф. I.А.Кудраўцава|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/nil-skoif-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, аснашчалася 3-ма гідраўлічнымі [[прэс]]амі і вымяральнікам трываласьці будаўнічых матэрыялаў, малатком Кашкарава і вызначальнікам воданепранікальнасьці [[бэтон]]у і 3-ма сушыльнымі [[шафа]]мі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выпрабавальнае абсталяваньне НДЛ «Дыягностыка, выпрабаваньне і дасьледаваньне будаўнічых матэрыялаў і канструкцый» імя праф. I.А.Кудраўцава|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/nil-skoif-by/ispytatelnoe-oborudovanie-nil-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
# грузавой і камэрцыйнай працы і тарыфаў (ГКПТ), заснаваная 2 сакавіка 1998 году і 1 чэрвеня ўлучаная ў Цэнтар комплексных транспартных праблемаў — налічвала 5 дасьледнікаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=НДЛ «Грузавая, камэрцыйная праца і тарыфы»|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/nil-hkrt|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
# эканамічнага аналізу, мэтадалёгіі бухгальтарскага і [[Падатак|падатковага]] ўліку — заснаваная 17 сьнежня 2001 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=НДЛ «Эканамічны аналіз, мэтадалёгія бухгальтарскага і падатковага ўліку»|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/nil-emb-i-nu-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
# тэхнічных і тэхналягічных ацэнак рэсурсу адзінак рухомага складу — створаная 24 студзеня 1997 году сумесным зь [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункай]] распараджэньнем&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=ГНДЛ «Тэхнічныя і тэхналягічныя ацэнкі рэсурсу адзінак рухомага складу»|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/niizht-by/onil-toreps-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
# бясьпекі і электрамагнітнай сумяшчальнасьці тэхнічных сродкаў — заснаваная 10 сакавіка 1999 году&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра нас|спасылка=http://ems.bsut.by/o-laboratorii/|выдавец=Навукова-дасьледчая лябараторыя бясьпекі і электрамагнітнай сумяшчальнасьці тэхнічных сродкаў БелДУТ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, налічвала 6 навукоўцаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супрацоўнікі|спасылка=http://ems.bsut.by/sotrudniki/|выдавец=Навукова-дасьледчая лябараторыя бясьпекі і электрамагнітнай сумяшчальнасьці тэхнічных сродкаў БелДУТ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Выпрабавальны цэнтар ===
На 2021 год Выпрабавальны цэнтар чыгуначнага транспарту (ВЦЧТ) БелДУТ выконваў:
* выпрабаваньні 107 відаў чыгуначнага абсталяваньня, у тым ліку грузавых і пасажырскіх [[вагон]]аў, [[электрацягнік]]аў і [[цеплавоз]]аў, міжвагонных злучэньняў і вагонных колавых параў, высакавольтных зазямляльнікаў і рэлейных чуйнікаў, надрэсорных бэлек і бакавых рамаў цялежак, спружынаў рэсорнага падвешваньня і паветраных рэзэрвуараў для аўтатармазоў, прыладаў кіраваньня і злучальных рукавоў для тармазоў, тармазных цыліндраў і аўтасчэпкі, электрапеччак і аўтарэгулятараў тармазной рычажнай перадачы, тармазных калодак і ліставых [[рысора]]ў, чыставых і чарнавых восяў, ролікавых падшыпнікаў і вэнтыльных разраднікаў перанапругі, тармазных дыскаў і цыліндрычных зубчастых колаў цягавых перадачаў, чыгуначных [[Рэйка|рэек]] і кантактных [[Дрот|дратоў]], [[шпала]]ў і стрэлачных прывадаў;
* распрацоўку і вымярэньні ў 16 галінах экалягічнай бясьпекі і аховы працы на прадпрыемствах перавозак і прамысловасьці;
* 10 відаў абсьледаваньняў і вымярэньняў у галіне энэргаспажываньня і ашчаджэньня паліўна-энэргетычных рэсурсаў на прадпрыемствах&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выпрабавальны цэнтр чыгуначнага транспарту|спасылка=https://www.bsut.by/by/science-by/izt-by/vyprab-centr|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

Выпрабавальны цэнтар БелДУТ улучаў 2 аддзелы:
* выпрабаваньняў аб’ектаў чыгуначнага транспарту і інфраструктуры, які меў: выпрабавальны [[палігон]], 2 сэктары — 1) тэхнічнага забесьпячэньня, 2) аналізу і пэрспэктыўнага разьвіцьця, а таксама 4 лябараторыі: 1) тармазных сыстэмаў рухомага складу, 2) электрычных і [[Электроніка|электронных]] сыстэмаў, 3) дынамікі і трываласьці, 4) камплектавальных і матэрыялаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзел выпрабаваньняў аб'ектаў чыгуначнага транспарту і інфраструктуры ВЦЧТ|спасылка=https://www.bsut.by/by/science-by/izt-by/vyprab-centr/otdel-ispytanij-ob-ektov-zheleznodorozhnogo-transporta-i-infrastruktury-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* [[Экалягічная бясьпека|экалягічнай бясьпекі]] і энэргазьберажэньня на транспарце, які ўлучаў 3 лябараторыі: 1) экалягічнай бясьпекі, 2) энэргаэфэктыўнасьці і аховы працы, 3) фізыка-хімічную — налічваў звыш 150 выпрабавальных прыладаў і 33 навуковыя супрацоўнікі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзел экалягічнай бясьпекі і энэргазьберажэньня на транспарце ВЦЧТ|спасылка=https://www.bsut.by/by/science-by/izt-by/vyprab-centr/otdel-ekologicheskoj-bezopasnosti-i-energosberezheniya-na-transporte-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, заснаваны ў 2000 годзе ў якасьці навукова-дасьледчага цэнтру, які 7 верасьня 2015 году загадам рэктара БелДУТ № 696 улучылі ў склад ВЦЧТ&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Аддзелу экалягічнай бясьпекі і энэргазьберажэньня на транспарце ВЦЧТ|спасылка=https://www.bsut.by/by/science-by/izt-by/vyprab-centr/otdel-ekologicheskoj-bezopasnosti-i-energosberezheniya-na-transporte-by/istoriya-otdela-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Выданьні і канфэрэнцыі ===
На 2021 год Беларусі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту ў Гомлі выпускаў 5 навуковых выданьняў, зь іх першыя 4 былі ўхваленыя [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі|Найвышэйшай атэстацыйнай камісіяй Беларусі]]:
* часопіс «[[Весьнік БелДУТ]]: навука і транспарт» ([[ISSN]] 2227-1120) двойчы на год з красавіка 2000 году сумесна зь [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі|Міністэрствам транспарту і камунікацыяў Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Весьнік БелДУТ: навука і транспарт (аб часопісе)|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/scientific-publication-bi/vestnik-2#ab-chasopise|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* 3 міжнародныя зборнікі навуковых працаў: «Мэханіка. Дасьледаваньні і інавацыі» (ISSN 2519-8742),  «Праблемы пэрспэктыўнага разьвіцьця чыгуначных станцый і вузлоў» (ISSN 2664-5025) і «Рынак транспартных паслуг» (ISSN 2225-6741, штогод з 23 лістапада 2001 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Навуковы зборнік «Рынак транспартных паслуг»|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/scientific-publication-bi/rynok-transportnykh-uslug-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;;
* «Зборнік студэнцкіх навуковых працаў» (ISSN 2227-1155)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Навуковыя выданьні|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/scientific-publication-bi|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

БелДУТ ладзіў 2 міжнародныя навукова-практычныя канфэрэнцыі, матэрыялы якіх абнародаваў: 1) «Праблемы бясьпекі на транспарце» (штогод, у 2020 годзе 10-я) і «Актуальныя пытаньні і пэрспэктывы разьвіцьця транспартнага і будаўнічага комплексаў». Таксама абнародавалі матэрыялы міжнароднай навукова-тэхнічнай канфэрэнцыі [[магістрант]]аў «Інавацыі. Транспарт. Энэргаэфэктыўнасьць. Будаўніцтва» (6-я «ІТЭБ» у 2020 годзе)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Матэрыялы канфэрэнцыяў|спасылка=https://bsut.by/by/science-by/conferences-by/conference-materials-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
1 кастрычніка 1953 году ў [[Гомель|Гомлі]] ([[Беларуская ССР]]) распачаў заняткі Беларускі інстытут інжынэраў чыгуначнага транспарту (БІІЧТ). Ад пачатку існаваў мэханічны факультэт. 23 кастрычніка 1954 году Загадам Галоўнай управы навучальных установаў Міністэрства шляхоў зносінаў СССР № 252/4 заснавалі Будаўнічы і Эксплюатацыйны факультэты БІІЧТ&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя Факультэту кіраваньня працэсамі перавозак|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/upp-by/istoriya-fakulteta-upp-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 1956 году пачалі выпускаць газэту «Весьці БІІЧТ». У 1957 годзе на аснове аднайменнай катэдры заснавалі Факультэт прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва (ФПГБ). У 1958-м адчынілі спартовы клюб БІІЧТ. 19 сьнежня 1968 году паводле Загаду Міністэрства шляхоў зносінаў № 1491 заснавалі Факультэт павышэньня кваліфікацыі (ФПК). У 1970 годзе ўтварылі Электратэхнічны факультэт. У 1976 годзе заснавалі моладзевы клюб «Сталёвыя магістралі», пры якім стварылі ансамбль танцу «[[Палескія зоры]]». У 1981 годзе Эксплюатацыйны факультэт перайменавалі ў Факультэт кіраваньня працэсамі перавозак (ФКПП). У студзені 1984 году заснавалі Вылічальны цэнтар БІІЧТ. 1 кастрычніка 1985 году пры БІІЧТ адчынілі [[Музэй]] гісторыі.

21 сакавіка 1992 году загадам рэктара БелІІЧТ № 232 моладзевы клюб «Сталёвыя магістралі», які належаў прафсаюзу Гомельскага аддзяленьня [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], пераўтварылі ў Студэнцкі клюб БІІЧТ. У лютым 1993 году стварылі Гуманітарны факультэт. 1 лютага 1993 году стварылі Факультэт замежных студэнтаў (ФЗС). 6 кастрычніка 1993 году БІІЧТ перайменавалі ў Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту (БелДУТ) паволе Пастановы Савету міністраў Беларусі № 768&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту (Гомель)|спасылка=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar634307&amp;strq=l_siz=40|выдавец=[[Зводны электронны каталёг бібліятэк Беларусі]]|дата публікацыі=2015|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. 19 ліпеня 1994 году [[Міністэрства адукацыі Беларусі]] і Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі сумесным Загадам № 131-П/208 пераўтварылі Факультэт павышэньня кваліфікацыі БелДУТ у Інстытут павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі (ІПКП). У лютым 1996 году Гуманітарны факультэт перайменавалі ў Гуманітарна-эканамічны, які пазьней стане Факультэтам эканомікі і бізнэс-тэхналёгіяў. У красавіку 2000 году сумесна зь Міністэрствам транспарту і камунікацыяў Беларусі сталі выпускаць навукова-практычны [[часопіс]] «[[Весьнік БелДУТ]]: навука і транспарт», які ўхваліла [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі]]. 23 лістапада 2001 году пачаў выходзіць штогадовы міжнародны зборнік навуковых працаў «Рынак транспартных паслуг». У сакавіку 2003 году пачаў прымаць наведнікаў плавальны [[басэйн]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Плавальны басэйн|спасылка=https://bsut.by/by/university/departments-by/pool-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;. 11 чэрвеня 2003 году заснавалі Вайскова-транспартны факультэт (ВТФ) паводле Пастановы [[Савет міністраў Беларусі|Савету міністраў Беларусі]] № 775 на аснове вайсковай катэдры БелДУТ. 10 лістапада 2009 году ўтварылі праектна-канструктарскі аддзел БелДУТ. Зь 2010 году сталі ладзіць штогадовую міжнародную навукова-практычную канфэрэнцыю «Праблемы бясьпекі на транспарце». 23 траўня 2015 году [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Беларусі]] № 35 у падпарадкаваньне БелДУТ перадалі 3 каледжы чыгуначнага транспарту: [[Аршанскі каледж чыгуначнага транспарту|Аршанскі]] ([[Віцебская вобласьць]]), [[Берасьцейскі каледж чыгуначнага транспарту|Берасьцейскі]] і [[Гомельскі каледж чыгуначнага транспарту|Гомельскі]].

=== Рэктары ===
* [[Аляксей Петруковіч]] (1953—1961)
* [[Пётар Сыцко]] (1961—1986)
* [[Пётар Грунтоў]] (1986—1996)
* [[Валянцін Ярашэвіч]] (1997—2000)
* [[Веньямін Сянько]] (2001—2016)
* [[Юры Кулажанка]] (2016—2024)
* Мікалай Казакоў (з 2025)

=== Выпускнікі ===
[[Файл:RIAN archive 161286 Mikhail Fradkov and Sergei Sidorsky (cropped).jpg|значак|220пкс|[[Сяргей Сідорскі]] — выпускнік БелІІЧТ 1976 году]]
* [[Ігар Малкаў]] (1959) — доктар архітэктуры
* [[Анатоль Грачанікаў]] (1960) — беларускі паэт і перакладнік
* [[Яфім Басін]] (1962) — міністар будаўніцтва Расеі (1994—1997)
* [[Уладзімер Чартовіч]] (1971) — старшыня ГА «Трыадзіная Русь»
* [[Канстанцін Бачкоў]] (1973) — доктар тэхнічных навук і прафэсар
* [[Леанід Ерын]] (1973) — 5-ы старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Беларусі|Камітэту дзяржаўнай бясьпекі Беларусі]]
* [[Аляксандар Якабсон]] (1973) — 5-ы старшыня Камітэту дзяржаўнага кантролю Беларусі (2010—2014)&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;
* [[Сяргей Сідорскі]] (1976) — 6-ы старшыня ўраду Беларусі (2003—2010)
* [[Анатоль Фейгін]] (1976) — кіраўнік «[[Гомельаблгаз]]у»
* [[Валер Шубадзёраў]] (1976) — галоўны інжынэр «Беларускай чыгункі»
* [[Васіль Гапееў]] (1977) — 4-ы начальнік Беларускай чыгункі (2002—2004)
* [[Мікалай Максіменка]] (1977) — начальнік «[[Белтрансаўтаматыка|Белтрансаўтаматыкі]]»
* [[Фёдар Сатыроў]] (1977) — [[дэкан]] Электратэхнічнага факультэту БелДУТ&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;
* [[Міхаіл Мельнічэнка]] (1978) — галоўны інжынэр трэсту «[[Белтрансбуд]]»&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;
* [[Юры Бародзіч]] (1979) — генэрал-маёр і старшыня фізкультурна-спартовага таварыства «[[Дынама]]» (2004—2013)
* [[Віктар Рахманько]] (1980) — 3-і начальнік Беларускай чыгункі (1998—2001)
* [[Андрэй Семянюта]] (1981) — доктар тэхнічных навук і прафэсар
* [[Зьміцер Ярмоленка]] (1981) — доктар тэхнічных навук і прафэсар&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;
* [[Алесь Яўсеенка]] (1981) — старшыня гомельскай «[[Талака (Гомель)|Талакі]]» (1986—1990)
* [[Уладзімер Жарэла]] (1982) — 5-ы начальнік Беларускай чыгункі (2004—2008)
* [[Уладзімер Сотнікаў]] (1982) — кіраўнік «[[Менскі мэтрапалітэн|Менскага мэтрапалітэну]]»
* [[Ігар Мацьвяцоў]] (1984) — кіраўнік «[[Гомельаўтадар]]у»
* [[Сяргей Сізін]] (1984) — намесьнік начальніка «[[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]»&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;
* [[Уладзімер Чушаў]] (1985) — беларускі дыплямат, 3-і амбасадар Беларусі ў Сэрбіі (2011—2017) і 8-ы ў Польшчы (зь 2019-га)
* [[Анатоль Сівак]] (1986) — 7-ы [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь|міністар транспарту і камунікацыяў Беларусі]] (2012—2018)&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выпускнікі Факультэту прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/pgs-by/nashi-vypuskniki-pgs-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандар Пятрэнка]] (1989) — кіраўнік «[[Дарожна-будаўнічы трэст № 2|Дарожна-будаўнічага трэсту № 2]]» Гомлю
* [[Пётар Стоцкі]] (1989) — намесьнік начальніка «Беларускай чыгункі»
* [[Сяргей Кавалёў]] (1991) — кіраўнік «[[Гомельскі аб'яднаны будаўнічы трэст|Гомельскага аб’яднанага будаўнічага трэсту]]»&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;
* [[Аляксандар Зянкевіч]] (1992) — кіраўнік Інстытуту павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БелДУТ&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выпускнікі Электратэхнічнага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/etf-by/nashi-vypuskniki-byet|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[Ігар Краўчанка]] (1993) — кіраўнік «[[Гомельаблдарбуд]]у»&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;
* [[Ганна Яравая]] (1994) — доктарка фізыка-матэматычных навук&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;
* [[Уладзімер Гарбачоў]] (1996) — намесьнік старшыні [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскага аблвыканкаму]]&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выпускнікі Будаўнічага факультэту|спасылка=https://bsut.by/by/university/faculties-by/sf-by/vip-str-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[Дзяніс Леаненка]] (2004) — доктар фізыка-матэматычных навук&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронны зварот|спасылка=https://bsut.by/by/contacts-by/electronic-appeal-by|выдавец=Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}
** [https://web.archive.org/web/20210709185430/https://bsut.by/by/contacts-by/electronic-appeal-rector Задаць пытаньне рэктару]
** [https://web.archive.org/web/20210709184543/https://bsut.by/by/timetable-by Расклад]: [https://web.archive.org/web/20210709184248/https://bsut.by/by/students-by/pervaya-stupen-obucheniya-by/umkd-by навучальна-мэтадычная дакумэнтацыя], [https://web.archive.org/web/20210709184550/https://bsut.by/by/students-by/pervaya-stupen-obucheniya-by/stipendiya-by стыпэндыя]
** [https://web.archive.org/web/20210709184519/https://bsut.by/by/university/platnye-uslugi-by/pay-by Тэрміны і парадак аплаты за навучаньне]: [https://web.archive.org/web/20210709183612/https://bsut.by/by/university/platnye-uslugi-by/price-by цэны на платныя паслугі]
** [https://web.archive.org/web/20210709190759/https://bsut.by/by/applicants-by/admission-info-by/admission-info-by Уступная кампанія]
** [https://web.archive.org/web/20210709185403/https://bsut.by/by/news-by Навіны]: [https://web.archive.org/web/20210709184529/https://bsut.by/by/bsut-media-by/announcements-by анонсы], [https://web.archive.org/web/20210709184521/https://bsut.by/by/bsut-media-by/gazeta-vesti-belguta-by/vsjo-o-gazete-by/arkhiv-gazety-vesti-belguta-by архіў газэты «Весьці БелДУТ»]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Пакінуць камэнтар|спасылка=http://elib.bsut.by/feedback|выдавец=Электронная бібліятэка БелДУТ|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 ліпеня 2021}}

{{Добры артыкул}}
{{Рэктары БелДУТ}}
{{ВНУ Беларусі}}

[[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту| ]]
[[Катэгорыя:Чыгуначны раён (Гомель)]]
[[Катэгорыя:Тэхнічныя ўнівэрсытэты]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1953 годзе]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1 кастрычніка]]</text>
      <sha1>qhs7ulhkdpr7ayn3vzrk7e2c19hprp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белаэранавігацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247095</id>
    <revision>
      <id>2699693</id>
      <parentid>2619097</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15251" sha1="mowg3c63e0iapxaoalmkmh5sd2htvhy" xml:space="preserve">{{Кампанія
|назва               = «Белаэранавігацыя»
|арыгінальная_назва  = 
|лягатып             = 
|выява               = 
|тып                 = [[унітарнае прадпрыемства]]
|лістынг             = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = 1 сакавіка 1996
|заснавальнікі       = 
|уласьнікі           = 
|краіна              = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне       = [[Менск]]
|адрас               = [[Вуліца Караткевіча (Менск)|вул. Караткевіча]], д. 19
|ключавыя постаці    = генэральны дырэктар Леанід Мікалаевіч Чуро
|галіна              = [[сфэра паслугаў]]
|прадукцыя           = 
|паслугі             = аэранавігацыя
|абарачэньне         = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак      = 
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = 
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = 
|сайт                = [http://www.ban.by/be ban.by/be]
}}
'''«Белаэранавігацыя»''' — дзяржаўнае [[прадпрыемства]] аэранавігацыйнага абслугоўваньня паветранага руху Беларусі, заснаванае ў сакавіку 1996 году.

Таксама прадпрыемства аказвае аэрапортавыя, транспартна-лягістычныя й аздараўленчыя паслугі.

== Гісторыя ==
Прадпрыемства было створана 1 сакавіка 1996 году ў адпаведнасьці з загадам Дзяржаўнага камітэту па авіяцыі Рэспублікі Беларусь.

За 2013 год «Белаэранавігацыя» абслужыла 1082 паветраных перавозчыкі зь 97 краінаў. Лік палётаў вырас на 6 % да 255 208. Пры гэтым, на 11 % вырас лік узьлётаў і пасадак у Беларусі да 18 130 (7 % палётаў). Лік пералётаў празь Беларусь павялічыўся на 5 % да 211 311 (82 % усіх палётаў). Звыш 36 % (92 890) палётаў прыпала на авіяпрадпрыемствы Расеі, 9 % (23 790) — на авіяперавозчыкаў Нямеччыны і 8 % (22 570) — на беларускія авіяпрадпрыемствы&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Расолька.|загаловак=Прывабнасьць паветранай прасторы расьце|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140211/1392069490-pryvabnasc-pavetranay-prastory-rasce|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=11 лютага 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/25-27635 25 (27635)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/11lut-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя віды дзейнасьці «Белаэранавігацыі»: прадастаўленьне аэранавігацыйнага абслугоўваньня паветранага руху й аказаньне аэрапортавых паслугаў. Прадпрыемства аб’ядноўвае ў сабе ўсю сыстэму аэранавігацыі рэспублікі, у тым ліку ўсе абласныя аэрапорты краіны, а таксама філію па аздараўленьню. Абслугоўваньнем паветранага руху ў паветранае прасторы Рэспублікі Беларусь займаюцца Менскі раённы дыспэтчарскі цэнтар і Менскі аэрадромны дыспэтчарскі цэнтар дзяржаўнага прадпрыемства «Белаэранавігацыя», якія месьцяцца на тэрыторыі [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Нацыянальнага аэрапорту «Менск»]], а таксама службы паветранага руху ва ўсіх абласных аэрапортах Беларусі.

== Структурныя падразьдзяленьні ==
* [[Берасьце (аэрапорт)|Берасьцейская філія]];
* [[Віцебск (аэрапорт)|Віцебская філія]];
* [[Гомель (аэрапорт)|Гомельская філія]];
* [[Горадня (аэрапорт)|Гарадзенская філія]];
* [[Магілёў (аэрапорт)|Магілёўская філія]].
== Міжнародныя санкцыі ==
21 чэрвеня 2021 году прадпрыемства трапіла ў чацьвёрты пакет санкцый [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] з-за [[Захоп самалёта рэйсу Ryanair 4978|захопу самалёта рэйсу Ryanair 4978]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021D1001&amp;qid=1626079014254&amp;from=EN&lt;/ref&gt;. {{артыкул у іншым разьдзеле|Эўрапейская рада|Эўрапейская рада|be|Еўрапейскі савет}} аргумэнтавала рашэньне тым, што яно адказвае за кантроль паветранага руху ў Беларусі й, як вынік, перанакіраваньне пасажырскага рэйсу FR4978 у менскі аэрапорт без належнага абгрунтаваньня 23 траўня 2021 году дзеля арышту журналіста [[Раман Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] й [[Соф’я Сапега|Соф’і Сапегі]] — рэпрэсіі супраць [[Грамадзянская супольнасьць|грамадзянскае супольнасьці]] й {{артыкул у іншым разьдзеле|Беларуская дэмакратычная апазыцыя|дэмакратычнае апазыцыі|be|Беларуская дэмакратычная апазіцыя}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Адначасова з гэтым генэральны дырэктар «Белаэранавігацыі» [[Леанід Чуро]] быў унесены ў [[чорны сьпіс Эўразьвязу]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Хто ў чацьвёртым пакеце санкцыяў Эўразьвязу|спасылка=https://www.svaboda.org/a/31318409.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=21 чэрвеня 2021|дата доступу=7 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, «Белаэранавігацыю» й Чуро ў свае санкцыйныя сьпісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt;, [[Канада]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Міністэрства міжнародных справаў Канады|Міністэрства міжнародных справаў Канады|en|Global Affairs Canada}}|accessdate=2021-06-29|language=en}}&lt;/ref&gt;, востраў [[Джэрзі]]&lt;ref&gt;https://www.gov.je/gazette/pages/financialsanctionsnoticebelarus12july2021.aspx&lt;/ref&gt;, [[Швайцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|аўтар=Michael Shields|суаўтары=Kevin Liffey.|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаньнях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|date=2021-08-12|title=Switzerland slaps additional sanctions on Belarus|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/switzerland-slaps-additional-sanctions-on-belarus/46862306|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812095840/https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-slaps-additional-sanctions-on-belarus/46862306|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-12|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|swissinfo.ch|swissinfo.ch|de|SWI swissinfo.ch}}|work=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакету санкцыяў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] далучыліся [[Альбанія]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]], [[Нарвэгія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Рада Эўрапейскага зьвязу|Рада Эўрапейскага зьвязу|be|Савет Еўрапейскага саюза}}|date=2021-07-06|accessdate=2021-09-10|language=en}}&lt;/ref&gt;. Таксама Чуро трапіў у санкцыйны [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|website=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|ZERKALO.IO|ZERKALO.IO|be|ZERKALO.IO}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

18 сьнежня 2023 году начальніка Гомельскага філіялу «Белаэранавігацыі» Уладзімера Чаравухіна дадалі ў [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыйны сьпіс Эўразьвязу]], накіраваны супраць асоб, якія маюць дачыненьне да [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|ўварваньня Расіі ва Ўкраіну]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202302871|title=COUNCIL DECISION (CFSP) 2023/2871|website=Official Journal of the European Union|date=18.12.2023}}&lt;/ref&gt;. Празь некалькі дзён пасьля гэтага да эўрапейскага пакету санкцый далучылася Швайцарыя&lt;ref&gt;{{cite web|title=Швейцарія приєдналася до 12-го пакета санкцій ЄС проти Росії|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/12/22/7176080/|website=[[Еўрапейская праўда]]|date=2023-12-22|accessdate=2024-03-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;, а ў лютым 2024 году – Альбанія, Босьнія і Герцагавіна, Ісьляндыя, Ліхтэнштайн, Малдова, Нарвэгія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя, Украіна&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/02/08/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-respect-of-actions-undermining-or-threatening-the-territorial-integrity-sovereignty-and-independence-of-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine|work=[[Рада Эўрапейскага Зьвязу]]|date=2024-02-08|accessdate=2024-02-29|language=en}}&lt;/ref&gt;.

==Крыніцы==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210712084703/http://www.ban.by/be/ Афіцыйны сайт]

{{Сьпіс беларускіх службоўцаў, у стаўленьні да якіх былі ўведзеныя санкцыі ЭЗ}}

[[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1996 годзе]]
[[Катэгорыя:Авіяцыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя  асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]]</text>
      <sha1>mowg3c63e0iapxaoalmkmh5sd2htvhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асобная служба актыўных мерапрыемстваў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247445</id>
    <revision>
      <id>2699736</id>
      <parentid>2601045</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Задачы */ няісны файл</comment>
      <origin>2699736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8141" sha1="i572cvkmuzedo8ozbjietpo4q8ahtfx" xml:space="preserve">{{Вайсковае падразьдзяленьне
|назва               = Асобная служба актыўных мерапрыемстваў
|выява               = [[Файл:2020 АСАМ Беларусь эмблема.jpg|200пкс]]
|подпіс выявы        = Эмблема зь 2020 году
|гады                = ад {{Дата пачатку|31|5|1993|1}}
|краіна              = Беларусь
|падпарадкаваньне    = [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Беларусі]]
|у складзе           = 
|тып                 = [[сілы спэцыяльнага прызначэньня]]
|уключае ў сябе      = 
|роля                = [[Барацьба з тэрарызмам|контратэрарыстычныя дзеяньні]]
|памер               = 500—600 чалавек
|камандная структура = 
|разьмяшчэньне       = 
|мянушка             = АСАМ
|заступнік           = 
|дэвіз               = 
|колеры              = 
|марш                = 
|талісман            = 
|узбраеньне          = 
|войны               = 
|бітвы               = 
|знакі ўзнагароды    = 
|дзейны камандзір    = Ігар Кручкоў
|вядомыя камандзіры  = 
}}
'''Асобная служба актыўных мерапрыемстваў''' (АСАМ) — [[Сілы спэцыяльнага прызначэньня|орган спэцпрызначэньня]] [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Беларусі|Дзяржаўнага пагранічнага камітэту Беларусі]] для барацьбы з [[тэрарызм]]ам.

== Мінуўшчына ==
АСАМ сфармаваная 31 траўня 1993 року. Ейным першым кіраўніком стаў [[Генадзь Нявыглас]]. За ўвесь пэрыяд існаваньня спэцпадразьдзяленьня ягоныя супрацоўнікі затрымалі больш за 1000 парушальнікаў дзяржаўнай мяжы і 6000 нелегальных транзытных мігрантаў. Зь незаконнага звароту выдалена больш за 30 адзінак вагняпальнай зброі, каля 13 000 адзінак боепрыпасаў, значныя аб’ёмы наркатычных і псыхатропных рэчываў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190404224637/http://srdo.5bb.ru/viewtopic.php?id=1845 Спецназ пограничных войск]&lt;/ref&gt;.

У сувязі зь [[Міграцыйны крызіс на граніцы паміж Беларусьсю і Эўразьвязам (2021)|міграцыйным крызісам на мяжы]] Асобная служба актыўных мерапрыемстваў (а таксама яе начальнік Ігар Кручкоў) 2 сьнежня 2021 году была ўнесена ў [[чорны сьпіс Эўразьвязу]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=281293|title=ЕС прыняў пяты пакет санкцый супраць Беларусі ў сувязі з міграцыйным крызісам|work=[[Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;. Таксама службу ды Кручкова ў свой санкцыйны сьпіс уключыла Швайцарыя&lt;ref&gt;[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]&lt;/ref&gt;. 22 сьнежня да адпаведнага пакету санкцый ЭЗ далучыліся Альбанія, Ісьляндыя, Ліхтэнштайн, Нарвэгія, Паўночная Македонія, Сэрбія, Чарнагорыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=282093|title=Яшчэ некалькі еўрапейскіх краін далучыліся да пятага санкцыйнага пакета Еўразвязу, у тым ліку прарасійская Сербія|work=[[Наша Ніва]]|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/22/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Рада Эўрапейскага зьвязу|Рада Эўрапейскага зьвязу|be|Савет Еўрапейскага саюза}}|date=2021-12-22|accessdate=2021-12-23|language=en}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery align=center&gt;
2020 АСАМ Беларусь нагрудны знак.jpg|Нагрудны знак АСАМ зь 2020 году
&lt;/gallery&gt;

== Задачы ==
АСАМ выконвае наступныя задачы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190405003724/http://sof-mag.ru/spec_arms/belarus_osam.html Отдельная служба активных мероприятий (ОСАМ) пограничных войск Беларуси]&lt;/ref&gt;:
* збор інфармацыі пра варожую дзейнасьць на дзяржаўнай мяжы і ў пунктах пропуску церазь яе спэцслужбаў замежных дзяржаваў, экстрэмісцкіх і злачынных груповак, а таксама барацьба зь імі;
* абарона ў экстрэмальных умовах памяшканьняў, транспартных сродкаў ды іншых аб’ектаў апэратыўных органаў;
* правядзеньне выведвальна-пошукавых мерапрыемстваў;
* забесьпячэньне бясьпекі мерапрыемстваў пад эгідай пагранічнага камітэту;
* вызваленьне закладнікаў зь ліку вайскоўцаў пагранічнай службы;
* удзел у правядзеньні спэцыяльных мерапрыемстваў, зьвязаных з рэалізацыяй канкрэтнай апэратыўнай інфармацыі, інфармацыі ўзаемадзейных праваахоўных органаў;
* удзел у вышуку і затрыманьні ўзброеных суполак і асобаў, якія перайшлі ці спрабуюць перайсьці граніцу;
* гарантаваньне бясьпекі кіраўніцтва пагранічнай службы ў часе паездак па краіне і за мяжу;
* гарантаваньне бясьпекі апэратыўнага складу пагранічнай службы пры правядзеньні мерапрыемстваў на дзяржаўнай граніцы;
* гарантаваньне асабовай бясьпекі вайскоўцаў Пагранічных сілаў і сябраў іхніх сем’яў у выпадках, прадугледжаных заканадаўствам.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Спэцыяльныя падразьдзяленьні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні, створаныя ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]]</text>
      <sha1>i572cvkmuzedo8ozbjietpo4q8ahtfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольны хор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248579</id>
    <revision>
      <id>2699808</id>
      <parentid>2581277</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4721" sha1="e2jyg4ho0s3te25pjysrbwr7sh2pg52" xml:space="preserve">{{Музычны гурт
 | Назва              = Вольны хор
 | Гады               = 2020—дасюль
 | Адкуль             = [[Менск]], [[Беларусь]]
 | Мова               = [[беларуская мова|беларуская]]
 | Афіцыйная старонка = [https://www.facebook.com/VolnyChoir/ Старонка на ФБ]
}}
'''Вольны хор''' — беларускі культурны рух музыкаў, артыстаў, сьпевакоў з народа, які ўзьнік у жніўні 2020 падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]] супраць вынікаў [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў]]. Удзельнікі калектыву праславіліся нечаканым зьяўленьнем у розных грамадзкіх месцах Менску (мэтро, вакзал, бібліятэка, філярмонія, цырк, гандлёвыя цэнтры і г.д.) і выконвалі кампазыцыі, якія сталі найбольш папулярнымі падчас маштабных пратэстаў.

== Гісторыя ==
25 жніўня Вольны хор зладзіў сваю першую сьпеўную акцыю і загучаў у Гандлёвым цэнтры «Сталіца». Гэты дзень і лічыцца днём народзінаў руху. Потым прайшло шэраг выступаў  на прыступках філярмоніі, у гандлёвых цэнтрах, на вакзале, у опэрным тэатры і іншых пляцоўках Менску.

Удзельнікаў хору арыштоўвалі і катавалі, каралі пазбаўленьнем волі і штрафамі, таму рэпэтыцыі праводзяцца ў поўнай змове, а на канцэртах артысты носяць маскі&lt;ref&gt;[https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/2780033,%d0%a3-%d0%9a%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d1%9e%d1%81%d0%ba%d1%96%d0%bc-%d0%b7%d0%b0%d0%bc%d0%ba%d1%83-%d1%9e-%d0%92%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%b2%d0%b5-%d0%b2%d1%8b%d1%81%d1%82%d1%83%d0%bf%d1%96%d1%86%d1%8c-%d0%bb%d0%b5%d0%b3%d0%b5%d0%bd%d0%b4%d0%b0%d1%80%d0%bd%d1%8b-%c2%ab%d0%92%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b-%d1%85%d0%be%d1%80%c2%bb У Каралеўскім замку ў Варшаве выступіць легендарны «Вольны хор»], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 28.07.2021&lt;/ref&gt;. Удзельнікі харавога калектыву былі змушаныя пакінуць Беларусь празь небясьпеку перасьледу, як і шэраг іншых беларускіх дзеячоў культуры&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31480145.html «Вольны хор» засьпяваў у падтрымку рэпрэсаваных беларускіх спартоўцаў], Радыё Свабода&lt;/ref&gt;.

Са жніўня 2020 па жнівень 2021 Вольны хор зладзіў сотні акцый, дзясяткі дваравых канцэртаў, запісаў альбом, выдаў два зборніка песень, запісаў некалькі кліпаў, зладзіў некалькі он-лайн-канцэртаў і вялікі канцэртны тур па Польшчы і Нямеччыне.

== Творчасьць ==
=== Альбомы ===
* 2020 — Годныя песьні
* 2020 — Калядны
* 2023 — Песьні вольных людзей

=== Кнігі ===
* 2020 — кішэнны [https://web.archive.org/web/20211006124334/https://symbal.by/spieuniki/ «Калядны спеўнік»]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.facebook.com/VolnyChoir/ Старонка Вольнага хору] на фэйсбуку
* [https://open.spotify.com/album/4RN9qRDasWjlR5aJPDD3VJ Альбом «Годныя песьні»]
* [https://web.archive.org/web/20221005091156/https://tuzinfm.by/article/4697/volny-hor.html ВОЛЬНЫ ХОР: УСВЕДАМЛЯЕМ, ШТО МОГУЦЬ ПАСАДЗІЦЬ, АЛЕ БЯЗДЗЕЙНІЧАЦЬ НЕМАГЧЫМА], tuzinfm, 6.11.2020

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2020 годзе]]
[[Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2020 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты]]</text>
      <sha1>e2jyg4ho0s3te25pjysrbwr7sh2pg52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускія воблачныя тэхналёгіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249590</id>
    <revision>
      <id>2699685</id>
      <parentid>2625245</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59703" sha1="qnasfnpk3j2bai62w4sdqu856wpozon" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|53|55|паўночнае|27|33|29|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва               = «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»
|арыгінальная_назва  = {{мова-наркамаўка|«Беларускія воблачныя тэхналогіі»|скарочана}}
|лягатып             = 
|выява               = 
|тып                 = [[таварыства з абмежаванай адказнасьцю]]
|лістынг             = 
|дэвіз               = Набліжаем будучыню
|заснаваная          = {{Дата пачатку|19|12|2012|1}}
|заснавальнікі       = «[[Нацыянальны цэнтар абмену трафікам]]», «Сабсіка» ([[Канстанцін Нікалаеў]])
|уласьнікі           = «[[Нацыянальны цэнтар абмену трафікам]]» (51%)
|краіна              = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне       = [[Менск]]
|адрас               = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі раён]], [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вул. К. Маркса]], д. 29&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://by.becloud.by/contacts/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|ключавыя постаці    = Алег Сядзельнік ([[генэральны дырэктар]]), Андрэй Гарунчык ([[галоўны інжынэр]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Нашае кіраўніцтва|спасылка=https://by.becloud.by/about-company/head/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|галіна              = [[сфэра паслугаў]]
|паслугі             = [[Сувязь (тэхніка)|сувязь]]
|абарачэньне         = 
|апэрацыйны прыбытак = 
|чысты прыбытак      = 
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = «[[Нацыянальны цэнтар абмену трафікам]]»
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = 
|сайт                = [https://by.becloud.by/ by.becloud.by]
}}
'''«Белару́скія во́блачныя тэхналё́гіі»''' («БВТ») — дзяржаўнае [[прадпрыемства]] сувязі Беларусі, заснаванае ў сьнежні 2012 году.

На 2021 году аказвала іншым прадпрыемствам сувязі паслугі пропуску [[тэлефон]]нага трафіку і доступу да замежных рэсурсаў [[Сеціва]] праз уласныя сеткі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=СТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|спасылка=https://www.ncot.by/by/about/enterprises/bot/|выдавец=УП «Нацыянальны цэнтар абмену трафікам»|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. Уласная і адзіная ў Беларусі сотавая сетка 4-га пакаленьня выкарыстоўвала [[дуплекс]] падзелу [[Частасьць|частасьцяў]] 800, 1800 і 2600 мэга[[гэрц]] з наміналамі частасьці DL 6400 (шырыня 10 МГц), 1300 (20 МГц) і 3150/3325 (20 і 15 МГц) адпаведна&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэхнічныя характарыстыкі сеткі «БеКлаўд»|спасылка=http://belnetmon.bn.by/by/becloud.html|выдавец=Партал «Манiторынг сотавых сетак у Беларусi»|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» займаліся праектаваньнем, [[будаўніцтва]]м і аснашчэньнем:
* апорнай сеткі перадачы зьвестак для Адзінай рэспубліканскай сеткі перадачы зьвестак (АРСПЗ);
* адзінай сеткі доўгатэрміновага разьвіцьця для мабільнага Сеціва 4-га пакаленьня;
* Рэспубліканскага цэнтру апрацоўкі зьвестак (РЦАЗ) у [[Калодзішчы|Калодзішчах]] на ўсходзе Менскага раёну&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Парадак наведваньня РЦАЗ|спасылка=https://by.becloud.by/customers/regulations-rcod/|выдавец=СТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;;
* Рэспубліканскай воблачнай плятформы на аснове АРСПЗ, РЦАЗ і віртуалізацыі;
* мабільнага Сеціва 5-га пакаленьня;
* рэспубліканскай смарт-плятформы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб прадпрыемстве|спасылка=https://by.becloud.by/about-company/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
На 2021 год «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» мелі Рэспубліканскі цэнтар апрацоўкі зьвестак (РЦАЗ) у [[Калодзішчы|Калодзішчах]] на ўсходзе Менскага раёну, які займаў 12 [[гектар]]аў. Плошча сэрвэрных[[Памяшканьне|памяшканьняў]] РЦАЗ складала 3200 кв.м. У памяшканьнях знаходзілася 624 [[Сэрвэр (апаратнае забесьпячэньне)|сэрвэрныя]] стойкі з 4-х модуляў па 156 стоек кожны. Інжынэрная інфраструктура РЦАЗ дублявалася, а яго сумарная магутнасьць складала 7,2 мэга[[ват]]ы. Высоканагружаныя стойкі мелі падведзеную магутнасьць 12 кіляват. РЦАЗ меў гадавую [[энэргаэфэктыўнасьць]] на ўзроўні 1,4, што вымяралася дзяленьнем магутнасьцяў дата-цэнтру і сэрвэрнага абсталяваньня ў кіляватах. Рэспубліканская воблачная плятформа на аснове РЦАЗ аказвала паслугі: [[Апраграмавальная паслуга|воблачнага апраграмаваньня]], [[Дата-цэнтар|дата-цэнтру]] і [[Кампутарная плятформа|кампутарнай плятформы]], [[Інфраструктурная паслуга|воблачнай інфраструктуры]] і [[Віртуалізацыя працоўнага месца|віртуалізацыі працоўнага месца]], [[Воблачныя вылічэньні|прыватнага «воблака»]] і [[Запасное капіяваньне|запаснога капіяваньня]]. Воблачныя паслугі забясьпечвалі плятформа «вСфэра» амэрыканскага прадпрыемства «ВМвэар» ([[Пала-Альта]], штат [[Каліфорнія]]) і «ФьюжнСфэра» ад кітайскага «[[Хуавэй|Хуавэя]]» ([[Шэньчжэнь]], правінцыя [[Гуандун]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра РЦАЗ і Рэспубліканскую плятформу|спасылка=https://by.becloud.by/customers/o-rtsod-i-respublikanskoy-platforme/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

Таксама «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» валодалі Адзінай рэспубліканскай сеткай перадачы зьвестак (АРСПЗ), якую задзейнічалі пры будоўлі Адзінай сеткі сотавай сувязі 4-га пакаленьня і РЦАЗ. Апорай АРСПЗ ёсьць [[спэктральнае ўшчыльненьне каналаў]], што дазваляе праз [[Шматканальная камутацыя паводле пазнакаў|шматканальную камутацыю паводле пазнакаў]] аказваць паслугі сувязі на падставе [[інтэрнэт-пратакол]]у. У 2021 годзе на «БВТ» штомесяц прыпадала 35 % галасавога транзыту для сотавых апэратараў Беларусі. Вонкавым каналам «БВТ» карысталася звыш 40 пастаўнікоў Сеціва ў Беларусі, у тым ліку ў абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах. Хуткасьць доступу да АРСПЗ складала ад 1 да 10 гіга[[біт]]/сэкунда. Фізычная прапускная здольнасьць вонкавых каналаў перавышала 480 Гбіт/сэк., апоры АРСПЗ між абласьцямі — да 200 Гбіт/сэк., між буйнымі гарадамі вобласьці — 80 Гбіт/сэк., між драбнейшымі раённымі цэнтрамі да 50 000 жыхароў — да 20 Гбіт/сэкунда&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра Адзіную рэспубліканскую сеткі перадачы зьвестак|спасылка=https://by.becloud.by/customers/o-edinoy-respublikanskoy-seti-peredachi-dannykh/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;. На 10 верасьня 2021 году налічвалася 53 кропкі доступу да апорных вузлоў АРСПЗ ва ўсіх 6 абласьцях Беларусі:
* [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] (8) — Берасьце (2), [[Дарагічын]], [[Кобрын]], [[Лунінец]], [[Пінск]], [[Пружаны]] і [[Вялікая Каўпеніца]] ў Баранавіцкім раёне;
* Віцебская вобласьць (10) — [[Бешанковічы]], [[Браслаў]], Віцебск (2), [[Ворша]], [[Дрыса]], [[Лепель]], [[Наваполацак]], [[Паставы]] і [[Полацак]];
* [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] (7) — [[Ашмяны]], [[Ваўкавыск]], [[Горадня]] (2), [[Іўе]], [[Ліда]] і [[Слонім]];
* [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] (9) — [[Буда-Кашалёва]], Гомель (2), [[Жлобін]], [[Жыткавічы]], [[Каленкавічы]], [[Мазыр]], [[Петрыкаў]] і [[Рэчыца]];
* [[Магілёўская вобласьць|Магілёўская]] (5) — [[Бабруйск]], [[Магілёў]] (2), [[Качэрычы]] і [[Шклоў]];
* [[Менская вобласьць|Менская]] (14) — [[Барысаў]], [[Жодзін]], [[Заслаўе]] (Менскі раён), [[Койданаў]], [[Маладэчна]], [[Мар’іна Горка]] (Пухавіцкі раён), Менск (2), [[Мядзель]], [[Салігорск]], [[Слуцак]], [[Смалявічы]], [[Стоўпцы]] і [[Фаніпаль]] (Койданаўскі раён)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пералік кропак доступу да АРСПЗ праз апорную сетку|спасылка=https://becloud.by/upload/iblock/506/99eky06p802u8ks0zevyiinf2i6hzj3a/Perechen-tochek-10.09.2021.pdf|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=10 верасьня 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

На 15 сакавіка 2022 году Адзіная сетка сотавай сувязі 4-га пакаленьня «БВТ» налічвала 5090 базавыя станцыі ва ўсіх 6 абласьцях краіны, сярод іх: 1) 1496 (29 %)  у дыяпазоне 2600 мэга[[гэрц]] у буйных гарадах з насельніцтвам звыш 50 000 чалавек, 2) 2347 (46 %) у [[дыяпазон]]е 1800 МГэрц, 3) 1247 (25 %) у дыяпазоне 800 МГц у сельскай мясцовасьці. Пры гэтым, станцыі 4-пакаленьня ў дыяпазоне 800 МГц адсутнічалі ў Берасьцейскай і Гарадзенскай абласьцях Беларусі, а ў Віцебскай, Гомельскай і Магілёўскай — наадварот былі найбольш пашыраным відам. Агулам базавыя станцыі разьмяркоўваліся па абласьцях наступным чынам: 1) Менская — 1888 (37 %), 2) Гомельская — 843 (17 %), 3) Віцебская — 779 (15 %), 4) Магілёўская — 607 (12 %), 5) Берасьцейская — 541 (11 %), 6) Гарадзенская — 432 (8 %). Сярэдняя хуткасьць сеткі 4-га пакаленьня ў Менску складала 25 мэгабіт/сэкунда, а ў абласьцях даходзіла да 150 Мбіт/сэк. У 2017 годзе швэдзкае даччынае прадпрыемства «[[Эрыксан (прадпрыемства)|Эрыксан]] Нікола Тэсла» з [[Харватыя|Харватыі]] паставіла абсталяваньне для пуску сеткі ў Гомельскай, Берасьцейскай і Магілёўскай абласьцях. Сярод сотавых апэратараў «[[Мабільныя тэлесыстэмы]]» выкарыстоўвалі 1490 (99,5 %) базавых станцыяў у дыяпазоне 2600 МГц, а «[[БеСТ|Лайф]]» — 762 (51 %). Сярод станцыяў у дыяпазоне 1800 МГц «МТС» выкарыстоўваў 2307 (98,2 %), «Лайф» — 2302 (98 %), «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» — 2295 (97,7 %). Таксама «А1» і «Лайф» выкарыстоўвалі па 1245 (99,8 %) станцыяў дыяпазону 800 МГц, «МТС» — 863 (69 %)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб прасунутай сетцы доўгатэрміновага разьвіцьця|спасылка=https://by.becloud.by/customers/ob-lte-advanced/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=15 сакавіка 2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Паслугі ==
На 2021 год «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» праз Рэспубліканскі цэнтар апрацоўкі зьвестак (РЦАЗ) аказвалі [[паслугі]]: 1) віртуальнага сэрвэра, віртуальнай інфраструктуры і [[Воблачныя вылічэньні|прыватнага воблака]]; 2) [[хостынг]]а на віртуальным сэрвэры і віртуальнага хостынга, уліку [[дамэн]]ных імёнаў і выпуску пасьведчаньняў [[SSL|слою бясьпечных раздымаў]] (SSL); 3) воблачнай [[Інфраструктурная паслуга|інфраструктуры]] [[Дата-цэнтар|дата-цэнтру]]; [[Апраграмаваньне|апраграмаваньня]], у тым ліку беларускія [[антывірус]]ы «[[ВірусБлякада]]» («ВБА») і «Каноэ», карпаратыўная і [[электронная пошта]], амэрыканскіх прадпрыемстваў «[[Майкрасофт]]» (штат Вашынгтон) і «[[Оракл]]» (штат Каліфорнія), расейскай «[[Лябараторыя Касьперскага|Лябараторыі Касьперскага]]» і славацкага «[[ESET|Эсэт]]», відэаканфэрэнцсувязі «Іва» (Расея), збор і захоўваньне тэлемэтрычных зьвестак; 4) [[Запасное капіяваньне|запаснога капіяваньня]], у тым ліку праз воблачнае злучэньне «[[Віэм]]» (штат [[Агаё]], ЗША); 5) тэхнічнай падтрымкі і кіраваньня хостынгам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі РЦАЗ|спасылка=https://by.becloud.by/services/uslugi-rtsod/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;. Адзіная рэспубліканская сетка перадачы зьвестак (АРСПЗ) аказвала паслугі: доступу да Сеціва, падлучэньня да сыстэмы міжведамаснага дакумэнтаабароту, каналу сувязі, давядзеньня да кропкі абмену нацыянальным трафікам і транзыту трафіка&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі АРСПЗ|спасылка=https://by.becloud.by/services/uslugi-rtsod/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;. Таксама «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» аказвалі сотавым апэратарам паслугу доступу да Адзінай сеткі сотавай сувязі 4-га пакаленьня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі доступу да Адзінай сеткі доўгатэрміновага разьвіцьця|спасылка=https://by.becloud.by/services/uslugi-lte-advanced/dostup-k-edinoy-seti-lte5856/usluga-dostupa-k-edinoy-seti-lte/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
13 сьнежня 2012 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 556 «Аб умовах рэалізацыі інвэстыцыйнага праекту ў галіне [[Інфармацыйныя тэхналёгіі|інфармацыйна-камунікацыйных тэхналёгіяў]]», першыя 12 зь 15 пунктаў якога прызначаліся для «для службовага карыстаньня», як і 14-ы пункт, і не абнародаваліся. У 13-м пункце Ўказу згадвалася сумеснае [[таварыства з абмежаванай адказнасьцю]] «Беларускія воблачныя тэхналёгіі», якое вызвалілі ад штогадовай платы за выкарыстаньне радыёчастотнага спэктру. На гэтае прадпрыемства ўсклалі «да 31 сьнежня 2014 году завяршэньне аб'яднаньня ў Адзіную рэспубліканскую сетку перадачы зьвестак (АРСПЗ) існых сетак перадачы зьвестак»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 сьнежня 2012 г. № 556 «Аб умовах рэалізацыі інвэстыцыйнага праекту ў галіне інфармацыйна-камунікацыйных тэхналёгіяў»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P31200556|выдавец=[[Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=15 сьнежня 2012|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 19 лістапада 2012 году [[Менскі гарвыканкам]] паставіў на ўлік «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» («БВТ») ў [[Адзіны дзяржаўны рэгістар юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў]] за № 191772685 ([[УНП]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Д.В. Антаневіч|загаловак=Пасьведчаньне аб рэгістрацыі юрыдычнай асобы|спасылка=https://becloud.by/upload/iblock/a1a/Svidetelstvo_o_gos_registracii_beCloud.pdf|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. Заснавальнікамі прадпрыемства выступілі: 1) УП «[[Нацыянальны цэнтар абмену трафікам]]» («НЦАТ») зь 51 % паёў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заснаваныя прадпрыемствы|спасылка=https://ncot.by/by/about/enterprises/|выдавец=УП «Нацыянальны цэнтар абмену трафікам»|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;, які ў сваю чаргу належаў [[Апэратыўна-аналітычны цэнтар пры прэзыдэнце Беларусі|Апэратыўна-аналітычнаму цэнтру пры прэзыдэнце Беларусі]] (ААЦ)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Заснавальнік прадпрыемства|спасылка=https://ncot.by/by/about/founder/|выдавец=УП «Нацыянальны цэнтар абмену трафікам»|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;; 2) [[кіпр]]скі [[холдынг]] «Сабсіка» расейскага транаспартнага прадпрымальніка [[Канстанцін Нікалаеў|Канстанціна Нікалаева]] на 49 % паёў&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Мікалай Вітаўт, «Заўтра тваёй краіны»|загаловак=На чым багацеюць у Беларусі расейскія алігархі|спасылка=https://novychas.online/hramadstva/na-czym-bahacejuc-u-belarusi-rasejskija-aliharhi|выдавец=Партал «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=2 кастрычніка 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. 22 лютага 2013 году міністар сувязі і інфарматызацыі Беларусі [[Мікалай Панцялей]] паведаміў, што ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» атрымала права будаваць сотавую сетку доўгатэрміновага разьвіцьця 4-га пакаленьня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Андрэй Асфура|загаловак=Рынак сувязі ў Беларусі чакае лібэралізацыя|спасылка=https://blr.belta.by/interview/view/rynak-suvjazi-u-belarusi-chakae-liberalizatsyja-837/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 лютага 2013|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 7 чэрвеня 2013 году кіраўнік прадпрыемства Сяргей Паблагуеў абвясьціў пра пачатак стварэньня Рэспубліканскага цэнтру апрацоўкі зьвестак (РЦАЗ) і пабудовы Адзінай рэспубліканскай сеткі перадачы зьвестак (АРСПЗ) агульным коштам каля 400 млн даляраў ЗША&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Наведваньне Апэратыўна-аналітычнага цэнтру|спасылка=https://president.gov.by/be/events/aljaksandr-lukashenka-navedau-aperatyuna-analitychny-tsentr-pry-prezidentse-respubliki-belarus-6207|выдавец=[[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=7 чэрвеня 2013|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 12 жніўня 2013 году [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Беларусі]] ўхваліла Рашэньне № 37/2 аб выдачы «БВТ» спэцыяльнага дазволу на права ажыцьцяўленьня дзейнасьці ў галіне сувязі за № 02140/2227. Тэрмін дазволу складаў 15 гадоў да 12 жніўня 2028 году. «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» атрымалі дазвол на: паслугі [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]] і перадачу зьвестак паводле [[Інтэрнэт-пратакол]]у, перадачу ў карыстаньне каналаў электрасувязі, а таксама аказаньне мясцовага, міжгародняга і міжнароднага [[тэлефон]]нага злучэньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Мікалай Панцялей]]|загаловак=Спэцыяльны дазвол № 02140/2227 на права ажыцьцяўленьня дзейнасьці ў галіне сувязі|спасылка=https://becloud.by/upload/iblock/a1a/Svidetelstvo_o_gos_registracii_beCloud.pdf|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

23 студзеня 2014 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 46 «Аб выкарыстаньні дзяржаўнымі органамі і іншымі дзяржаўнымі арганізацыямі тэлекамунікацыйных тэхналёгіяў», на падставе якое «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» мелі стварыць рэспубліканскую воблачную плятформу для разьмяшчэньня праграмна-тэхнічных сродкаў і інфармацыйных рэсурсаў і сыстэмаў дзяржаўных установаў&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=ААЦ будзе праслухоўваць міжнародны трафік|спасылка=https://charter97.org/be/news/2014/1/29/85182/|выдавец=Прэс-цэнтар «[[Хартыя'97|Хартыі'97]]»|дата публікацыі=29 студзеня 2014|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2014 году «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» запусьцілі апорную сетку АРСПЗ, якая злучыла 40 гарадоў Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[БелаПАН]]|загаловак=Сетку LTE плянуецца запусьціць у Менску ў 2015 годзе|спасылка=https://m.nashaniva.com/articles/132660/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=1 жніўня 2014|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. На 12 студзеня 2015 году «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» сталі 3-м прадпрыемствам Беларусі з правам на пропуск вонкавага інтэрнэт-трафіку між краінамі, разам зь «[[Белтэлекам]]ам» і матчыным «Нацыянальным цэнтрам абмену трафікам». Такое права надаў сваёй пастановай ААЦ пры прэзыдэнце Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Канстанцін Сідаровіч, «[[Анлайнэр]]»|загаловак=«Белтэлекам» назваў станоўчы момант інтэрнэт-манаполіі|спасылка=https://m.nashaniva.com/articles/142077/|выдавец=Газэта «Наша ніва»|дата публікацыі=12 студзеня 2015|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 7 траўня 2015 году ў пасёлку [[Калодзішчы]] на ўсходзе Менскага раёну распачалі ўзьвядзеньне Рэспубліканскага цэнтру апрацоўкі зьвестак (РЦАЗ) на 600 стоек плошчай 1200 кв.м пры агульнай плошчы каля 3000 кв.м. Пры гэтым, увесь рынак [[Дата-цэнтар|дата-цэнтраў]] Беларусі складаў каля 250 стоек. Інжынэрную [[Інфраструктура|інфраструктуру]] пастаўляла амэрыканскае прадпрыемства «[[Эмэрсан]]» ([[Фэргюсан (Мізуры)|Фэргюсан]], штат [[Мізуры]]), а [[апраграмаваньне]] — ангельскае «[[Софтлайн]]» (акруга [[Хамэрсьміт]], графства [[Вялікі Лёндан]]), заснаванае ў 1993 годзе ў Расеі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=БелаПАН|загаловак=Апэратар «БеКлаўд» пачаў будаўніцтва Рэспубліканскага цэнтру апрацоўкі даных|спасылка=https://m.nashaniva.com/articles/149145/|выдавец=Газэта «Наша ніва»|дата публікацыі=7 траўня 2015|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 13 жніўня 2015 году Апэратыўна-аналітычны цэнтар пры прэзыдэнце Беларусі зацьвердзіў Загад № 73 аб наданьні «БВТ» спэцыяльнага дазволу на права ажыцьцяўленьня дзейнасьці па тэхнічнай і [[Крыптаграфія|крыптаграфічнай]] абароне інфармацыі за № 01019/324&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=С.В. Жарнасек|загаловак=Спэцыяльны дазвол № 01019/324 на права ажыцьцяўленьня дзейнасьці па тэхнічнай і крыптаграфічнай абароне інфармацыі|спасылка=https://becloud.by/upload/iblock/648/Litsenziya-OATS.pdf|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

17 сьнежня 2015 году «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» запусьцілі сетку сотавай сувязі 4-га пакаленьня ў Менску для камэрцыйнага выкарыстаньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Янчэўскі: запуск 4G - гэта толькі пачатак|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/jancheuski-zapusk-4g-geta-tolki-pachatak-41656-2015/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=17 сьнежня 2015|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. Такая сувязь забясьпечвала хуткасьць перадачы зьвестак да 250 мэга[[біт]]/сэкунда, што дазваляла імгненна адчыняць здымкі і слухаць музыку ў Сеціве. Таксама зьявілася магчымасьць удзелу ў відэаканфэрэнцыях праз смартфон&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусь прыходзіць 4G-сувязь|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/u-belarus-pryhodzits-4g-suvjaz-1591/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=17 сьнежня 2015|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 17 сьнежня кіраўнік «БВТ» Паблагуеў заявіў, што з агульнай сумы ўкладаньняў у 30 млн даляраў на стварэньне АРСПЗ пайшло 20 млн $, а на запуск сотавай сувязі 4-га пакаленьня ў Менску — каля 10 млн $&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Інвэстыцыі ў стварэньне сеткі LTE Advanced ў Беларусі склалі каля $ 30 млн|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20151217/1450349696-investycyi-u-stvarenne-setki-lte-advanced-u-belarusi-sklali-kalya-30-mln|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=17 сьнежня 2015|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. «[[Мабільныя тэлесыстэмы]]» сталі першым сотавым апэратарам Беларусі, які стаў выкарыстоўваць сотавую сетку 4-га пакаленьня ад «БВТ». У дзень яе пуску ў Менску пакрыцьцё забясьпечвалі 150 базавых станцыяў ў дыяпазоне 1800 мэга[[гэрц]]. Падраднікам пабудовы сеткі 4-га пакаленьня выступіла [[кітай]]скае даччынае прадпрыемства «Бел [[Хуавэй]] Тэхноладжыс», якое паставіла і наладзіла абсталяваньне. Сярэдняя хуткасьць сувязі ў сетцы складала каля 30 мэгабіт/сэкунда і дасягала 100 Мбіт/сэк. пры набліжанасьці да базавай станцыі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сьвятлана Барысенка.|загаловак=4G запушчана ў Менску|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20151218/1450388989-4g-zapushchana-u-minsku|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=18 сьнежня 2015|нумар=[https://zviazda.by/be/number/245-28103 245 (28103)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/12/18sne-3.indd_.pdf 3]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

19 красавіка 2016 году на [[Форум тэлекамунікацыяў, інфармацыйных і банкаўскіх тэхналёгіяў|Форуме тэлекамунікацыяў, інфармацыйных і банкаўскіх тэхналёгіяў]] (ТІБО) «БВТ» прадставіла сотавую сувязь з хуткасьцю Сеціва да 800 мэгабіт/сэкунда&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Зьміцер Цітоў, тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=Міжнародны форум ТІБО-2016 адчыніў свае дзьверы для наведвальнікаў|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/mezhdunarodnyy_forum_tibo_2016_otkryl_svoi_dveri_dlya_posetiteley_/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=19 красавіка 2016|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 9 траўня 2016 году амэрыканскі [[Інстытут часу падлучанасьці]] ([[Сіетл]], штат Вашынгтон) выдаў дата-цэнтру «Беларускіх воблачных тэхналёгіяў» пасьведчаньне адмоваўстойлівасьці 3-га ўзроўню. Пасьведчаньне прадугледжвала: 1) дубляваньне інжынэрнай інфраструктуры, 2) незалежнасьць запасных лініяў вонкавых сетак электразабесьпячэньня і [[Оптавалаконная лінія сувязі|оптавалаконнай лініі сувязі]], 3) даступнасьць 99,98 % часу з дапушчальнасьцю адмовы абсталяваньня аднойчы на год працягласьцю да 1-й гадзіны і 34 хвілінаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Нашыя пасьведчаньні|спасылка=https://becloud.by/about-company/certificates/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 1 ліпеня 2016 году «БВТ» стварыў для [[Міністэрства па падатках і зборах Беларусі]] партал «Улік рахункаў-фактур» (vat.gov.by), які прызначаўся для больш за 130 000 плацежнікаў [[Падатак на дададзеную вартасьць|падатку на дададзеную вартасьць]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Плацельшчыкі ПДВ стварылі з пачатку месяца больш за 10 тыс. электронных рахункаў-фактур|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/platselshchyki-pdv-stvaryli-z-pachatku-mesjatsa-bolsh-za-10-tys-elektronnyh-rahunkau-faktur-48492-2016/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=5 ліпеня 2016|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 2 сакавіка 2017 году «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» прадставіў Рэспубліканскую воблачную плятформу на аснове Рэспубліканскага цэнтру апрацоўкі зьвестак (РЦАЗ) у Калодзішчах&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Да канца 2018 году ўсе дзяржорганы краіны цалкам пяройдуць на «БеКлаўд»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/k_kontsu_2018_goda_vse_gosorgany_strany_polnostyu_pereydut_na_becloud/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=2 сакавіка 2017|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 25 жніўня 2017 году [[Міністэрства адукацыі Беларусі]] стала 1-м ведамствам, якое абвясьціла пра пераход свайго парталу на рэспубліканскую воблачную плятформу «БВТ». На анлайн-сэрвісах паставілі на ўлік звыш 2000 сярод 3200 школ Беларусі. Ад траўня 2016-га па травень 2017 году лік наведваньняў электронных дзёньнікаў вырас з 32 000 да 95 000 за содні&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Алёна Крывянкова|загаловак=Адукацыя будучыні — дапоўненая рэальнасьць і воблачныя тэхналёгіі|спасылка=https://nastgaz.by/adukatsyya-buduchyni-dapounenaya-realnasts-i-voblachnyya-tehnalogii/|выдавец=Газэта «[[Настаўніцкая газэта]]»|дата публікацыі=26 жніўня 2017|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 12 верасьня 2017 году «БВТ» запусьцілі воблачны сэрвіс для 5000 дзяржаўных установаў Беларусі на аснове РЦАЗ у Калодзішчах, які стаў найбольшым дата-цэнтрам ва Ўсходняй Эўропе. Папярэдне на яго перайшоў [[Менскі гарвыканкам]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Кампанія «БеКлаўд» запусьціла глябальны праект у Беларусі для дзяржорганаў|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/kompaniya_becloud_zapustila_globalnyy_proekt_v_belarusi_dlya_gosorganov_/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=12 верасьня 2017|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

На 14 лютага 2018 году «БВТ» разбудавалі адзіную сотавую сетку 4-га пакаленьня ў абласных цэнтрах Беларусі і буйных раённых цэнтрах зь лікам насельніцтва звыш 50 000 чалавек. У выніку на 1 студзеня 2018 году сетка ахоплівала землі, дзе пражывала 68,5 % насельніцтва Беларусі. На той час «БВТ» прадавала доступ да інфраструктуры сеткі сотавым апэратарам «[[БеСТ|Лайф]]» і «МТС»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Доступ да 4G у 2019 годзе будзе ў 76 працэнтаў насельніцтва Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/dostup-da-4g-u-2019-godze-budze-u-76-pratsentau-naselnitstva-belarusi-66215-2018/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=14 лютага 2018|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 15 траўня 2018 году на «Форуме [[ТIBO]]» «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» прадставілі сотавую сувязь 5-га пакаленьня, якая дазваляла перадаваць зьвесткі з хуткасьцю да 20 гігабіт/сэкунда&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Вікторыя Антоненкава, тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=У Менску адкрыліся экспазыцыйныя стэнды ТIBO-2018|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/v_minske_otkrylis_ekspozitsionnye_stendy_tibo_2018/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=15 траўня 2018|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. На 16 кастрычніка 2018 году сетка 4-га пакаленьня налічвала 1505 базавых станцыяў дыяпазону 1800 мэгагэрц і працавала 185 паселішчах Беларусі. Найбольш базавых станцыях (БС) налічвалася ў Менску — 429, а таксама ў абласных цэнтрах: [[Берасьце]] — 120, [[Горадня]] — 106, Віцебск — 99, [[Магілёў]] — 62 і Гомель — 53. У абласьцях па-за абласнымі цэнтрамі быў параўнальны лік БС: у [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] — 209, у [[Віцебская вобласьць|Віцебскай]] — 120, у Берасьцейскай — 112, у [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] — 76, у Гарадзенскай — 64 і ў Магілёўскай — 55&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Разьвіцьцё сеткі 4G у Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/razvitstse-setki-4g-u-belarusi-7998/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=16 кастрычніка 2018|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

На 19 сакавіка 2019 году сотавая сетка 4-га пакаленьня ахоплівала землі, дзе пражывала 75,7 % насельніцтва краіны&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сотавая сувязь у Беларусі|спасылка=https://blr.belta.by/infographica/view/sotavaja-suvjaz-u-belarusi-8780/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=19 сакавіка 2019|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 1 траўня 2019 году «БВТ» стварылі асобную сетку 5-га пакаленьня на палігоне «[[БелАЗ]]а» для [[самазвал]]а-бесьпілётніка. Час водгуку абсталяваньня склаў 0,01 сэкунды, бо хуткасьць перадачы зьвестак магла дасягаць 1 гігабіт/сэкунда. Каманды перадавалі з аддаленай кабіны самазвала, якая ўлучала [[джойстык]]і, [[стырно]], пэдалі і 3 [[манітор]]ы. Таксама на палігоне выпрабавалі аддаленае кіраваньне [[пагрузчык]]ам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Сьвятлана Чарнова, тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=На бесьпілётным самазвале і пагрузчыку «БелАЗ» усталявалі 5G|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/na_bespilotnom_samosvale_i_pogruzchike_belaz_ustanovili_5g/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=1 траўня 2019|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 16 сьнежня 2019 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 461, якім вызначыў, што «не прызнаюцца прадметам падаткаабкладаньня падаткам на дададзеную вартасьць ([[ПДВ]]) абароты па збыце паслугаў РЦАЗ і рэспубліканскай плятформы». Пры гэтым, згодна з Указам «дзяржаўныя органы абавязаныя разьмяшчаць існыя і ствараемыя праграмна-тэхнічныя сродкі і інфармацыйныя рэсурсы на рэсурсах РЦАЗ і рэспубліканскай плятформы». Разам з тым, не падлягалі такому разьмяшчэньню сродкі, «прызначаныя для апрацоўкі інфармацыі, аднесенай да [[Дзяржаўная таямніца|дзяржаўных таямніцаў]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад 16 сьнежня 2019 г. № 461 «Аб зьмяненьні Указу»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P31900461|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=18 сьнежня 2019|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 24 сьнежня 2019 году кіраўнік «БВТ» Алег Сядзельнік паведаміў пра пераход на Рэспубліканскую воблачную плятформу больш за 400 дзяржаўных установаў, у тым ліку [[Міністэрства фінансаў Беларусі]], [[Міністэрства юстыцыі Беларусі]] і [[Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва|Фонду сацыяльнай абароны насельніцтва]] Мінпрацы Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Больш за 400 дзяржорганаў разьмясьцілі свае інфармацыйныя сыстэмы на плятформе «БеКлаўд»|спасылка=https://radiobelarus.by/be/content/becloud-2019|выдавец=[[Беларусь (радыё)|Радыё «Беларусь»]]|дата публікацыі=24 сьнежня 2019|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

20 ліпеня 2020 году «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» перадалі на Сітніцкае радовішча УП «[[Граніт (прадпрыемства)|Граніт]]» у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] сотавае абсталяваньне 5-га пакаленьня. Яго ўсталявалі на 3-х мачтах для аддаленага кіраваньня рабатызаваным кар'ерам з дыспэтчарскага будынка. Спадарожна ўзьвялі 48 мачтаў, празь якія працягнулі звыш 4 км сеткавага і электрычнага кабэлю. Рабатызаванае абсталяваньне і абсталяваньне аддаленага кіраваньня паставіла расейскае прадпрыемства «Віст» (Масква). Яго ўсталявалі на кар'ерны самазвал «[[БелАЗ-7558]]» грузападымальнасьцю 90 тонаў і франтальны пагрузчык «[[БелАЗ-7825]]». У красавіку 2021 году ўсталявалі 3-вымерныя [[чуйнік]]і і [[радар]]ы для сканаваньня навакольля, што дазволіла выявіць пабочныя прадметы на шляху рабатызаванага самазвала і наладзіць сустрэчны разьезд самазвалаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бесьпілётная тэхніка і інтэлектуальныя распрацоўкі - Лукашэнка азнаёміўся зь інавацыямі пры здабычы друзу на «Граніце»|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/bespilotnaja-tehnika-i-intelektualnyja-raspratsouki-lukashenka-aznaemiusja-z-inavatsyjami-pry-zdabychy-100565-2021/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=4 чэрвеня 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 25 жніўня 2021 году Апэратыўна-аналітычны цэнтар пры прэзыдэнце Беларусі зацьвердзіз Загад № 138, якім з 1 студзеня 2022 году прызначыў «Беларускія воблачныя тэхналёгіі» тэхнічным кіраўніком беларускіх дамэнных зонаў [[.бел]] і [[.by]] ([[Байнэт]]), якія разам налічвалі каля 150 000 [[дамэн]]аў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адміністраваць байнэт замест hoster.by будзе «БеКлаўд»|спасылка=https://novychas.online/hramadstva/administravac-bajnet-zamest-hoster-by-budze-beclou|выдавец=Партал «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=27 жніўня 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. На верасень 2021 году статутны фонд «БВТ» складаў 17,88 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (звыш 7,14 млн даляраў), якія ўнесла кіпрскае ТАА «Сабсіка»&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=ІІ|загаловак=Хто насамрэч стаіць за кампаніяй «beCloud», якую прызначылі новым адміністратарам байнэту|спасылка=https://belsat.eu/news/28-09-2021-hto-nasamrech-staits-za-kampaniyaj-becloud-yakuyu-pryznachyli-novym-administrataram-bajnetu/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=28 верасьня 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. 2 кастрычніка 2021 году кіраўнік кіпрскага холдынгу «Сабсіка» Артэміс Тамаідэс паведаміў: «Сабсіка» прадала сваю долю ў «БеКлаўд» і больш не мае дачыненьня да гэтай кампаніі»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=ІІ|загаловак=Кіпрыёцкая кампанія адхрысьцілася ад «beCloud», якому ААЦ даручыў адміністраваць байнэт|спасылка=https://belsat.eu/news/02-10-2021-kipryyotskaya-kampaniya-adhrystsilasya-ad-becloud-yakomu-aats-daruchyu-administravats-bajnet/|выдавец=Тэлеканал «Белсат»|дата публікацыі=2 кастрычніка 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

На 2 лістапада 2021 году Адзіная сетка сотавай сувязі 4-га пакаленьня «БВТ» налічвала 4873 базавыя станцыі ва ўсіх 6 абласьцях краіны, сярод іх: 1) 1420 (29 %) у дыяпазоне 2600 мэга[[гэрц]] у буйных гарадах з насельніцтвам звыш 50 000 чалавек, 2) 2229 (46 %) у [[дыяпазон]]е 1800 МГэрц, 3) 1224 (25 %) у дыяпазоне 800 МГц у сельскай мясцовасьці. Пры гэтым, станцыі 4-пакаленьня ў дыяпазоне 800 МГц адсутнічалі ў Берасьцейскай і Гарадзенскай абласьцях Беларусі, а ў Віцебскай, Гомельскай і Магілёўскай — наадварот былі найбольш пашыраным відам. Агулам базавыя станцыі разьмяркоўваліся па абласьцях наступным чынам: 1) Менская — 1769 (36 %), 2) Гомельская — 817 (17 %), 3) Віцебская — 737 (15 %), 4) Магілёўская — 604 (12 %), 5) Берасьцейская — 531 (11 %), 6) Гарадзенская — 415 (9 %). Сярэдняя хуткасьць сеткі 4-га пакаленьня ў Менску складала 25 мэгабіт/сэкунда, а ў абласьцях даходзіла да 150 Мбіт/сэк. У 2017 годзе швэдзкае даччынае прадпрыемства «[[Эрыксан (прадпрыемства)|Эрыксан]] Нікола Тэсла» з [[Харватыя|Харватыі]] паставіла абсталяваньне для пуску сеткі ў Гомельскай, Берасьцейскай і Магілёўскай абласьцях. Сярод сотавых апэратараў «[[Мабільныя тэлесыстэмы]]» выкарыстоўвалі 1419 (99,9 %) базавых станцыяў у дыяпазоне 2600 МГц, а «[[БеСТ|Лайф]]» — 691 (49 %). Сярод станцыяў у дыяпазоне 1800 МГц «Лайф» выкарыстоўваў 2222 (99,7 %), «МТС» — 2212 (99,2 %), «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» — 2150 (96 %). Таксама «А1» і «Лайф» выкарыстоўвалі ўсе станцыі дыяпазону 800 МГц, «МТС» — 842 (68 %)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб прасунутай сетцы доўгатэрміновага разьвіцьця|спасылка=https://becloud.by/customers/ob-lte-advanced/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|мова=ru|дата публікацыі=10 верасьня 2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі ===
* Сяргей Паблагуеў (2013—2018)
* Алег Сядзельнік (зь 2019-га)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Звароты|спасылка=https://by.becloud.by/contacts/feedback/|выдавец=ТАА «Беларускія воблачныя тэхналёгіі»|дата публікацыі=2022|дата доступу=16 сакавіка 2022}}
** [https://web.archive.org/web/20211020122017/https://becloud.by/media-center/news/ Навіны], [https://web.archive.org/web/20210623220138/https://becloud.by/customers/informing/ інфармаваньне], [https://web.archive.org/web/20220122052925/https://becloud.by/customers/tariffs/ расцэнкі], [https://web.archive.org/web/20210623215511/https://becloud.by/customers/documents/ дакумэнты і заявы]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Паведаміць пра інцыдэнт|спасылка=https://bc-cert.by/#form|выдавец=Аддзел рэагаваньня на кампутарныя інцыдэнты|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Апісаньне|спасылка=https://smart.by/about/|выдавец=Нацыянальная смарт-плятформа|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=3 лістапада 2021}}

[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]]
[[Катэгорыя:Тэлекамунікацыйныя кампаніі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]]
[[Катэгорыя:Апэратары мабільнай сувязі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Воблачныя плятформы]]
[[Катэгорыя:Воблачныя сховішчы]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2012 годзе]]
[[Катэгорыя:Калодзішчанскі сельсавет]]</text>
      <sha1>qnasfnpk3j2bai62w4sdqu856wpozon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяржаўны доўг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249807</id>
    <revision>
      <id>2699895</id>
      <parentid>2619237</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8629" sha1="quo83h3xwqemqx4srry2r853x5a50pm" xml:space="preserve">'''Дзяржа́ўны доўг''' — сума [[Запазычанасьць|запазычанасьці]] дзяржавы па [[пазыка]]х і нявыплачаных па іх адсотках.

Узьнікае пры патрэбе пакрыцьця нястачы ў дзяржаўным [[Бюджэт|бюджэце]]. З улікам разьмяшчэньня падзяляецца на ўнутраны і вонкавы. Унутраны доўг ствараецца на [[аблігацыя]]х дзяржаўнай пазыкі, гарантыях дзяржавы пад [[каштоўныя паперы]] акцыянэрных таварыстваў, пазыках дзяржаве ад [[банк]]аў і нявыплачаным пакрыцьці фізычным і [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]]. Вонкавы доўг узьнікае па ўзятых [[дзяржава]]й замежных пазыках, гарантыях дзяржавы пад атрыманыя айчыннымі ўстановамі за мяжой пазыкі і запазычанасьцях бюджэтных установаў у вонкавагандлёвай дзейнасьці&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=Дзяржаўны доўг|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1998|том=[https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.06.djvu 6]|старонкі=[https://files.knihi.com/preview/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.06.djvu/152_996x9999.jpeg 152]|старонак=576|сэрыя=|isbn=985-11-0106-0|наклад=10 000}}&lt;/ref&gt;.

На студзень 2014 году памер дзяржаўнага доўгу перавышаў памер сукупнага ўнутранага прадукту такіх [[Разьвітыя краіны|разьвітых краінаў]], як [[ЗША]], [[Грэцыя]], [[Ірляндыя]], [[Італія]] і [[Партугалія]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Беларусь ==
Паводле 57-га артыкула [[Бюджэтны кодэкс Беларусі|Бюджэтнага кодэксу Беларусі]] 2008 году, «Рэспубліка Беларусь нясе безумоўныя абавязкі па абслугоўваньні і пагашэньні дзяржаўнага доўгу Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны доўг Рэспублікі Беларусь поўнасьцю забясьпечваецца сродкамі [[Бюджэт Рэспублікі Беларусь|рэспубліканскага бюджэту]] і іншай [[Маёмасьць|маёмасьцю]], якая знаходзіцца ў рэспубліканскай [[Уласнасьць|уласнасьці]]». Пры гэтым, «выплаты па абслугоўваньні і пагашэньні дзяржаўнага доўгу Рэспублікі Беларусь ёсьць першачарговымі ў адносінах да іншых выплатаў пры выкананьні рэспубліканскага бюджэту»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Бюжэтны кодэкс Рэспублікі Беларусь ад 16 ліпеня 2008 г. № 412-З|спасылка=https://ssrlab.by/wp-content/uploads/2020/06/byudzhetny-kodeks-respubliki-belarus.pdf|выдавец=Лябараторыя распазнаваньня і сынтэзу маўленьня [[АІПІ]]|дата публікацыі=9 чэрвеня 2020|дата доступу=9 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt;. На студзень 2014 году [[Замежная запазычанасьць Беларусі|замежны дзяржаўны доўг Беларусі]] налічваў звыш 12 млрд даляраў ЗША, што складала 19 % [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]] краіны&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=«Немагчыма сёньня жыць і не разьвівацца»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140122/1390338649-alyaksandr-lukashenka-nemagchyma-syonnya-zhyc-i-ne-razvivacca|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=22 студзеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/11-27621 11 (27621)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/01/ZV_20140122_1.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/01/ZV_20140122_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|+Дзяржаўны доўг Беларусі на пачатак году
! Год || Сума, млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Архіў стану дзяржаўнага доўгу|спасылка=https://minfin.gov.by/be/public_debt/condition/archive/|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=9 лістапада 2021}}&lt;/ref&gt; || % да [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]]
|-
! 2021
| {{Рост}}57,775 || {{Рост}}37,3
|-
! 2020
| {{Падзеньне}}44,790 || {{Падзеньне}}33
|-
! 2019
| {{Рост}}45,375 || {{Падзеньне}}35,1
|-
! 2018
| {{Рост}}42,172 || {{Падзеньне}}39,1
|-
! 2017
| {{Рост}}36,958 || {{Рост}}39,2
|-
! 2016
| {{Рост}}32,855* || {{Рост}}31,4
|-
! 2015
| {{Рост}}19,745 || {{Падзеньне}}21,5
|-
! 2014
| 15,400 || 21,6
|-
|&quot; colspan=&quot;3&quot;|*З улікам [[Дэнамінацыя|дэнамінаваньня]] беларускага рубля&lt;br&gt;ў ліпені 2016 году 10 000 : 1.
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Крэдытны калькулятар эфэктыўнай адсоткавай стаўкі|спасылка=https://minfin.gov.by/public/be/calculator/|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Беларусі]]|дата публікацыі=2021|дата доступу=9 лістапада 2021}}
** [https://web.archive.org/web/20211109102418/https://minfin.gov.by/be/public_debt/pressreleases/ Прэс-рэлізы пра дзяржаўны доўг], [https://web.archive.org/web/20211109102416/https://minfin.gov.by/be/public_debt/bonds/inside/18e1794d40ed4df7.html выпускі дзяржаўных аблігацыяў у продажы], [https://web.archive.org/web/20211109102412/https://minfin.gov.by/be/public_debt/bonds/currency/nodoc/noactual/ разьмешчаныя выпускі дзяржаўных аблігацыяў]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Доўг|спасылка=https://коштурада.бел/be/tables/debt|выдавец=Партал «Кошт ураду»|дата публікацыі=2021|дата доступу=9 лістапада 2021}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзярждоўг|спасылка=https://novychas.online/tags/dzjarzdouh|выдавец=Партал «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=4 лістапада 2021|дата доступу=9 лістапада 2021}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўны доўг|спасылка=https://belsat.eu/tag/dzyarzhauny-doug/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=31 жніўня 2021|дата доступу=9 лістапада 2021}}

{{Накід:Эканоміка}}
[[Катэгорыя:Фіскальная палітыка]]
[[Катэгорыя:Эканамічныя паказчыкі]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя фінансы]]
[[Катэгорыя:Бюджэт]]
[[Катэгорыя:Фінансавае права]]
[[Катэгорыя:Палітычная эканомія]]
[[Катэгорыя:Макраэканоміка]]</text>
      <sha1>quo83h3xwqemqx4srry2r853x5a50pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вугорскі нацыянальны банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255021</id>
    <revision>
      <id>2699816</id>
      <parentid>2620789</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18240" sha1="tbao8ypoo5bfsorrunycrxr2s0wzpbr" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = Вугорскі нацыянальны банк
|арыгінальная назва        = {{мова-hu|Magyar Nemzeti Bank|скарочана}}
|выява                     = Logo of the Hungarian National Bank.svg
|рамка выявы               = 
|памер выявы               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы              = Эмблема
|абрэвіятура               = ВНБ
|дэвіз                     = 
|папярэднік                = «[[Вугорская каралеўская дзяржаўная каса]]»
|дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|24|6|1924|1}}
|тып                       = [[банк]]
|юрыдычны статус           = дзяржаўная ўстанова
|мэта                      = устойлівасьць [[Цана|цэнаў]]
|штабкватэра               = бульвар Хрысьціны, д. 55&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сувязныя зьвесткі|спасылка=https://www.mnb.hu/a-jegybank/informaciok-a-jegybankrol/elerhetosegi-adatok|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне         = [[Будапэшт]]
|каардынаты                = {{Каардынаты|47|30|13|паўночнае|19|3|7|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
|дзейнічае ў рэгіёнах      = [[Вугоршчына]]
|сяброўства                = [[АЭСР]] (Францыя), [[Банк міжнародных разьлікаў]] (Швайцарыя), [[Міжнародны валютны фонд]] і [[Сусьветны банк]] (ЗША)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнародныя сувязі|спасылка=https://www.mnb.hu/a-jegybank/informaciok-a-jegybankrol/nemzetkozi-kapcsolatok|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|афіцыйныя мовы            = вугорская
|генэральны сакратар       = 
|пасада кіраўніка          = Старшыня
|імя кіраўніка             = [[Дзёрдзь Матольчы]]
|пасада кіраўніка 2        = Намесьнікі
|імя кіраўніка 2           = [[Міхал Патай]], [[Чаба Кандрач]], [[Барнабаш Віраг]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=https://www.mnb.hu/a-jegybank/informaciok-a-jegybankrol/mnb-iranyitasa-es-ellenorzese/a-magyar-nemzeti-bank-iranyitasa|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|пасада кіраўніка 3        = Старшыня Наглядальнай рады
|імя кіраўніка 3           = [[Фэрэнц Папчак]]
|пасада кіраўніка 4        = Сябры Наглядальнай рады
|імя кіраўніка 4           = [[Ласла Мадараш]], [[Габар Сэней]], [[Ласла Нікаш]], [[Іштван Мольнар]] і [[Атыла Тот]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Нагляд|спасылка=https://www.mnb.hu/a-jegybank/informaciok-a-jegybankrol/mnb-iranyitasa-es-ellenorzese/az-mnb-ellenorzese|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|асноўныя асобы            = 
|кіроўны орган             = Манэтарная рада
|матчыная кампанія         = [[Парлямэнт Вугоршчыны]]
|зьвязаныя кампаніі        = 
|бюджэт                    = {{Рост}}49,199 млрд [[форынт]]аў (2020 год; 165,452 млн $)
|колькасьць супрацоўнікаў  = {{Рост}}1470 (2021 год)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Дзёрдзь Матольчы|загаловак=Справаздача аб справавой дзейнасьці за 2020 год|спасылка=https://www.mnb.hu/letoltes/mnb-eves-jelentes-2020-pdf.pdf|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=23 красавіка 2021|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;
|колькасьць валянтэраў     = 
|сайт                      = [https://www.mnb.hu/web/fooldal mnb.hu]
|заўвагі                   = 
}}
'''Вуго́рскі нацыяна́льны банк''' — галоўны [[банк]] Вугоршчыны, заснаваны ў чэрвені 1924 году.

Паводле 1-га артыкула Закону «Аб Вугорскім нацыянальным банку» 2013 году, быў сябрам [[Эўрапейская сыстэма галоўных банкаў|Эўрапейскай сыстэмы галоўных банкаў]] і [[Эўрапейская сыстэма фінансавага нагляду|Эўрапейскай сыстэмы фінансавага нагляду]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Паўнамоцтвы ==
Паводле 2-га артыкула Закону «Аб Вугорскім нацыянальным банку» 2013 году, ВНБ меў паўнамоцтвы:
* выпускаць [[банкноты]] і [[Манэта|манэты]] дзяржаўнай валюты Вугоршчыны;
* захоўваць [[золатавалютны запас]] ураду Вугоршчыны;
* мяняць валюту дзеля ўсталяваньня [[Абменны курс|абменнага курсу]];
* распрацоўваць сеткі аплаты і разьліку;
* зьбіраць і абнародаваць статыстычныя зьвесткі для справаздачы перад [[Эўрапейскі цэнтральны банк|Эўрапейскім цэнтральным банкам]];
* спрыяць устойліваму пазычаньню дзеля гаспадарчага росту праз вывучэньне і прадухіленьне пагрозаў фінансавым узаемінам;
* наглядаць за належным ажыцьцяўленьнем правоў [[Уласнасьць|уласнасьці]];
* вырашаць пазасудовыя спрэчкі між спажыўцамі і [[прадпрыемства]]мі праз Управу фінансавага прымірэньня&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Закон 2013 году № 139 «Аб Вугорскім нацыянальным банку»|спасылка=https://njt.hu/jogszabaly/2013-139-00-00|выдавец=Партал «Нацыянальны часопіс заканадаўства» Вугоршчыны|мова=hu|дата публікацыі=11 красавіка 2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Кіраваньне ==
[[Файл:Magyar Nemzeti Bank épülete, Szabadság tér és Hold utca sarok. - 2005, Budapest.jpg|значак|280пкс|Будынак Вугорскага нацыянальнага банку (2005 год)]]
* ''Манэтарная рада''. Улучала 5—9 сябраў, у тым ліку старшыню, ягоных намесьнікаў і іншых абраных [[Парлямэнт Вугоршчыны|Парлямэнтам Вугоршчыны]] на 6 гадоў сябраў. Правамоцная пры ўдзеле большасьці сябраў. Ухваляла пастановы простай большасьцю галасоў прысутных.
* ''Рада фінансавай устойлівасьці''. Складалася з 3—10 сябраў, сярод якіх былі старшыня, ягоныя намесьнікі і прызначаныя ім кіраўнікі. Склікалася прынамсі аднойчы на 2 месяцы. Правамоцная пры ўдзеле большасьці сябраў. Ухваляла пастановы простай большасьцю галасоў прысутных. Разглядала пагрозы ад парышэньня ўстановаў і паслугаў для сетак фінансавых узаемінаў. Ухваляла парады і захады аб выключэньні пагрозаў устойлівасьці фінансавым узаемінам. Перадавала свае рашэньні ў Манэтарную раду.
* ''Наглядальная рада''. Улучала абраных Парлямэнтам Вугоршчыны старшыню і яшчэ 3-х сябраў, а таксама прадстаўніка і экспэрта ад [[Міністэрства фінансаў Вугоршчыны]]. Кіравала аддзелам унутранага [[аўдыт]]у.
* ''Рада кіраўнікоў''. Улучала старшыню і ягоных намесьнікаў. Выконвала пастановы Манэтарнай рады і Рады фінансавай устойлівасьці. Ухваляла бухгальтарскую справаздачу і выплату дывідэндаў&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Балянс ==
На канец сакавіка 2022 году сродкі і іх крыніцы ў Вугорскага нацыянальнага банку былі роўныя 26,379 трлн [[форынт]]аў (79,435 млрд даляраў ЗША). Сродкі пераважна ўлучалі: 1) замежная [[дэбіторская запазычанасьць]] — 55 % (14,41 трлн форынтаў), 2) унутраныя [[Пазыка|пазыкі]] банкам — 21 % (5,513 трлн форынтаў), 3) [[Аблігацыя|аблігацыі]] ўраду Вугоршчыны — 13 % (3,328 трлн форынтаў), 4) аблігацыі нябанкаўскіх [[прадпрыемства]]ў Вугоршчыны — 6 %  (1,528 трлн форынтаў), 5) аблігацыі [[банк]]аў Вугоршчыны — 3 %  (829 млрд форынтаў).  Крыніцамі сродкаў у асноўным былі: 1) [[наяўныя грошы]] ў абарачэньні — 32 % (8,314 трлн форынтаў), 2) тыднёвыя [[Уклад|ўклады]] банкаў Вугоршчыны — 30 % (7,894 трлн форынтаў), 3) замежная запазычнасьць — 23 % (5,983 трлн форынтаў), 4) уклады ўраду Вугоршчыны ў форынтах — 4 % (1,09 трлн форынтаў), 5) уклады банкаў Вугоршчыны ў форынтах — 3 % (897 млрд форынтаў)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Папярэдні статыстычны балянс за сакавік 2022 году|спасылка=https://www.mnb.hu/letoltes/mnbmerleg-hu-202203.pdf|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=14 красавіка 2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
[[Файл:Magyar Nemzeti Bank épületének nyugati homlokzata. - 2009, Budapest.jpg|значак|280пкс|Галаўная сядзіба ВНБ (2009 год)]]
24 чэрвеня 1924 году пачало працу [[акцыйнае таварыства]] «Вугорскі нацыянальны банк» («ВНБ»). Яго 1-м старшынём быў [[Шандар Паповіч]]. «ВНБ» замяніў сабой «Вугорскую каралеўскую дзяржаўную касу», створаную 11 ліпеня 1921 году. «ВНБ» спыніў [[Гіпэрінфляцыя|гіпэрінфляцыю]] [[Вугорская крона|вугорскай кроны]], а ў 1927 годзе ўвёў [[Пэнга|пэнгу]]. У 1930 годзе «ВНБ» выступіў сузаснавальнікам [[Банк міжнародных разьлікаў|Банку міжнародных разьлікаў]] (Швайцарыя). 1 жніўня 1946 году «ВНБ» увёў [[форынт]], каб дасягнуць устойлівасьці цэнаў. У сьнежні 1947 году ўрад Вугоршчыны [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваў]] «ВНБ». У ліпені 1948 году ВНБ пачаў выконваць і камэрцыйныя задачы пасьля закрыцьця ўрадам камэрцыйных банкаў і ашчадных касаў. 1 студзеня 1987 году ВНБ пачаў перадачу сваіх аддзяленьняў адноўленым камэрцыйным банкам. У кастрычніку 1991 году [[Парлямэнт Вугоршчыны]] ўхваліў Закон «Аб Вугорскім нацыянальным банку», які атрымаў самастойнасьць ад ураду. У 2004 году ВНБ стаў сябрам [[Эўрапейская сыстэма галоўных банкаў|Эўрапейскай сыстэмы галоўных банкаў]] у сувязі з далучэньнем Вугоршчыны да [[Эўразьвяз]]у. 26 лютага 2008 году ўвялі плавальны [[абменны курс]] форынта адносна [[эўра]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галоўны банк|спасылка=https://www.mnb.hu/web/a-jegybank|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=hu|дата публікацыі=2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}&lt;/ref&gt;.

=== Старшыні ===
[[Файл:Popovics Sándor.jpg|значак|220пкс|1-ы старшыня ВНБ Шандар Паповіч]]
[[Файл:Matolcsy-György Portrait.jpg|значак|220пкс|Старшыня ВНБ зь 2013 году Дзёрдзь Матольчы]]
* [[Шандар Паповіч]] (24 чэрвеня 1924 — 6  студзеня 1935)
* [[Бэла Імрэдзі]] (6 студзеня 1935 — 14 траўня 1938)
* [[Ліпот Бараняй]] (14 траўня 1938 — 7 лютага 1943)
* [[Дзюла Пош]] (7 лютага 1943 — 16 кастрычніка 1944)
* [[Ласла Тэмэшвары]] (16 кастрычніка — сьнежань 1944)
* [[Імрэ Олтваньі]] (17 красавіка — 31 жніўня 1945)
* [[Артур Карась]] (31 жніўня — 15 лістапада 1945)
* Імрэ Олтваньі (15 лістапада 1945 — 9 жніўня 1946)
* [[Эрнё Чэйкей]] (9 жніўня 1946 — 30 жніўня 1949)
* [[Фэрэнц Ясенскі]] ([[генэральны дырэктар]], 30 жніўня 1949 — 1 лютага 1952)
* [[Янаш Вёраш]] (гендырэктар, 1 лютага 1952 — 12 лістапада 1955)
* [[Ласла Хай]] (17 красавіка — 20 лістапада 1956)
* [[Санта Дэнэш]] (20 лістапада 1956 — 30 чэрвеня 1960)
* [[Бэла Сулёк]] (1 ліпеня 1960 — 31 кастрычніка 1961)
* [[Андор Ласла]] (дзяржаўны сакратар, 1 лістапада 1961 — 10 ліпеня 1975)
* [[Мацяш Цімар]] (дзяржсакратар, 10 ліпеня 1975 — 15 чэрвеня 1988)
* [[Фэрэнц Барта]] (дзяржсакратар, 15 чэрвеня 1988 — 30 чэрвеня 1990)
* [[Дзёрдзь Сураньі]] (1 ліпеня 1990 — 30 лістапада 1991)
* [[Пэтэр Бод]] (9 сьнежня 1991 — 14 сьнежня 1994)
* Дзёрдзь Сураньі (1 сакавік 1995 — 1 сакавіка 2001)
* [[Жыгмонд Ярай]] (2 сакавіка 2001 — 2 сакавіка 2007)
* [[Андраш Сімор]] (3 сакавіка 2007 — 3 сакавіка 2013)
* [[Дзёрдзь Матольчы]] (з 4 сакавіка 2013 году)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://www.mnb.hu/web/en/news|выдавец=Вугорскі нацыянальны банк|мова=en|дата публікацыі=26 красавіка 2022|дата доступу=28 красавіка 2022}}
** [https://www.mnb.hu/en/pressroom/press-releases Выпускі для прэсы], [https://web.archive.org/web/20220428115133/https://www.mnb.hu/en/statistics/statistical-data-and-information/statistical-releases-and-notes статыстычныя выпускі і заўвагі], [https://web.archive.org/web/20220428122305/https://www.mnb.hu/en/statistics/statistical-data-and-information/interactive-graphs узаемадзейныя графікі]{{ref-en}}
** [https://www.mnb.hu/fogyasztovedelem Грашовы навігатар]{{ref-hu}}
** [https://www.mnb.hu/letoltes/organisation-chart.pdf Арганізацыйная схема] і [https://www.mnb.hu/en/publications выданьні]{{ref-en}}

{{Накід:Эканоміка}}
{{Цэнтральныя банкі Эўропы}}

[[Катэгорыя:Цэнтральныя банкі]]
[[Катэгорыя:Органы дзяржаўнай улады Вугоршчыны]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Вугоршчыны]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Будапэшту]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1924 годзе]]
[[Катэгорыя:Архітэктура мадэрну]]</text>
      <sha1>tbao8ypoo5bfsorrunycrxr2s0wzpbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-турэцкія дачыненьні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255866</id>
    <revision>
      <id>2699670</id>
      <parentid>2619060</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22339" sha1="33ghd5xzu4ruyxrciq3g9f1pgh1rzzd" xml:space="preserve">{{Двухбаковыя стасункі
|назва      = Беларуска-турэцкія дачыненьні
|краіна1    = Беларусь
|краіна2    = Турэччына
|выява      = Belarus Turkey Locator.png
|колер1     = green
|колер2     = orange
|амбасада1  = [https://turkey.mfa.gov.by/be/ Амбасада Беларусі&lt;br&gt;ў Турэччыне]
|амбасадар1 = [[Анатоль Анатолевіч Глаз|Анатоль Глаз]]
|амбасада2  = [http://minsk.be.mfa.gov.tr/ Амбасада Турэччыны&lt;br&gt;ў Беларусі]
|амбасадар2 = [[Джэм Ышык]]
}}
'''Беларуска-турэцкія дачыненьні''' — двухбаковыя [[міжнародныя дачыненьні]] Беларусі і Турэччыны.

На 2022 год [[Амбасада Беларусі ў Турэччыне]] месьцілася ў [[Анкара|Анкары]] па вуліцы Абідзіна Давэра, д. 17 (Гузэльтэпскі раён, акруга [[Чанкая]]). Амбасада працавала з панядзелка па чацьвер ад 8:45 да 18:00, а яе консульскі аддзел зь 9-й да 13-й гадзіны. У пятніцу Амбсада Беларусі працавала да 16:45&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адрас і час працы|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/embassy/address/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Турэччыне|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;. Генэральнае [[консульства]] Беларусі ў [[Стамбул]]е месьцілася ў акрузе [[Бакыркёй]] па Ружовай вуліцы, д. 1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адрас, тэлефоны і час працы Генконсульства|спасылка=https://istanbul.mfa.gov.by/be/embassy/address/|выдавец=[[Генэральнае консульства Беларусі ў Стамбуле]]|дата публікацыі=17 траўня 2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;. [[Амбасада Турэччыны ў Беларусі]] знаходзілася ў Менску па [[Вуліца Валадарскага (Менск)|вуліцы Валадарскага]], д. 6. Амбасада працавала з панядзелка па пятніцу зь 9-й да 17-й гадзіны. Заявы на консульскія паслугі прымалі да 12-й гадзіны&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сувязныя зьвесткі|спасылка=http://minsk.be.mfa.gov.tr/Mission/Contact|выдавец=Амбасада Турэччыны ў Беларусі|мова=tr|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;. Ад 1 чэрвеня 2014 году між краінамі дзейнічаў бязьвізавы рэжым паездак да 30 дзён для грамадзянаў.

== Гандаль ==
8 верасьня 1993 году ўрады Беларусі і Турэччыны заключылі Пагадненьне аб гандлёвай і эканамічнай супрацы, якое набыло моц 1 сьнежня 1993 году. 8 жніўня 1995 году заключылі Пагадненьне аб міжнародных аўтамабільных зносінах, якое набыло чыннасьць 18 студзеня 1996 году. У той самы дзень падпісалі Пагадненьне аб узаемным садзеяньні і ўзаемнай абароне [[Укладаньні|інвэстыцыяў]], што набыло моц 20 лютага 1997 году. Адначасна падпісалі Пагадненьне аб паветраных зносінах, што набыло чыннасьць 14 сьнежня 2000 году. 24 ліпеня 1996 году падпісалі Пагадненьне аб пазьбяганьні двайнога падаткаабкладаньня ў дачыненьні да [[Падатак на даход|падаткаў на даходы]], якое набыло моц 29 красавіка 1998 году. Адначасна падпісалі Пагадненьне аб супрацы ў галіне [[турызм]]у, што набыло чыннасьць 11 студзеня 1997 году. 11 лістапада 2008 году заключылі Пагадненьне аб супрацы і ўзаемадапамозе ў мытных справах, што набыло моц 14 ліпеня 2011 году. У жніўні 2010 году [[Нацыянальны банк Беларусі]] і [[Цэнтральны банк Турэччыны]] заключылі Пагадненьне аб супрацы&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;.

У 2009—2018 гады беларуска-турэцкі таваразварот устойліва рос з 266 млн даляраў ЗША да 983-х млн даляраў, але зьнізіўся да 735 млн даляраў у 2020 годзе. Пры гэтым, устойліва расло адмоўнае сальда са 108 млн даляраў да 673 млн даляраў у 2017 годзе, якое ў 2020-м скарацілася да 477 млн $. Зь Беларусі ў асноўным пастаўлялі нафтахімічныя і мэталаапрацоўчыя вырабы, тавары [[Лёгкая прамысловасьць|лёгкай]] і [[Дрэваапрацоўчая прамысловасьць|дрэваапрацоўчай прамысловасьці]]. У 2020 годзе абарачэньне [[паслуга]]ў скарацілася на 6 % да 58,6 млн $, зь якіх 39,4 млн $ склаў беларускі [[экспарт]]. Найбольш экспартавалі паслугі [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]], [[Апраграмаваньне|апраграмаваньня]], [[Сувязь Беларусі|сувязі]] і [[Падарожніцтва па Беларусі|падарожніцтва]]. У 2020 годзе турэцкія ўкладаньні ў Беларусі склалі 58,6 млн $. На 1 студзеня 2021 году ў Беларусі дзейнічала звыш 130 прадпрыемстваў з турэцкім [[капітал]]ам, зь якіх 5 бралі ўдзел у [[Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зонах]] у якасьці вытворцаў гума-тэхнічных, санітарна-гігіенічных і [[Будаўнічы матэрыял|будаўнічых матэрыялаў]]. Найбольшым прыкладам турэцкіх укладаньняў было набыцьцё сотавага апэратара «[[БеСТ]]» прадпрыемствам «[[Турксэл]]» у 2008 годзе. У Турэччыне прадпрыемствы канцэрну «[[Белнафтахім]]» мелі даччынае ТАА «БНХ Пэтракімія» ў [[Стамбул]]е. У 2016 годзе «[[Менскі аўтамабільны завод]]» адчыніў тамсама сваё прадстаўніцтва&lt;ref name=&quot;д&quot;/&gt;.

14 лютага 2018 году падпісалі міжурадавае Пагадненьне аб узаемным заахвочваньні абароне інвэстыцыяў, якое набыло моц 26 лістапада 2018 году. Адначасна заключылі міжурадавае Пагадненьне аб міжнародных камбінаваных перавозках грузаў, якое набыло чыннасьць 8 красавіка 2018 году&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;. У студзені 2020 году ў [[Сіноп]]е адчынілі беларуска-турэцкае [[сумеснае прадпрыемства]] «Палесьсе ТР», дзе наладзілі выпуск плястмасавых [[Цацка|цацак]]&lt;ref name=&quot;д&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуска-турэцкая гандлёва-эканамічная супрацы|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/torgovo_ekonomicheskaya_slujba/bel_turk/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Турэччыне|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;. На 2022 год агульныя ўкладаньні 50 турэцкіх прадпрыемстваў у Беларусі складалі 1,5 млрд даляраў. З 1991 году адпаведныя падрадныя прадпрыемствы ўзялі ўдзел у 46 будоўлях на 918 млн даляраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дачынаньні Беларусі і Турэччыны|спасылка=https://www.mfa.gov.tr/turkiye-belarus-siyasi-iliskileri.tr.mfa|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Турэччыны]]|мова=tr|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
8 жніўня 1995 году ўрады Беларусі заключылі Пагадненьне аб супрацы ў галіне адукацыі, навукі, культуры і спорту. У 2007 годзе [[Міністэрства культуры Беларусі]] і [[Міністэрства культуры і турызму Турэччыны]] падпісалі Пратакол аб супрацы ў галіне культуры і мастацтва. У лістападзе 2016 году ў ходзе Дзён культуры Беларусі ў Турэччыне [[Дзяржаўны ансамбль танцу Беларусі]] пад кіраўніцтвам [[В. Дудкевіч]]а даў канцэрты ў [[Анкара|Анкары]] і [[Эскішэхір]]ы. У 2016 годзе пры фінансавай дапамозе ўраду Турэччыны ў Менску адчынілі [[Саборны мячэт (Менск)|Саборны мячэт]]. У лістападзе—сьнежні 2017 году правялі Дні культуры Турэччыны ў Беларусі. У красавіку—жніўні 2019 году [[Нацыянальны цэнтар сучасных мастацтваў Беларусі]] зладзіў выставу працаў сваіх прадстаўнікоў у Цэнтры культуры і мастацтва Хамамаркасі ў Анкары. У кастрычніку 2019 году на 14-м Міжнародным фэстывалі [[Юры Башмет|Юрыя Башмета]] адбыўся канцэрт турэцкага музыкі [[Ф. Сай|Ф. Сая]] ў вялікай залі [[Беларуская дзяржаўная філярмонія|Беларускай дзяржаўнай філярмоніі]]. У лістападзе 2019 году ў вялікай залі Стамбулу адбыўся канцэрт беларускага камэрнага аркестру «Ўсход-Захад» пад кіраўніцтвам дырыгента [[Р. Крымер]]а. У Міжнародным фэстывалі народнай творчасьці «[[Вянок сяброўства]]» ў [[Бабруйск]]у (Магілёўская вобласьць) штогод браў удзел танцавальны гурт [[Унівэрсытэт Хаджэтэпэ|Унівэрсытэту Хаджэтэпэ]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супраца ў галіне культуры|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/cultural/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Турэччыне|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;.

11 лістапада 2016 году ў Менску падпісалі міжурадавае Пагадненьне аб супрацы ў галіне навукі і тэхналёгіяў. У ліпені 2019 году ў Анкары кіраўнік [[Беларускі рэспубліканскі фонд фундамэнтальных дасьледаваньняў|Беларускага рэспубліканскага фонду фундамэнтальных дасьледаваньняў]] [[Сяргей Гапоненка]] і кіраўнік Нацыянальнага цэнтру нанатэхналёгіяў Турэччыны В. Дэмір падпісалі Пагадненьне аб супрацы, якое прадугледжвала фінансаваньне сумесных распрацовак&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супраца ў галіне навукі|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/scientific/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Турэччыне|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
25 сакавіка 1992 году ўрады Беларусі і Турэччыны ўсталявалі [[дыпляматычныя дачыненьні]]. У 1992 годзе адчынілі [[Амбасада Турэччыны ў Беларусі|Амбасаду Турэччыны ў Беларусі]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 24 ліпеня 1996 году [[прэзыдэнт Беларусі]] А. Лукашэнка зрабіў 1-ы афіцыйны візыт у Турэччыну, падчас якога падпісалі Дамову «Аб сяброўстве і супрацы»&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палітычныя адносіны|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/political/relations/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Турэччыне]]|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;, якое набыло чыннасьць 25 красавіка 2000 году. У 1997 годзе ў [[Анкара|Анкары]] адчынілі [[Амбасада Беларусі ў Турэччыне|Амбасаду Беларусі ў Турэччыне]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. У 2010 годзе А. Лукашэнкі наведаў Турэччыну з 2-м афіцыйным візытам. У 2011 годзе па выніках дамоўленасьцяў пачало працу Генэральнае [[консульства]] Беларусі ў [[Стамбул]]е. 29 сакавіка 2013 годзе міністар замежных справаў Турэччыны [[Ахмэт Давутоглу]] наведаў Беларусь, дзе падпісаў міжурадавае Пагадненьні аб узаемнай адмене [[віза]]ў і аб [[Рэадмісія|рэадмісіі]]. У 2013 годземіністар замежных справаў Беларусі [[Уладзімер Макей|Ўладзімер Макей]] наведаў Турэччыну, дзе ўзяў удзел у паседжаньні Беларуска-турэцкай міжурадавай эканамічнай камісіі&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. У лістападзе 2013 году старшыня Вялікага нацыянальнага сходу Турэччыны [[Джаміль Чычэк]] наведаў Беларусь, дзе падпісаў Пратакол аб супрацы між парлямэнтамі&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжпарлямэнцкая супрацы|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/political/interparliamentary/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Турэччыне|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;. 1 чэрвеня 2014 году на ўзаемнай аснове скасавалі кароткатэрміновыя візы для паездак грамадзянаў&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

У кастрычніку 2014 году старшыня Савету Рэспублікі Беларусі [[Анатоль Мікалаевіч Рубінаў|Анатоль Рубінаў]] наведаў Турэччыну&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. У 2014 годзе старшыня ўраду Беларусі [[Міхаіл Мясьніковіч]] наведаў Турэччыну, а ў 2015 годзе ягоны наступнік на гэтай пасадзе — [[Андрэй Кабякоў]]. У лістападзе 2016 году турэцкі прэзыдэнт [[Рэджэп Эрдаган]] упершыню наведаў Беларусь&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. 11 лістапада 2016 году падпісалі міжурадавае Пагадненьне аб супрацы ў галіне выкарыстаньня атамнай энэргіі ў мірных мэтах, якое набыло чыннасьць 12 лютага 2019 году. Адначасна [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] і агенцтва [[Анадолу]] падпісалі Пагадненьне аб супрацы&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;. У жніўні 2017 году Міхаіл Мясьніковіч наведаў Турэччыну ў якасьці старшыні [[Савет Рэспублікі Беларусі|Савету Рэспублікі Беларусі]]. У лютым 2018 году старшыня ўраду Турэччыны [[Біналі Ілдырым]] зрабіў афіцыйны візыт у Беларусь. У лістападзе 2018 году Біналі Ілдырым паўторна наведаў Беларусь у якасьці старшыні [[Вялікі нацыянальны сход Турэччыны|Вялікага нацыянальнага сходу Турэччыны]]. У красавіку 2019 году А. Лукашэнка наведаў Турэччыну. У жніўні 2019 году міністар замежных справаў Турэччыны [[Мэўлют Чавушаглу]] наведаў Беларусь&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. На 2022 годзе [[Ганаровы консул|ганаровыя консулы]] Беларусі працавалі ў 5 гарадах Турэччыны — [[Адана|Адане]], [[Аланія|Аланіі]], [[Анталья|Антальі]], [[Бурса|Бурсе]] і [[Ізьмір]]ы&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і Турцыя абмеркавалі аднаўленьне рэгулярных рэйсаў «Турэцкіх авіяліній» у Менск|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220516/1652680170-belarus-i-turcyya-abmerkavali-adnaulenne-regulyarnyh-reysau-tureckih|выдавец=Газэта «Зьвязда»|дата публікацыі=16 траўня 2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;. На 2022 год налічвалася звыш 40 двухбаковых пагадненьняў&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дамоўна-прававая база|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/agreements/|выдавец=Амбасада Беларусі ў Турэччыне|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 траўня 2022}}&lt;/ref&gt;.

=== Беларускія амбасадары ===
* [[Мікалай Ляпешка]] (1997—2002)
* [[Натальля Жылевіч]] (2002—2008)
* [[Валер Калесьнік]] (2008—2013)
* [[Андрэй Савіных]] (2013—2019)
* [[Віктар Рыбак]] (2019—2025)
* [[Анатоль Анатолевіч Глаз|Анатоль Глаз]] (зь 2025 года)


=== Турэцкія амбасадары ===
* [[Джэм Ышык]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Биография Посла|url=https://minsk-be.mfa.gov.tr/Mission/Biography|work=Амбасада Турцыі ў Беларусі|language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://turkey.mfa.gov.by/be/embassy/news/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Турэччыне]]|дата публікацыі=17 траўня 2022|дата доступу=25 траўня 2022}}
** [https://web.archive.org/web/20220525192811/https://turkey.mfa.gov.by/be/honorary_consul/ Ганаровыя консулы], [https://web.archive.org/web/20220525192553/https://turkey.mfa.gov.by/be/consular_issues/department/translate/ акрэдытаваныя перакладніцы]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Натарыяльныя дзеяньні|спасылка=https://istanbul.mfa.gov.by/be/consular_issues/notarial/|выдавец=[[Генэральнае консульства Беларусі ў Стамбуле]]|дата публікацыі=17 траўня 2022|дата доступу=25 траўня 2022}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Абвесткі|спасылка=http://minsk.be.mfa.gov.tr/Mission/Announcements|выдавец=[[Амбасада Турэччыны ў Беларусі]]|мова=tr|дата публікацыі=20 траўня 2022|дата доступу=25 траўня 2022}}
** [https://www.konsolosluk.gov.tr/Procedure Працэдуры]{{ref-tr}}

{{Накід:Беларусь}}
{{Амбасадары Беларусі ў Турэччыне}}
{{Міжнародныя стасункі Беларусі}}

[[Катэгорыя:Двухбаковыя стасункі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Двухбаковыя стасункі Турэччыны]]</text>
      <sha1>33ghd5xzu4ruyxrciq3g9f1pgh1rzzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская гандлёва-прамысловая палата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256622</id>
    <revision>
      <id>2699674</id>
      <parentid>2561949</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56825" sha1="d4mrsq6nk6a7wj85bxca408dw8lxjxm" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = Беларуская гандлёва-прамысловая палата
|выява                     = !Эмблема БелГПП.png
|рамка выявы               = 
|памер выявы               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы              = Эмблема
|мапа                      = 
|памер мапы                = 
|альтэрнатыўны тэкст мапы  = 
|подпіс мапы               = 
|абрэвіятура               = БелГПП
|дэвіз                     = Пасьпяховы бізнэс, моцная краіна
|папярэднік                = 
|дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|23|12|1952|1}}
|тып                       = [[Засьценны ўплыў|лабісцкая]]
|юрыдычны статус           = [[некамэрцыйная арганізацыя]]
|мэта                      = спрыяньне міжнароднаму гандлю
|штабкватэра               = [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральны раён]], мікрараён [[Асмалоўка]], [[Камуністычная вуліца (Менск)|Камуністычная вул.]], д. 11&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://www.cci.by/be/kontakty/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=15 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;
|месцазнаходжаньне         = [[Менск]]
|каардынаты                = {{Каардынаты|53|54|45|паўночнае|27|33|43|усходняе|выяўленьне=загаловак,тэкст}}
|дзейнічае ў рэгіёнах      = [[Беларусь]]
|сяброўства                = 2570 [[прадпрыемства]]ў Беларусі (2022 год)
|афіцыйныя мовы            = беларуская, расейская
|пасада кіраўніка          = Старшыня
|імя кіраўніка             = [[Міхаіл Мятлікаў]]
|пасада кіраўніка 2        = Намесьнікі
|імя кіраўніка 2           = [[Дзяніс Мялешкін]], [[Алена Шабаліна]]
|пасада кіраўніка 3        = Сябры Прэзыдыюму
|імя кіраўніка 3           = [[Яўген Бялоў]], [[Ігар Назарук]], [[Зьміцер Харытончык]], [[Міхаіл Самалазаў]]
|пасада кіраўніка 4        = 
|імя кіраўніка 4           = 
|асноўныя асобы            = [[Віталь Воўк]], [[Андрэй Іванюк]], [[Уладзімер Лінёў]], [[Генадзь Міцкевіч]], [[Віктар Навачадаў]], [[Тарас Надольны]], [[Юры Прадко]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэзыдыюм|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/struktura-beltpp/2264/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;
|кіроўны орган             = Прэзыдыюм
|матчыная кампанія         = [[Міністэрства замежных справаў Беларусі]]
|зьвязаныя кампаніі        = «[[Белінтэрэкспа]]», «[[Белпатэнтсэрвіс]]», «[[Цэнтар дзелавой адукацыі]]»
|бюджэт                    = 
|колькасьць супрацоўнікаў  = 
|колькасьць валянтэраў     = 
|сайт                      = [https://www.cci.by/be/ cci.by/be]
|заўвагі                   = Беларускае аддзяленьне Ўсесаюзнай гандлёвай палаты (да 1972 г.), Гандлёва-прамысловая палата Беларускай ССР (да 6 ліпеня 1991 г.), Гандлёва-прамысловая палата Рэспублікі Беларусь (да 20 кастрычніка 1994 г.)
}}
'''Беларуская гандлёва-прамысловая палата''' — [[некамэрцыйная арганізацыя]] юрыдычных асобаў і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]] Беларусі, заснаваная ў сьнежні 1952 году ў якасьці Беларускага аддзяленьня [[Усесаюзная гандлёвая палата|Ўсесаюзнай гандлёвай палаты]].

На 2022 год налічвала звыш 2500 [[прадпрыемства]]ў-сябраў у Беларусі. Аказвала звыш 100 відаў [[паслуга]]ў дзеля падтрымкі сваіх сябраў у замежным гандлі. Мела каля 1000 пагадненьняў і мэмарандумаў з больш як 100 краінамі. За мяжой працавала звыш 40 прадстаўнікоў БелГПП. Таксама БелГПП была заснавальніцай 23-х справавых радаў з замежнымі супольнікамі. У рамках інфармацыйнай плятформы «Голас бізнэсу» зьбірала прапановы прадпрыемстваў у паляпшэньні [[Укладаньні|ўкладальніцка]]-справавога асяродзьдзя для [[Засьценны ўплыў|прадстаўленьня]] ва [[Урад Беларусі|ўрадзе Беларусі]] і міжнародных арганізацыях. БелГПП аказвала звыш 70 відаў падтрымкі сваім сябрам са зьніжкай і бясплатна. Штогод абнародавала дасьледаваньні замежных рынкаў пра найвыгаднейшыя іх [[тавар]]ныя галіны і магчымых супольнікаў. Звыш 20 гадоў выходзіў [[бюлетэнь]] «[[Мэркур]]» ([[Беларускі афіцыйны правапіс|афіц]].: ''«Меркурый»'') з камэнтарамі экспэртаў пра вядзеньне [[прадпрымальніцтва]] за мяжой. Штогод выпускалі зборнік «Беларускія экспартэры» ([[Беларускі афіцыйны правапіс|афіц]].: ''«беларускія экспарцёры»'') пра больш як 2200 айчынных вытворцаў. У рамках канцэпцыі «Лічбавая БелГПП» празь [[Сеціва]] аказвалі паслугі, праводзілі мерапрыемствы он-лайн і распаўсюджвалі выданьні. БелГПП улучала 10 установаў: 6 абласных аддзяленьняў з правам [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобы]], 3 [[Унітарнае прадпрыемства|унітарныя прадпрыемствы]] «[[Белінтэрэкспа]]», «[[Белпатэнтсэрвіс]]» і «[[Цэнтар дзелавой адукацыі]]», а таксама [[Міжнародны арбітражны суд пры БелГПП]]. Дзеля крокавай даступнасьці ў 30 [[Сьпіс гарадоў Беларусі|местах Беларусі]] працавалі прадстаўніцтвы абласных аддзяленьняў БелГПП&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=БелГПП сёньня|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Задачы і паўнамоцтвы ==
Паводле 3-га артыкула Закону Беларусі 2003 году «Аб гандлёва-прамысловай палаце», асноўнымі задачамі БелГПП былі:
* спрыяньне разьвіцьцю сувязяў прадпрыемстваў з замежнымі ўкладальнікамі і павелічэньню вывазу беларускіх тавараў і паслугаў;
* дапамога прадпрыемствам у разьвіцьці вытворчасьці спабораздольных вырабаў і ў гандлі на замежных рынках;
* прадстаўленьне і [[Зацікаўленае згуртаваньне|абарона зацікаўленасьцяў]] сябраў БелГПП пры вонкавагаспадарчай дзейнасьці ў Беларусі і іншых дзяржавах;
* разьвіцьцё і ўмацаваньне сувязяў з палатамі і зьвязамі прадпрымальнікаў іншых дзяржаваў;
* распаўсюд зьвестак пра навукова-тэхнічныя, [[Прамысловасьць Беларусі|прамысловыя]] і экспартныя магчымасьці Беларусі, пра [[заканадаўства]] ў галіне вонкавагаспадарчай дзейнасьці, а таксама пра [[Звычай|звычаі]] і правілы [[Міжнародны гандаль|міжнароднага гандлю]];
* дарадчая дзейнасьць у дасьледаваньні і асваеньні замежных рынкаў, у пошуку замежных супольнікаў для гаспадарчай супрацы і ў спрыяньні ўсталяваньню сувязяў з прадпрыемствамі Беларусі;
* удасканаленьне навучаньня і стажаваньня вонкавагаспадарчых адмыслоўцаў;
* ладжаньне міжнародных выставаў і [[кірмаш]]оў&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь ад 16 чэрвеня 2003 г. № 208-З «Аб гандлёва-прамысловай палаце»|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/zakon-o-tpp/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

Паводле 20-га артыкула Закону «Аб гандлёва-прамысловай палаце», Беларуская гандлёва-прамысловая палата:
* выдавала пасьведчаньні пра паходжаньне тавараў і вызначала прыналежнасьць вырабаў і паслугаў да ўласнай вытворчасьці;
* пацьвярджала сапраўднасьць дакумэнтаў міжнароднага гаспадарчага абароту;
* засьведчвала [[непераадольныя абставіны]] ў адпаведнасьці з умовамі вонкавагандлёвых [[угода]]ў і міжнародных дамоваў Беларусі&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

== Кіраваньне ==
* ''Зьезд''. Склікаўся раз на 3 гады. Правамоцны пры ўдзеле прынамсі 2/3 абраных пасланьнікаў. Абіраў Раду і Рэвізійную камісію. Зацьвярджаў кірункі і спосабы дзейнасьці.
* ''Рада''. Засядала штогод. Правамоцная пры наяўнасьці звыш паловы складу. Ухваляла пастановы [[Простая большасьць|простай большасьцю]] галасоў. Абірала старшыню на прапанову [[Міністэрства замежных справаў Беларусі]]. Зацьвярджала склад Прэзыдыюму на прапанову старшыні. Ладзіла выкананьне пастановаў Зьезду. Разглядала і зацьвярджала гадавыя справаздачы Прэзыдыюму і Рэвізійнай камісіі.
* ''Прэзыдыюм''. Складаўся са старшыні, прызначаных ім намесьнікаў і прызначаных Радай сябраў. Засядаў прынамсі раз на 3 месяцы. Правамоцны пры ўдзеле звыш паловы сябраў. Выконваў пастановы Зьезду і Рады. Прымаў сябраў у БелГПП. Зацьвярджаў [[каштарыс]] БелГПП. Вызначаў памер, парадак і тэрміны сплаты ўступных і сяброўскіх складак. Утвараў камітэты, камісіі і працоўныя групы. Ухваляў пастановы аб адкрыцьці прадстаўніцтваў і Рэглямэнт [[Трацейскі суд|трацейскіх судоў]]. Старшыня ўхваляў расцэнкі на паслугі БелГПП.
* ''Рэвізійная камісія''. Засядала штогод. Наглядала за гаспадарча-грашовай дзейнасьцю БелГПП&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Статут 2001 году|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/ustav-beltpp/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Будова ==
На 2022 год Беларуская гандлёва-прамысловая палата мела: 5 управаў — 1) арганізацыйную, 2) інфармацыйнага забесьпячэньня, 3) міжнароднай супрацы, 4) сэртыфікацыі і [[экспэрт]]най дзейнасьці, 5) юрыдычную; 2 сэктары — 1) [[выстава]]чна-кірмашовай дзейнасьці, 2) кантрольна-дакумэнтацыйнага забесьпячэньня; бухгальтэрыю і фінансава-эканамічную службу&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/struktura-beltpp/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. Абласныя аддзяленьні БелГПП мелі прадстаўніцтвы ў 29 гарадах Беларусі па-за абласнымі цэнтрамі:
* Берасьцейскае (5) — [[Баранавічы]], [[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Кобрынь]], [[Лунінец]] і [[Пінск]];
* Віцебскае (4) — [[Ворша]], [[Глыбокае]], [[Новалукомаль]] ([[Чашніцкі раён]]) і [[Полацак]];
* Гарадзенскае (6) — [[Ваўкавыск]], [[Ліда]], [[Масты]], [[Наваградак]], [[Слонім]] і [[Смаргонь]];
* Гомельскае (5) — [[Жлобін]], [[Мазыр]], [[Рагачоў]], [[Рэчыца]] і [[Шацілавічы]];
* Магілёўскае (3) — [[Асіпавічы]], [[Бабруйск]] і [[Крычаў]];
* Менскае (6) — [[Барысаў]], [[Койданаў]], [[Маладэчна]], [[Нясьвіж]], [[Салігорск]] і [[Слуцак]]&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

У складзе БелГПП працавала 4 камітэты: 1) выставачна-кірмашовай і кангрэснай дзейнасьці, 2) прамысловай палітыкі і прадпрымальніцкай дзейнасьці, 3) разьвіцьця [[экспарт]]у і вонкаваэканамічнай інтэграцыі, 4) узаемінаў з [[Эўразійская эканамічная дзейнасьць|Эўразійскай эканамічнай камісіяй]] (Расея)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Камітэты|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/komitety/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. Выпускалі 3 выданьні па-ангельску і па-расейску:
* штоквартальны бюлетэнь «Мэркурый» з 1995 году абсягам 60 старонак і накладам 3000 асобнікаў (падпісны індэкс на «[[Белпошта|Белпошце]]» 00150, [[ISSN]] 2073-5006)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб выданьні «Мэркурый»|спасылка=https://www.cci.by/be/byulleten-merkuryy/ob-izdanii/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* бясплатны штогадовы даведнік-каталёг «Беларускія экспартэры» накладам 3000 асобнікаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб выданьні «Беларускія экспартэры»|спасылка=https://www.cci.by/be/belorusskie-eksportery/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* бясплатны даведнік «Беларусь. Бізнэс-партнэр» накладам 7000 асобнікаў аднойчы на 2 гады&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выданьне «Беларусь. Бізнэс-партнэр»|спасылка=https://www.cci.by/be/belarus-biznes-partner/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная супраца ==
На 2022 год дзейнічала 24 двухбаковыя міжнародныя справавыя рады пры ўдзеле БелГПП з 23-ма краінамі, у тым ліку з: 15-ю краінамі [[Азія|Азіі]], такімі як [[ААЭ]], [[Аман]], Банглядэш, [[Віетнам]], [[Грузія]], Індыя, [[Іран]], [[Казахстан]], [[Катар]], Пакістан, [[Паўднёвая Карэя]], Таджыкістан, [[Туркмэністан]], Турэччына і [[Узбэкістан|Ўзбэкістан]]; 1-й краінай Афрыкі, такой як [[Эгіпет]]; 7-ю краінамі Эўропы, такімі як [[Аўстрыя]], [[Італія]], Нямеччына ([[Саксонія]]), Расея, Сэрбія, Украіна і Швайцарыя&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзелавыя саветы|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/partnery-beltpp/delovye-sovety/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. У 32-х краінах працавала 39 прадстаўнікоў Беларускай гандлёва-прамысловай палаты, у тым ліку ў:
* 13 краінах Азіі — [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]], [[Банглядэш]]ы, Індыі, Казахстане, Кітаі, Манголіі, [[М’янма|М’янме]], [[Пакістан]]е, [[Сынгапур]]ы, [[Сырыя|Сырыі]], [[Турэччына|Турэччыне]], [[Ярданія|Ярданіі]] і Японіі;
* 1-й краіне Паўночнай Амэрыкі — [[Нікарагуа]];
* 18 краінах Эўропы — суседніх Латвіі, Расеі і [[Украіна|Ўкраіне]], а таксама Аўстрыі, [[Альбанія|Альбаніі]], [[Баўгарыя|Баўгарыі]], [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Вугоршчына|Вугоршчыне]], [[Гішпанія|Гішпаніі]], Італіі, [[Мальта|Мальце]], [[Нямеччына|Нямеччыне]], Румынія, [[Сэрбія|Сэрбіі]], Фінляндыі, Чэхіі, [[Швайцарыя|Швайцарыі]] і Эстоніі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадстаўнікі за мяжой|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/partnery-beltpp/predstaviteli-za-rubezhom/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская гандлёва-прамысловая палата была ўдзельніцай такіх 4-х міжнародных аб’яднаньняў, як [[Міжнародная гандлёвая палата]] (Францыя), [[Аб'яднаньне эўрапейскіх гандлёва-прамысловых палатаў]] (Бэльгія), [[Ганзейскі парлямэнт]] (Нямеччына) і [[Міжнародная гандлёвая палата Шаўковага шляху]] (Кітай). Агулам падпісалі 967 пагадненьняў і мэмарандумаў са 104-ма краінамі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Партнэрскія арганізацыі|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/partnery-beltpp/partnerskie-organizacii/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Конкурсы і праекты ==
На 2022 год Беларуская гандлёва-прамысловая палата праводзіла 2 штогадовыя конкурсы.
* ''«[[Найлепшы экспартэр году]]»''. Суарганізатарамі выступалі 8 міністэрстваў Беларусі і [[Дзяржаўны вайскова-прамысловы камітэт Беларусі]], 4 дзяржаўныя [[канцэрн]]ы і 6 абласных [[Выканаўчы камітэт|выканаўчых камітэтаў]], [[Менскі гарадзкі выканаўчы камітэт]] і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], Адміністрацыя [[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў|Парку высокіх тэхналёгіяў]] і «[[Белэксімгарант]]», [[Беларуская ўнівэрсальная таварная біржа]] і 3 саюзы прадпрымальнікаў, якія ладзілі адбор прадпрыемстваў на сваім узроўні паводле найлепшых грашовых вынікаў гаспадараньня. Дыплёмы пераможцам уручалі ў 21-й намінацыі: 1) [[машынабудаваньне]] і мэталаапрацоўка; 2) [[мэталюргія]]; 3) буйная [[хімічная прамысловасьць]] (з гадавым абсягам экспарту звыш 25 млн даляраў ЗША); 4) малая хімічная прамысловасьць; 5) вытворчасьць лекаў; 6) [[электроніка]] і прыборабудаваньне; 7) [[лёгкая прамысловасьць]]; 8) [[малочная прамысловасьць]]; 9) [[мясная прамысловасьць]]; 10) [[харчовая прамысловасьць]]; 11) [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельская гаспадарка]]; 12) вытворчасьць побытавых тавараў; 13) [[лясная гаспадарка]] і лесанарыхтоўка; 14) [[Цэлюлёза|цэлюлозна]]-папяровая прамысловасьць; 15) [[Будаўніцтва ў Беларусі|будаўніцтва]] і вытворчасьць [[Будаўнічы матэрыял|будаўнічых матэрыялаў]]; 16) малыя і сярэднія вытворцы; 17) малыя і сярэднія прадпрыемствы паслуг; 18) распрацоўка [[Інфармацыйныя тэхналёгіі|інфармацыйных тэхналёгіяў]]; 19) [[Адукацыя ў Беларусі|адукацыя]]; 20) паслугі; 21) [[Транспарт у Беларусі|транспарт]] і [[лягістыка]]. На конкурсе прадпрыемствы ацэньвалі паводле 4-х паказьнікаў: абсяг вывазу ў вартасным выражэньні, хуткасьць росту вывазу ў % параўнальна з папярэднім годам, вонкавагандлёвае [[сальда]] і суадносіны абсягу вывазу на працаўніка&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палажэньне аб рэспубліканскім конкурсе «Найлепшы экспартэр году»|спасылка=https://www.cci.by/be/konkurs-luchshiy-eksporter-goda/o-konkurse/polozhenie/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.
* ''«Разьвіцьцё экспартнага патэнцыялу Беларусі»''. Ладзіўся зь 2017 году сярод [[журналіст]]аў у 5 намінацыях: 1) «Найлепшы аўтар [[Інфармацыйнае агенцтва|інфармацыйнага агенцтва]]», 2) «Найлепшы аўтар сеткавага [[СМІ]]», 3) «Найлепшы аўтар друкаванага СМІ», 4) «Найлепшы аўтарскі калектыў на [[Тэлебачаньне|тэлебачаньні]]», 5) «Найлепшы аўтар [[радыё]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Конкурс для прадстаўнікоў СМІ «Разьвіцьцё экспартнага патэнцыялу Беларусі»|спасылка=https://www.cci.by/be/konkurs-smi/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сярод іншага, Беларуская гандлёва-прамысловая палата ладзіла 5 праектаў.
* ''Рэестар добрасумленных партнэраў''. Вёўся ад 30 сьнежня 2019 году на вэб-бачыне БелГПП. Умовамі ўлучэньня ў Рэестар былі: 1) прадпрымальніцтва прынамсі цягам 3-х гадоў, 2) цалкам утвораны статутны фонд, 3) дзейны стан без [[банкруцтва]] і пераўтварэньня, 4) адсутнасьць пратэрмінаванай завінавачанасьці па [[Падатак|падатках]], 5) адсутнасьць нядопуску да дзяржаўных закупак, 6) сяброўства ў БелГПП без завінавачанасьці па выплаце складак&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палажэньне аб Рэестры добрасумленных партнэраў|спасылка=https://www.cci.by/be/o-chlenstve/reestr-dobrosovestnykh-partnerov/polozhenie-o-reestre/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. На чэрвень 2022 году Рэестар налічваў 239 добрасумленных партнэраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэестар добрасумленных партнэраў|спасылка=https://www.cci.by/be/o-chlenstve/reestr-dobrosovestnykh-partnerov/reestr/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.
* ''Прэміюм-клюб «Б2Б»''. Праграма абмену зьніжкамі на паслугі і тавары між сябрамі БелГПП. Абвесткі пра зьніжкі разьмяшчаліся на вэб-бачыне Палаты і ў штоквартальным бюлетэні «Мэркурый»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Умовы ўдзелу ў Прэміюм-клюбе «Б2Б»|спасылка=https://www.cci.by/be/o-chlenstve/premium-klub-b2b/usloviya-uchastiya/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. На чэрвень 2022 году клюб налічваў 5 удзельнікаў, якія прапаноўвалі свае зьніжкі. Сярод было [[аўдыт]]арскае прадпрыемства «ААБ Кансалт», якое належала «Беларусбанку»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэміюм-клюб «Б2Б»|спасылка=https://www.cci.by/be/o-chlenstve/premium-klub-b2b/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.
* ''«Голас бізнэсу»''. Інфармацыйная плятформа для збору праз гугл-формы: 1) прапановаў аб зьмяненьні гандлёвага заканадаўства, 2) паведамленьняў пра перашкоду вывазу тавараў, 3) паведамленьняў аб складанасьцях у гандлі, 4) удзелу ў апытаньнях, 5) прапановаў тэмаў для камітэтаў БелГПП, 6) паведамленьняў пра перашкоды ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз|Эўразійскім эканамічным зьвязе]], 7) заявак на кансультаваньне, 8) прапановаў навінаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Інфармацыйная плятформа «Голас бізнэсу»|спасылка=https://www.cci.by/be/golos-biznesa/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.
* ''«Акадэмія экспарту»''. Правядзеньне 3-х відаў бізнэс-сэмінараў для прадстаўнікоў прадпрыемстваў: 1) краінавы — выступы замежных [[дыплямат]]аў і беларускіх чыноўнікаў пра фінансавае права пэўнай краіны і яе заканадаўства пра перавозку тавараў, адпаведнае падаткаабкладаньне, канкурэнтнае асяродзьдзе і густы спажыўцоў; 2) галіновы — апавяшчэньне прадстаўнікамі галіновых аб’яднаньняў і замежнымі адмыслоўцамі пра абавязковыя ўмовы галіновага вывазу, а таксама парады распрацоўнікаў законапраектаў; 3) рэгіянальны — аповед адмыслоўцаў у абласных цэнтрах пра дзяржаўную падтрымку вывазу тавараў з улікам асаблівасьцяў гаспадарчага разьвіцьця пэўнай часткі сьвету&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Праект «Акадэмія экспарту»|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/delovoe-obrazovanie/akademiya-eksporta/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.
* ''«Экспарт анлайн»''. Даведка і парады адмыслоўцаў і прадстаўнікоў гандлёвых пляцовак наконт электронных каналаў продажаў прадпрыемствам і спажыўцам празь «[[Беларуская ўнівэрсальная таварная біржа|Беларускую ўнівэрсальную таварную біржу]]» і замежныя электронныя плятформы ў Кітаі і Расеі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Праект «Экспарт анлайн»|спасылка=https://www.cci.by/be/eksport-online/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.
* ''Плятформа бізнэс-кантактаў''. Каталёг 167 прадпрыемстваў у 48 галінах&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Плятформа бізнэс-кантактаў|спасылка=https://www.cci.by/be/eplatform/activities/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Сяброўства ==
На 2022 год Беларуская гандлёва-прамысловая палата налічвала 2570 сябраў, сярод якіх былі індывідуальныя прадпрымальнікі (ІП), прадпрыемствы і [[холдынг]]і. Сярод іх на прыватныя прадпрыемствы прыпадала 87 % сяброў, у тым ліку 78,5 % на малыя і сярэднія прадпрыемствы. Яшчэ 19,5 % сябраў складалі прадпрыемствы з удзелам замежнага капіталу. Пры гэтым, за 2020—2021 гады ў БелГПП уступіла 535 новых сяброў (+20 %)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра сяброўства|спасылка=https://www.cci.by/be/o-chlenstve/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;. Уступная і сяброўская складка ў БелГПП складала: 2 [[Базавая велічыня|базавыя велічыні]] (БВ) — для ІП і дробных прадпрыемстваў да 15 чалавек, 4 БВ — для малых прадпрыемстваў да 100 чалавек, 8 БВ — для сярэдніх прадпрыемстваў да 250 чалавек, 10 БВ — для буйных прадпрыемстваў да 1000 чалавек і 25 БВ — найбольшых прадпрыемстваў з больш як 1000 чалавек. Прадпрыемствы пэўных відаў сплочвалі складкі без уліку колькасьці працаўнікоў:
* 1 БВ — [[зьнявечаны]]я ІП і прадпрыемствы з больш як паловай зьнявечаных супрацоўнікаў;
* 2 БВ — рыбныя і сельскія гаспадаркі, установы адукацыі і навукі, дзяржаўныя ўстановы сацыяльнага абслугоўваньня і [[Сродак масавай інфармацыі|сродкі масавай інфармацыі]];
* 6 БВ — адміністрацыі [[Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зонаў]];
* 50 БВ — [[банк]]і, [[лізінг]]авыя і [[Страхаваньне|страхавыя]] прадпрыемствы;
* 300 даляраў ЗША — замежныя прадпрыемствы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сяброўскія складкі|спасылка=https://www.cci.by/be/o-chlenstve/chlenskie-vznosy/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Паслугі ==
На 2022 год Беларуская гандлёва-прамысловая палата аказвала паслугі ў 12 галінах&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;:
* [[маркетынг]]авая і інфармацыйная падтрымка — пошук справавых супольнікаў, дасьледаваньне рынку, праверка контрагентаў і апавяшчэньне пра доступ тавараў у краіну&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Маркетынгавая і інфармацыйная падтрымка|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/marketingovaya-i-informatsionnaya-podderzhka/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* прававое забесьпячэньне — парады наконт вядзеньня гандлю, распрацоўка праектаў вонкавагаспадарчых дамоваў, засьведчаньне неадольных абставінаў і пацьверджаньне сапраўднасьці дакумэнтаў міжнароднага гаспадарчага абарачэньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прававое забесьпячэньне ВЭД|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/pravovoe-obespechenie-ved/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* ахова і абарона [[Інтэлектуальная ўласнасьць|інтэлектуальнай уласнасьці]] — [[патэнт]]ная і судовая дзейнасьць, патэнтныя дасьледаваньні і дэпанаваньне&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Ахова і абарона інтэлектуальнай уласнасьці|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/okhrana-i-zashchita-intellektualnoy-sobtvennosti/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* пацьверджаньне вытворчасьці прамысловых вырабаў — экспэртыза на адпаведнасьць патрабаваньням і пасьведчаньне пра паходжаньне тавару&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сэртыфікат аб паходжаньні тавару|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/sertifikat-o-proiskhozhdenii-tovara/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* афармленьне і выдача [[Карнэт часовага ўвозу|карнэта часовага ўвозу]] — для прафэсійнага абсталяваньня, тавараў для выставы, спартовага інвэнтару, жывых жывёлаў, камэрцыйных узораў, навуковага і адукацыйнага абсталяваньня&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Карнэт часовага ўвозу|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/karneta-ata/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* справавая адукацыя — [[сэмінар]]ы і карпаратыўнае навучаньне, замежныя праграмы і павышэньне кваліфікацыі, «Акадэмія экспарту» і замежныя мовы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзелавая адукацыя|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/delovoe-obrazovanie/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* трацейскі суд і [[пасярэдніцтва]] — Міжнародны арбітражны суд пры БелГПП і «Асяродак альтэрнатыўнага ўлагоджаньня спрэчак і пасярэдніцтва» ў [[Магілёў|Магілёве]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Арбітраж і мэдыяцыя|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/arbitrazh-i-mediatsiya/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* засьведчаньне вырабаў уласнай вытворчасьці — пашпарт для тавараў, працаў і паслугаў, у тым ліку банкаў і страхаўнікоў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сертыфікат прадукцыі уласнай вытворчасці|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/sertifikatsiya-produktsii-sobstvennogo-proizvodstva/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* ацэнка — для абсталяваньня і машынаў, зямельных [[Дзялянка|дзялянак]] і [[Нерухомасьць|нерухомасьці]], прадметаў інтэлектуальнай уласнасьці, прадпрыемства і [[самаход]]аў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Ацэнка|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/otsenka/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* экспэртыза тавару — вызначэньне, адбор пробы для дасьледаваньня, перададгрузачны агляд, судовая экспэртыза, засьведчаньне стану ўпакоўкі, колькасьці тавару пры перадачы на мытны склад, экспэртыза вернутых тавараў і вызначэньне страхавой шкоды, экспэртыза камплектацыі і якасьці пры перагрузцы, экспэртыза страты якасьці агароднінай у ходзе захоўваньня і перавозкі, экспэртыза тары і маркіроўкі, экспэрты мытных тавараў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэртыза тавару|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/ekspertiza/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* выставачна-кірмашовая дзейнасьць — ладжаньне і правядзеньне выставаў і кірмашоў у Беларусі і за мяжой, узгадненьне ўдзелу ў выставе і кірмашы за мяжой, ладжаньне працы і апавяшчэньне Міжведамаснай рады выставачнай, кірмашовай і кангрэснай дзейнасьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Выставачна-кірмашовая дзейнасьць|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/vystavochnaya-deyatelnost/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;;
* міжнародная справавая супраца — ладжаньне круглых сталоў і нарадаў, сэмінараў і форумаў, справавых паездак за мяжу, правядзеньне перамоваў і сустрэчаў у Беларусі і за мяжой, прыём замежных дэлегацыяў у Беларусі, ладжаньне прадстаўленьня вобласьці і прадпрыемстваў, [[брэнд]]аў, паслугаў і тавараў у Беларусі і за мяжой, справавое падарожніцтва&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае дзелавое супрацоўніцтва|спасылка=https://www.cci.by/be/uslugi/mezhdunarodnoe-delovoe-sotrudnichestvo/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
23 сьнежня 1952 году старшыня [[Савет міністраў СССР|Савету міністраў СССР]] [[Ёсіф Сталін]] падпісаў Распараджэньне аб заснаваньні Беларускага аддзяленьня Ўсесаюзнай гандлёвай палаты (УГП). У 1963 годзе ў [[Берасьце|Берасьці]] ўтварылі філію Беларускага аддзяленьня УГП і ўвялі паслугу вырабу і ўліку [[Таварны знак|таварных знакаў]]. У 1963 годзе [[Савет міністраў Беларускай ССР]] перадаў Беларускаму аддзяленьню УГП паўнамоцтвы экспэртызы. У 1969 годзе ўвялі паслугу [[патэнт]]аваньня. У 1972 годзе Беларускае аддзяленьне ГПП СССР пераўтварылі ў Гандлёва-прамысловую палату [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=БелГПП: даты і падзеі|спасылка=|мова=ru|выданьне=[[Мэркурый (бюлетэнь)|Мэркурый]]|тып=бюлетэнь|год=Студзень–сакавік 2013|нумар=[https://docplayer.com/42970772-Vystavochnaya-deyatelnost-belinterekspo-itogi-i-plany-serebryanaya-medal-belarusi-na-zelenoy-nedele-23.html 1 (63)]|старонкі=15|issn=2073-5006}}&lt;/ref&gt;.

6 ліпеня 1991 году [[Міністэрства юстыцыі Беларусі]] паставіла на ўлік [[грамадзкае аб’яднаньне]] «Гандлёва-прамысловая палата Рэспублікі Беларусь» («ГПП РБ»)&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. У 1992 годзе абласныя аддзяленьні «ГПП РБ» пераўтварылі ў прадпрыемствы. 20 кастрычніка 1994 году «ГПП РБ» перайменавалі ў «Беларускую гандлёва-прамысловую палату» («БелГПП»), пры якой утварылі [[Міжнародны арбітражны суд БелГПП|Міжнародны арбітражны суд]]. У 1996 годзе заснавалі прадпрыемства «Белпатэнтсэрвіс». У 1998-м БелГПП стала ўдзельніцай [[Міжнародная гандлёвая палата|Міжнароднай гандлёвай палаты]] (Францыя). 23 ліпеня 2001 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 403 «Аб Беларускай гандлёва-прамысловай палаце», якая стала [[Некамэрцыйная арганізацыя|некамэрцыйнай арганізацыяй]]. У 2002 годзе заснавалі прадпрыемствы «Белінтэрэкспа» і «Цэнтар дзелавой адукацыі». У 2003 годзе БелГПП стала ўдзельніцай [[Аб'яднаньне эўрапейскіх гандлёва-прамысловых палатаў|Аб'яднаньня эўрапейскіх гандлёва-прамысловых палатаў]] (АЭГПП; Бэльгія)&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;. 16 чэрвеня 2003 году А. Лукашэнка падпісаў Закон Беларусі «Аб гандлёва-прамысловай палаце», паводле 20-га артыкула якога БелГПП стала: 1) выдаваць пасьведчаньні аб паходжаньні тавараў, 2) вызначаць прыналежнасьць вырабаў да ўласнай вытворчасьці, 3) пацьвярджаць сапраўднасьць дакумэнтаў міжнароднага гаспадарчага абарачэньня. Пасьля паправак у Закон ад 29 красавіка 2004 году старшыню сталі абіраць «на прапанову» [[Міністэрства замежных справаў Беларусі]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

У 2004 годзе БелГПП пачала выдаваць [[Карнэт часовага ўвозу|карнэты часовага ўвозу]]&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;. У 2019 годзе ў Беларускую гандлёва-прамысловую палату ўступіла звыш 300 прадпрыемстваў, зь якіх прыватнымі былі 90 %&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=БелГПП атрымала права на правядзеньне курсаў павышэньня кваліфікацыі|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/belgpp-atrymala-prava-na-pravjadzenne-kursau-pavyshennja-kvalifikatsyi-88561-2020/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=15 чэрвеня 2020|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;.

=== Старшыні ===
* [[Уладзімер Лясун]] (1985—2001)&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;
* [[Уладзімер Баброў]] (27 лістапада 2001 — 2007)
* [[Васіль Раманаў]] (14 лістапада 2007 — 2011)
* [[Міхаіл Мятлікаў]] (2011 — 12 ліпеня 2016)
* [[Уладзімер Улаховіч]] (10 жніўня 2016&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[БелТА]]|загаловак=Старшынёй Беларускай гандлёва-прамысловай палаты абраны Ўладзімер Улаховіч|спасылка=https://nashaniva.com/175115|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=10 жніўня 2016|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt; — 2022)
* Міхаіл Мятлікаў (ад 7 красавіка 2022 году)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прызначаны новы старшыня БелГПП|спасылка=https://www.camarabelarus.com/be/naviny/473-naznachany-novy-starshynya-belgpp|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата ў Гішпаніі|дата публікацыі=7 красавіка 2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://www.cci.by/be/o-palate/novosti/|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|дата публікацыі=10 чэрвеня 2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}
** [https://web.archive.org/web/20220614203730/https://www.cci.by/be/o-chlenstve/reestr-dobrosovestnykh-partnerov/reestr/ Рэестар добрасумленных партнэраў], [https://web.archive.org/web/20220614205244/https://www.cci.by/be/golos-biznesa/obshchestvennaya-priemnaya-beltpp/ Грамадзкая прыёмная]
** [https://web.archive.org/web/20220614203715/https://www.cci.by/be/o-chlenstve/polozhenie-o-chlenstve/ Палажэньне аб сяброўстве], [https://web.archive.org/web/20220614205228/https://www.cci.by/be/o-chlenstve/chleny-beltpp/ Сябры БелГПП]
** Абласныя аддзяленьні: [https://web.archive.org/web/20220614203721/https://brest.cci.by/be/ Берасьцейскае], [https://web.archive.org/web/20220614205225/https://vitebsk.cci.by/be/ Віцебскае], [https://web.archive.org/web/20220618224601/https://grodno.cci.by/be/ Гарадзенскае], [https://web.archive.org/web/20220614205225/https://gomel.cci.by/be/ Гомельскае], [https://web.archive.org/web/20220614205224/https://mogilev.cci.by/be/ Магілёўскае] і [https://web.archive.org/web/20220614205225/https://minsk.cci.by/be/ Менскае]
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэглямэнт|спасылка=https://iac.by/регламент/|выдавец=Міжнародны арбітражны суд пры БелГПП|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі|спасылка=https://www.camarabelarus.com/be/2022-06-02-16-31-04|выдавец=Беларуская гандлёва-прамысловая палата ў Гішпаніі|дата публікацыі=2 чэрвеня 2022|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларуская гандлёва-прамысловая палата|спасылка=https://zviazda.by/be/tags/belaruskaya-gandlyova-pramyslovaya-palata|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=10 ліпеня 2021|дата доступу=14 чэрвеня 2022}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул}}
[[Катэгорыя:Некамэрцыйныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Гандлёва-прамысловыя асацыяцыі]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні]]
[[Катэгорыя:Эўрапейскія дзелавыя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Менску]]
[[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1952 годзе]]</text>
      <sha1>d4mrsq6nk6a7wj85bxca408dw8lxjxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольная Беларусь (рух)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259185</id>
    <revision>
      <id>2699807</id>
      <parentid>2632525</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25997" sha1="iqwq1r67cnjs9e0an4k80g3d2ijqh9y" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = «Вольная Беларусь»
|выява                     = 
|подпіс выявы              = 
|мапа                      = 
|подпіс мапы               = 
|абрэвіятура               = «ВБ»
|дэвіз                     = [[Жыве Беларусь!]]
|папярэднік                = 
|дата ўтварэньня           = {{Дата пачатку|0|7|2020|1}}
|тып                       = 
|юрыдычны статус           = [[грамадзкае аб’яднаньне]]
|мэта                      = захаваньне народнай [[Самасьвядомасьць|самасьвядомасьці]] беларусаў
|штабкватэра               = [[Варшава]]
|месцазнаходжаньне         = Польшча
|каардынаты                = 
|дзейнічае ў рэгіёнах      = ЗША, [[Летува]], [[Нарвэгія]] і [[Нямеччына]]
|сяброўства                = 
|афіцыйныя мовы            = беларуская
|пасада кіраўніка          = Каардынатар
|імя кіраўніка             = [[Зянон Пазьняк]]
|пасада кіраўніка 2        = Старшыня
|імя кіраўніка 2           = [[Віктар Каралькоў]]
|пасада кіраўніка 3        = Сакратарка
|імя кіраўніка 3           = [[Алена Самусева]]
|пасада кіраўніка 4        = 
|імя кіраўніка 4           = 
|асноўныя асобы            = [[Павал Вусаў]], [[Юры Беленькі]]
|кіроўны орган             = Каардынацыйная ўправа
|матчыная кампанія         = 
|зьвязаныя кампаніі        = 
|бюджэт                    = 
|колькасьць супрацоўнікаў  = 8 (2022 год)
|колькасьць валянтэраў     = звыш 80 (2022 год)
|сайт                      = [https://www.bns-volnayabelarus.org/ bns-volnayabelarus.org]
|заўвагі                   = 
}}
'''«Вольная Беларусь»''' — міжнароднае [[грамадзкае аб’яднаньне]] Польшчы, заснаванае ў ліпені 2020 году прадстаўнікамі [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] з ЗША і 3-х краінаў Эўропы ў выглядзе аднайменнага сакратарыяту.

Ад кастрычніка 2022 году мела Статут і Каардынацыйную ўправу.

== Кіраваньне ==
* ''Сакратарыят''. Абірае каардынатара. Прапаноўвае [[Стратэгія|стратэгію]] на зацьвярджэньне Вальным соймам.
* ''Вальны сойм''. Зьбіраецца ў [[Варшава|Варшаве]] аднойчы на 2 гады. Складаецца з дэлегатаў суполак руху, якія налічвалі ад 2-х да 20 асобаў. Абірае Каардынацыйную ўправу на чале са старшынёй і Кантрольную камісію. Зацьвярджае прапановы дзейнасьці.
* ''Каардынацыйная ўправа''. Налічвае 5 асобаў. Ладзіць сумесную дзейнасьць суполак і апавяшчае пра яе ў [[Сеціва|Сеціве]]. Выдае [[Брашура|брашуры]] і [[Кніга|кнігі]].
* ''Кантрольная камісія''. Налічвае 3 асобы. Сочыць за выкананьнем Статуту і грашовымі дачыненьнямі ў суполках. Складае справаздачу пра свае назіраньні перад Вальным соймам&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Статут Нацыянальна-вызвольнага руху|спасылка=https://www.bns-volnayabelarus.org/post/statut|выдавец=Беларускі нацыянальны сакратарыят «Вольная Беларусь»|дата публікацыі=6 кастрычніка 2022|копія=http://www.bielarus.net/archives/2022/10/07/6101|дата копіі=7 кастрычніка 2022|дата доступу=8 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
У красавіку 2017 году варшаўскае выдавецтва «[[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]]» выдала Народную праграму «Вольная Беларусь» на 72-х старонках накладам 300 асобнікаў. 9-ю суаўтарамі праграмы выступілі: доктар мастацтвазнаўства [[Зянон Пазьняк]], доктар паліталёгіі [[Павал Вусаў]], эканаміст [[Павал Мірановіч]], доктар сельскагаспадарчых навук [[Юры Цехановіч]], доктар філялёгіі [[Лявон Баршчэўскі]], фінансіст [[Анатоль Горскі]] і тры дэпутаты Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Пятровіч Папкоў|Сяргей Папкоў]], [[Юры Беленькі]] і [[Мікалай Крыжаноўскі]]. Праграма ўлучала 4 разьдзелы: 1) «[[Дзяржаўны лад Беларусі|Палітычная сыстэма]]»; 2) «[[Эканоміка Беларусі|Эканоміка]], фінансы, [[Падатак|падаткі]], зямля, энэргетыка»; 3) «[[Адукацыя ў Беларусі|Адукацыя]], навука, культура»; 4) «Асоба, [[сям'я]], [[грамадзтва]], дзяржава»&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Зянон Пазьняк]], [[Павал Вусаў]], [[Сяргей Пятровіч Папкоў|Сяргей Папкоў]], [[Юры Беленькі]], [[Павал Мірановіч]], [[Лявон Баршчэўскі]], [[Юры Цехановіч]], [[Мікалай Крыжаноўскі]].|частка=|загаловак=Народная Праграма «Вольная Беларусь»|спасылка=http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf|адказны=|выданьне=|месца=Варшава|выдавецтва=[[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]]|год=2017|старонкі=|старонак=72|сэрыя=|isbn=978-83-935476-7-8|наклад=300}}&lt;/ref&gt;. У [[Сеціва|Сеціве]] праграму абнародаваў партал «[[Беларуская салідарнасьць]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Навумчык]]|загаловак=Пазьняк: Нашай праграмай могуць карыстацца беларускія сілы, якія пяроймуць ўладу пасьля Лукашэнкі|спасылка=https://www.svaboda.org/a/28442924.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=20 красавіка 2017|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. Затым яе разьмясьцілі на сваіх сайтах [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускае радыё «Рацыя»]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Народная Праграма «Вольная Беларусь»|спасылка=http://www.racyja.com/wp-content/uploads/2017/04/Nar.Prahrama_internet.pdf|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускае радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=красавік 2017|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt; і інтэрнэт-бібліятэка «[[Камунікат]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Народная Праграма «Вольная Беларусь»|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/44007-1.pdf|выдавец=Інтэрнэт-бібліятэка «[[Камунікат]]»|дата публікацыі=красавік 2017|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;, а па ўтварэньні ў 2020 годзе і Беларускі нацыянальны сакратарыят «Вольная Беларусь»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Народная Праграма «Вольная Беларусь»|спасылка=https://www.bns-volnayabelarus.org/_files/ugd/5e32a6_d934ac5c8a1b45c2b5bb4517cb8127a9.pdf|выдавец=Беларускі нацыянальны сакратарыят «Вольная Беларусь»|дата публікацыі=2021|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 2020 году 7 прадстаўнікоў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] з 4-х краінаў заснавалі Беларускі нацыянальны сакратарыят «Вольная Беларусь». Сярод сябраў сакратарыяту было 4 [[Доктар навук|дактары навук]], у тым ліку палітоляг [[Павал Вусаў]] ў Польшчы. Каардынатарам выступаў старшыня Кансэрватыўна-хрысьціянскай партыі БНФ [[Зянон Пазьняк]] у ЗША. Таксама ў склад сакратарыяту ўвайшлі [[Аляксандар Адамковіч]] у Летуве, [[Юры Беленькі]] і магістар інфармацыйных навук [[Віталь Зайка]] ў ЗША, [[Анатоль Міхнавец]] у Польшчы і Юры Цехановіч у Нямеччыне. 9 жніўня 2020 году абнародавалі Мэмарандум аб стварэньні Беларускага нацыянальнага сакратарыяту за мяжой Беларусі. У Мэмарандуме адзначалася, што сакратарыят: 1) стаіць на пазыцыях [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага Адраджэньня]], 2) прызнае цягласьць беларускай дзяржаўнасьці ад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і акту 25 сакавіка 1918 году, Рэспублікі Беларусь і [[Дзень Адраджэньня|акту дзяржаўнай незалежнасьці]] 25 жніўня 1991 году; 3) кіруецца [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыяй Беларусі]] ад 15 сакавіка 1994 году; 4) прызнае нацыянальныя дзяржаўныя сымбалі Беларусі — герб [[Пагоня]], [[бел-чырвона-белы сьцяг]] і [[Мы выйдзем шчыльнымі радамі|гімн БНР]]; 5) карыстаецца праграмай «Вольная Беларусь» 2017 году ў дзяржаўным будаўніцтве&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паведамленьне (Мэмарандум аб стварэньні Беларускага нацыянальнага сакратарыяту за мяжой Беларусі)|спасылка=http://www.narodnaja-partyja.org/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--fr--pg/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--bk--an--01/pavedamlenne-5|выдавец=[[Кансэрватыўна-хрысьціянская партыя БНФ]]|дата публікацыі=9 жніўня 2020|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага 2021 году намесьнік старшыні [[КХП БНФ]] Юры Беленькі стварыў канал сакратарыяту на «[[Ютуб]]е» і стаў яго весьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Вольная Беларусь» (інфармацыя)|спасылка=https://www.youtube.com/channel/UCyxzZOsmyKnEI7t03FsQhLA/about|выдавец=«[[Ютуб]]»|дата публікацыі=9 лютага 2021|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. 23 студзеня 2022 году сакратарыят зьвярнуўся зь лістом аб прызнаньні [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі Беларусі]] да ўрадаў 15 краінаў у сувязі з пагрозай расейскага уварваньня ва Ўкраіну з тэрыторыі Беларусі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Зянон Пазьняк|загаловак=Заява аб акупацыі Беларусі|спасылка=http://www.bielarus.net/archives/2022/01/24/5924|выдавец=Партал «[[Беларуская салідарнасьць]]»|дата публікацыі=24 студзеня 2022|дата доступу=14 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі некалькіх урадаў далі станоўчы адказ на зварот, як і старшыня Эўракамісіі [[Урсуля фон дэр Ляен]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Дзьмітры Гурневіч|загаловак=Пазьняк: Нацыянальны рух робяць нацыяналісты, а ня людзі, якія сабраліся рабіць зь Ціханоўскай каралеву Елізавету|спасылка=https://www.svaboda.org/a/31954004.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=21 ліпеня 2022|дата доступу=13 верасьня 2022}}&lt;/ref&gt;.

2 кастрычніка 2022 году ў [[Варшава|Варшаве]] (Польшча) адбыўся Ўстаноўчы сход Руху «Вольная Беларусь» з удзелам 24-х дэлегатаў ад суполак у ЗША і 4-х краінах Эўропы — Летуве і [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], Нямеччыне і Польшчы. На сходзе абралі Каардынацыйную ўправу, якую ўзначаліў [[Віктар Каралькоў]]. Напярэдадні Вальнага сойму сябры Руху набылі [[мікрааўтобус]] для [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]]. На самім сходзе абвясьцілі пра збор сродкаў на баявы [[бесьпілётнік]] для палка імя Каліноўскага. Вальны сойм ухваліў Прынцыпы і Статут Руху, а таксама 2 Рэзалюцыі (Заявы): «Аб барацьбе з акупацыйным рэжымам у Беларусі і падтрымцы змагарнай [[Украіна|Украіны]]», «Аб разьвіцьці беларускага нацыянальна-культурнага [[асьветніцтва]]». У якасьці Прынцыпаў Руху «Вольная Беларусь» абвяшчаліся: 1) [[Дзяржава|дзяржаўная]] незалежнасьць Беларусі; 2) [[Афіцыйная мова|дзяржаўная]] беларуская мова; 3) вольнае дэмакратычнае [[грамадзтва]]; 4) [[Імпэрыялізм|імпэрыялістычная]] Расея — вораг беларускага [[народ]]у і [[пагроза]] для існаваньня [[Незалежнасьць|незалежнай]], свабоднай і дэмакратычнай Беларусі; 5) вяртаньне законнай Канстытуцыі 1994 году для разьвіцьця новага дзяржаўнага і дэмакратычнага [[Дзяржаўны лад Беларусі|ладу ў Беларусі]]; 6) вяртаньне беларускага дзяржаўнага бел-чырвона-белага сьцяга і герба Пагоня; 7) [[парлямэнцкая рэспубліка]]; 8) выбары Вярхоўнай Рады новага 1-га скліканьня паводле [[Мажарытарны лад|мажарытарнага ладу]] да аднаўленьня [[Палітычная партыя|партыяў]]; 9) скасаваньне супярэчнага Канстытуцыі 1994 году і [[Нацыянальны інтарэс|нацыянальным інтарэсам]] [[заканадаўства|заканадаўства]], ухваленага падчас кіраваньня Лукашэнкі; 10) выхад з падпісаных Лукашэнкам дамоваў аб саюзе з Расеяй і іншымі дзяржавамі; 11) рэгіянальная [[бясьпека]] на падставе [[Балтыйскае мора|Балта]]-[[Чорнае мора|Чарнаморскай]] супрацы; 12) супраца з ЗША і дэмакратычнымі дзяржавамі Эўропы, [[Аўстралія]]й і Канадай, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]] і [[Японія]]й, а таксама з [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыяй Паўночнаатлянтычнай дамовы]] і іншымі міжнароднымі арганізацыямі, што яднаюць дэмакратычня краіны; 13) падтрымка Ўкраіны ў вайне супраць [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскай агрэсіі]]; 14) [[дэсаветызацыя]] і [[дэрусіфікацыя]]; 15) вызваленьне і рэабілітацыя [[Палітычны вязень|палітычных вязьняў]]; 16) [[люстрацыя]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паведамленьне аб Вальным сойме Руху|спасылка=https://www.bns-volnayabelarus.org/post/valny-sojm|выдавец=Беларускі нацыянальны сакратарыят «Вольная Беларусь»|дата публікацыі=4 кастрычніка 2022|копія=http://www.bielarus.net/archives/2022/10/05/6099|дата копіі=5 кастрычніка 2022|дата доступу=8 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Вітаўт Сіўчык|загаловак=Зянон Пазьняк кліча ў свой рух «Вольная Беларусь»|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=6kQVQcbHaXU&amp;t=2399s|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=6 кастрычніка 2022|дата доступу=8 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сябрамі Каардынацыйнай управы сталі: сакратарка [[Алена Самусева]], Андрэй Вітовіч і Алесь Паўловіч, а таксама [[Ларыса Самсонава]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паведамленьне аб Вальным сойме Руху|спасылка=https://www.bns-volnayabelarus.org/post/valny-sojm|выдавец=Беларускі нацыянальны сакратарыят «Вольная Беларусь»|дата публікацыі=4 кастрычніка 2022|копія=http://www.bielarus.net/archives/2022/10/05/6099|дата копіі=5 кастрычніка 2022|дата доступу=8 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;. 4 студзеня 2023 году сябры Руху «Вольная Беларусь» перадалі для дабраахвотніцкага палка імя Кастуся Каліноўскага баявы [[бесьпілётнік]] «[[Кажан Е 630]]» і [[лекі]]. Бесьпілётнік папярэдне набылі на ўкраінскім заводзе за сродкі, сабраныя за кошт ахвяраваньняў ад беларускай дыяспары ЗША і Польшчы&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Баявы дрон на ўзбраеньні палка Каліноўскага|спасылка=http://www.narodnaja-partyja.org/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--fr--pg/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--bk--an--01/baavydronuzonauzbraennipalkakalinouskaga|выдавец=[[Кансэрватыўна-хрысьціянская партыя БНФ]]|дата публікацыі=7 студзеня 2023|копія=http://www.bielarus.net/archives/2023/01/09/6139|дата копіі=9 студзеня 2023|дата доступу=12 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;.

26 студзеня 2023 году Зянон Пазьняк сустрэўся з байцамі палку Каліноўскага ў [[Кіеў|Кіеве]] (Украіна). Тамсама Пазьняк і Вусаў сустрэліся з дэпутатамі [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Рады Ўкраіны]], што ўваходзілі ў міжфракцыйную групу «За дэмакратычную Беларусь»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зянон Пазьняк сустрэўся з Палком Каліноўскага і палітыкамі ў Кіеве|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=2rs6N3Qjka0|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=26 студзеня 2023|копія=https://www.svaboda.org/a/32245691.html|дата копіі=30 студзеня 2023|дата доступу=9 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;. 30 студзеня [[Зянон Пазьняк]] прыехаў на фронт расейска-ўкраінскай вайны ў [[Бахмут]] (Данецкая вобласьць), дзе сустрэўся з шырэйшым колам ваяроў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палка Каліноўскага]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зянон Пазьняк прыехаў у Бахмут разам з ваярамі палка Каліноўскага|спасылка=https://novychas.online/palityka/zjanon-paznjak-pryehau-u-bahmut-razam-z-vajarami-p|выдавец=Партал «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=30 студзеня 2023|дата доступу=9 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;. Яго суправаджалі Павал Вусаў і [[Зьміцер Шчыгельскі]]. 4 лютага 2023 году Рух «Вольная Беларусь» паставіў на ўлік у Польшчы Фундацыю «Вольная Беларусь», каб працягваць збор ахвяраваньняў на падтрымку палку Каліноўскага&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Нацыянальна-вызвольны рух «Вольная Беларусь» зарэгістраваў Фундацыю «Вольная Беларусь»|спасылка=http://www.bielarus.net/archives/2023/02/04/6160|выдавец=Партал «[[Беларуская Салідарнасьць]]»|дата публікацыі=4 лютага 2023|дата доступу=9 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;.

21 лютага 2025 году [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь]] абвясьціла «Вольную Беларусь» экстрэмісцкім фармаваньнем&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/mvd-priznalo-jekstremistskim-formirovaniem-volnuju-belarus-zenona-poznjaka|title=МВД признало «экстремистским формированием» «Вольную Беларусь» Зенона Позняка|date=2025-02-21|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20220517204348/https://volbiel.org/ Сайт Народнай праграмы «Вольная Беларусь»]
* [https://www.youtube.com/channel/UCyxzZOsmyKnEI7t03FsQhLA Ютуб-канал «Вольная Беларусь»]
* {{Навіна|аўтар=[[Зянон Пазьняк]]|загаловак=Прэзэнтацыя праграмы «Вольная Беларусь»| у Нью-Ёрку|спасылка=https://www.youtube.com/embed/csbHg3sHAgY?autoplay=1|выдавец=Ютуб-канал «Беларускі сьвет»|дата публікацыі=19 чэрвеня 2017|дата доступу=13 верасьня 2022}}

{{Накід}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай дыяспары]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2020 годзе]]</text>
      <sha1>iqwq1r67cnjs9e0an4k80g3d2ijqh9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Тасман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>261121</id>
    <revision>
      <id>2699664</id>
      <parentid>2614387</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19278" sha1="87j0d1kjlopeqhhr1af8lwmyhogpc4i" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Барыс Тасман
|партрэт           = Barys_Tasman.jpg
|апісаньне         = 
|альма-матэр       = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]
|род дзейнасьці    = журналістыка
|дата нараджэньня  = {{Нарадзіўся|13|11|1954}}
|месца нараджэньня = [[Менск]], [[Беларуская ССР]]
|дата сьмерці      = {{Памёр|25|06|2022|}}
|месца сьмерці     = Менск, [[Рэспубліка Беларусь]]
}}
'''Барыс Рафаілавіч Тасман''' (13 лістапада 1954, [[Менск]], цяпер [[Беларусь]] — 25 чэрвеня 2022, [[Менск]]) — беларускі журналіст, спартовы аглядальнік, аналітык і публіцыст.

Аўтар праблемных публікацый і журналісцкіх расьсьледаваньняў пра спартовую галіну Беларусі, гісторык спорту.

== Жыцьцяпіс ==

Нарадзіўся ў Менску ў габрэйскай сям’і. Маці Рыва Яўсееўна (Плоц) — карэнная мянчанка, падчас [[Другая Сусьветная вайна |Другой Сусьветнай вайны]] страціла на фронце бацьку і двух братоў. Працавала ў Менску бухгальтаркай. Бацька, дзед і прадзед — ураджэнцы мястэчка [[Лебедзева (Маладэчанскі раён)]]. Бацька Рафаіл Мееравіч — вэтэран і інвалід вайны, 40 год адпрацаваў на менскім заводзе [[Амкадар|«Ударнік»]]. Адна зь сясьцёр бацькі і ягоная цётка загінулі ў [[Менскае гета|Менскім гета]] ў 1942 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |title=Р. Игнатович. Борис Тасман: Политики должны понимать, к чему призывают людей, куда ведут, и нести за это ответственность — Белорусский партизан», 13.01.2017 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

Скончыў менскую сярэднюю школу № 23. Вучыўся ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт |Палітэхнічным інстытуце]], але ня скончыў. Працаваў грузчыкам на [[«Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа»|«Паліграфкамбінаце імя Якуба Коласа»]], рабочым у зборачным цаху заводу «Ударнік», у лябараторыі [[Белдзіправадгас]]у. Скончыў вечаровае аддзяленьне [[Геаграфічны факультэт БДУ|геафаку БДУ]] (1980)&lt;ref name=“:PB0”&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

З 1981 па 1994 год — настаўнік [[геаграфія|геаграфіі]] ў менскіх школах № 117 і 46. Стварыў у СШ № 46 першы ў Менску школьны Музэй касманаўтыкі ([[1987]]—[[1994]])&lt;ref name=&quot;:Sh&quot;&gt;{{Cite web |url=http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |title=&quot;Средняя школа № 46 г.Минска. Летопись школы |access-date=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;, які адкрываў беларускі касманаўт [[Уладзімер Кавалёнак]]&lt;ref name=&quot;:BAJ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |title=&quot;Ён пакінуў сьвятло ў жыцці тысяч чалавек&quot;: сын пра легендарнага спартовага журналіста Барыса Тасмана. — Беларуская асацыяцыя журналістаў, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:Mu&quot;&gt;{{Cite web |url=https://telegra.ph/12-aprelya-1961-goda-04-12 |title=Б.Тасман. 12 апреля 1961 года, 26.10.2017 |access-date=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;.

== Журналістыка ==

Зь дзяцінства цікавіўся спортам, «марыў пра спартовую журналістыку»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |title=Р. Игнатович. Борис Тасман: Политики должны понимать, к чему призывают людей, куда ведут, и нести за это ответственность — Белорусский партизан», 13.01.2017 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.
5 студзеня 1993 году першая незалежная спартовая газэта Беларусі «[[Прессбол]]» апублікавала дэбютны артыкул 38-гадовага Тасмана, тады яшчэ настаўніка геаграфіі&lt;ref name=&quot;:TG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |title=Тасман о его давней идее реформирования чемпионата Беларуси по футболу. - Telegraf.news, 04.02.2013 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt; — пра рэформу футбольнага чэмпіянату краіны.

З 1994 па [[1997]] год — штатны супрацоўнік «Прессбола». У газэце асьвятляў футбол, лёгкую атлетыку, тэніс, барацьбу, дзюдо, фэхтаваньне, шахматы ды іншыя алімпійскія віды спорту.

У 1997-[[1998]] год — спартовы аглядальнік самай масавай незалежнай грамадзка-палітычнай газэты Беларусі [[Свабода (газэта, 1990)|«Свабода»]].
З [[1999]] па [[2002 год]] — рэдактар аддзелу спорту «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]».
Працаваў штатным аглядальнікам [[БелГазета|«Белорусской газеты»]] (2002), быў рэгулярным аўтарам часопісаў «Кур’ер», «Дело», Belarus&amp;Business, «Белорусский ежегодник», газэт «[[Известия]]», «Беларускі час», [[Салідарнасьць (газэта)|«Салідарнасць»]] ды інш.
З 2002 па [[2020]] — зноў аглядальнік «Прессбола», курыраваў у рэдакцыі алімпійскія віды спорту.

У розныя гады — аўтар цыкляў публікацый пра гісторыю Алімпійскіх гульняў, шматлікіх інтэрвію з славутымі беларускімі спартоўцамі, трэнэрамі, функцыянэрамі розных эпох, якія складаюць летапіс беларускага спорту. Аўтар праблемных аналітычных тэкстаў і журналісцкіх расьсьледаваньняў аб спартовай галіне Беларусі&lt;ref name=&quot;:RFE&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31917160.html |title=У Менску разьвіталіся з журналістам Барысам Тасманам. - Радыё Свабода, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

Зь месца падзей асьвятляў чэмпіянаты сьвету і Эўропы ў лёгкай атлетыцы ў [[Гётэборг]]у (1995), [[Парыж]]ы (1997), [[Будапэшт|Будапэшце]] (1998), [[Масква|Маскве]] (2013) ды інш. На грамадзкіх пачатках выконваў ролю прэс-аташэ [[Беларуская фэдэрацыя лёгкай атлетыкі|Беларускай фэдэрацыі лёгкай атлетыкі]] (2005—2006). Сышоў з пасады пасьля таго, як дзейнасьць новага кіраўніцтва фэдэрацыі страціла празрысты характар&lt;ref name=“:PB0”&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

Падчас працы ў «Белорусской деловой газете» пісаў артыкулы на сацыяльна-палітычную тэматыку з крытыкай палітыкі ўладаў Беларусі. Вёў аўтарскую публіцыстычную калёнку на сайце інфармагенцтва [[БелаПАН]] [[Naviny.by]].

У 1997 годзе ён быў сярод больш чым 100 вядомых беларускіх апазыцыйных палітыкаў, праваабаронцаў, культурных дзеячаў і журналістаў, якія падпісалі дэклярацыю [[Хартыя’97|«Хартыю-97»]], грамадзкай ініцыятывы, «скіраванай на аднаўленьне законнасьці на аснове [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі 1994 году]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kamunikat.org/?pubid=14424|title=Разам - мы сіла|publisher=Свабода|date=November 11, 1997|accessdate=May 8, 2025}}&lt;/ref&gt;.

Выступаў у друку ня толькі пад сваім прозьвішчам, але і пад псэўданімамі Сямён Плоц, Міхась Мошын.

== Даробак ==

Барыса Тасмана называлі «адным з найбольш аўтарытэтных знаўцаў спорту»&lt;ref name=&quot;:NM&quot;&gt;{{Cite web |url=https://nmnby.eu/authors/124.html |title=Наше мнение. Сообщество экспертов Беларуси. Борис Тасман. |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt; ў Беларусі, «легендай беларускай спартовай журналістыкі»&lt;ref name=&quot;:AV&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/pbonline/other/89846 |title=А.Вашкевич. &quot;Борис, ты прав!&quot; Тасман, которого мы потеряли. - &quot;Прессбол&quot;, 26.06.2022|access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;. Быў вядомы «энцыкляпэдычнымі ведамі ў галіне спартовай гісторыі і статыстыкі»&lt;ref name=&quot;:NM&quot;&gt;{{Cite web |url=https://nmnby.eu/authors/124.html |title=Наше мнение. Сообщество экспертов Беларуси. Борис Тасман. |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;, ягоная спартовая аналітыка «стала асобнай зьявай у беларускай журналістыцы»&lt;ref name=&quot;:BDG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |title=Умер спортивный журналист Борис Тасман. - Bdg.by, 26.06.2022 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

&lt;blockquote&gt;«Тасман памятаў усё на сьвеце. Ня ведаю, хто яшчэ можа гэтаксама любіць спорт, як ён. Гэтаксама разьбірацца ва ўсіх алімпійскіх відах спорту, сачыць, ведаць напамяць рэкорды. А самае галоўнае — рэчы, які няма нават у гугле. Прычым дзяліцца ўсімі гэтымі ведамі ахвотна, з радасьцю, чакаючы, што можа атрымацца добры матэрыял». ''Андрэй Вашкевіч'''&lt;ref name=&quot;:AV&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/pbonline/other/89846 |title=А.Вашкевич. &quot;Борис, ты прав!&quot; Тасман, которого мы потеряли. - &quot;Прессбол&quot;, 26.06.2022|access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Барыс Тасман першым прапанаваў і цягам доўгіх гадоў абгрунтоўваў канцэпцыю рэформы [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|футбольнага чэмпіянату Беларусі]], якая была прынятая [[Беларуская фэдэрацыя футболу|Беларускай фэдэрацыяй футболу]] праз 20 год&lt;ref name=&quot;:TG&quot;&gt;{{Cite web |url=https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |title=Тасман о его давней идее реформирования чемпионата Беларуси по футболу. - Telegraf.news, 04.02.2013 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

У сваіх публікацыях зафіксаваў і прадказаў посьпех будучых зорак спорту тэнісістаў [[Максім Мірны|Максіма Мірнага]], [[Уладзімер Ваўчкоў|Уладзімера Ваўчкова]], [[«Уладзімер Самсонаў (спартовец)|Уладзімера Самсонава]], лёгкаатлеткі [[Юлія Несьцярэнка|Юліі Несьцярэнкі]] ды інш. Адстойваў правы Несьцярэнкі і яе трэнэра Віктара Ярашэвіча падчас канфлікту з чыноўнікамі, калі спрынтарка была ў кроку ад завяршэньня кар’еры — усяго за паўтара году да алімпійскай перамогі ў Атэнах-2004&lt;ref name=“:PBN1”&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |title=Б. Тасман. Судьба тренера. Виктор Ярошевич: кто тормозит спринт? - “Прессбол“, 05.03.2003 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=“:PBN2”&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587 |title=Б. Тасман. Анатомия победы. “Тайны” Юлии Нестеренко. - “Прессбол“, 23.08.2004|access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

Пасьля публікацый Тасмана былі вернутыя з забыцьця і рэабілітаваныя імёны славутых беларускіх спартоўцаў — фэхтавальшчыка [[Аляксей Ніканчыкаў|Аляксея Ніканчыкава]]&lt;ref name=&quot;:PB-N&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |title= Б. Тасман. Помянем. Жизнь после смерти. - &quot;Прессбол&quot;, 27.11.2002|access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt; і стралка [[Ігар Бакалаў|Ігара Бакалава]] &lt;ref name=&quot;:PB-B&quot;&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080729212814/http://pressball.by/news.php?t=1005&amp;id=9751|title= Б. Тасман. Помянем. Игорь Бакалов: недолет Стрельца. – «Прессболл», 22.06.2003|access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;; заснаваныя мэмарыяльныя спаборніцтвы памяці Ніканчыкава, [[Мечыслаў Аўсянік|Мечыслава Аўсяніка]], [[Сяргей Хамчук|Сяргея Хамчука]]&lt;ref name=“:PB0”&gt;{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

Пасьлядоўна выступаў супраць сыстэмнага ўжываньня допінгу ў беларускім спорце, крытыкаваў палітыку завозу ў Беларусь расейскіх спартоўцаў — на шкоду разьвіцьця нацыянальных спартовых школаў і традыцыяў, выкрываў праявы карупцыі з боку чыноўнікаў і функцыянэраў&lt;ref name=&quot;:BAJ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |title=&quot;Ён пакінуў сьвятло ў жыцці тысяч чалавек&quot;: сын пра легендарнага спартовага журналіста Барыса Тасмана. — Беларуская асацыяцыя журналістаў, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

Аўтар даведніка «100 лет чемпионатов Европы по греко-римской борьбе. Справочник» (Менск, 1998).

== Сьмерць ==

Заўчасна памёр 25 чэрвеня 2022 году ад анкалягічнай хваробы&lt;ref name=&quot;:NN&quot;&gt;{{Cite web |url=https://nashaniva.com/294219 |title=Памёр Барыс Тасман. — &quot;Наша ніва&quot;, 25.06.2022 |access-date=2022-11-12}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://telegra.ph/Pravila-zhizni-Borisa-Tasmana-06-24 «Нечто обретая, мы должны что-то отдавать». Правила жизни Бориса Тасмана]
* [http://www.pressball.by/articles/author/tasmania Аўтарская рубрыка Б. Тасмана «Остров Тасмания» ў газэце «Прессбол»]
* [https://web.archive.org/web/20170612171128/http://naviny.by/tag/tasman Аўтарская калёнка Б. Тасмана «Марафон» на сайце Naviny.by]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0CltP0oMzqg «Друг народа». Відэаінтэрвію Б. Тасмана PressballTV, 3.11.2014]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Тасман, Барыс}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія журналісты]]
[[Катэгорыя:Спартовыя журналісты]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Белорусской деловой газеты»]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары газэты «Свабода»]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары газэты «Прессбол»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі геафаку Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]</text>
      <sha1>87j0d1kjlopeqhhr1af8lwmyhogpc4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гімнастыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>261410</id>
    <revision>
      <id>2699879</id>
      <parentid>2629576</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="7ibcgxrk89jfq1t9pvzo9ays1ed7zig" xml:space="preserve">[[Файл:Yuri van Gelder 2008-2.jpg|значак|Мужчына гімнастыкуе.]]
'''Гімнастыка''' — сыстэма асобна падабраных рухаў чалавечага цела, пастаянна паўтараных рухаў, якія выкарыстоўваюцца для ўмацаваньня [[здароўе|здароўя]], рознабаковага цялеснага разьвіцьця і ўдасканаленьня рухальных здольнасьцяў чалавека, сілы, спрыту, хуткасьці рухаў, трываласьці і інш. Аб’ём рухаў дазваляе ўзьдзейнічаць на ўсё цела ў цэлым і разьвіваць асобныя групы цягліц і часткаў цела, даваць нагрузку з улікам полу, узросту, узроўню цялеснае падрыхтоўкі.

Да спартыўных відаў гімнастыкі адносяцца:
* [[спартыўная гімнастыка]]
* [[мастацкая гімнастыка]]
* акрабатычная.

== Глядзіце таксама ==
* [[Аэробіка]]
* [[Голая ёга]]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.gymnastics.sport/site/ Міжнародная фэдэрацыя гімнастыкі]
* [http://bga.by/ Беларуская асацыяцыя гімнастыкі]
* [https://web.archive.org/web/20221120143717/https://www.5500.by/ Беларуская фэдэрацыя агульнааздараўляльнай гімнастыкі]

[[Катэгорыя:Гімнастыка| ]]</text>
      <sha1>7ibcgxrk89jfq1t9pvzo9ays1ed7zig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ангельшчыны па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>263899</id>
    <revision>
      <id>2699905</id>
      <parentid>2699560</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5777" sha1="36dkud8djvah8kno5su34ke8943ofj4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.premierleague.com/en/tables/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=ARS, BHA, MCI, LIV, CHE, EVE, BOU, BRE, LEE, AVL, TOT, NEW, HUL, IPS, FUL, NFO, COV, MUN, SUN, CRY
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_ARS=9 | нічыі_ARS=0 |паразы_ARS=1 |мз_ARS=15 |мп_ARS=5
|перамогі_BHA=7 | нічыі_BHA=1 |паразы_BHA=2 |мз_BHA=26 |мп_BHA=7
|перамогі_MCI=7 | нічыі_MCI=0 |паразы_MCI=3 |мз_MCI=21 |мп_MCI=13
|перамогі_LIV=5 | нічыі_LIV=3 |паразы_LIV=2 |мз_LIV=14 |мп_LIV=10
|перамогі_CHE=5 | нічыі_CHE=1 |паразы_CHE=4 |мз_CHE=19 |мп_CHE=16
|перамогі_EVE=4 | нічыі_EVE=4 |паразы_EVE=2 |мз_EVE=12 |мп_EVE=10
|перамогі_BOU=4 | нічыі_BOU=3 |паразы_BOU=3 |мз_BOU=16 |мп_BOU=14
|перамогі_BRE=3 | нічыі_BRE=5 |паразы_BRE=2 |мз_BRE=16 |мп_BRE=11
|перамогі_LEE=3 | нічыі_LEE=5 |паразы_LEE=2 |мз_LEE=10 |мп_LEE=8
|перамогі_AVL=3 | нічыі_AVL=4 |паразы_AVL=3 |мз_AVL=14 |мп_AVL=17
|перамогі_TOT=3 | нічыі_TOT=3 |паразы_TOT=4 |мз_TOT=10 |мп_TOT=11
|перамогі_NEW=3 | нічыі_NEW=3 |паразы_NEW=4 |мз_NEW=13 |мп_NEW=16
|перамогі_HUL=2 | нічыі_HUL=5 |паразы_HUL=3 |мз_HUL=11 |мп_HUL=11
|перамогі_IPS=3 | нічыі_IPS=2 |паразы_IPS=5 |мз_IPS=15 |мп_IPS=20
|перамогі_FUL=2 | нічыі_FUL=4 |паразы_FUL=4 |мз_FUL=10 |мп_FUL=12
|перамогі_NFO=2 | нічыі_NFO=3 |паразы_NFO=5 |мз_NFO=9 |мп_NFO=13
|перамогі_COV=3 | нічыі_COV=0 |паразы_COV=7 |мз_COV=10 |мп_COV=19
|перамогі_MUN=1 | нічыі_MUN=5 |паразы_MUN=4 |мз_MUN=14 |мп_MUN=19
|перамогі_SUN=2 | нічыі_SUN=2 |паразы_SUN=6 |мз_SUN=8 |мп_SUN=17
|перамогі_CRY=2 | нічыі_CRY=1 |паразы_CRY=7 |мз_CRY=10 |мп_CRY=24

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]
|назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]
|назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]
|назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]
|назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]]
|назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]
|назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]]
|назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]
|назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]
|назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]]
|назва_HUL=[[Гал Сіці]]
|назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]]
|назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]]
|назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]
|назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]]
|назва_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд]]
|назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]]
|назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]]
|назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]
|назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Дадатковыя матчы (толькі пры неабходнасьці вызначэньня чэмпіёна, камандаў на выбываньне або камандаў, якія выходзяць у турніры УЭФА).

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR
|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLTH=blue1 |тэкст_ECLTH=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны 2027—2028 гадоў|Чэмпіёншып]]

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>36dkud8djvah8kno5su34ke8943ofj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>264120</id>
    <revision>
      <id>2699904</id>
      <parentid>2699559</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12809" sha1="7l08cv2h3eal4rk3lr6ozlru3uv90tp" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ccffcc;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён
|-
| style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю
|}
=== Заходняя канфэрэнцыя ===
==== Ціхаакіянскі дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=EDM
|каманда2=VGK
|каманда3=ANA
|каманда4=SEA
|каманда5=CGY
|каманда6=SJS
|каманда7=LAK
|каманда8=VAN

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=8 лістапада 2026
|перамогі_EDM=10 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=3 |паразы_EDM=3 |мз_EDM=75 |мп_EDM=55 
|перамогі_VGK=10 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=2 |паразы_VGK=5 |мз_VGK=64 |мп_VGK=51 
|перамогі_ANA=9 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=1 |паразы_ANA=7 |мз_ANA=69 |мп_ANA=66 
|перамогі_SEA=6 |АТперамогі_SEA=3 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=6 |мз_SEA=57 |мп_SEA=57 
|перамогі_CGY=7 |АТперамогі_CGY=1 |АТпаразы_CGY=1 |паразы_CGY=9 |мз_CGY=46 |мп_CGY=63 
|перамогі_SJS=2 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=11 |мз_SJS=48 |мп_SJS=69 
|перамогі_LAK=3 |АТперамогі_LAK=2 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=8 |мз_LAK=45 |мп_LAK=52 
|перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=2 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=15 |мз_VAN=55 |мп_VAN=87 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]]
|назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]]
|назва_ANA=[[Анагайм Дакс]]
|назва_SEA=[[Сіетл Кракен]]
|назва_CGY=[[Калгары Флэймз]]
|назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]]
|назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]]
|назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== Цэнтральны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=MIN
|каманда2=DAL
|каманда3=COL
|каманда4=NSH
|каманда5=UTA
|каманда6=WPG
|каманда7=STL
|каманда8=CHI

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=8 лістапада 2026
|перамогі_MIN=12 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=4 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=63 |мп_MIN=43 
|перамогі_DAL=7 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=2 |паразы_DAL=5 |мз_DAL=49 |мп_DAL=41 
|перамогі_COL=10 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=2 |паразы_COL=6 |мз_COL=72 |мп_COL=56 
|перамогі_NSH=6 |АТперамогі_NSH=2 |АТпаразы_NSH=5 |паразы_NSH=4 |мз_NSH=52 |мп_NSH=51 
|перамогі_UTA=8 |АТперамогі_UTA=2 |АТпаразы_UTA=1 |паразы_UTA=7 |мз_UTA=63 |мп_UTA=63 
|перамогі_WPG=6 |АТперамогі_WPG=1 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=8 |мз_WPG=49 |мп_WPG=63 
|перамогі_STL=7 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=2 |паразы_STL=8 |мз_STL=50 |мп_STL=53 
|перамогі_CHI=3 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=1 |паразы_CHI=13 |мз_CHI=39 |мп_CHI=76 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]]
|назва_DAL=[[Далас Старз]]
|назва_COL=[[Каларада Эвэланш]]
|назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]]
|назва_UTA=[[Юта Мамат]]
|назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]]
|назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]]
|назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Усходняя канфэрэнцыя ===
==== Атлянтычны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=BOS
|каманда2=MTL
|каманда3=TBL
|каманда4=OTT
|каманда5=FLA
|каманда6=BUF
|каманда7=TOR
|каманда8=DET

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=8 лістапада 2026
|перамогі_BOS=10 |АТперамогі_BOS=3 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=4 |мз_BOS=68 |мп_BOS=41 
|перамогі_MTL=7 |АТперамогі_MTL=4 |АТпаразы_MTL=3 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=61 |мп_MTL=53 
|перамогі_TBL=9 |АТперамогі_TBL=2 |АТпаразы_TBL=2 |паразы_TBL=4 |мз_TBL=63 |мп_TBL=53 
|перамогі_OTT=9 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=1 |паразы_OTT=6 |мз_OTT=58 |мп_OTT=54 
|перамогі_FLA=7 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=7 |мз_FLA=56 |мп_FLA=55 
|перамогі_BUF=6 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=6 |мз_BUF=50 |мп_BUF=57 
|перамогі_TOR=7 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=9 |мз_TOR=64 |мп_TOR=64 
|перамогі_DET=5 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=8 |мз_DET=49 |мп_DET=56 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_BOS=[[Бостан Бруінз]]
|назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]]
|назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]]
|назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]]
|назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]]
|назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]]
|назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]]
|назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== Сталічны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=CAR
|каманда2=NJD
|каманда3=NYR
|каманда4=WSH
|каманда5=NYI
|каманда6=CBJ
|каманда7=PIT
|каманда8=PHI

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=8 лістапада 2026
|перамогі_CAR=13 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=3 |мз_CAR=78 |мп_CAR=45 
|перамогі_NJD=8 |АТперамогі_NJD=5 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=5 |мз_NJD=66 |мп_NJD=51 
|перамогі_NYR=10 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=7 |мз_NYR=55 |мп_NYR=52 
|перамогі_WSH=8 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=6 |мз_WSH=53 |мп_WSH=51 
|перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=2 |АТпаразы_NYI=3 |паразы_NYI=6 |мз_NYI=47 |мп_NYI=49 
|перамогі_CBJ=2 |АТперамогі_CBJ=5 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=8 |мз_CBJ=40 |мп_CBJ=47 
|перамогі_PIT=3 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=2 |паразы_PIT=10 |мз_PIT=58 |мп_PIT=65 
|перамогі_PHI=4 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=5 |паразы_PHI=10 |мз_PHI=42 |мп_PHI=65 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]]
|назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]
|назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]
|назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]]
|назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]
|назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]]
|назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]]
|назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>7l08cv2h3eal4rk3lr6ozlru3uv90tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генрых Вагнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264161</id>
    <revision>
      <id>2699860</id>
      <parentid>2667606</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8930" sha1="he4btz7cnl611qj65ga9m61u6dve8u7" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Музыка}}
'''Ге́нрых Матусавіч Ва́гнер''' (2 ліпеня 1922, [[Жырардаў]], [[Польшча]] — 15 ліпеня 2000, [[Менск]], [[Беларусь]]) — беларускі савецкі [[кампазытар]], музыка, пэдагог. [[Заслужаны дзяяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1963), [[народны артыст Беларускай ССР]] (1988), ляўрэат {{Не перакладзена|Прэмія Ленінскага камсамолу Беларусі|прэміі Ленінскага камсамолу Беларускай ССР|d|Q42307834}} (1976). Прафэсар (1988).

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся ў заможнай сям’і музыкі. Скончыў музычную школу ў Варшаве. З 1933 року навучаўся ў {{Не перакладзена|Варшаўскае музычнае таварыства імя Станіслава Манюшкі|Варшаўскім музычным інстытуце імя Станіслава Манюшкі|d|Q9371239}}, з 1936 року — у {{Не перакладзена|Музычны ўнівэрсытэт імя Фрыдэрыка Шапэна|Варшаўскай кансэрваторыі|d|Q1340262}} па клясе [[фартэпіяна]]. У часе [[Нямецка-польская вайна|нападу нацысцкай Нямеччыны на Польшчу]] мешкаў пад Пінскам, пры пераходзе савецкай мяжы быў затрыманы. Працаваў на тартаку пад Баранавічамі, на будаўніцтве чыгункі. Дзякуючы зьбегу абставінаў трапіў у Мазыр, адкуль трапіў у Беларускую дзяржаўную кансэрваторыю імя Луначарскага (цяпер [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]]).

З пачаткам [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] зьехаў у эвакуацыю ў [[Саратаў]]. З 1943 року працаваў канцэртмайстрам у філярмоніі [[Сталінабад]]у, удзельнічаў у Першым франтавым тэатры Таджыцкай ССР пад кіраўніцтвам [[Георгі Менглет|Георгія Менглета]] акампаніятарам і салістам. Па вайне вярнуўся ў Беларускую кансэрваторыю; у 1948 скончыў навучаньне па клясе фартэпіяна Рыгора Шаршэўскага, у 1954 — па клясе кампазыцыі [[Анатоль Багатыроў|Анатоля Багатырова]].

У 1947 року ажаніўся з акторкай [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Беларускага драматычнага тэатру імя Янкі Купалы]] {{Не перакладзена|Тацяна Міхайлаўна Аляксеева|Тацянай Аляксеевай|d|Q104678380}}.

Працаваў канцэртмайстрам [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]]. З 1962 — выкладчык катэдры музычнага выхаваньня ў [[Менскі пэдагагічны інстытут|Менскім пэдагагічным інстытуце]]. Сябра [[Беарускі саюз кампазытараў|Саюзу кампазытараў БССР]] з 1949 року; у 1963—1973 — адказны сакратар кіраўніцтва Саюзу кампазытараў.

== Творчасьць ==
Аўтар:
* першай беларускай тэлеопэры «Ранак» (1967);
* опэры «Сьцежкаю жыцьця» (1977);
* балетаў «Падстаўная нявеста» (1958), «Сьвятло і цені» (1962), «Пасьля балю» (1967);
* вакальна-сымфанічных паэмаў «Вечна жывыя» (1959), «Героям Бярэсьця» (1975), «Чытаючы Васіля Быкава» (1989);
* 3-х сымфоніяў (1970, 1992, 1995);
* канцэртаў з аркестрам — для фартэпіяна (1964, 1977, 1981), для віялянчэлі (1975), для клявесыну (1982), для скрыпкі (1985), для цымбалаў з аркестрам народных інструмэнтаў (1985);
* камэрных-інструмэнтальных ансамбляў;
* п’есаў на беларускія тэмы (1952);
* санатыны (1953);
* танца-скерца (1965);
* музычных карцінак (1966);
* вакальнай нізкі «Настроі» (словы [[Барыс Дубровін|Барыса Дубровіна]], 1968);
* хораў, рамансаў, песьняў ды інш.

Аўтар музыкі да кінафільмаў і тэлеспэктакляў:
# 1966 — [[Чужое імя]]
# 1967 — [[І ніхто іншы (фыльм)|І ніхто іншы]]
# 1967 — Ранак (тэлеопэра паводле раману «Калі зьліваюцца рэкі» [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]])
# 1969 — [[Мы з Вульканам (фільм)|Мы з Вульканам]]
# 1969 — [[Ткачы (тэлеспэктакль)]]
# 1970 — [[Ненаўмыснае каханьне]]
# 1971 — [[Палянэз Агінскага (фільм)|Палянэз Агінскага]]
# 1973 — [[І сьмех, і грэх]] (тэлевізійны)
# 1978 — [[Тэатар купца Япішкіна (тэлеспэктакль)]]
А таксама да тэлевізійных і дакумэнтальных фільмаў «Генэрал Пушча» (1967) і «Лісты ў неўміручасьць» (1970).

== Прэміі і ўзнагароды ==
* [[Заслужаны дзяяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1963)
* Ляўрэат прэміі Ленінскага камсамолу Беларускай ССР (1976)
* [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1988)
* [[Ордэн Дружбы народаў]]
* [[Ордэн „Знак Пашаны“]]
* [[мэдаль Францішка Скарыны]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/ЭГБ|2|178—179|Вагнер Генрых Матусавіч|Аладава, Р. М.}}
* {{Літаратура/БелЭн|3|430}}
* {{Літаратура/Культура Беларусі|2|182—183}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Сіма Нісьневіч|Нісневіч С. Г.]]
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = 
|загаловак      = Г. Вагнер
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = Беларусь
|год            = 1969
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 95
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Літаратура/Рэспубліка Беларусь: Энцыкляпэдыя ў 7 тамах|2|582}}
* {{Літаратура/Тэатральная Беларусь|1|195—196}}
* {{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|1|554}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230214165029/https://bis.nlb.by/by/documents/128334 Беларусь у асобах і падзеях]
* Юлія Андрэева. [https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=94726 Памёр Генрых Вагнер]
* [https://belisrael.info/?p=13272 Інэса Двужыльная пра кампазытара Генрыха Вагнера] {{ref-ru}}
* [https://hor.by/personalii/henrych-vagner/ Беларускі харавы партал]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вагнер, Генрых Матусавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Музычнага ўнівэрсытэту імя Фрыдэрыка Шапэна]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага саюзу кампазытараў]]
[[Катэгорыя:Савецкія кампазытары]]
[[Катэгорыя:Беларускія кампазытары]]
[[Катэгорыя:Савецкія музычныя пэдагогі]]
[[Катэгорыя:Беларускія музычныя пэдагогі]]
[[Катэгорыя:Беларускія піяністы]]</text>
      <sha1>he4btz7cnl611qj65ga9m61u6dve8u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>264575</id>
    <revision>
      <id>2699912</id>
      <parentid>2699567</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="iso9lvtuy77f9kd110knezygnkubivt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=MAX, ISL, DMI, DBR, NIO, HOM, VIC, TAZ, FCM, SLA, BAR, ARS, BSH, BAT, DNE, NAF
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_MAX=18 | нічыі_MAX=8 |паразы_MAX=2 |мз_MAX=61 |мп_MAX=19
|перамогі_ISL=18 | нічыі_ISL=7 |паразы_ISL=3 |мз_ISL=54 |мп_ISL=23
|перамогі_DMI=19 | нічыі_DMI=4 |паразы_DMI=5 |мз_DMI=51 |мп_DMI=23
|перамогі_DBR=15 | нічыі_DBR=6 |паразы_DBR=7 |мз_DBR=50 |мп_DBR=29
|перамогі_NIO=15 | нічыі_NIO=4 |паразы_NIO=9 |мз_NIO=35 |мп_NIO=26
|перамогі_HOM=12 | нічыі_HOM=7 |паразы_HOM=9 |мз_HOM=40 |мп_HOM=29
|перамогі_VIC=11 | нічыі_VIC=7 |паразы_VIC=10 |мз_VIC=30 |мп_VIC=27
|перамогі_TAZ=10 | нічыі_TAZ=6 |паразы_TAZ=12 |мз_TAZ=35 |мп_TAZ=36
|перамогі_FCM=10 | нічыі_FCM=5 |паразы_FCM=13 |мз_FCM=35 |мп_FCM=42
|перамогі_SLA=9 | нічыі_SLA=7 |паразы_SLA=12 |мз_SLA=36 |мп_SLA=38
|перамогі_BAR=8 | нічыі_BAR=7 |паразы_BAR=13 |мз_BAR=30 |мп_BAR=45
|перамогі_ARS=6 | нічыі_ARS=9 |паразы_ARS=13 |мз_ARS=25 |мп_ARS=46
|перамогі_BSH=6 | нічыі_BSH=6 |паразы_BSH=16 |мз_BSH=30 |мп_BSH=53
|перамогі_BAT=5 | нічыі_BAT=9 |паразы_BAT=14 |мз_BAT=20 |мп_BAT=34
|перамогі_DNE=4 | нічыі_DNE=11 |паразы_DNE=13 |мз_DNE=27 |мп_DNE=43
|перамогі_NAF=4 | нічыі_NAF=5 |паразы_NAF=19 |мз_NAF=24 |мп_NAF=70

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]]
|назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]]
|назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]
|назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]]
|назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
|назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
|назва_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|назва_DBR=[[Дынама Берасьце]]
|назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]]
|назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
|назва_MAX=[[МЛ Віцебск]]
|назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]]
|назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]]
|назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]]
|назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CL1Q |вынік2=ECL1Q
|вынік14=RPO |вынік15=REL |вынік16=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CL1Q=green2|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ECL1Q=yellow1 |тэкст_ECL1Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>iso9lvtuy77f9kd110knezygnkubivt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ангельшчыны па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>265447</id>
    <revision>
      <id>2699919</id>
      <parentid>2699575</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10995" sha1="5mqlmwzj10t92vth1joq937elobx057" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.premierleague.com/en/matches/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў=ARS, AVL, BOU, BHA, BRE, HUL, IPS, COV, CRY, LIV, LEE, MCI, MUN, NFO, NEW, SUN, TOT, FUL, CHE, EVE

|скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арс]]
|скарачэньне_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Аст]]
|скарачэньне_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Бор]]
|скарачэньне_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Бра]]
|скарачэньне_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэ]]
|скарачэньне_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэл]]
|скарачэньне_COV=[[Ковэнтры Сіці|Ков]]
|скарачэньне_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Кры]]
|скарачэньне_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэ]]
|скарачэньне_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фул]]
|скарачэньне_HUL=[[Гал Сіці|Гал]]
|скарачэньне_IPS=[[Іпсўіч Таўн|Іпс]]
|скарачэньне_LEE=[[Лідс Юнайтэд|Лід]]
|скарачэньне_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лів]]
|скарачэньне_MCI=[[Манчэстэр Сіці|МСі]]
|скарачэньне_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд|МЮ]]
|скарачэньне_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд|Нью]]
|скарачэньне_NFO=[[Нотынггэм Форэст|Нот]]
|скарачэньне_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сан]]
|скарачэньне_TOT=[[Тотэнгэм Готспур|Тот]]

|назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]
|назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]
|назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]
|назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]
|назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]]
|назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]
|назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]]
|назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]
|назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]
|назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]]
|назва_HUL=[[Гал Сіці]]
|назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]]
|назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]]
|назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]
|назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]]
|назва_MUN={{nobr|[[Манчэстэр Юнайтэд]]}}
|назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]]
|назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]]
|назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]
|назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ARS_AVL=
|матч_ARS_BHA=
|матч_ARS_BOU=
|матч_ARS_BRE=
|матч_ARS_CHE=2:1
|матч_ARS_COV=3:0
|матч_ARS_CRY=
|матч_ARS_EVE=2:0
|матч_ARS_FUL=
|матч_ARS_HUL=1:0
|матч_ARS_IPS=
|матч_ARS_LEE=2:1
|матч_ARS_LIV=
|матч_ARS_MCI=
|матч_ARS_MUN=
|матч_ARS_NEW=
|матч_ARS_NFO=
|матч_ARS_SUN=
|матч_ARS_TOT=

|матч_AVL_ARS=0:1
|матч_AVL_BHA=
|матч_AVL_BOU=
|матч_AVL_BRE=2:2
|матч_AVL_CHE=
|матч_AVL_COV=
|матч_AVL_CRY=
|матч_AVL_EVE=
|матч_AVL_FUL=1:1
|матч_AVL_HUL=
|матч_AVL_IPS=
|матч_AVL_LEE=
|матч_AVL_LIV=
|матч_AVL_MCI=2:1
|матч_AVL_MUN=
|матч_AVL_NEW=
|матч_AVL_NFO=1:2
|матч_AVL_SUN=
|матч_AVL_TOT=

|матч_BHA_ARS=3:0
|матч_BHA_AVL=4:0
|матч_BHA_BOU=
|матч_BHA_BRE=2:0
|матч_BHA_CHE=
|матч_BHA_COV=
|матч_BHA_CRY=5:0
|матч_BHA_EVE=
|матч_BHA_FUL=
|матч_BHA_HUL=
|матч_BHA_IPS=
|матч_BHA_LEE=1:1
|матч_BHA_LIV=
|матч_BHA_MCI=
|матч_BHA_MUN=
|матч_BHA_NEW=
|матч_BHA_NFO=
|матч_BHA_SUN=
|матч_BHA_TOT=

|матч_BOU_ARS=
|матч_BOU_AVL=
|матч_BOU_BHA=
|матч_BOU_BRE=2:2
|матч_BOU_CHE=
|матч_BOU_COV=
|матч_BOU_CRY=
|матч_BOU_EVE=1:1
|матч_BOU_FUL=
|матч_BOU_HUL=
|матч_BOU_IPS=
|матч_BOU_LEE=2:0
|матч_BOU_LIV=0:1
|матч_BOU_MCI=
|матч_BOU_MUN=
|матч_BOU_NEW=
|матч_BOU_NFO=
|матч_BOU_SUN=2:0
|матч_BOU_TOT=

|матч_BRE_ARS=
|матч_BRE_AVL=
|матч_BRE_BHA=
|матч_BRE_BOU=
|матч_BRE_CHE=3:0
|матч_BRE_COV=
|матч_BRE_CRY=
|матч_BRE_EVE=
|матч_BRE_FUL=
|матч_BRE_HUL=
|матч_BRE_IPS=
|матч_BRE_LEE=
|матч_BRE_LIV=1:2
|матч_BRE_MCI=
|матч_BRE_MUN=
|матч_BRE_NEW=
|матч_BRE_NFO=2:0
|матч_BRE_SUN=1:1
|матч_BRE_TOT=3:0

|матч_CHE_ARS=
|матч_CHE_AVL=
|матч_CHE_BHA=4:3
|матч_CHE_BOU=5:1
|матч_CHE_BRE=
|матч_CHE_COV=
|матч_CHE_CRY=
|матч_CHE_EVE=
|матч_CHE_FUL=
|матч_CHE_HUL=2:2
|матч_CHE_IPS=
|матч_CHE_LEE=
|матч_CHE_LIV=
|матч_CHE_MCI=
|матч_CHE_MUN=2:0
|матч_CHE_NEW=
|матч_CHE_NFO=
|матч_CHE_SUN=
|матч_CHE_TOT=0:2

|матч_COV_ARS=
|матч_COV_AVL=
|матч_COV_BHA=0:5
|матч_COV_BOU=
|матч_COV_BRE=
|матч_COV_CHE=
|матч_COV_CRY=
|матч_COV_EVE=
|матч_COV_FUL=0:1
|матч_COV_HUL=0:1
|матч_COV_IPS=
|матч_COV_LEE=
|матч_COV_LIV=
|матч_COV_MCI=
|матч_COV_MUN=
|матч_COV_NEW=4:1
|матч_COV_NFO=
|матч_COV_SUN=3:1
|матч_COV_TOT=

|матч_CRY_ARS=
|матч_CRY_AVL=
|матч_CRY_BHA=
|матч_CRY_BOU=
|матч_CRY_BRE=
|матч_CRY_CHE=
|матч_CRY_COV=
|матч_CRY_EVE=
|матч_CRY_FUL=
|матч_CRY_HUL=
|матч_CRY_IPS=2:3
|матч_CRY_LEE=
|матч_CRY_LIV=1:3
|матч_CRY_MCI=1:4
|матч_CRY_MUN=
|матч_CRY_NEW=0:2
|матч_CRY_NFO=3:1
|матч_CRY_SUN=
|матч_CRY_TOT=

|матч_EVE_ARS=
|матч_EVE_AVL=
|матч_EVE_BHA=
|матч_EVE_BOU=
|матч_EVE_BRE=
|матч_EVE_CHE=0:2
|матч_EVE_COV=3:1
|матч_EVE_CRY=2:0
|матч_EVE_FUL=
|матч_EVE_HUL=
|матч_EVE_IPS=1:0
|матч_EVE_LEE=
|матч_EVE_LIV=
|матч_EVE_MCI=
|матч_EVE_MUN=2:2
|матч_EVE_NEW=
|матч_EVE_NFO=
|матч_EVE_SUN=
|матч_EVE_TOT=

|матч_FUL_ARS=
|матч_FUL_AVL=
|матч_FUL_BHA=
|матч_FUL_BOU=
|матч_FUL_BRE=
|матч_FUL_CHE=2:3
|матч_FUL_COV=
|матч_FUL_CRY=2:3
|матч_FUL_EVE=
|матч_FUL_HUL=1:0
|матч_FUL_IPS=
|матч_FUL_LEE=
|матч_FUL_LIV=
|матч_FUL_MCI=
|матч_FUL_MUN=1:1
|матч_FUL_NEW=1:1
|матч_FUL_NFO=
|матч_FUL_SUN=
|матч_FUL_TOT=

|матч_HUL_ARS=
|матч_HUL_AVL=0:0
|матч_HUL_BHA=
|матч_HUL_BOU=
|матч_HUL_BRE=1:1
|матч_HUL_CHE=
|матч_HUL_COV=
|матч_HUL_CRY=
|матч_HUL_EVE=2:2
|матч_HUL_FUL=
|матч_HUL_IPS=2:2
|матч_HUL_LEE=
|матч_HUL_LIV=
|матч_HUL_MCI=
|матч_HUL_MUN=2:0
|матч_HUL_NEW=
|матч_HUL_NFO=
|матч_HUL_SUN=
|матч_HUL_TOT=

|матч_IPS_ARS=
|матч_IPS_AVL=
|матч_IPS_BHA=
|матч_IPS_BOU=1:2
|матч_IPS_BRE=
|матч_IPS_CHE=
|матч_IPS_COV=
|матч_IPS_CRY=
|матч_IPS_EVE=
|матч_IPS_FUL=2:1
|матч_IPS_HUL=
|матч_IPS_LEE=
|матч_IPS_LIV=0:2
|матч_IPS_MCI=
|матч_IPS_MUN=
|матч_IPS_NEW=
|матч_IPS_NFO=1:1
|матч_IPS_SUN=2:1
|матч_IPS_TOT=

|матч_LEE_ARS=
|матч_LEE_AVL=
|матч_LEE_BHA=
|матч_LEE_BOU=
|матч_LEE_BRE=1:1
|матч_LEE_CHE=
|матч_LEE_COV=
|матч_LEE_CRY=0:0
|матч_LEE_EVE=
|матч_LEE_FUL=
|матч_LEE_HUL=
|матч_LEE_IPS=
|матч_LEE_LIV=
|матч_LEE_MCI=
|матч_LEE_MUN=1:1
|матч_LEE_NEW=4:1
|матч_LEE_NFO=
|матч_LEE_SUN=
|матч_LEE_TOT=1:0

|матч_LIV_ARS=0:1
|матч_LIV_AVL=
|матч_LIV_BHA=2:0
|матч_LIV_BOU=
|матч_LIV_BRE=
|матч_LIV_CHE=
|матч_LIV_COV=
|матч_LIV_CRY=
|матч_LIV_EVE=
|матч_LIV_FUL=0:0
|матч_LIV_HUL=
|матч_LIV_IPS=
|матч_LIV_LEE=
|матч_LIV_MCI=0:3
|матч_LIV_MUN=
|матч_LIV_NEW=
|матч_LIV_NFO=2:2
|матч_LIV_SUN=
|матч_LIV_TOT=

|матч_MCI_ARS=
|матч_MCI_AVL=
|матч_MCI_BHA=0:1
|матч_MCI_BOU=2:1
|матч_MCI_BRE=
|матч_MCI_CHE=
|матч_MCI_COV=1:0
|матч_MCI_CRY=
|матч_MCI_EVE=
|матч_MCI_FUL=
|матч_MCI_HUL=
|матч_MCI_IPS=3:2
|матч_MCI_LEE=
|матч_MCI_LIV=
|матч_MCI_MUN=
|матч_MCI_NEW=
|матч_MCI_NFO=
|матч_MCI_SUN=5:3
|матч_MCI_TOT=

|матч_MUN_ARS=
|матч_MUN_AVL=4:4
|матч_MUN_BHA=
|матч_MUN_BOU=0:3
|матч_MUN_BRE=
|матч_MUN_CHE=
|матч_MUN_COV=
|матч_MUN_CRY=
|матч_MUN_EVE=
|матч_MUN_FUL=
|матч_MUN_HUL=
|матч_MUN_IPS=5:2
|матч_MUN_LEE=
|матч_MUN_LIV=
|матч_MUN_MCI=0:1
|матч_MUN_NEW=
|матч_MUN_NFO=
|матч_MUN_SUN=
|матч_MUN_TOT=1:1

|матч_NEW_ARS=
|матч_NEW_AVL=0:1
|матч_NEW_BHA=
|матч_NEW_BOU=2:2
|матч_NEW_BRE=
|матч_NEW_CHE=
|матч_NEW_COV=
|матч_NEW_CRY=
|матч_NEW_EVE=0:1
|матч_NEW_FUL=
|матч_NEW_HUL=2:1
|матч_NEW_IPS=
|матч_NEW_LEE=
|матч_NEW_LIV=2:2
|матч_NEW_MCI=
|матч_NEW_MUN=
|матч_NEW_NFO=
|матч_NEW_SUN=
|матч_NEW_TOT=

|матч_NFO_ARS=0:1
|матч_NFO_AVL=
|матч_NFO_BHA=
|матч_NFO_BOU=
|матч_NFO_BRE=
|матч_NFO_CHE=
|матч_NFO_COV=0:1
|матч_NFO_CRY=
|матч_NFO_EVE=
|матч_NFO_FUL=
|матч_NFO_HUL=
|матч_NFO_IPS=
|матч_NFO_LEE=0:1
|матч_NFO_LIV=
|матч_NFO_MCI=3:1
|матч_NFO_MUN=
|матч_NFO_NEW=
|матч_NFO_SUN=
|матч_NFO_TOT=0:0

|матч_SUN_ARS=0:2
|матч_SUN_AVL=
|матч_SUN_BHA=0:2
|матч_SUN_BOU=
|матч_SUN_BRE=
|матч_SUN_CHE=1:0
|матч_SUN_COV=
|матч_SUN_CRY=
|матч_SUN_EVE=
|матч_SUN_FUL=1:0
|матч_SUN_HUL=
|матч_SUN_IPS=
|матч_SUN_LEE=0:0
|матч_SUN_LIV=
|матч_SUN_MCI=
|матч_SUN_MUN=
|матч_SUN_NEW=
|матч_SUN_NFO=
|матч_SUN_TOT=

|матч_TOT_ARS=
|матч_TOT_AVL=2:3
|матч_TOT_BHA=
|матч_TOT_BOU=
|матч_TOT_BRE=
|матч_TOT_CHE=
|матч_TOT_COV=3:1
|матч_TOT_CRY=2:0
|матч_TOT_EVE=0:0
|матч_TOT_FUL=
|матч_TOT_HUL=
|матч_TOT_IPS=
|матч_TOT_LEE=
|матч_TOT_LIV=
|матч_TOT_MCI=
|матч_TOT_MUN=
|матч_TOT_NEW=0:2
|матч_TOT_NFO=
|матч_TOT_SUN=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>5mqlmwzj10t92vth1joq937elobx057</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>265448</id>
    <revision>
      <id>2699926</id>
      <parentid>2699582</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8168" sha1="qp61sa89g4dbjifwv04y965wqzj126r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ARS, BAR, BAT, BSH, VIC, HOM, DNE, DBR, DMI, ISL, FCM, MAX, NAF, NIO, SLA, TAZ

|скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арс]]
|скарачэньне_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Бар]]
|скарачэньне_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТ]]
|скарачэньне_BSH=[[Белшына Бабруйск|Бел]]
|скарачэньне_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віц]]
|скарачэньне_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гом]]
|скарачэньне_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дня]]
|скарачэньне_DBR=[[Дынама Берасьце|ДБр]]
|скарачэньне_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|ДМн]]
|скарачэньне_ISL=[[Іслач Менскі раён|Ісл]]
|скарачэньне_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Мен]]
|скарачэньне_MAX=[[МЛ Віцебск|МЛ]]
|скарачэньне_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Наф]]
|скарачэньне_NIO=[[Нёман Горадня|Нём]]
|скарачэньне_SLA=[[Славія Мазыр|Сла]]
|скарачэньне_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тар]]

|назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]]
|назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]]
|назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]
|назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]]
|назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]]
|назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]]
|назва_DNE=[[Дняпро Магілёў]]
|назва_DBR=[[Дынама Берасьце]]
|назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]
|назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]]
|назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]]
|назва_MAX=[[МЛ Віцебск]]
|назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]]
|назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]]
|назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]]
|назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ARS_BAR=0:0
|матч_ARS_BAT=1:0
|матч_ARS_BSH=2:0
|матч_ARS_DBR=0:1
|матч_ARS_DMI=0:1
|матч_ARS_DNE=0:0
|матч_ARS_FCM=1:2
|матч_ARS_HOM=1:1
|матч_ARS_ISL=2:2
|матч_ARS_MAX=0:3
|матч_ARS_NAF=2:0
|матч_ARS_NIO=
|матч_ARS_SLA=1:3
|матч_ARS_TAZ=2:4
|матч_ARS_VIC=0:3

|матч_BAR_ARS=1:1
|матч_BAR_BAT=2:2
|матч_BAR_BSH=
|матч_BAR_DBR=1:1
|матч_BAR_DMI=2:3
|матч_BAR_DNE=2:1
|матч_BAR_FCM=2:1
|матч_BAR_HOM=0:2
|матч_BAR_ISL=3:4
|матч_BAR_MAX=0:4
|матч_BAR_NAF=3:0
|матч_BAR_NIO=1:2
|матч_BAR_SLA=1:1
|матч_BAR_TAZ=1:0
|матч_BAR_VIC=0:1

|матч_BAT_ARS=2:3
|матч_BAT_BAR=3:0
|матч_BAT_BSH=0:1
|матч_BAT_DBR=0:3
|матч_BAT_DMI=0:0
|матч_BAT_DNE=1:1
|матч_BAT_FCM=2:1
|матч_BAT_HOM=0:1
|матч_BAT_ISL=
|матч_BAT_MAX=1:2
|матч_BAT_NAF=2:2
|матч_BAT_NIO=0:2
|матч_BAT_SLA=2:1
|матч_BAT_TAZ=1:0
|матч_BAT_VIC=1:0

|матч_BSH_ARS=2:0
|матч_BSH_BAR=1:1
|матч_BSH_BAT=1:1
|матч_BSH_DBR=1:0
|матч_BSH_DMI=2:3
|матч_BSH_DNE=1:2
|матч_BSH_FCM=2:0
|матч_BSH_HOM=0:2
|матч_BSH_ISL=2:3
|матч_BSH_MAX=
|матч_BSH_NAF=5:1
|матч_BSH_NIO=2:2
|матч_BSH_SLA=2:4
|матч_BSH_TAZ=0:2
|матч_BSH_VIC=1:0

|матч_DBR_ARS=3:0
|матч_DBR_BAR=3:0
|матч_DBR_BAT=1:0
|матч_DBR_BSH=4:0
|матч_DBR_DMI=1:2
|матч_DBR_DNE=4:2
|матч_DBR_FCM=0:0
|матч_DBR_HOM=2:2
|матч_DBR_ISL=1:2
|матч_DBR_MAX=1:3
|матч_DBR_NAF=
|матч_DBR_NIO=1:3
|матч_DBR_SLA=4:1
|матч_DBR_TAZ=0:2
|матч_DBR_VIC=3:1

|матч_DMI_ARS=2:0
|матч_DMI_BAR=0:1
|матч_DMI_BAT=2:0
|матч_DMI_BSH=2:0
|матч_DMI_DBR=0:1
|матч_DMI_DNE=3:1
|матч_DMI_FCM=
|матч_DMI_HOM=2:1
|матч_DMI_ISL=1:1
|матч_DMI_MAX=2:3
|матч_DMI_NAF=5:1
|матч_DMI_NIO=0:1
|матч_DMI_SLA=3:1
|матч_DMI_TAZ=4:0
|матч_DMI_VIC=1:1

|матч_DNE_ARS=0:1
|матч_DNE_BAR=0:0
|матч_DNE_BAT=2:1
|матч_DNE_BSH=1:1
|матч_DNE_DBR=1:1
|матч_DNE_DMI=2:3
|матч_DNE_FCM=1:2
|матч_DNE_HOM=2:1
|матч_DNE_ISL=0:0
|матч_DNE_MAX=1:1
|матч_DNE_NAF=3:3
|матч_DNE_NIO=2:0
|матч_DNE_SLA=0:1
|матч_DNE_TAZ=2:2
|матч_DNE_VIC=

|матч_FCM_ARS=1:1
|матч_FCM_BAR=1:3
|матч_FCM_BAT=1:0
|матч_FCM_BSH=5:1
|матч_FCM_DBR=2:2
|матч_FCM_DMI=0:3
|матч_FCM_DNE=
|матч_FCM_HOM=2:0
|матч_FCM_ISL=1:1
|матч_FCM_MAX=2:2
|матч_FCM_NAF=4:2
|матч_FCM_NIO=0:1
|матч_FCM_SLA=1:0
|матч_FCM_TAZ=0:1
|матч_FCM_VIC=0:1

|матч_HOM_ARS=2:0
|матч_HOM_BAR=2:3
|матч_HOM_BAT=
|матч_HOM_BSH=1:0
|матч_HOM_DBR=2:1
|матч_HOM_DMI=1:2
|матч_HOM_DNE=2:0
|матч_HOM_FCM=0:1
|матч_HOM_ISL=2:0
|матч_HOM_MAX=1:5
|матч_HOM_NAF=6:0
|матч_HOM_NIO=1:1
|матч_HOM_SLA=3:1
|матч_HOM_TAZ=1:1
|матч_HOM_VIC=0:1

|матч_ISL_ARS=1:1
|матч_ISL_BAR=2:0
|матч_ISL_BAT=2:0
|матч_ISL_BSH=4:0
|матч_ISL_DBR=0:1
|матч_ISL_DMI=1:0
|матч_ISL_DNE=2:1
|матч_ISL_FCM=4:2
|матч_ISL_HOM=2:1
|матч_ISL_MAX=1:0
|матч_ISL_NAF=3:1
|матч_ISL_NIO=1:2
|матч_ISL_SLA=3:1
|матч_ISL_TAZ=
|матч_ISL_VIC=3:0

|матч_MAX_ARS=5:1
|матч_MAX_BAR=2:0
|матч_MAX_BAT=0:0
|матч_MAX_BSH=1:1
|матч_MAX_DBR=0:0
|матч_MAX_DMI=0:0
|матч_MAX_DNE=5:1
|матч_MAX_FCM=4:0
|матч_MAX_HOM=0:0
|матч_MAX_ISL=1:1
|матч_MAX_NAF=2:1
|матч_MAX_NIO=1:0
|матч_MAX_SLA=
|матч_MAX_TAZ=2:0
|матч_MAX_VIC=1:2

|матч_NAF_ARS=3:0
|матч_NAF_BAR=1:0
|матч_NAF_BAT=0:0
|матч_NAF_BSH=4:1
|матч_NAF_DBR=2:4
|матч_NAF_DMI=
|матч_NAF_DNE=0:0
|матч_NAF_FCM=0:3
|матч_NAF_HOM=0:2
|матч_NAF_ISL=0:6
|матч_NAF_MAX=0:5
|матч_NAF_NIO=0:2
|матч_NAF_SLA=0:1
|матч_NAF_TAZ=0:4
|матч_NAF_VIC=1:1

|матч_NIO_ARS=0:1
|матч_NIO_BAR=3:0
|матч_NIO_BAT=0:0
|матч_NIO_BSH=2:1
|матч_NIO_DBR=1:4
|матч_NIO_DMI=1:3
|матч_NIO_DNE=2:1
|матч_NIO_FCM=2:1
|матч_NIO_HOM=
|матч_NIO_ISL=0:1
|матч_NIO_MAX=1:2
|матч_NIO_NAF=3:1
|матч_NIO_SLA=1:0
|матч_NIO_TAZ=1:0
|матч_NIO_VIC=2:0

|матч_SLA_ARS=1:1
|матч_SLA_BAR=2:0
|матч_SLA_BAT=1:1
|матч_SLA_BSH=2:1
|матч_SLA_DBR=
|матч_SLA_DMI=1:2
|матч_SLA_DNE=3:0
|матч_SLA_FCM=1:2
|матч_SLA_HOM=0:0
|матч_SLA_ISL=0:2
|матч_SLA_MAX=2:4
|матч_SLA_NAF=0:1
|матч_SLA_NIO=0:0
|матч_SLA_TAZ=4:2
|матч_SLA_VIC=3:0

|матч_TAZ_ARS=3:3
|матч_TAZ_BAR=
|матч_TAZ_BAT=3:0
|матч_TAZ_BSH=3:0
|матч_TAZ_DBR=0:1
|матч_TAZ_DMI=0:1
|матч_TAZ_DNE=0:0
|матч_TAZ_FCM=3:0
|матч_TAZ_HOM=1:2
|матч_TAZ_ISL=0:2
|матч_TAZ_MAX=0:1
|матч_TAZ_NAF=1:0
|матч_TAZ_NIO=1:0
|матч_TAZ_SLA=1:1
|матч_TAZ_VIC=1:1

|матч_VIC_ARS=
|матч_VIC_BAR=2:3
|матч_VIC_BAT=1:0
|матч_VIC_BSH=1:1
|матч_VIC_DBR=1:2
|матч_VIC_DMI=0:1
|матч_VIC_DNE=1:0
|матч_VIC_FCM=2:0
|матч_VIC_HOM=1:1
|матч_VIC_ISL=0:0
|матч_VIC_MAX=0:2
|матч_VIC_NAF=2:0
|матч_VIC_NIO=1:0
|матч_VIC_SLA=0:0
|матч_VIC_TAZ=6:0


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>qp61sa89g4dbjifwv04y965wqzj126r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Закон Украіны «Аб асуджэньні і забароне прапаганды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне і дэкалянізацыі тапанімікі»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269801</id>
    <revision>
      <id>2699938</id>
      <parentid>2697526</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24761" sha1="hlcsn5q3ekj2mx4lfctcw7aivpyjpsx" xml:space="preserve">{{Заканадаўчы акт|від=[[Закон (права)|Закон Украіны]]|назва=«Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»|нумар=3005-IX|прыняты=[[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай Ўкраіны]]&lt;br&gt;{{Дата пачатку|21|3|2023|1}}|галасаваньне ніжняй палаты=|ухвалены=|галасаваньне верхняй палаты=|падпісаны=[[Прэзыдэнт Украіны|прэзыдэнтам Украіны]]&lt;br&gt;{{Дата пачатку|21|4|2023|1}}|набыў моц={{Дата пачатку|27|7|2023|1}}|апублікаваны=|Вікікрыніцы=|выява=Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|памер выявы=100px|заканадаўчы орган=[[Вярхоўная Рада Ўкраіны]]|юрысдыкцыя={{UKR}}|арыгінальная назва={{lang-uk|Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»}}}}'''Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»''' ({{мова-uk|Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»}}) — закон, прыняты [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай Украіны]] 21 сакавіка 2023 году. Закон забясьпечыў прававую аснову для працэсу {{не перакладзена|Дэрусыфікацыя ва Ўкраіне|дэкалянізацыі [дэрусыфікацыі] ва Ўкраіне|uk|Дерусифікація в Україні}}, які быў пачаты пасьля [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе]].

Закон прыняты 248 галасамі народных дэпутатаў.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Деколонізація в законі: Рада проголосувала за скасування російських географічних назв|url=https://novynarnia.com/2023/03/21/dekolonizacziya-v-zakoni-rada-progolosuvala-za-skasuvannya-rosijskyh-geografichnyh-nazv/|website=novynarnia.com|date=2023-03-21|accessdate=2023-06-08|language=uk}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя прыёму ==
Дэкалянізацыя ва Ўкраіне пачалася з распадам СССР&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20241130185533/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1183-12#Text Про приведення назви міста Ровно і Ровенської області у відповідність до правил українського правопису | від 11.06.1991 № 1183-XII]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200329121327/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/6040-11#Text Про відновлення селам Устенське Перше і Устенське Друге Здолбунівського району Ровенської області їх колишніх найменувань | від 16.06.1988 № 6040-XI]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230424094747/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/423-12#Text Про відновлення селищу міського типу Першотравневе Ровенської області колишнього найменування Моквин | від 31.10.1990 № 423-XII]&lt;/ref&gt;, аднак апагей працэсу дэкалянізацыі прыйшоўся на пачатак [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейкага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе]]. Расейскія помнікі былі зьнесены ў гарадах і вёсках. Пад дэкалянізацыю трапілі й назвы вуліц, зьвязаныя з Расейскай Фэдэрацыяй. Зьмены адбыліся ў [[Львоў|Львове]], [[Дніпро|Дніпре]], [[Кіеў|Кіеве]] й [[Харкаў|Харкаве]]. У сваю чаргу [[Івана-Франкоўск]] стаў першым горадам Украіны, які цалкам вызваліўся ад расейскіх тапонімаў.

5 красавіка 2022 году ў Вярхоўнай Радзе зарэгістраваны законапраект аб унясеньні зьмяненьняў у Закон Украіны «Аб геаграфічных назвах» адносна дэкалянізацыі тапанімікі й рэгуляваньня выкарыстаньня геаграфічных назваў у населеных пунктах Украіны №7253.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раді пропонують змінити географічні назви, які символізують росію|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3449993-radi-proponuut-zminiti-geograficni-nazvi-aki-simvolizuut-rosiu.html|website=www.ukrinform.ua|date=2022-04-06}}&lt;/ref&gt; 18 красавіка 2022 году Камітэт Вярхоўнай Рады Ўкраіны па пытаньнях арганізацыі дзяржаўнай улады, мясцовага самакіраваньня, рэгіянальнага разьвіцьця й горадабудаўніцтва рэкамэндаваў парлямэнту прагаласаваць за аснову гэты законапраект, паколькі яго прыняцьце прысьпяшыла б дэсаветызацыю й дэрасеізм Украіны.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=У Верховній Раді пропонують прийняти закон про заборону географічних назв та символіки РФ|url=https://lb.ua/society/2022/04/18/513852_verhovniy_radi_proponuyut_priynyati.html|website=LB.ua|date=2022-04-18}}&lt;/ref&gt;

21 красавіка 2022 году сакратар РНБА Ўкраіны Аляксей Данілаў заявіў, што татальная дэрусыфікацыя бізнэсу, палітыкі й многіх сфэр жыцьця Ўкраіны непазьбежная: «нічога расейскага тут не застанецца».

14 сакавіка 2023 году шэраг грамадзкіх арганізацый падпісалі адкрыты зварот з заклікам да Вярхоўнай Рады Ўкраіны прыняць узгоднены на ўзроўні парлямэнта закон аб дэкалянізацыі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Активісти закликають ухвалити законопроєкт про деколонізацію|url=https://chytomo.com/aktyvisty-zaklykaiut-ukhvalyty-zakonoproiekt-pro-dekolonizatsiiu/|website=chytomo.com|date=2023-03-14|accessdate=2023-06-08|language=uk}}&lt;/ref&gt;

21 сакавіка 2023 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыю тапанімікі».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Парламент ухвалив закон про засудження і заборону російської імперської політики і деколонізацію топонімії|url=https://detector.media/infospace/article/209177/2023-03-21-parlament-ukhvalyv-zakon-pro-zasudzhennya-i-zaboronu-rosiyskoi-imperskoi-polityky-i-dekolonizatsiyu-toponimii/|website=detector.media|date=2023-03-21|accessdate=2023-06-08|language=uk}}&lt;/ref&gt;

21 красавіка 2023 году прэзыдэнт Украіны Ўладзімір Зяленскі падпісаў закон аб дэкалянізацыі.З 27 ліпеня 2023 году ўваходзіць у дзеяньне Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі».&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Пояснюємо деколонізацію: УІНП підготував інфографіку про те, як буде реалізовуватися закон|url=https://uinp.gov.ua/pres-centr/novyny/poyasnyuyemo-dekolonizaciyu-uinp-pidgotuvav-infografiku-pro-te-yak-bude-realizovuvatysya-zakon|website=УІНП|date=2023-06-08|author=УІНП}}&lt;/ref&gt;

20 лістапада 2023 г. Украінскі інстытут нацыянальнай памяці падрыхтаваў зборнік матэрыялаў, рэкамэндацый і дакумэнтаў па выкананьні патрабаваньняў Закона Ўкраіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды маскальскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Збірник рекомендацій «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики»|url=https://uinp.gov.ua/dekomunizaciya-ta-reabilitaciya/podolannya-naslidkiv-rusyfikaciyi-ta-totalitaryzmu-v-ukrayini/zbirnyk-rekomendaciy-shchodo-vykonannya-zu-pro-zasudzhennya-ta-zaboronu-propagandy-rosiyskoyi-imperskoyi-polityky-v-ukrayini-i-dekolonizaciyu-toponimiyi|website=УІНП|accessdate=2023-12-13|language=uk|last=УІНП}}&lt;/ref&gt;

== Зьмест ==
Закон складаецца з 8 артыкулаў, у тым ліку:

:# Сфэра дзеяньня Закона
:# Азначэньне тэрмінаў
:# Асуджэньне расейскай імпэрскай палітыкі
:# Забарона прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі
:# Забарона выкарыстаньня й прапаґанды сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі
:# Забесьпячэньне ўмоў для правядзеньня дасьледаваньняў і рэалізацыі імпрэзаў па ўвекавечаньні памяці аб барацьбе з расейскай імпэрскай палітыкай
:# Адказнасьць за парушэньне заканадаўства аб забароне вырабу, распаўсюду, а таксама публічнага выкарыстаньня сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі
:# Заключныя й пераходныя палажэньні.

== Асноўныя палажэньні ==
Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі» растлумачвае значэньне такіх тэрмінаў, як «прапаґанда расейскай імпэрскай палітыкі», а таксама вызначае адказнасьць за парушэньне заканадаўства, якое забараняе выраб, распаўсюд і публічнае выкарыстаньне сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі:

* закон закранае сфэру грамадзкай прасторы, тапанімікі, найменьняў юрыдычных асобаў, помнікаў і памятных знакаў і знакаў для тавараў і паслуг; прызнае злачыннай і асуджае расейскую імпэрскую палітыку;  ﻿﻿забараняе прапаґанду сымболікі расейскай імпэрскай палітыкі (за выключэньнямі, прапісанымі ў законе), вызначае парадак ліквідацыі такой сымболікі з публічнай прасторы.  забараняе прысваеньне геаграфічным аб’ектам, юрыдычным асобам і аб’ектам права ўласнасьці назваў, якія ўслаўляюць, увекавечваюць, прапаґандуюць альбо зьмяшчаюць сымбалі расейскай імпэрскай палітыкі й сучаснай Расейскай Фэдэрацыі як дзяржавы-агрэсара.

=== Тэрміны й суб’екты прыняцьця рашэньняў ===
Аб перайменаваньні тапонімаў у межах населеных пунктаў і дэмантажы помнікаў і памятных знакаў, на якія не распаўсюджваецца заканадаўства аб ахове помнікаў:

* 27 ліпеня 2023 году — 27 студзеня 2024 года: органы мясцовага самакіраваньня населеных пунктаў (сельскія, пасялковыя, гарадзкія саветы альбо ваенна-цывільныя адміністрацыі).

Калі рашэньне на гэтым этапе не прынята, паўнамоцтвы надзяляюцца:

* 27 студзеня — 27 красавіка 2024 года: сельскія, пасялковыя, гарадзкія галавы альбо асобы, якія ажыцьцяўляюць іх паўнамоцтвы;
* 27 красавіка — 27 ліпеня 2024 года: кіраўнікі абласных дзяржаўных адміністрацый альбо асобы, якія ажыцьцяўляюць іх паўнамоцтвы.

Рашэньні аб перайменаваньні населеных пунктаў прымаюцца Вярхоўнай Радай Украіны:

27 ліпеня 2023 году — 27 студзеня 2024 года: мясцовыя органы ўлады павінны ўнесьці свае прапановы ў Вярхоўную Раду Ўкраіны;

27 ліпеня 2023 году — 27 студзеня 2024 года: Кабінэт міністраў Украіны павінен правесьці кансультацыі з прадстаўнікамі карэнных народаў і ўнесьці прапановы аб перайменаваньні [[Крым|Крыма]].

﻿﻿Пры перайменаваньні тапонімаў неабходна ўлічваць законы «Аб пераходзе за юрыдычнымі асобамі й аб’ектамі права ўласнасьці на імёны (псэўданімы) фізычных асобаў, юбілейныя й сьвяточныя даты, назвы й даты гістарычных падзей», “Аб геаграфічных назвах”.﻿﻿ Рашэньні павінны прымацца з улікам прапаноў навукоўцаў, меркаваньня грамад, рэкамэндацый Украінскага інстытута нацыянальнай памяці.

Калі помнік мае статус аховы помніка, неабходна выконваць працэдуры, прадугледжаныя заканадаўствам аб ахове культурнай спадчыны:

* Адносна помнікаў мясцовага значэньня рашэньне прымаецца Міністэрствам культуры й інфармацыйнай палітыкі Ўкраіны па прадстаўленьні органаў аховы культурнай спадчыны, Украінскага таварыства аховы помнікаў гісторыі й культуры, іншых грамадзкіх арганізацый, у статутныя задачы якіх уваходзіць ахова культурнай спадчыны. Тэрмін выкананьня: адзін месяц з дня паступленьня заяўкі.
* Адносна помнікаў рэспубліканскага значэньня — Кабінэт міністраў Украіны па звароце Ўкраінскага інстытута нацыянальнай памяці. Тэрмін: адзін год з дня паступленьня заяўкі;

Да 27 ліпеня 2023 году Кабінэт міністраў Украіны на запыт Украінскага таварыства аховы помнікаў гісторыі й культуры разгледзіць статус помнікаў і памятных знакаў, якія зьяўляюцца аб’ектамі культурнай спадчыны й зьмяшчаюць сымбалі расейскай імпэрыі. палітыкі. Калі забароненую сымболіку зьмяшчае толькі элемэнт, а не ўвесь помнік, выдаляць трэба толькі такі элемэнт.

Юрыдычныя асобы, палітычныя партыі й аб’яднаньні грамадзянаў павінны да 27 жніўня 2023 году выдаліць забароненую сымболіку з устаноўчых дакумэнтаў, назваў і ўласнай сымболікі. Уладальнікі знакаў для тавараў і паслуг, якія ўтрымліваюць сымбалі расейскай імпэрскай палітыкі, абавязаныя да 27 кастрычніка 2023 году прывесьці такія знакі ў адпаведнасьць з заканадаўствам. Юрыдычныя асобы вызваляюцца ад выплаты адміністрацыйнага збору пры дзяржаўнай рэгістрацыі зьмяненьняў ва ўстаноўчыя дакумэнты, зьвязаных з рэалізацыяй закона аб дэкалянізацыі. Дзейнасьць асобаў, якія не выконваюць патрабаваньні заканадаўства, можа быць забароненая.

=== Выключэньні ===

* дзеячы, якія займалі кіруючыя пасады ў расейскіх дзяржаўных установах ад [[Маскоўскае княства|Маскоўскага царства]] да сучаснай [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]] альбо спрыялі яе палітыцы, адначасова абаранялі палітычныя, эканамічныя й культурныя правы ўкраінскага народа, разьвівалі ўкраінская нацыянальная дзяржаўнасьць, навука й культура, але гэтае выключэньне не распаўсюджваецца на супрацоўнікаў савецкіх органаў дзяржаўнай бясьпекі;
* мэмарыяльныя знакі, зьвязаныя з супрацівам і выгнаньнем нацыстаў з Украіны;
* тапонімы альбо назвы ў гонар назваў гарадоў Расеі й іншых геаграфічных, гістарычных і культурных аб’ектаў Расейскай Фэдэрацыі, калі яны зьвязаны з абаронай правоў альбо разьвіцьцём украінскага народа альбо з культурай паняволеных народаў Расеі;
* сымбалі, у тым ліку памятныя знакі, толькі таму, што яны былі ўсталяваны ў часы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] альбо [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], і назвы, сугучныя толькі назвам альбо аб’ектам, на якія распаўсюджваюцца абмежаваньні, прадугледжаныя заканадаўствам;
* забарона не распаўсюджваецца на аб’екты сусьветнай спадчыны, нацыянальныя музэйныя, архіўныя й бібліятэчныя фонды, пахавальныя збудаваньні на тэрыторыі пахаваньняў, ганаровыя месцы пахаваньняў на могілках, узнагароды, атрыманыя да ўступленьня ў сілу закона аб дэкалянізацыі, арыгінальныя баявыя сьцягі., акрамя сымболікі сучаснага расейскага ваеннага ўварваньня ва Ўкраіну, ﻿﻿прадметы антыкварнага гандлю, ﻿﻿прыватныя калекцыі й прыватныя архіўныя зборы, дакумэнты;
* калі выкарыстаньне сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі не вядзе да яе гераізацыі ці апраўданьня, то яна можа прысутнічаць у: экспазыцыях музэяў, тэматычных выставах, навуковых працах, творах мастацтва, рэканструкцыях гістарычных падзеяў, атлясох, картах, даведніках, навучальных матэрыялаў, інфармацыйнай прадукцыі.

== Глядзіце таксама ==

* {{не перакладзена|Дэрусыфікацыя ва Ўкраіне||uk|Дерусифікація в Україні}}
** [[Пушкінапад]]
** {{не перакладзена|Суворовапад||uk|Демонтаж пам'ятників Суворову в Україні}}

* {{не перакладзена|Дэкамунізацыя ва Ўкраіне||uk|Декомунізація в Україні}}
** [[Ленінапад]]
** {{не перакладзена|Украінскія законы аб дэкамунізацыі||uk|Українські закони про декомунізацію}}

* [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусьветнай вайне 1939—1945 гадоў]]
* [[Закон Украіны «Пра забесьпячэньне функцыянаваньня ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]]
* [[Каноплі ва Ўкраіне]]
* {{не перакладзена|Грамадзянскія партнэрства ва Ўкраіне||uk|Цивільні партнерства в Україні}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20230727083816/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3005-20#Text Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»]
* {{Cite web|url=http://www.golos.com.ua/article/370292|title=Аб асуджэньні й забароне прапаганды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі|date=2023-04-27|website=http://www.golos.com.ua/|accessdate=}}
* [https://uinp.gov.ua/pres-centr/novyny/poyasnyuyemo-dekolonizaciyu-uinp-pidgotuvav-infografiku-pro-te-yak-bude-realizovuvatysya-zakon Тлумачым дэкалянізацыю: УІНП падрыхтаваў інфаграфіку аб тым, як будзе выконвацца закон]

[[Катэгорыя:Законы Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Дэрусіфікацыя]]</text>
      <sha1>hlcsn5q3ekj2mx4lfctcw7aivpyjpsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272280</id>
    <revision>
      <id>2699906</id>
      <parentid>2699561</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5603" sha1="q93cd8a22zyujtmyt5hnhlio8vnbbjf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=standings Ліга 1]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 9 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=PSG, LIL, PFC, OM, OL, NIC, ASM, REN, BRE, LOR, LEN, TFC, STR, AUX, LMA, ANG, TRO, LEH
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_PSG=7 | нічыі_PSG=2 |паразы_PSG=1 |мз_PSG=22 |мп_PSG=10
|перамогі_LIL=6 | нічыі_LIL=3 |паразы_LIL=1 |мз_LIL=14 |мп_LIL=7
|перамогі_PFC=6 | нічыі_PFC=2 |паразы_PFC=2 |мз_PFC=17 |мп_PFC=10
|перамогі_OM=6 | нічыі_OM=0 |паразы_OM=4 |мз_OM=22 |мп_OM=14
|перамогі_OL=5 | нічыі_OL=2 |паразы_OL=3 |мз_OL=15 |мп_OL=9
|перамогі_NIC=5 | нічыі_NIC=2 |паразы_NIC=3 |мз_NIC=15 |мп_NIC=12
|перамогі_ASM=4 | нічыі_ASM=4 |паразы_ASM=2 |мз_ASM=13 |мп_ASM=11
|перамогі_REN=5 | нічыі_REN=1 |паразы_REN=4 |мз_REN=21 |мп_REN=21
|перамогі_BRE=4 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=3 |мз_BRE=18 |мп_BRE=12
|перамогі_LOR=4 | нічыі_LOR=3 |паразы_LOR=3 |мз_LOR=9 |мп_LOR=8
|перамогі_LEN=4 | нічыі_LEN=1 |паразы_LEN=5 |мз_LEN=17 |мп_LEN=15
|перамогі_TFC=3 | нічыі_TFC=4 |паразы_TFC=3 |мз_TFC=15 |мп_TFC=14
|перамогі_STR=3 | нічыі_STR=1 |паразы_STR=6 |мз_STR=18 |мп_STR=22
|перамогі_AUX=3 | нічыі_AUX=1 |паразы_AUX=6 |мз_AUX=13 |мп_AUX=24
|перамогі_LMA=1 | нічыі_LMA=5 |паразы_LMA=4 |мз_LMA=12 |мп_LMA=19
|перамогі_ANG=2 | нічыі_ANG=2 |паразы_ANG=6 |мз_ANG=9 |мп_ANG=19
|перамогі_TRO=2 | нічыі_TRO=2 |паразы_TRO=6 |мз_TRO=7 |мп_TRO=17
|перамогі_LEH=0 | нічыі_LEH=2 |паразы_LEH=8 |мз_LEH=9 |мп_LEH=22

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]]
|назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]]
|назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]]
|назва_LEH = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]]
|назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]]
|назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]
|назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]
|назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]]
|назва_OL  = [[Алімпік Ліён]]
|назва_OM  = [[Алімпік Марсэль]]
|назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]]
|назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]
|назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]
|назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]
|назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]]
|назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]]
|назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CL3Q
|вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Забітыя мячы; 8) Гасьцявыя забітыя мячы; 9) Пункты сумленнай гульні.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>q93cd8a22zyujtmyt5hnhlio8vnbbjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272281</id>
    <revision>
      <id>2699907</id>
      <parentid>2699562</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="sdenae3n22ph3u2ul3qiftc5waemk00" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ля Ліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=BAR, RMA, ATM, BET, RSO, SEV, ATH, VIL, DEP, RAC, CEL, ALA, ESP, RAY, GET, OSA, LEV, ELC, VAL, MAL
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_BAR=11 | нічыі_BAR=0 |паразы_BAR=1 |мз_BAR=48 |мп_BAR=13
|перамогі_RMA=10 | нічыі_RMA=0 |паразы_RMA=2 |мз_RMA=31 |мп_RMA=10
|перамогі_ATM=9 | нічыі_ATM=1 |паразы_ATM=2 |мз_ATM=23 |мп_ATM=10
|перамогі_BET=8 | нічыі_BET=2 |паразы_BET=2 |мз_BET=20 |мп_BET=15
|перамогі_RSO=7 | нічыі_RSO=1 |паразы_RSO=4 |мз_RSO=21 |мп_RSO=20
|перамогі_SEV=5 | нічыі_SEV=3 |паразы_SEV=4 |мз_SEV=17 |мп_SEV=19
|перамогі_ATH=4 | нічыі_ATH=4 |паразы_ATH=3 |мз_ATH=15 |мп_ATH=11
|перамогі_VIL=4 | нічыі_VIL=3 |паразы_VIL=5 |мз_VIL=17 |мп_VIL=15
|перамогі_DEP=3 | нічыі_DEP=6 |паразы_DEP=3 |мз_DEP=15 |мп_DEP=14
|перамогі_RAC=4 | нічыі_RAC=2 |паразы_RAC=6 |мз_RAC=17 |мп_RAC=30
|перамогі_CEL=2 | нічыі_CEL=7 |паразы_CEL=3 |мз_CEL=10 |мп_CEL=10
|перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=4 |паразы_ALA=5 |мз_ALA=15 |мп_ALA=17
|перамогі_ESP=3 | нічыі_ESP=3 |паразы_ESP=6 |мз_ESP=13 |мп_ESP=14
|перамогі_RAY=3 | нічыі_RAY=3 |паразы_RAY=5 |мз_RAY=15 |мп_RAY=21
|перамогі_GET=3 | нічыі_GET=3 |паразы_GET=6 |мз_GET=8 |мп_GET=18
|перамогі_OSA=3 | нічыі_OSA=3 |паразы_OSA=6 |мз_OSA=12 |мп_OSA=23
|перамогі_LEV=2 | нічыі_LEV=5 |паразы_LEV=5 |мз_LEV=16 |мп_LEV=21
|перамогі_ELC=2 | нічыі_ELC=4 |паразы_ELC=6 |мз_ELC=14 |мп_ELC=20
|перамогі_VAL=2 | нічыі_VAL=3 |паразы_VAL=7 |мз_VAL=8 |мп_VAL=20
|перамогі_MAL=0 | нічыі_MAL=5 |паразы_MAL=7 |мз_MAL=9 |мп_MAL=23

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]]
|назва_ATH=[[Атлетык Більбао]]
|назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]]
|назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]
|назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]
|назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]]
|назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня]]
|назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]]
|назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]]
|назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]
|назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]
|назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]]
|назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]]
|назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]]
|назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]]
|назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]]
|назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]
|назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]]
|назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]
|назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS
|вынік5=ELLS |вынік6=ECLPO
|вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Пункты сумленнай гульні.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгунду

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>sdenae3n22ph3u2ul3qiftc5waemk00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272282</id>
    <revision>
      <id>2699908</id>
      <parentid>2699563</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5228" sha1="dqub0pmwfg6cebyq1ae5edc14ereaoo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/table/2026-2027 Бундэсьліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 9 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=MUN, DOR, FRE, LEI, LEV, BRE, ELV, STU, HOF, FRA, HAM, MAI, PAD, AUG, KÖL, UNB, SCH, MÖN
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_MUN=6 | нічыі_MUN=3 |паразы_MUN=0 |мз_MUN=29 |мп_MUN=9
|перамогі_DOR=6 | нічыі_DOR=3 |паразы_DOR=0 |мз_DOR=16 |мп_DOR=7
|перамогі_FRE=6 | нічыі_FRE=1 |паразы_FRE=2 |мз_FRE=20 |мп_FRE=10
|перамогі_LEI=6 | нічыі_LEI=0 |паразы_LEI=3 |мз_LEI=27 |мп_LEI=13
|перамогі_LEV=5 | нічыі_LEV=1 |паразы_LEV=3 |мз_LEV=20 |мп_LEV=17
|перамогі_BRE=4 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=2 |мз_BRE=17 |мп_BRE=15
|перамогі_ELV=4 | нічыі_ELV=1 |паразы_ELV=4 |мз_ELV=17 |мп_ELV=18
|перамогі_STU=4 | нічыі_STU=0 |паразы_STU=5 |мз_STU=15 |мп_STU=15
|перамогі_HOF=4 | нічыі_HOF=0 |паразы_HOF=5 |мз_HOF=16 |мп_HOF=17
|перамогі_FRA=3 | нічыі_FRA=3 |паразы_FRA=3 |мз_FRA=15 |мп_FRA=20
|перамогі_HAM=4 | нічыі_HAM=0 |паразы_HAM=5 |мз_HAM=10 |мп_HAM=20
|перамогі_MAI=3 | нічыі_MAI=1 |паразы_MAI=5 |мз_MAI=18 |мп_MAI=19
|перамогі_PAD=2 | нічыі_PAD=4 |паразы_PAD=3 |мз_PAD=8 |мп_PAD=11
|перамогі_AUG=2 | нічыі_AUG=3 |паразы_AUG=4 |мз_AUG=20 |мп_AUG=20
|перамогі_KÖL=2 | нічыі_KÖL=3 |паразы_KÖL=4 |мз_KÖL=10 |мп_KÖL=14
|перамогі_UNB=1 | нічыі_UNB=4 |паразы_UNB=4 |мз_UNB=7 |мп_UNB=21
|перамогі_SCH=1 | нічыі_SCH=3 |паразы_SCH=5 |мз_SCH=5 |мп_SCH=11
|перамогі_MÖN=1 | нічыі_MÖN=1 |паразы_MÖN=7 |мз_MÖN=12 |мп_MÖN=25

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбург]]
|назва_UNB=[[Уніён Бэрлін]]
|назва_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн]]
|назва_DOR=[[Барусія Дортмунд]]
|назва_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эльфэрсбэрг]]
|назва_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт]]
|назва_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]
|назва_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]
|назва_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]
|назва_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльн]]
|назва_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]
|назва_LEV=[[Баер Левэркузэн]]
|назва_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Майнц]]
|назва_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах]]
|назва_MUN=[[Баварыя Мюнхэн]]
|назва_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборн-07]]
|назва_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн]]
|назва_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS
|вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Вынікі ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Бундэсьлігу 2

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>dqub0pmwfg6cebyq1ae5edc14ereaoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272283</id>
    <revision>
      <id>2699909</id>
      <parentid>2699564</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5460" sha1="luh4yzyifj58a21w95hd86vgdlmf49a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a/classifica Сэрыя А]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 9 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=LAZ, INT, ROM, MIL, COM, FRO, JUV, BOL, CAG, NAP, TOR, ATA, GEN, LEC, FIO, PAR, SAS, MON, VEN, UDI
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_LAZ=9 | нічыі_LAZ=2 |паразы_LAZ=0 |мз_LAZ=25 |мп_LAZ=9
|перамогі_INT=9 | нічыі_INT=1 |паразы_INT=1 |мз_INT=28 |мп_INT=13
|перамогі_ROM=8 | нічыі_ROM=3 |паразы_ROM=0 |мз_ROM=31 |мп_ROM=10
|перамогі_MIL=7 | нічыі_MIL=3 |паразы_MIL=1 |мз_MIL=23 |мп_MIL=13
|перамогі_COM=7 | нічыі_COM=2 |паразы_COM=2 |мз_COM=18 |мп_COM=10
|перамогі_FRO=6 | нічыі_FRO=2 |паразы_FRO=3 |мз_FRO=24 |мп_FRO=15
|перамогі_JUV=5 | нічыі_JUV=3 |паразы_JUV=3 |мз_JUV=15 |мп_JUV=12
|перамогі_BOL=5 | нічыі_BOL=2 |паразы_BOL=4 |мз_BOL=16 |мп_BOL=14
|перамогі_CAG=5 | нічыі_CAG=1 |паразы_CAG=5 |мз_CAG=10 |мп_CAG=15
|перамогі_NAP=4 | нічыі_NAP=3 |паразы_NAP=4 |мз_NAP=18 |мп_NAP=14
|перамогі_TOR=4 | нічыі_TOR=2 |паразы_TOR=5 |мз_TOR=15 |мп_TOR=17
|перамогі_ATA=4 | нічыі_ATA=2 |паразы_ATA=5 |мз_ATA=17 |мп_ATA=20
|перамогі_GEN=4 | нічыі_GEN=1 |паразы_GEN=6 |мз_GEN=11 |мп_GEN=16
|перамогі_LEC=3 | нічыі_LEC=1 |паразы_LEC=7 |мз_LEC=12 |мп_LEC=22
|перамогі_FIO=2 | нічыі_FIO=3 |паразы_FIO=6 |мз_FIO=17 |мп_FIO=25
|перамогі_PAR=2 | нічыі_PAR=2 |паразы_PAR=7 |мз_PAR=9 |мп_PAR=17
|перамогі_SAS=2 | нічыі_SAS=2 |паразы_SAS=7 |мз_SAS=16 |мп_SAS=29
|перамогі_MON=2 | нічыі_MON=1 |паразы_MON=8 |мз_MON=17 |мп_MON=25
|перамогі_VEN=2 | нічыі_VEN=0 |паразы_VEN=9 |мз_VEN=8 |мп_VEN=21
|перамогі_UDI=1 | нічыі_UDI=2 |паразы_UDI=8 |мз_UDI=12 |мп_UDI=25

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]
|назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]
|назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]]
|назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]
|назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]
|назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]]
|назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]]
|назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]
|назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]
|назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]
|назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]]
|назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]
|назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]]
|назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]]
|назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]]
|назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]]
|назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]]
|назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]]
|назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]
|назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS
|вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO
|вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Дадатковы матч для вызначэньня чэмпіёна і камандаў на паніжэньне; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Лёсаваньне.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэрыю Б

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>luh4yzyifj58a21w95hd86vgdlmf49a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Эрэдывізія чэмпіянату Нідэрляндаў па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272284</id>
    <revision>
      <id>2699910</id>
      <parentid>2699565</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5746" sha1="ggidu79m5ip8gti2bfsig21fjoapjd7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://eredivisie.eu/competition/table/ Эрэдывізія]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=PSV, FEY, AJA, TWE, AZ, HEE, FOR, GAE, GRO, CAM, NEC, SPA, PEC, UTR, EXC, TEL, ADO, WIL
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_PSV=8 | нічыі_PSV=2 |паразы_PSV=2 |мз_PSV=40 |мп_PSV=15
|перамогі_FEY=7 | нічыі_FEY=4 |паразы_FEY=1 |мз_FEY=36 |мп_FEY=17
|перамогі_AJA=7 | нічыі_AJA=4 |паразы_AJA=1 |мз_AJA=32 |мп_AJA=15
|перамогі_TWE=7 | нічыі_TWE=3 |паразы_TWE=2 |мз_TWE=30 |мп_TWE=12
|перамогі_AZ=7 | нічыі_AZ=2 |паразы_AZ=3 |мз_AZ=24 |мп_AZ=16
|перамогі_HEE=6 | нічыі_HEE=3 |паразы_HEE=3 |мз_HEE=24 |мп_HEE=16
|перамогі_FOR=5 | нічыі_FOR=5 |паразы_FOR=2 |мз_FOR=20 |мп_FOR=20
|перамогі_GAE=4 | нічыі_GAE=5 |паразы_GAE=3 |мз_GAE=24 |мп_GAE=27
|перамогі_GRO=4 | нічыі_GRO=3 |паразы_GRO=5 |мз_GRO=29 |мп_GRO=28
|перамогі_CAM=4 | нічыі_CAM=3 |паразы_CAM=5 |мз_CAM=25 |мп_CAM=27
|перамогі_NEC=3 | нічыі_NEC=5 |паразы_NEC=4 |мз_NEC=20 |мп_NEC=21
|перамогі_SPA=3 | нічыі_SPA=3 |паразы_SPA=6 |мз_SPA=21 |мп_SPA=29
|перамогі_PEC=3 | нічыі_PEC=3 |паразы_PEC=6 |мз_PEC=13 |мп_PEC=24
|перамогі_UTR=3 | нічыі_UTR=3 |паразы_UTR=6 |мз_UTR=21 |мп_UTR=34
|перамогі_EXC=3 | нічыі_EXC=2 |паразы_EXC=7 |мз_EXC=16 |мп_EXC=29
|перамогі_TEL=2 | нічыі_TEL=4 |паразы_TEL=6 |мз_TEL=18 |мп_TEL=25
|перамогі_ADO=2 | нічыі_ADO=3 |паразы_ADO=7 |мз_ADO=16 |мп_ADO=25
|перамогі_WIL=0 | нічыі_WIL=3 |паразы_WIL=9 |мз_WIL=11 |мп_WIL=40

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ADO=[[АДО Дэн Гааг]]
|назва_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|назва_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]]
|назва_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Камбюўр]]
|назва_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Эксэльсіёр]]
|назва_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]
|назва_FOR=[[Фартуна Сытард|Фартуна]]
|назва_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]
|назва_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гронінген]]
|назва_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээрэнвээн]]
|назва_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]]
|назва_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]]
|назва_PSV=[[ПСВ Эйндговэн]]
|назва_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спарта]]
|назва_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэльстар]]
|назва_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]
|назва_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]
|назва_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CL3Q|вынік3=EL2Q
|вынік4=EUPO|вынік5=EUPO|вынік6=EUPO|вынік7=EUPO
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Дадатковыя матчы для вызначэньня чэмпіёна, клюбаў на выбываньне або ўдзельнікаў эўракубкаў, інакш жэрабя; 8) Пэнальці (толькі пасьля дадатковых матчаў).

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_EUPO=yellow1 |тэкст_EUPO=Плэй-оф за эўракубкі
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Плэй-оф за Эрэдывізію
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Ээрстэ дывізію

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>ggidu79m5ip8gti2bfsig21fjoapjd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272285</id>
    <revision>
      <id>2699920</id>
      <parentid>2699576</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9421" sha1="2cdvhnq0aqq5a82kr3ijlpefpvg4vb8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=results Ліга 1]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= OL,OM,ANG,AUX,BRE,HAC,LMA,LIL,LEN,LOR,ASM,NIC,PSG,PFC,REN,STR,TRO,TFC

|скарачэньне_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анж]]
|скарачэньне_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэ]]
|скарачэньне_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэ]]
|скарачэньне_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаў]]
|скарачэньне_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|ЛёМ]]
|скарачэньне_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лян]]
|скарачэньне_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліл]]
|скарачэньне_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр]]
|скарачэньне_OL  = [[Алімпік Ліён|АЛі]]
|скарачэньне_OM  = [[Алімпік Марсэль|АМа]]
|скарачэньне_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Мнк]]
|скарачэньне_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніц]]
|скарачэньне_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Прж]]
|скарачэньне_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|ПCЖ]]
|скарачэньне_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|скарачэньне_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Стр]]
|скарачэньне_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тул]]
|скарачэньне_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Тру]]

|назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]]
|назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]]
|назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]]
|назва_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]]
|назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]]
|назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]
|назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]
|назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]]
|назва_OL  = [[Алімпік Ліён]]
|назва_OM  = [[Алімпік Марсэль]]
|назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]]
|назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]
|назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]
|назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]
|назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]]
|назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]]
|назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ANG_ASM=
|матч_ANG_AUX=
|матч_ANG_BRE=
|матч_ANG_LEH=
|матч_ANG_LEN=
|матч_ANG_LIL=0:2
|матч_ANG_LMA=
|матч_ANG_LOR=0:0
|матч_ANG_NIC=0:2
|матч_ANG_OL=
|матч_ANG_OM=2:5
|матч_ANG_PFC=
|матч_ANG_PSG=
|матч_ANG_REN=1:2
|матч_ANG_STR=
|матч_ANG_TFC=
|матч_ANG_TRO=2:0

|матч_ASM_ANG=
|матч_ASM_AUX=
|матч_ASM_BRE=
|матч_ASM_LEH=
|матч_ASM_LEN=2:1
|матч_ASM_LIL=1:1
|матч_ASM_LMA=
|матч_ASM_LOR=
|матч_ASM_NIC=
|матч_ASM_OL=
|матч_ASM_OM=2:0
|матч_ASM_PFC=
|матч_ASM_PSG=
|матч_ASM_REN=
|матч_ASM_STR=
|матч_ASM_TFC=2:2
|матч_ASM_TRO=

|матч_AUX_ANG=1:3
|матч_AUX_ASM=
|матч_AUX_BRE=2:1
|матч_AUX_LEH=
|матч_AUX_LEN=
|матч_AUX_LIL=
|матч_AUX_LMA=1:1
|матч_AUX_LOR=
|матч_AUX_NIC=1:0
|матч_AUX_OL=
|матч_AUX_OM=
|матч_AUX_PFC=0:1
|матч_AUX_PSG=
|матч_AUX_REN=
|матч_AUX_STR=
|матч_AUX_TFC=
|матч_AUX_TRO=

|матч_BRE_ANG=5:1
|матч_BRE_ASM=
|матч_BRE_AUX=
|матч_BRE_LEH=
|матч_BRE_LEN=
|матч_BRE_LIL=
|матч_BRE_LMA=
|матч_BRE_LOR=
|матч_BRE_NIC=1:2
|матч_BRE_OL=2:0
|матч_BRE_OM=
|матч_BRE_PFC=
|матч_BRE_PSG=0:1
|матч_BRE_REN=
|матч_BRE_STR=
|матч_BRE_TFC=2:2
|матч_BRE_TRO=

|матч_LEH_ANG=0:0
|матч_LEH_ASM=0:1
|матч_LEH_AUX=1:3
|матч_LEH_BRE=1:2
|матч_LEH_LEN=
|матч_LEH_LIL=
|матч_LEH_LMA=
|матч_LEH_LOR=0:2
|матч_LEH_NIC=
|матч_LEH_OL=
|матч_LEH_OM=
|матч_LEH_PFC=
|матч_LEH_PSG=1:5
|матч_LEH_REN=
|матч_LEH_STR=
|матч_LEH_TFC=
|матч_LEH_TRO=

|матч_LEN_ANG=
|матч_LEN_ASM=
|матч_LEN_AUX=5:2
|матч_LEN_BRE=
|матч_LEN_LEH=
|матч_LEN_LIL=
|матч_LEN_LMA=
|матч_LEN_LOR=0:1
|матч_LEN_NIC=
|матч_LEN_OL=2:1
|матч_LEN_OM=1:2
|матч_LEN_PFC=2:1
|матч_LEN_PSG=
|матч_LEN_REN=
|матч_LEN_STR=
|матч_LEN_TFC=
|матч_LEN_TRO=

|матч_LIL_ANG=
|матч_LIL_ASM=
|матч_LIL_AUX=
|матч_LIL_BRE=1:1
|матч_LIL_LEH=1:0
|матч_LIL_LEN=1:0
|матч_LIL_LMA=
|матч_LIL_LOR=
|матч_LIL_NIC=
|матч_LIL_OL=
|матч_LIL_OM=
|матч_LIL_PFC=
|матч_LIL_PSG=2:2
|матч_LIL_REN=
|матч_LIL_STR=
|матч_LIL_TFC=
|матч_LIL_TRO=2:0

|матч_LMA_ANG=
|матч_LMA_ASM=1:1
|матч_LMA_AUX=
|матч_LMA_BRE=2:2
|матч_LMA_LEH=
|матч_LMA_LEN=2:2
|матч_LMA_LIL=
|матч_LMA_LOR=2:1
|матч_LMA_NIC=
|матч_LMA_OL=
|матч_LMA_OM=
|матч_LMA_PFC=
|матч_LMA_PSG=
|матч_LMA_REN=
|матч_LMA_STR=
|матч_LMA_TFC=0:3
|матч_LMA_TRO=

|матч_LOR_ANG=
|матч_LOR_ASM=1:0
|матч_LOR_AUX=
|матч_LOR_BRE=0:2
|матч_LOR_LEH=
|матч_LOR_LEN=
|матч_LOR_LIL=
|матч_LOR_LMA=
|матч_LOR_NIC=
|матч_LOR_OL=
|матч_LOR_OM=
|матч_LOR_PFC=1:0
|матч_LOR_PSG=
|матч_LOR_REN=
|матч_LOR_STR=
|матч_LOR_TFC=2:2
|матч_LOR_TRO=1:2

|матч_NIC_ANG=
|матч_NIC_ASM=
|матч_NIC_AUX=
|матч_NIC_BRE=
|матч_NIC_LEH=
|матч_NIC_LEN=
|матч_NIC_LIL=2:1
|матч_NIC_LMA=1:1
|матч_NIC_LOR=0:0
|матч_NIC_OL=
|матч_NIC_OM=
|матч_NIC_PFC=
|матч_NIC_PSG=
|матч_NIC_REN=5:2
|матч_NIC_STR=2:1
|матч_NIC_TFC=
|матч_NIC_TRO=

|матч_OL_ANG=2:0
|матч_OL_ASM=
|матч_OL_AUX=3:1
|матч_OL_BRE=
|матч_OL_LEH=1:1
|матч_OL_LEN=
|матч_OL_LIL=
|матч_OL_LMA=
|матч_OL_LOR=
|матч_OL_NIC=2:1
|матч_OL_OM=
|матч_OL_PFC=
|матч_OL_PSG=
|матч_OL_REN=4:0
|матч_OL_STR=
|матч_OL_TFC=
|матч_OL_TRO=

|матч_OM_ANG=
|матч_OM_ASM=
|матч_OM_AUX=
|матч_OM_BRE=
|матч_OM_LEH=4:3
|матч_OM_LEN=
|матч_OM_LIL=
|матч_OM_LMA=
|матч_OM_LOR=
|матч_OM_NIC=
|матч_OM_OL=
|матч_OM_PFC=2:3
|матч_OM_PSG=1:2
|матч_OM_REN=
|матч_OM_STR=4:0
|матч_OM_TFC=2:0
|матч_OM_TRO=

|матч_PFC_ANG=
|матч_PFC_ASM=3:1
|матч_PFC_AUX=
|матч_PFC_BRE=
|матч_PFC_LEH=
|матч_PFC_LEN=
|матч_PFC_LIL=
|матч_PFC_LMA=
|матч_PFC_LOR=
|матч_PFC_NIC=3:0
|матч_PFC_OL=0:0
|матч_PFC_OM=
|матч_PFC_PSG=
|матч_PFC_REN=4:3
|матч_PFC_STR=2:1
|матч_PFC_TFC=
|матч_PFC_TRO=

|матч_PSG_ANG=
|матч_PSG_ASM=1:2
|матч_PSG_AUX=
|матч_PSG_BRE=
|матч_PSG_LEH=
|матч_PSG_LEN=
|матч_PSG_LIL=
|матч_PSG_LMA=3:1
|матч_PSG_LOR=
|матч_PSG_NIC=
|матч_PSG_OL=2:0
|матч_PSG_OM=
|матч_PSG_PFC=
|матч_PSG_REN=
|матч_PSG_STR=
|матч_PSG_TFC=
|матч_PSG_TRO=1:0

|матч_REN_ANG=
|матч_REN_ASM=
|матч_REN_AUX=4:1
|матч_REN_BRE=
|матч_REN_LEH=
|матч_REN_LEN=
|матч_REN_LIL=1:2
|матч_REN_LMA=3:2
|матч_REN_LOR=
|матч_REN_NIC=
|матч_REN_OL=
|матч_REN_OM=1:0
|матч_REN_PFC=
|матч_REN_PSG=2:2
|матч_REN_STR=3:0
|матч_REN_TFC=
|матч_REN_TRO=

|матч_STR_ANG=
|матч_STR_ASM=1:1
|матч_STR_AUX=5:1
|матч_STR_BRE=
|матч_STR_LEH=
|матч_STR_LEN=2:1
|матч_STR_LIL=
|матч_STR_LMA=
|матч_STR_LOR=
|матч_STR_NIC=
|матч_STR_OL=
|матч_STR_OM=
|матч_STR_PFC=
|матч_STR_PSG=1:3
|матч_STR_REN=
|матч_STR_TFC=
|матч_STR_TRO=

|матч_TFC_ANG=
|матч_TFC_ASM=
|матч_TFC_AUX=
|матч_TFC_BRE=
|матч_TFC_LEH=3:2
|матч_TFC_LEN=
|матч_TFC_LIL=0:1
|матч_TFC_LMA=
|матч_TFC_LOR=
|матч_TFC_NIC=
|матч_TFC_OL=0:2
|матч_TFC_OM=
|матч_TFC_PFC=
|матч_TFC_PSG=
|матч_TFC_REN=
|матч_TFC_STR=3:1
|матч_TFC_TRO=0:0

|матч_TRO_ANG=
|матч_TRO_ASM=
|матч_TRO_AUX=
|матч_TRO_BRE=
|матч_TRO_LEH=
|матч_TRO_LEN=1:3
|матч_TRO_LIL=
|матч_TRO_LMA=2:0
|матч_TRO_LOR=
|матч_TRO_NIC=
|матч_TRO_OL=
|матч_TRO_OM=0:2
|матч_TRO_PFC=0:0
|матч_TRO_PSG=
|матч_TRO_REN=
|матч_TRO_STR=2:6
|матч_TRO_TFC=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>2cdvhnq0aqq5a82kr3ijlpefpvg4vb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272286</id>
    <revision>
      <id>2699921</id>
      <parentid>2699577</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11223" sha1="sossebgxevfr6necjs85opblhs9k3mw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.laliga.com/en-ES/laliga-easports/results Ля Ліга]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ALA,OSA,ATH,ATM,BAR,BET,VAL,VIL,DEP,LEV,MAL,RAY,RAC,RMA,RSO,SEV,CEL,GET,ELC,ESP

|скарачэньне_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Аля]]
|скарачэньне_ATH=[[Атлетык Більбао|АтБ]]
|скарачэньне_ATM=[[Атлетыка Мадрыд|АтМ]]
|скарачэньне_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Бар]]
|скарачэньне_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэт]]
|скарачэньне_CEL=[[Сэльта Віга|Сэл]]
|скарачэньне_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэп]]
|скарачэньне_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эль]]
|скарачэньне_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эсп]]
|скарачэньне_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэт]]
|скарачэньне_LEV=[[Левантэ Валенсія|Лев]]
|скарачэньне_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Мал]]
|скарачэньне_OSA=[[Асасуна Памплёна|Аса]]
|скарачэньне_RAC=[[Расінг Сантандэр|Рас]]
|скарачэньне_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё]]
|скарачэньне_RMA=[[Рэал Мадрыд|РМд]]
|скарачэньне_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|РС]]
|скарачэньне_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэв]]
|скарачэньне_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Вал]]
|скарачэньне_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Віл]]

|назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]]
|назва_ATH=[[Атлетык Більбао]]
|назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]]
|назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]
|назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]
|назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]]
|назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]]
|назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]]
|назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]]
|назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]
|назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]
|назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]]
|назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]]
|назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]]
|назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]]
|назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]]
|назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]
|назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]]
|назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]
|назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ALA_ATH=
|матч_ALA_ATM=1:2
|матч_ALA_BAR=
|матч_ALA_BET=
|матч_ALA_CEL=
|матч_ALA_DEP=
|матч_ALA_ELC=
|матч_ALA_ESP=
|матч_ALA_GET=3:0
|матч_ALA_LEV=
|матч_ALA_MAL=1:1
|матч_ALA_OSA=5:2
|матч_ALA_RAC=
|матч_ALA_RAY=
|матч_ALA_RMA=
|матч_ALA_RSO=
|матч_ALA_SEV=
|матч_ALA_VAL=0:1
|матч_ALA_VIL=1:0

|матч_ATH_ALA=0:0
|матч_ATH_ATM=3:0
|матч_ATH_BAR=
|матч_ATH_BET=
|матч_ATH_CEL=
|матч_ATH_DEP=
|матч_ATH_ELC=1:1
|матч_ATH_ESP=
|матч_ATH_GET=4:0
|матч_ATH_LEV=
|матч_ATH_MAL=
|матч_ATH_OSA=
|матч_ATH_RAC=
|матч_ATH_RAY=
|матч_ATH_RMA=
|матч_ATH_RSO=2:1
|матч_ATH_SEV=1:3
|матч_ATH_VAL=
|матч_ATH_VIL=

|матч_ATM_ALA=
|матч_ATM_ATH=
|матч_ATM_BAR=1:2
|матч_ATM_BET=
|матч_ATM_CEL=
|матч_ATM_DEP=1:0
|матч_ATM_ELC=
|матч_ATM_ESP=
|матч_ATM_GET=
|матч_ATM_LEV=
|матч_ATM_MAL=2:0
|матч_ATM_OSA=4:0
|матч_ATM_RAC=
|матч_ATM_RAY=
|матч_ATM_RMA=2:1
|матч_ATM_RSO=
|матч_ATM_SEV=
|матч_ATM_VAL=
|матч_ATM_VIL=2:2

|матч_BAR_ALA=6:1
|матч_BAR_ATH=2:0
|матч_BAR_ATM=
|матч_BAR_BET=
|матч_BAR_CEL=
|матч_BAR_DEP=
|матч_BAR_ELC=
|матч_BAR_ESP=
|матч_BAR_GET=3:0
|матч_BAR_LEV=
|матч_BAR_MAL=
|матч_BAR_OSA=
|матч_BAR_RAC=7:2
|матч_BAR_RAY=5:2
|матч_BAR_RMA=1:2
|матч_BAR_RSO=
|матч_BAR_SEV=
|матч_BAR_VAL=
|матч_BAR_VIL=

|матч_BET_ALA=
|матч_BET_ATH=
|матч_BET_ATM=
|матч_BET_BAR=2:5
|матч_BET_CEL=
|матч_BET_DEP=
|матч_BET_ELC=
|матч_BET_ESP=
|матч_BET_GET=1:0
|матч_BET_LEV=
|матч_BET_MAL=2:1
|матч_BET_OSA=5:2
|матч_BET_RAC=
|матч_BET_RAY=
|матч_BET_RMA=1:0
|матч_BET_RSO=1:0
|матч_BET_SEV=
|матч_BET_VAL=
|матч_BET_VIL=

|матч_CEL_ALA=2:1
|матч_CEL_ATH=0:2
|матч_CEL_ATM=
|матч_CEL_BAR=
|матч_CEL_BET=0:0
|матч_CEL_DEP=
|матч_CEL_ELC=
|матч_CEL_ESP=
|матч_CEL_GET=
|матч_CEL_LEV=0:0
|матч_CEL_MAL=1:1
|матч_CEL_OSA=1:2
|матч_CEL_RAC=5:0
|матч_CEL_RAY=
|матч_CEL_RMA=
|матч_CEL_RSO=
|матч_CEL_SEV=
|матч_CEL_VAL=
|матч_CEL_VIL=

|матч_DEP_ALA=
|матч_DEP_ATH=
|матч_DEP_ATM=
|матч_DEP_BAR=
|матч_DEP_BET=1:1
|матч_DEP_CEL=
|матч_DEP_ELC=1:1
|матч_DEP_ESP=
|матч_DEP_GET=
|матч_DEP_LEV=1:1
|матч_DEP_MAL=
|матч_DEP_OSA=2:1
|матч_DEP_RAC=
|матч_DEP_RAY=
|матч_DEP_RMA=
|матч_DEP_RSO=
|матч_DEP_SEV=0:1
|матч_DEP_VAL=3:1
|матч_DEP_VIL=

|матч_ELC_ALA=
|матч_ELC_ATH=
|матч_ELC_ATM=
|матч_ELC_BAR=0:5
|матч_ELC_BET=0:2
|матч_ELC_CEL=0:0
|матч_ELC_DEP=
|матч_ELC_ESP=
|матч_ELC_GET=
|матч_ELC_LEV=
|матч_ELC_MAL=
|матч_ELC_OSA=
|матч_ELC_RAC=
|матч_ELC_RAY=
|матч_ELC_RMA=2:3
|матч_ELC_RSO=2:3
|матч_ELC_SEV=
|матч_ELC_VAL=0:1
|матч_ELC_VIL=

|матч_ESP_ALA=
|матч_ESP_ATH=
|матч_ESP_ATM=0:1
|матч_ESP_BAR=
|матч_ESP_BET=
|матч_ESP_CEL=
|матч_ESP_DEP=0:0
|матч_ESP_ELC=1:3
|матч_ESP_GET=
|матч_ESP_LEV=3:0
|матч_ESP_MAL=
|матч_ESP_OSA=
|матч_ESP_RAC=
|матч_ESP_RAY=
|матч_ESP_RMA=1:2
|матч_ESP_RSO=
|матч_ESP_SEV=1:1
|матч_ESP_VAL=
|матч_ESP_VIL=

|матч_GET_ALA=
|матч_GET_ATH=
|матч_GET_ATM=
|матч_GET_BAR=
|матч_GET_BET=
|матч_GET_CEL=1:1
|матч_GET_DEP=1:1
|матч_GET_ELC=
|матч_GET_ESP=
|матч_GET_LEV=
|матч_GET_MAL=1:0
|матч_GET_OSA=
|матч_GET_RAC=1:0
|матч_GET_RAY=1:1
|матч_GET_RMA=
|матч_GET_RSO=
|матч_GET_SEV=3:1
|матч_GET_VAL=
|матч_GET_VIL=

|матч_LEV_ALA=
|матч_LEV_ATH=3:1
|матч_LEV_ATM=0:2
|матч_LEV_BAR=2:4
|матч_LEV_BET=5:2
|матч_LEV_CEL=
|матч_LEV_DEP=
|матч_LEV_ELC=
|матч_LEV_ESP=
|матч_LEV_GET=
|матч_LEV_MAL=
|матч_LEV_OSA=
|матч_LEV_RAC=
|матч_LEV_RAY=
|матч_LEV_RMA=
|матч_LEV_RSO=
|матч_LEV_SEV=3:3
|матч_LEV_VAL=
|матч_LEV_VIL=

|матч_MAL_ALA=
|матч_MAL_ATH=
|матч_MAL_ATM=
|матч_MAL_BAR=
|матч_MAL_BET=
|матч_MAL_CEL=
|матч_MAL_DEP=1:1
|матч_MAL_ELC=
|матч_MAL_ESP=1:1
|матч_MAL_GET=
|матч_MAL_LEV=0:0
|матч_MAL_OSA=
|матч_MAL_RAC=1:2
|матч_MAL_RAY=
|матч_MAL_RMA=
|матч_MAL_RSO=2:5
|матч_MAL_SEV=
|матч_MAL_VAL=
|матч_MAL_VIL=1:3

|матч_OSA_ALA=
|матч_OSA_ATH=1:1
|матч_OSA_ATM=
|матч_OSA_BAR=
|матч_OSA_BET=
|матч_OSA_CEL=
|матч_OSA_DEP=
|матч_OSA_ELC=
|матч_OSA_ESP=0:2
|матч_OSA_GET=1:0
|матч_OSA_LEV=0:0
|матч_OSA_MAL=
|матч_OSA_RAC=2:0
|матч_OSA_RAY=1:1
|матч_OSA_RMA=
|матч_OSA_RSO=
|матч_OSA_SEV=
|матч_OSA_VAL=
|матч_OSA_VIL=

|матч_RAC_ALA=2:1
|матч_RAC_ATH=
|матч_RAC_ATM=
|матч_RAC_BAR=
|матч_RAC_BET=
|матч_RAC_CEL=
|матч_RAC_DEP=
|матч_RAC_ELC=3:2
|матч_RAC_ESP=2:1
|матч_RAC_GET=
|матч_RAC_LEV=
|матч_RAC_MAL=
|матч_RAC_OSA=
|матч_RAC_RAY=
|матч_RAC_RMA=0:3
|матч_RAC_RSO=
|матч_RAC_SEV=
|матч_RAC_VAL=2:2
|матч_RAC_VIL=2:2

|матч_RAY_ALA=1:1
|матч_RAY_ATH=0:0
|матч_RAY_ATM=
|матч_RAY_BAR=
|матч_RAY_BET=
|матч_RAY_CEL=3:0
|матч_RAY_DEP=
|матч_RAY_ELC=0:3
|матч_RAY_ESP=2:1
|матч_RAY_GET=
|матч_RAY_LEV=
|матч_RAY_MAL=
|матч_RAY_OSA=
|матч_RAY_RAC=3:2
|матч_RAY_RMA=
|матч_RAY_RSO=
|матч_RAY_SEV=
|матч_RAY_VAL=
|матч_RAY_VIL=

|матч_RMA_ALA=
|матч_RMA_ATH=
|матч_RMA_ATM=
|матч_RMA_BAR=
|матч_RMA_BET=
|матч_RMA_CEL=
|матч_RMA_DEP=
|матч_RMA_ELC=
|матч_RMA_ESP=
|матч_RMA_GET=
|матч_RMA_LEV=
|матч_RMA_MAL=4:0
|матч_RMA_OSA=
|матч_RMA_RAC=
|матч_RMA_RAY=4:1
|матч_RMA_RSO=4:1
|матч_RMA_SEV=4:1
|матч_RMA_VAL=
|матч_RMA_VIL=1:0

|матч_RSO_ALA=
|матч_RSO_ATH=
|матч_RSO_ATM=0:3
|матч_RSO_BAR=
|матч_RSO_BET=
|матч_RSO_CEL=0:0
|матч_RSO_DEP=3:2
|матч_RSO_ELC=
|матч_RSO_ESP=2:1
|матч_RSO_GET=
|матч_RSO_LEV=2:1
|матч_RSO_MAL=
|матч_RSO_OSA=
|матч_RSO_RAC=
|матч_RSO_RAY=1:0
|матч_RSO_RMA=
|матч_RSO_SEV=
|матч_RSO_VAL=
|матч_RSO_VIL=

|матч_SEV_ALA=0:0
|матч_SEV_ATH=
|матч_SEV_ATM=1:3
|матч_SEV_BAR=1:3
|матч_SEV_BET=
|матч_SEV_CEL=
|матч_SEV_DEP=
|матч_SEV_ELC=
|матч_SEV_ESP=
|матч_SEV_GET=
|матч_SEV_LEV=
|матч_SEV_MAL=
|матч_SEV_OSA=2:0
|матч_SEV_RAC=
|матч_SEV_RAY=2:1
|матч_SEV_RMA=
|матч_SEV_RSO=
|матч_SEV_VAL=1:0
|матч_SEV_VIL=

|матч_VAL_ALA=
|матч_VAL_ATH=0:0
|матч_VAL_ATM=
|матч_VAL_BAR=0:5
|матч_VAL_BET=0:1
|матч_VAL_CEL=0:0
|матч_VAL_DEP=
|матч_VAL_ELC=
|матч_VAL_ESP=
|матч_VAL_GET=
|матч_VAL_LEV=
|матч_VAL_MAL=
|матч_VAL_OSA=
|матч_VAL_RAC=
|матч_VAL_RAY=
|матч_VAL_RMA=0:3
|матч_VAL_RSO=2:3
|матч_VAL_SEV=
|матч_VAL_VIL=1:2

|матч_VIL_ALA=
|матч_VIL_ATH=
|матч_VIL_ATM=
|матч_VIL_BAR=
|матч_VIL_BET=1:2
|матч_VIL_CEL=
|матч_VIL_DEP=2:3
|матч_VIL_ELC=0:0
|матч_VIL_ESP=0:1
|матч_VIL_GET=2:0
|матч_VIL_LEV=3:1
|матч_VIL_MAL=
|матч_VIL_OSA=
|матч_VIL_RAC=
|матч_VIL_RAY=
|матч_VIL_RMA=
|матч_VIL_RSO=
|матч_VIL_SEV=
|матч_VIL_VAL=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>sossebgxevfr6necjs85opblhs9k3mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272287</id>
    <revision>
      <id>2699922</id>
      <parentid>2699578</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9513" sha1="myqvejjmeaoikkyn200k1o1bdvci0f9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/matchday/2026-2027 Бундэсьліга]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= FRA, AUG, MUN, LEV, DOR, MÖN, BRE, HAM, HOF, KÖL, MAI, PAD, LEI, UNB, FRE, SCH, STU, ELV

|скарачэньне_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўг]]
|скарачэньне_UNB=[[Уніён Бэрлін|Уні]]
|скарачэньне_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн|Вэр]]
|скарачэньне_DOR=[[Барусія Дортмунд|БД]]
|скарачэньне_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эль]]
|скарачэньне_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт|Айн]]
|скарачэньне_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фра]]
|скарачэньне_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гам]]
|скарачэньне_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гоф]]
|скарачэньне_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёл]]
|скарачэньне_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ]]
|скарачэньне_LEV=[[Баер Левэркузэн|Бае]]
|скарачэньне_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Май]]
|скарачэньне_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах|БМ]]
|скарачэньне_MUN=[[Баварыя Мюнхэн|Бав]]
|скарачэньне_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Пад]]
|скарачэньне_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шал]]
|скарачэньне_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Шту]]

|назва_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбург]]
|назва_UNB=[[Уніён Бэрлін]]
|назва_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн]]
|назва_DOR=[[Барусія Дортмунд]]
|назва_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эльфэрсбэрг]]
|назва_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт]]
|назва_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]
|назва_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]
|назва_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]
|назва_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльн]]
|назва_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]
|назва_LEV=[[Баер Левэркузэн]]
|назва_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Майнц]]
|назва_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах]]
|назва_MUN=[[Баварыя Мюнхэн]]
|назва_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборн-07]]
|назва_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн]]
|назва_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_AUG_BRE=
|матч_AUG_DOR=
|матч_AUG_ELV=
|матч_AUG_FRA=
|матч_AUG_FRE=1:2
|матч_AUG_HAM=
|матч_AUG_HOF=
|матч_AUG_KÖL=
|матч_AUG_LEI=
|матч_AUG_LEV=2:2
|матч_AUG_MAI=
|матч_AUG_MÖN=
|матч_AUG_MUN=2:2
|матч_AUG_PAD=
|матч_AUG_SCH=3:0
|матч_AUG_STU=
|матч_AUG_UNB=1:1

|матч_BRE_AUG=3:2
|матч_BRE_DOR=
|матч_BRE_ELV=
|матч_BRE_FRA=
|матч_BRE_FRE=
|матч_BRE_HAM=
|матч_BRE_HOF=2:0
|матч_BRE_KÖL=
|матч_BRE_LEI=3:1
|матч_BRE_LEV=
|матч_BRE_MAI=
|матч_BRE_MÖN=
|матч_BRE_MUN=
|матч_BRE_PAD=2:2
|матч_BRE_SCH=
|матч_BRE_STU=
|матч_BRE_UNB=

|матч_DOR_AUG=
|матч_DOR_BRE=2:2
|матч_DOR_ELV=2:1
|матч_DOR_FRA=1:0
|матч_DOR_FRE=
|матч_DOR_HAM=2:0
|матч_DOR_HOF=
|матч_DOR_KÖL=
|матч_DOR_LEI=
|матч_DOR_LEV=
|матч_DOR_MAI=
|матч_DOR_MÖN=
|матч_DOR_MUN=
|матч_DOR_PAD=3:0
|матч_DOR_SCH=
|матч_DOR_STU=
|матч_DOR_UNB=

|матч_ELV_AUG=4:3
|матч_ELV_BRE=
|матч_ELV_DOR=
|матч_ELV_FRA=
|матч_ELV_FRE=
|матч_ELV_HAM=
|матч_ELV_HOF=
|матч_ELV_KÖL=
|матч_ELV_LEI=
|матч_ELV_LEV=3:2
|матч_ELV_MAI=4:1
|матч_ELV_MÖN=
|матч_ELV_MUN=1:2
|матч_ELV_PAD=
|матч_ELV_SCH=
|матч_ELV_STU=
|матч_ELV_UNB=

|матч_FRA_AUG=1:4
|матч_FRA_BRE=
|матч_FRA_DOR=
|матч_FRA_ELV=
|матч_FRA_FRE=2:2
|матч_FRA_HAM=3:1
|матч_FRA_HOF=
|матч_FRA_KÖL=1:0
|матч_FRA_LEI=
|матч_FRA_LEV=
|матч_FRA_MAI=
|матч_FRA_MÖN=
|матч_FRA_MUN=
|матч_FRA_PAD=
|матч_FRA_SCH=
|матч_FRA_STU=
|матч_FRA_UNB=

|матч_FRE_AUG=
|матч_FRE_BRE=4:1
|матч_FRE_DOR=
|матч_FRE_ELV=
|матч_FRE_FRA=
|матч_FRE_HAM=
|матч_FRE_HOF=
|матч_FRE_KÖL=
|матч_FRE_LEI=
|матч_FRE_LEV=
|матч_FRE_MAI=
|матч_FRE_MÖN=5:0
|матч_FRE_MUN=1:3
|матч_FRE_PAD=
|матч_FRE_SCH=2:1
|матч_FRE_STU=
|матч_FRE_UNB=2:0

|матч_HAM_AUG=
|матч_HAM_BRE=
|матч_HAM_DOR=
|матч_HAM_ELV=
|матч_HAM_FRA=
|матч_HAM_FRE=
|матч_HAM_HOF=
|матч_HAM_KÖL=2:1
|матч_HAM_LEI=
|матч_HAM_LEV=
|матч_HAM_MAI=0:5
|матч_HAM_MÖN=3:1
|матч_HAM_MUN=
|матч_HAM_PAD=
|матч_HAM_SCH=
|матч_HAM_STU=1:0
|матч_HAM_UNB=

|матч_HOF_AUG=
|матч_HOF_BRE=
|матч_HOF_DOR=2:3
|матч_HOF_ELV=
|матч_HOF_FRA=
|матч_HOF_FRE=
|матч_HOF_HAM=2:3
|матч_HOF_KÖL=
|матч_HOF_LEI=
|матч_HOF_LEV=3:0
|матч_HOF_MAI=
|матч_HOF_MÖN=
|матч_HOF_MUN=
|матч_HOF_PAD=
|матч_HOF_SCH=2:1
|матч_HOF_STU=2:1
|матч_HOF_UNB=

|матч_KÖL_AUG=
|матч_KÖL_BRE=1:1
|матч_KÖL_DOR=
|матч_KÖL_ELV=
|матч_KÖL_FRA=
|матч_KÖL_FRE=
|матч_KÖL_HAM=
|матч_KÖL_HOF=3:2
|матч_KÖL_LEI=
|матч_KÖL_LEV=1:2
|матч_KÖL_MAI=
|матч_KÖL_MÖN=2:1
|матч_KÖL_MUN=
|матч_KÖL_PAD=
|матч_KÖL_SCH=0:0
|матч_KÖL_STU=
|матч_KÖL_UNB=

|матч_LEI_AUG=5:2
|матч_LEI_BRE=
|матч_LEI_DOR=
|матч_LEI_ELV=4:0
|матч_LEI_FRA=6:0
|матч_LEI_FRE=
|матч_LEI_HAM=5:0
|матч_LEI_HOF=
|матч_LEI_KÖL=
|матч_LEI_LEV=
|матч_LEI_MAI=
|матч_LEI_MÖN=3:0
|матч_LEI_MUN=
|матч_LEI_PAD=
|матч_LEI_SCH=
|матч_LEI_STU=
|матч_LEI_UNB=

|матч_LEV_AUG=
|матч_LEV_BRE=
|матч_LEV_DOR=
|матч_LEV_ELV=
|матч_LEV_FRA=
|матч_LEV_FRE=2:1
|матч_LEV_HAM=
|матч_LEV_HOF=
|матч_LEV_KÖL=
|матч_LEV_LEI=2:0
|матч_LEV_MAI=
|матч_LEV_MÖN=
|матч_LEV_MUN=
|матч_LEV_PAD=
|матч_LEV_SCH=
|матч_LEV_STU=2:4
|матч_LEV_UNB=4:0

|матч_MAI_AUG=
|матч_MAI_BRE=2:3
|матч_MAI_DOR=
|матч_MAI_ELV=
|матч_MAI_FRA=1:3
|матч_MAI_FRE=
|матч_MAI_HAM=
|матч_MAI_HOF=
|матч_MAI_KÖL=
|матч_MAI_LEI=
|матч_MAI_LEV=3:4
|матч_MAI_MÖN=
|матч_MAI_MUN=1:2
|матч_MAI_PAD=0:0
|матч_MAI_SCH=
|матч_MAI_STU=
|матч_MAI_UNB=

|матч_MÖN_AUG=
|матч_MÖN_BRE=
|матч_MÖN_DOR=
|матч_MÖN_ELV=3:4
|матч_MÖN_FRA=
|матч_MÖN_FRE=
|матч_MÖN_HAM=
|матч_MÖN_HOF=1:2
|матч_MÖN_KÖL=
|матч_MÖN_LEI=
|матч_MÖN_LEV=
|матч_MÖN_MAI=3:4
|матч_MÖN_MUN=
|матч_MÖN_PAD=0:0
|матч_MÖN_SCH=
|матч_MÖN_STU=
|матч_MÖN_UNB=

|матч_MUN_AUG=
|матч_MUN_BRE=
|матч_MUN_DOR=2:2
|матч_MUN_ELV=
|матч_MUN_FRA=
|матч_MUN_FRE=
|матч_MUN_HAM=
|матч_MUN_HOF=
|матч_MUN_KÖL=
|матч_MUN_LEI=6:1
|матч_MUN_LEV=
|матч_MUN_MAI=
|матч_MUN_MÖN=
|матч_MUN_PAD=
|матч_MUN_SCH=
|матч_MUN_STU=5:1
|матч_MUN_UNB=7:0

|матч_PAD_AUG=
|матч_PAD_BRE=
|матч_PAD_DOR=
|матч_PAD_ELV=
|матч_PAD_FRA=2:2
|матч_PAD_FRE=0:1
|матч_PAD_HAM=1:0
|матч_PAD_HOF=3:1
|матч_PAD_KÖL=
|матч_PAD_LEI=
|матч_PAD_LEV=
|матч_PAD_MAI=
|матч_PAD_MÖN=
|матч_PAD_MUN=
|матч_PAD_SCH=
|матч_PAD_STU=0:2
|матч_PAD_UNB=

|матч_SCH_AUG=
|матч_SCH_BRE=
|матч_SCH_DOR=
|матч_SCH_ELV=0:0
|матч_SCH_FRA=
|матч_SCH_FRE=
|матч_SCH_HAM=
|матч_SCH_HOF=
|матч_SCH_KÖL=
|матч_SCH_LEI=0:2
|матч_SCH_LEV=
|матч_SCH_MAI=0:1
|матч_SCH_MÖN=
|матч_SCH_MUN=0:0
|матч_SCH_PAD=
|матч_SCH_STU=
|матч_SCH_UNB=

|матч_STU_AUG=
|матч_STU_BRE=1:0
|матч_STU_DOR=0:1
|матч_STU_ELV=
|матч_STU_FRA=
|матч_STU_FRE=
|матч_STU_HAM=
|матч_STU_HOF=
|матч_STU_KÖL=4:1
|матч_STU_LEI=
|матч_STU_LEV=
|матч_STU_MAI=
|матч_STU_MÖN=2:3
|матч_STU_MUN=
|матч_STU_PAD=
|матч_STU_SCH=
|матч_STU_UNB=

|матч_UNB_AUG=
|матч_UNB_BRE=
|матч_UNB_DOR=0:0
|матч_UNB_ELV=1:0
|матч_UNB_FRA=3:3
|матч_UNB_FRE=
|матч_UNB_HAM=
|матч_UNB_HOF=
|матч_UNB_KÖL=1:1
|матч_UNB_LEI=
|матч_UNB_LEV=
|матч_UNB_MAI=
|матч_UNB_MÖN=
|матч_UNB_MUN=
|матч_UNB_PAD=
|матч_UNB_SCH=1:3
|матч_UNB_STU=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>myqvejjmeaoikkyn200k1o1bdvci0f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272288</id>
    <revision>
      <id>2699923</id>
      <parentid>2699579</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11086" sha1="37xij8eg3impzofocjvjmfjw170a4b6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a Сэрыя А]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ATA,BOL,VEN,GEN,INT,CAG,COM,LEC,LAZ,MIL,MON,NAP,PAR,ROM,SAS,TOR,UDI,FIO,FRO,JUV

|скарачэньне_ATA=[[Аталянта Бэргама|Ата]]
|скарачэньне_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Бал]]
|скарачэньне_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кал]]
|скарачэньне_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Ком]]
|скарачэньне_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фія]]
|скарачэньне_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фра]]
|скарачэньне_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэ]]
|скарачэньне_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інт]]
|скарачэньне_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэ]]
|скарачэньне_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляц]]
|скарачэньне_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леч]]
|скарачэньне_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Міл]]
|скарачэньне_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Мон]]
|скарачэньне_NAP=[[Напалі Нэапаль|Нап]]
|скарачэньне_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Пар]]
|скарачэньне_ROM=[[Рома Рым|Ром]]
|скарачэньне_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сас]]
|скарачэньне_TOR=[[Тарына Турын|Тар]]
|скарачэньне_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Уды]]
|скарачэньне_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэн]]

|назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]
|назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]
|назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]]
|назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]
|назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]
|назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]]
|назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]]
|назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]
|назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]
|назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]
|назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]]
|назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]
|назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]]
|назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]]
|назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]]
|назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]]
|назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]]
|назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]]
|назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]
|назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ATA_BOL=1:0
|матч_ATA_CAG=1:2
|матч_ATA_COM=
|матч_ATA_FIO=
|матч_ATA_FRO=4:4
|матч_ATA_GEN=
|матч_ATA_INT=
|матч_ATA_JUV=
|матч_ATA_LAZ=
|матч_ATA_LEC=
|матч_ATA_MIL=
|матч_ATA_MON=
|матч_ATA_NAP=
|матч_ATA_PAR=0:3
|матч_ATA_ROM=
|матч_ATA_SAS=2:1
|матч_ATA_TOR=
|матч_ATA_UDI=
|матч_ATA_VEN=3:1

|матч_BOL_ATA=
|матч_BOL_CAG=
|матч_BOL_COM=
|матч_BOL_FIO=
|матч_BOL_FRO=
|матч_BOL_GEN=
|матч_BOL_INT=1:3
|матч_BOL_JUV=
|матч_BOL_LAZ=0:1
|матч_BOL_LEC=
|матч_BOL_MIL=
|матч_BOL_MON=2:1
|матч_BOL_NAP=
|матч_BOL_PAR=
|матч_BOL_ROM=
|матч_BOL_SAS=2:2
|матч_BOL_TOR=1:1
|матч_BOL_UDI=
|матч_BOL_VEN=

|матч_CAG_ATA=
|матч_CAG_BOL=0:2
|матч_CAG_COM=
|матч_CAG_FIO=
|матч_CAG_FRO=1:0
|матч_CAG_GEN=
|матч_CAG_INT=0:1
|матч_CAG_JUV=1:1
|матч_CAG_LAZ=
|матч_CAG_LEC=1:0
|матч_CAG_MIL=
|матч_CAG_MON=
|матч_CAG_NAP=
|матч_CAG_PAR=
|матч_CAG_ROM=
|матч_CAG_SAS=
|матч_CAG_TOR=
|матч_CAG_UDI=
|матч_CAG_VEN=

|матч_COM_ATA=
|матч_COM_BOL=
|матч_COM_CAG=
|матч_COM_FIO=
|матч_COM_FRO=
|матч_COM_GEN=
|матч_COM_INT=
|матч_COM_JUV=
|матч_COM_LAZ=
|матч_COM_LEC=
|матч_COM_MIL=
|матч_COM_MON=
|матч_COM_NAP=
|матч_COM_PAR=2:1
|матч_COM_ROM=0:0
|матч_COM_SAS=2:0
|матч_COM_TOR=
|матч_COM_UDI=
|матч_COM_VEN=1:0

|матч_FIO_ATA=2:2
|матч_FIO_BOL=
|матч_FIO_CAG=
|матч_FIO_COM=1:3
|матч_FIO_FRO=0:3
|матч_FIO_GEN=
|матч_FIO_INT=
|матч_FIO_JUV=2:2
|матч_FIO_LAZ=
|матч_FIO_LEC=
|матч_FIO_MIL=
|матч_FIO_MON=
|матч_FIO_NAP=1:1
|матч_FIO_PAR=
|матч_FIO_ROM=
|матч_FIO_SAS=
|матч_FIO_TOR=1:2
|матч_FIO_UDI=
|матч_FIO_VEN=

|матч_FRO_ATA=
|матч_FRO_BOL=
|матч_FRO_CAG=
|матч_FRO_COM=2:0
|матч_FRO_FIO=
|матч_FRO_GEN=
|матч_FRO_INT=
|матч_FRO_JUV=0:1
|матч_FRO_LAZ=
|матч_FRO_LEC=5:1
|матч_FRO_MIL=
|матч_FRO_MON=
|матч_FRO_NAP=
|матч_FRO_PAR=
|матч_FRO_ROM=
|матч_FRO_SAS=4:2
|матч_FRO_TOR=2:0
|матч_FRO_UDI=
|матч_FRO_VEN=3:2

|матч_GEN_ATA=
|матч_GEN_BOL=
|матч_GEN_CAG=
|матч_GEN_COM=1:4
|матч_GEN_FIO=2:1
|матч_GEN_FRO=1:1
|матч_GEN_INT=
|матч_GEN_JUV=2:0
|матч_GEN_LAZ=
|матч_GEN_LEC=
|матч_GEN_MIL=1:2
|матч_GEN_MON=
|матч_GEN_NAP=0:2
|матч_GEN_PAR=
|матч_GEN_ROM=
|матч_GEN_SAS=
|матч_GEN_TOR=
|матч_GEN_UDI=
|матч_GEN_VEN=1:0

|матч_INT_ATA=
|матч_INT_BOL=
|матч_INT_CAG=
|матч_INT_COM=2:0
|матч_INT_FIO=2:1
|матч_INT_FRO=
|матч_INT_GEN=
|матч_INT_JUV=
|матч_INT_LAZ=
|матч_INT_LEC=
|матч_INT_MIL=
|матч_INT_MON=4:1
|матч_INT_NAP=3:2
|матч_INT_PAR=3:0
|матч_INT_ROM=
|матч_INT_SAS=
|матч_INT_TOR=
|матч_INT_UDI=5:3
|матч_INT_VEN=

|матч_JUV_ATA=2:0
|матч_JUV_BOL=
|матч_JUV_CAG=
|матч_JUV_COM=
|матч_JUV_FIO=
|матч_JUV_FRO=
|матч_JUV_GEN=
|матч_JUV_INT=
|матч_JUV_LAZ=0:3
|матч_JUV_LEC=
|матч_JUV_MIL=1:1
|матч_JUV_MON=
|матч_JUV_NAP=2:0
|матч_JUV_PAR=2:0
|матч_JUV_ROM=
|матч_JUV_SAS=
|матч_JUV_TOR=
|матч_JUV_UDI=
|матч_JUV_VEN=

|матч_LAZ_ATA=
|матч_LAZ_BOL=
|матч_LAZ_CAG=2:1
|матч_LAZ_COM=
|матч_LAZ_FIO=
|матч_LAZ_FRO=
|матч_LAZ_GEN=1:0
|матч_LAZ_INT=
|матч_LAZ_JUV=
|матч_LAZ_LEC=
|матч_LAZ_MIL=2:2
|матч_LAZ_MON=3:1
|матч_LAZ_NAP=
|матч_LAZ_PAR=2:1
|матч_LAZ_ROM=
|матч_LAZ_SAS=
|матч_LAZ_TOR=
|матч_LAZ_UDI=
|матч_LAZ_VEN=

|матч_LEC_ATA=
|матч_LEC_BOL=1:2
|матч_LEC_CAG=
|матч_LEC_COM=
|матч_LEC_FIO=
|матч_LEC_FRO=
|матч_LEC_GEN=1:2
|матч_LEC_INT=
|матч_LEC_JUV=0:2
|матч_LEC_LAZ=
|матч_LEC_MIL=
|матч_LEC_MON=3:2
|матч_LEC_NAP=
|матч_LEC_PAR=
|матч_LEC_ROM=0:4
|матч_LEC_SAS=
|матч_LEC_TOR=
|матч_LEC_UDI=
|матч_LEC_VEN=

|матч_MIL_ATA=3:2
|матч_MIL_BOL=2:4
|матч_MIL_CAG=
|матч_MIL_COM=
|матч_MIL_FIO=
|матч_MIL_FRO=
|матч_MIL_GEN=
|матч_MIL_INT=3:1
|матч_MIL_JUV=
|матч_MIL_LAZ=
|матч_MIL_LEC=3:0
|матч_MIL_MON=
|матч_MIL_NAP=
|матч_MIL_PAR=
|матч_MIL_ROM=
|матч_MIL_SAS=
|матч_MIL_TOR=
|матч_MIL_UDI=
|матч_MIL_VEN=2:0

|матч_MON_ATA=0:1
|матч_MON_BOL=
|матч_MON_CAG=4:0
|матч_MON_COM=
|матч_MON_FIO=
|матч_MON_FRO=
|матч_MON_GEN=
|матч_MON_INT=
|матч_MON_JUV=
|матч_MON_LAZ=
|матч_MON_LEC=
|матч_MON_MIL=
|матч_MON_NAP=1:4
|матч_MON_PAR=
|матч_MON_ROM=
|матч_MON_SAS=2:1
|матч_MON_TOR=
|матч_MON_UDI=2:3
|матч_MON_VEN=

|матч_NAP_ATA=
|матч_NAP_BOL=1:0
|матч_NAP_CAG=
|матч_NAP_COM=1:2
|матч_NAP_FIO=
|матч_NAP_FRO=3:0
|матч_NAP_GEN=
|матч_NAP_INT=
|матч_NAP_JUV=
|матч_NAP_LAZ=1:1
|матч_NAP_LEC=
|матч_NAP_MIL=
|матч_NAP_MON=
|матч_NAP_PAR=
|матч_NAP_ROM=3:3
|матч_NAP_SAS=
|матч_NAP_TOR=
|матч_NAP_UDI=
|матч_NAP_VEN=

|матч_PAR_ATA=
|матч_PAR_BOL=1:2
|матч_PAR_CAG=0:1
|матч_PAR_COM=
|матч_PAR_FIO=
|матч_PAR_FRO=
|матч_PAR_GEN=2:1
|матч_PAR_INT=
|матч_PAR_JUV=
|матч_PAR_LAZ=
|матч_PAR_LEC=
|матч_PAR_MIL=
|матч_PAR_MON=1:1
|матч_PAR_NAP=
|матч_PAR_ROM=
|матч_PAR_SAS=
|матч_PAR_TOR=0:3
|матч_PAR_UDI=0:0
|матч_PAR_VEN=

|матч_ROM_ATA=2:1
|матч_ROM_BOL=
|матч_ROM_CAG=4:2
|матч_ROM_COM=
|матч_ROM_FIO=4:0
|матч_ROM_FRO=
|матч_ROM_GEN=2:0
|матч_ROM_INT=2:2
|матч_ROM_JUV=
|матч_ROM_LAZ=
|матч_ROM_LEC=
|матч_ROM_MIL=
|матч_ROM_MON=
|матч_ROM_NAP=
|матч_ROM_PAR=
|матч_ROM_SAS=3:0
|матч_ROM_TOR=
|матч_ROM_UDI=
|матч_ROM_VEN=

|матч_SAS_ATA=
|матч_SAS_BOL=
|матч_SAS_CAG=
|матч_SAS_COM=
|матч_SAS_FIO=2:4
|матч_SAS_FRO=
|матч_SAS_GEN=
|матч_SAS_INT=
|матч_SAS_JUV=3:2
|матч_SAS_LAZ=2:6
|матч_SAS_LEC=
|матч_SAS_MIL=1:1
|матч_SAS_MON=
|матч_SAS_NAP=
|матч_SAS_PAR=
|матч_SAS_ROM=
|матч_SAS_TOR=2:1
|матч_SAS_UDI=
|матч_SAS_VEN=

|матч_TOR_ATA=
|матч_TOR_BOL=
|матч_TOR_CAG=
|матч_TOR_COM=1:3
|матч_TOR_FIO=
|матч_TOR_FRO=
|матч_TOR_GEN=
|матч_TOR_INT=
|матч_TOR_JUV=
|матч_TOR_LAZ=
|матч_TOR_LEC=1:1
|матч_TOR_MIL=1:2
|матч_TOR_MON=3:2
|матч_TOR_NAP=
|матч_TOR_PAR=
|матч_TOR_ROM=0:2
|матч_TOR_SAS=
|матч_TOR_UDI=2:1
|матч_TOR_VEN=

|матч_UDI_ATA=
|матч_UDI_BOL=
|матч_UDI_CAG=0:1
|матч_UDI_COM=1:1
|матч_UDI_FIO=
|матч_UDI_FRO=
|матч_UDI_GEN=
|матч_UDI_INT=
|матч_UDI_JUV=
|матч_UDI_LAZ=1:2
|матч_UDI_LEC=0:3
|матч_UDI_MIL=0:2
|матч_UDI_MON=
|матч_UDI_NAP=
|матч_UDI_PAR=
|матч_UDI_ROM=2:5
|матч_UDI_SAS=
|матч_UDI_TOR=
|матч_UDI_VEN=

|матч_VEN_ATA=
|матч_VEN_BOL=
|матч_VEN_CAG=
|матч_VEN_COM=
|матч_VEN_FIO=2:4
|матч_VEN_FRO=
|матч_VEN_GEN=
|матч_VEN_INT=0:2
|матч_VEN_JUV=
|матч_VEN_LAZ=0:2
|матч_VEN_LEC=0:2
|матч_VEN_MIL=
|матч_VEN_MON=
|матч_VEN_NAP=1:0
|матч_VEN_PAR=
|матч_VEN_ROM=
|матч_VEN_SAS=
|матч_VEN_TOR=
|матч_VEN_UDI=2:1


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

}}</text>
      <sha1>37xij8eg3impzofocjvjmfjw170a4b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Эрэдывізія чэмпіянату Нідэрляндаў па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272289</id>
    <revision>
      <id>2699924</id>
      <parentid>2699580</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9349" sha1="cvucf0tc2evnisl1cm6mm6zsc3tqxdo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.worldfootball.net/competition/co37/netherlands-eredivisie/se121358/2026-2027/results-and-standings/ worldfootball.net]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ADO, AZ, AJA, WIL, GAE, GRO, HEE, PEC, CAM, NEC, PSV, SPA, TWE, TEL, UTR, FOR, FEY, EXC

|скарачэньне_ADO=[[АДО Дэн Гааг|АДО]]
|скарачэньне_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аяк]]
|скарачэньне_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]]
|скарачэньне_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Кам]]
|скарачэньне_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Экс]]
|скарачэньне_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэе]]
|скарачэньне_FOR=[[Фартуна Сытард|Фар]]
|скарачэньне_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў]]
|скарачэньне_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гро]]
|скарачэньне_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээ]]
|скарачэньне_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]]
|скарачэньне_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зво]]
|скарачэньне_PSV=[[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]]
|скарачэньне_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спа]]
|скарачэньне_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэл]]
|скарачэньне_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэ]]
|скарачэньне_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утр]]
|скарачэньне_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Віл]]

|назва_ADO=[[АДО Дэн Гааг]]
|назва_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|назва_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]]
|назва_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Камбюўр]]
|назва_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Эксэльсіёр]]
|назва_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]
|назва_FOR=[[Фартуна Сытард|Фартуна]]
|назва_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]
|назва_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гронінген]]
|назва_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээрэнвээн]]
|назва_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]]
|назва_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]]
|назва_PSV=[[ПСВ Эйндговэн]]
|назва_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спарта]]
|назва_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэльстар]]
|назва_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]
|назва_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]
|назва_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ADO_AJA=
|матч_ADO_AZ=
|матч_ADO_CAM=1:1
|матч_ADO_EXC=
|матч_ADO_FEY=
|матч_ADO_FOR=2:3
|матч_ADO_GAE=
|матч_ADO_GRO=1:4
|матч_ADO_HEE=2:3
|матч_ADO_NEC=
|матч_ADO_PEC=
|матч_ADO_PSV=2:1
|матч_ADO_SPA=3:1
|матч_ADO_TEL=
|матч_ADO_TWE=
|матч_ADO_UTR=
|матч_ADO_WIL=

|матч_AJA_ADO=
|матч_AJA_AZ=1:0
|матч_AJA_CAM=
|матч_AJA_EXC=2:2
|матч_AJA_FEY=
|матч_AJA_FOR=
|матч_AJA_GAE=
|матч_AJA_GRO=
|матч_AJA_HEE=2:2
|матч_AJA_NEC=1:1
|матч_AJA_PEC=
|матч_AJA_PSV=1:3
|матч_AJA_SPA=
|матч_AJA_TEL=
|матч_AJA_TWE=
|матч_AJA_UTR=
|матч_AJA_WIL=5:1

|матч_AZ_ADO=2:0
|матч_AZ_AJA=
|матч_AZ_CAM=
|матч_AZ_EXC=
|матч_AZ_FEY=
|матч_AZ_FOR=
|матч_AZ_GAE=5:2
|матч_AZ_GRO=4:3
|матч_AZ_HEE=
|матч_AZ_NEC=
|матч_AZ_PEC=
|матч_AZ_PSV=
|матч_AZ_SPA=
|матч_AZ_TEL=1:0
|матч_AZ_TWE=0:2
|матч_AZ_UTR=
|матч_AZ_WIL=1:1

|матч_CAM_ADO=
|матч_CAM_AJA=
|матч_CAM_AZ=2:2
|матч_CAM_EXC=0:4
|матч_CAM_FEY=2:5
|матч_CAM_FOR=
|матч_CAM_GAE=4:0
|матч_CAM_GRO=
|матч_CAM_HEE=
|матч_CAM_NEC=3:0
|матч_CAM_PEC=
|матч_CAM_PSV=2:5
|матч_CAM_SPA=
|матч_CAM_TEL=
|матч_CAM_TWE=1:4
|матч_CAM_UTR=
|матч_CAM_WIL=

|матч_EXC_ADO=
|матч_EXC_AJA=
|матч_EXC_AZ=
|матч_EXC_CAM=
|матч_EXC_FEY=
|матч_EXC_FOR=
|матч_EXC_GAE=0:1
|матч_EXC_GRO=1:5
|матч_EXC_HEE=
|матч_EXC_NEC=
|матч_EXC_PEC=
|матч_EXC_PSV=1:2
|матч_EXC_SPA=2:1
|матч_EXC_TEL=
|матч_EXC_TWE=0:9
|матч_EXC_UTR=1:2
|матч_EXC_WIL=

|матч_FEY_ADO=2:2
|матч_FEY_AJA=
|матч_FEY_AZ=2:0
|матч_FEY_CAM=
|матч_FEY_EXC=
|матч_FEY_FOR=1:1
|матч_FEY_GAE=2:2
|матч_FEY_GRO=
|матч_FEY_HEE=
|матч_FEY_NEC=
|матч_FEY_PEC=
|матч_FEY_PSV=
|матч_FEY_SPA=
|матч_FEY_TEL=
|матч_FEY_TWE=
|матч_FEY_UTR=5:0
|матч_FEY_WIL=

|матч_FOR_ADO=
|матч_FOR_AJA=1:5
|матч_FOR_AZ=0:2
|матч_FOR_CAM=3:1
|матч_FOR_EXC=1:0
|матч_FOR_FEY=
|матч_FOR_GAE=
|матч_FOR_GRO=
|матч_FOR_HEE=
|матч_FOR_NEC=
|матч_FOR_PEC=
|матч_FOR_PSV=
|матч_FOR_SPA=
|матч_FOR_TEL=2:2
|матч_FOR_TWE=1:1
|матч_FOR_UTR=
|матч_FOR_WIL=

|матч_GAE_ADO=3:1
|матч_GAE_AJA=
|матч_GAE_AZ=
|матч_GAE_CAM=
|матч_GAE_EXC=
|матч_GAE_FEY=
|матч_GAE_FOR=
|матч_GAE_GRO=1:1
|матч_GAE_HEE=
|матч_GAE_NEC=
|матч_GAE_PEC=
|матч_GAE_PSV=
|матч_GAE_SPA=3:3
|матч_GAE_TEL=3:2
|матч_GAE_TWE=
|матч_GAE_UTR=
|матч_GAE_WIL=4:1

|матч_GRO_ADO=
|матч_GRO_AJA=2:5
|матч_GRO_AZ=
|матч_GRO_CAM=
|матч_GRO_EXC=
|матч_GRO_FEY=
|матч_GRO_FOR=2:3
|матч_GRO_GAE=
|матч_GRO_HEE=
|матч_GRO_NEC=
|матч_GRO_PEC=3:0
|матч_GRO_PSV=
|матч_GRO_SPA=2:3
|матч_GRO_TEL=
|матч_GRO_TWE=2:2
|матч_GRO_UTR=2:1
|матч_GRO_WIL=

|матч_HEE_ADO=
|матч_HEE_AJA=
|матч_HEE_AZ=2:3
|матч_HEE_CAM=
|матч_HEE_EXC=4:0
|матч_HEE_FEY=5:3
|матч_HEE_FOR=
|матч_HEE_GAE=
|матч_HEE_GRO=
|матч_HEE_NEC=1:0
|матч_HEE_PEC=0:2
|матч_HEE_PSV=
|матч_HEE_SPA=
|матч_HEE_TEL=0:0
|матч_HEE_TWE=1:0
|матч_HEE_UTR=
|матч_HEE_WIL=

|матч_NEC_ADO=
|матч_NEC_AJA=
|матч_NEC_AZ=
|матч_NEC_CAM=
|матч_NEC_EXC=2:2
|матч_NEC_FEY=1:3
|матч_NEC_FOR=2:2
|матч_NEC_GAE=1:1
|матч_NEC_GRO=2:2
|матч_NEC_HEE=
|матч_NEC_PEC=
|матч_NEC_PSV=
|матч_NEC_SPA=
|матч_NEC_TEL=1:2
|матч_NEC_TWE=
|матч_NEC_UTR=
|матч_NEC_WIL=

|матч_PEC_ADO=1:0
|матч_PEC_AJA=0:2
|матч_PEC_AZ=
|матч_PEC_CAM=0:1
|матч_PEC_EXC=
|матч_PEC_FEY=0:7
|матч_PEC_FOR=
|матч_PEC_GAE=4:1
|матч_PEC_GRO=
|матч_PEC_HEE=
|матч_PEC_NEC=1:3
|матч_PEC_PSV=
|матч_PEC_SPA=
|матч_PEC_TEL=
|матч_PEC_TWE=
|матч_PEC_UTR=
|матч_PEC_WIL=

|матч_PSV_ADO=
|матч_PSV_AJA=
|матч_PSV_AZ=
|матч_PSV_CAM=
|матч_PSV_EXC=
|матч_PSV_FEY=1:1
|матч_PSV_FOR=2:2
|матч_PSV_GAE=
|матч_PSV_GRO=5:1
|матч_PSV_HEE=2:0
|матч_PSV_NEC=
|матч_PSV_PEC=
|матч_PSV_SPA=4:1
|матч_PSV_TEL=
|матч_PSV_TWE=
|матч_PSV_UTR=
|матч_PSV_WIL=7:0

|матч_SPA_ADO=
|матч_SPA_AJA=1:2
|матч_SPA_AZ=
|матч_SPA_CAM=
|матч_SPA_EXC=
|матч_SPA_FEY=0:1
|матч_SPA_FOR=
|матч_SPA_GAE=
|матч_SPA_GRO=
|матч_SPA_HEE=0:4
|матч_SPA_NEC=
|матч_SPA_PEC=2:2
|матч_SPA_PSV=
|матч_SPA_TEL=
|матч_SPA_TWE=
|матч_SPA_UTR=3:3
|матч_SPA_WIL=3:2

|матч_TEL_ADO=2:2
|матч_TEL_AJA=0:4
|матч_TEL_AZ=
|матч_TEL_CAM=2:2
|матч_TEL_EXC=
|матч_TEL_FEY=3:4
|матч_TEL_FOR=
|матч_TEL_GAE=
|матч_TEL_GRO=
|матч_TEL_HEE=
|матч_TEL_NEC=
|матч_TEL_PEC=
|матч_TEL_PSV=
|матч_TEL_SPA=1:3
|матч_TEL_TWE=
|матч_TEL_UTR=4:2
|матч_TEL_WIL=

|матч_TWE_ADO=2:0
|матч_TWE_AJA=2:2
|матч_TWE_AZ=
|матч_TWE_CAM=
|матч_TWE_EXC=
|матч_TWE_FEY=
|матч_TWE_FOR=
|матч_TWE_GAE=
|матч_TWE_GRO=
|матч_TWE_HEE=
|матч_TWE_NEC=
|матч_TWE_PEC=3:1
|матч_TWE_PSV=3:2
|матч_TWE_SPA=
|матч_TWE_TEL=1:0
|матч_TWE_UTR=1:2
|матч_TWE_WIL=

|матч_UTR_ADO=
|матч_UTR_AJA=
|матч_UTR_AZ=1:4
|матч_UTR_CAM=
|матч_UTR_EXC=
|матч_UTR_FEY=
|матч_UTR_FOR=
|матч_UTR_GAE=3:3
|матч_UTR_GRO=
|матч_UTR_HEE=
|матч_UTR_NEC=2:3
|матч_UTR_PEC=1:1
|матч_UTR_PSV=1:6
|матч_UTR_SPA=
|матч_UTR_TEL=
|матч_UTR_TWE=
|матч_UTR_WIL=3:1

|матч_WIL_ADO=
|матч_WIL_AJA=
|матч_WIL_AZ=
|матч_WIL_CAM=1:6
|матч_WIL_EXC=0:3
|матч_WIL_FEY=
|матч_WIL_FOR=0:1
|матч_WIL_GAE=
|матч_WIL_GRO=
|матч_WIL_HEE=2:2
|матч_WIL_NEC=1:4
|матч_WIL_PEC=1:1
|матч_WIL_PSV=
|матч_WIL_SPA=
|матч_WIL_TEL=
|матч_WIL_TWE=
|матч_WIL_UTR=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>cvucf0tc2evnisl1cm6mm6zsc3tqxdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275286</id>
    <revision>
      <id>2699915</id>
      <parentid>2699570</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="qvucw06y7msbmmubk0xya2721iy15z2" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Г
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| А
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Пункты
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| +/−
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Конар Макдэйвід]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 18 || 10 || 37 || '''47''' || +22
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Леан Драйзайтль]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 18 || 16 || 18 || '''34''' || +17
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кірыл Капрызаў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 19 || 16 || 15 || '''31''' || +14
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эван Бушар]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 18 || 10 || 21 || '''31''' || +24
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Натан Макінан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каларада Эвэланш]] || 18 || 10 || 20 || '''30''' || +6
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Остан Мэт’юз]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 19 || 11 || 16 || '''27''' || +8
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэбастыян Аха]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Караліна Гарыкейнз]] || 19 || 10 || 16 || '''26''' || +14
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кўін Г’юз]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 19 || 6 || 20 || '''26''' || +9
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Лео Карльсан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Анагайм Дакс]] || 18 || 6 || 20 || '''26''' || -2
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мэт’ю Ткачак]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Флорыда Пантэрз]] || 18 || 4 || 22 || '''26''' || 0
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>qvucw06y7msbmmubk0xya2721iy15z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275287</id>
    <revision>
      <id>2699916</id>
      <parentid>2699571</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="rnszd6l75y7ljjuvolfb8aiynklgu7q" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ЧнЛ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ПШ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| АК
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Н%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Лінус Ульмарк]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Манрэаль Канадыенз]] || 10 || 612:36 || 22 || 273 || '''92,54'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Еспэр Вальстэт]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 16 || 964:11 || 32 || 379 || '''92,21'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Пётар Качаткоў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Караліна Гарыкейнз]] || 12 || 719:51 || 20 || 230 || '''92,00'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Бостан Бруінз]] || 13 || 788:22 || 29 || 332 || '''91,97'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Данііл Тарасаў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] || 8 || 428:27 || 15 || 170 || '''91,89'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джоэл Гофэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 12 || 711:59 || 28 || 316 || '''91,86'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Дэвін Кулі]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Калгары Флэймз]] || 8 || 443:19 || 20 || 212 || '''91,38'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Юўсэ Сарас]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Нэшвіл Прэдатарз]] || 12 || 732:20 || 32 || 330 || '''91,16'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кэм Тэлбат]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каламбус Блю Джэкетс]] || 8 || 442:42 || 18 || 185 || '''91,13'''
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>rnszd6l75y7ljjuvolfb8aiynklgu7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мардзьвін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276624</id>
    <revision>
      <id>2699758</id>
      <parentid>2694072</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6522" sha1="9t55cbd47npjr4ln1feo38y5my0lrjp" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                             = Мардзьвін
|Лацінка                           = Mardźvin
|Статус                            = вёска
|Назва ў родным склоне             = Мардзьвіна
|Герб                              = 
|Сьцяг                             = 
|Гімн                              = 
|Дата заснаваньня                  = 
|Першыя згадкі                     = 
|Статус з                          = 
|Магдэбурскае права                = 
|Былая назва                       = 
|Мясцовая назва                    = 
|Вобласьць                         = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                              = [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскі]]
|Сельсавет                         = [[Галубіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Галубіцкі]]
|Гарадзкі савет                    = 
|Старшыня гарвыканкаму             = 
|Пасада кіраўніка                  = 
|Кіраўнік                          = 
|Плошча                            = 
|Крыніца плошчы                    = 
|Вышыня                            = 
|Унутраны падзел                   = 
|Колькасьць насельніцтва           = 
|Год падліку колькасьці            = 
|Крыніца колькасьці насельніцтва   = 
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = 
|Этнічны склад насельніцтва        = 
|Год падліку этнічнага складу      = 
|Нацыянальны склад насельніцтва    = 
|Год падліку нацыянальнага складу  = 
|Колькасьць двароў                 = 
|Год падліку колькасьці двароў     = 
|Крыніца колькасьці двароў         = 
|Паштовы індэкс                    = 
|СААТА                             = 
|Выява                             = 
|Апісаньне выявы                   = 
 |Шырата градусаў                  = 52
 |Шырата хвілінаў                  = 04
 |Шырата сэкундаў                  = 08
 |Даўгата градусаў                 = 28
 |Даўгата хвілінаў                 = 22
 |Даўгата сэкундаў                 = 59
|Пазыцыя подпісу на мапе           = справа
|Водступ подпісу на мапе           = 
|Сайт                              = 
}}
'''Мардзьві́н'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 178.&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Прыпяць|Прыпяці]]. Уваходзіць у склад [[Галубіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Галубіцкага сельсавету]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]].

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Мардвін (імя)}}

Мартвін або Мердувін (Martoin, Merduwinus&lt;ref name=&quot;Morlet-1971-168&quot;&gt;Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l'ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 168.&lt;/ref&gt;) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня&lt;ref&gt;Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=YOBwrIPG8IQC&amp;q=Martoin#v=snippet&amp;q=Martoin&amp;f=false S. 1099, 1609].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morlet-1971-168&quot;/&gt;. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Март (імя)|-мард- (-март-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Марціла]], Мардвіл&lt;ref&gt;Беларускі архіў. Т. 3. — Менск, 1931. С. 386.&lt;/ref&gt;; германскія імёны Martilo, Martoaldus&lt;ref name=&quot;Morlet-1971-168&quot;/&gt;) паходзіць ад лацінскага імя Марцін&lt;ref name=&quot;Morlet-1971-168&quot;/&gt; або хрысьціянскага імя [[Мардас]]{{Заўвага|Прыклад падобнага спалучэньня асновы [[Віла|-віл-]] зь іншай, з усяго відаць, таксама вытворнай ад асабістага імя (Станіслаў, Станька) асновай — ''Станквиль Монвиловичъ'' з [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]] (баярын з [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісу войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 83.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 34.&lt;/ref&gt;}}, а аснова [[Віна (імя)|-він-]] (імёны ліцьвінаў [[Бутвін]], [[Мантывін|Монтвін]], [[Радавін]]; германскія імёны Butwin, Mondawin, Radowin) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wins 'сябар'&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1909 год — 443 чалавекі&lt;ref&gt;Список населенных мест Минской губернии. — Минск, 1909. С. 127.&lt;/ref&gt;

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

{{Галубіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)}}
{{Петрыкаўскі раён}}

[[Катэгорыя:Галубіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёну]]</text>
      <sha1>9t55cbd47npjr4ln1feo38y5my0lrjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Біялёгія бакавая</title>
    <ns>10</ns>
    <id>280531</id>
    <revision>
      <id>2699802</id>
      <parentid>2494584</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3907" sha1="e2vqhv7i8i69vkbyouujpn00de4yqhw" xml:space="preserve">{{Згорнутая бакавая навігацыйная табліца
| назва шаблёну        = Біялёгія бакавая
| базавы стыль         = border:2px solid #90db90

| загаловак уверсе     = Артыкулы з сэрыі
| выява ўверсе         = 
| подпіс уверсе        = [[Біялёгія]]
| стыль подпісу ўверсе = padding:0.2em;font-size:175%;font-weight:bold
| падзагаловак         = 
| загаловак            = 
| выява                = [[Файл:DNA simple.svg|45пкс]]
| подпіс               = '''Навука пра жыцьцё'''
| верх                 = {{Плоскі сьпіс}}
* [[Азначнік біялягічных артыкулаў|Азначнік]]
* [[Агляд біялёгіі|Агляд]]
* [[Слоўнік біялягічных тэрмінаў|Слоўнік]]
{{Плоскі сьпіс}}
{{Канец плоскага сьпісу}}
* [[Гісторыя біялёгіі|Гісторыя]]
** [[Храналёгія біялёгіі і арганічнай хіміі|храналёгія]]
{{Канец плоскага сьпісу}}
| стыль верху          = background:#ddddff;display:block; margin-bottom:0.55em; background-color: #e7f4e7;
| стыль загалоўкаў     = text-align:center;padding-bottom:0;background:#90db90;font-size:100%;font-weight:bold;
| стыль зьместу        = background:#e7f4e7;
| кляса зьместу        = hlist

| загаловак1           = Ключавыя паняцьці
| сьпіс1               = 
* [[Вузавая тэорыя]]
* [[Экасыстэма]]
* [[Эвалюцыя]]
* [[Філягенэтычнае дрэва|Філягенэз]]

----
* '''Уласьцівасьці [[Жыцьцё|жыцьця]]'''
----
* [[Адаптацыя (біялёгія)|Адаптацыя]]
* [[Мэтабалізм|Перапрацоўка энэргіі]]
* [[Біялёгія разьвіцьця|Рост]]
* [[Структура|Парадк]]
* [[Гамэастаз|Рэгуляваньне]]
* [[Размнажэньне]]
* [[Стымул|Рэакцыя на вакольле]]
----
* '''[[Дамэн (біялёгія)|Дамэны]] і [[Царства (біялёгія)|царствы]] жыцьця'''
----
* [[Археі]]
* [[Бактэрыі]]
* [[Эўкарыёты]]
** [[Жывёлы]]
** [[Грыбы]]
** [[Расьліны]]
** [[Пратысты]]

| загаловак2           = Галіны
| сьпіс2               = 
{{Выцяжка|Шаблён:Разьдзелы біялёгіі|Разьдзелы|hat=no}}

| загаловак3           = Дасьледаваньне
| сьпіс3               = 
* [[Біёляг]]
** [[Сьпіс біёлягаў|сьпіс]]
* [[Сьпіс біялягічных прэміяў|Прэміі]]
* [[Сьпіс біялягічных часопісаў|Часопісы]]
* [[Сьпіс біялягічных дасьледніцкіх мэтадаў|Дасьледніцкія мэтады]]
* [[Сьпіс неразьвязаных біялягічных праблемаў|Неразьвязаныя праблемы]]

| загаловак4           = Прымяненьне
| сьпіс4               = 
* [[Сельскагаспадарчыя навукі]]
* [[Біямэдычныя навукі]]
* [[Мэдычныя тэхналёгіі]]
* [[Фармагаспадарка]]

| ніз                  = 
* {{nowrap|{{Партал у лінію|Біялёгія|памер = малы}}}}
* {{nowrap|{{Катэгорыя ў лінію|Біялёгія|бяз тэксту = але}}}}
| стыль нізу           = hlist
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Бакавыя навігацыйныя шаблёны:Біялёгія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e2vqhv7i8i69vkbyouujpn00de4yqhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Выцяжка</title>
    <ns>828</ns>
    <id>280540</id>
    <revision>
      <id>2699799</id>
      <parentid>2695545</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне</comment>
      <origin>2699799</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="25899" sha1="4tod5a1tr5v937yu57139m7vgbx8opk" xml:space="preserve">-- Module:Excerpt implements the Excerpt template
-- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt
-- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 &amp; others
-- License: CC-BY-SA-3.0

local parser = require( 'Module:WikitextParser' )
local yesno = require( 'Модуль:ТакНе' )

local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' )
if not ok then config = {} end

local Excerpt = {}

-- Main entry point for templates
function Excerpt.main( frame )

	-- Make sure the requested page exists and get the wikitext
	local page = Excerpt.getArg( 1 )
	if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end
	local title = mw.title.new( page )
	if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end
	local fragment = title.fragment -- save for later
	if title.isRedirect then
		title = title.redirectTarget
		if fragment == &quot;&quot; then
			fragment = title.fragment -- page merge potential	
		end
	end
	if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end
	page = title.prefixedText
	local wikitext = title:getContent()

	-- Get the template params and process them
	local params = {
		hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ),
		this = Excerpt.getArg( 'this' ),
		only = Excerpt.getArg( 'only' ),
		files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ),
		lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ),
		tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ),
		templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ),
		galleries = Excerpt.getArg( 'galleries', Excerpt.getArg( 'gallery' ) ),
		paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ),
		references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ),
		subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ),
		links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ),
		bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ),
		briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ),
		inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ),
		quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ),
		more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ),
		class = Excerpt.getArg( 'class' ),
		track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ),
		displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ),
	}

	-- Make sure the requested section exists and get the excerpt
	local excerpt
	local section = Excerpt.getArg( 2, fragment )
	section = mw.text.trim( section )
	if section == '' then section = nil end
	if section then
		excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section )
		if not excerpt then
			if params.subsections then
				excerpt = parser.getSection( wikitext, section )
			else
				local sections = parser.getSections( wikitext )
				excerpt = sections[ section ]
			end
		end
		if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end
		if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end
	else
		excerpt = parser.getLead( wikitext )
		if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end
	end

	-- Remove noinclude bits
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt;[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]&gt;.-&lt;/[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]&gt;', '' )

	-- Filter various elements from the excerpt
	excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files )
	excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists )
	excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables )
	excerpt = Excerpt.filterGalleries( excerpt, params.galleries )
	excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs )

	-- If no file is found, try to get one from the infobox
	if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files
		and not section -- and we're in the lead section
		and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes
		and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt
	then
		excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt )
	end

	-- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter
	if config.blacklist then
		local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' )
		if params.templates then
			if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then
				params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist
			end
		else
			params.templates = '-' .. blacklist
		end
	end
	excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates )

	-- Leave only the requested elements
	if params.only == 'file' or params.only == 'files' then
		local files = parser.getFiles( excerpt )
		excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then
		local lists = parser.getLists( excerpt )
		excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then
		local tables = parser.getTables( excerpt )
		excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'gallery' or params.only == 'galleries' then
		local galleries = parser.getGalleries( excerpt )
		excerpt = params.only == 'gallery' and galleries[1] or table.concat( galleries, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then
		local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt )
		excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then
		local templates = parser.getTemplates( excerpt )
		excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'filename' then
		local files = parser.getFiles( excerpt )
		local file = files[1]
		excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png'
		params.inline = true
	end

	-- @todo Make more robust and move downwards
	if params.briefDates then
		excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt )
	end

	-- Remove unwanted elements
	excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt )

	-- Fix or remove the references
	if params.references then
		excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext )
	else
		excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt )
	end

	-- Remove wikilinks
	if not params.links then
		excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt )
	end

	-- Link the bold text near the start of most leads and then remove it
	if not section then
		excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page )
	end
	if not params.bold then
		excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt )
	end

	-- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly
	excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' )
	excerpt = mw.text.trim( excerpt )
	excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n'

	-- Remove nested categories
	excerpt = frame:preprocess( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt )

	-- Add tracking categories
	if params.track and config.categories then
		excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt )
	end

	-- Build the final output
	if params.inline then
		return mw.text.trim( excerpt )
	end

	local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div'
	local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class )

	if config.styles then
		local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } )
		block:node( styles )
	end

	if params.hat then
		local hat = Excerpt.getHat( page, section, params )
		block:node( hat )
	end

	excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt )
	block:node( excerpt )

	if params.more then
		local more = Excerpt.getReadMore( page, section )
		block:node( more )
	end

	return block
end

-- Filter the files in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local files = parser.getFiles( wikitext )
	for index, file in pairs( files ) do
		local name = parser.getFileName( file )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the lists in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterLists( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local lists = parser.getLists( wikitext )
	for index, list in pairs( lists ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the tables in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterTables( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local tables = parser.getTables( wikitext )
	for index, tableWikitext in pairs( tables ) do
		local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the galleries in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterGalleries( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local galleries = parser.getGalleries( wikitext )
	for index, gallery in pairs( galleries ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, gallery )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext )
	for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the templates in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local templates = parser.getTemplates( wikitext )
	for index, template in pairs( templates ) do
		local name = parser.getTemplateName( template )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template )
		end
	end
	return wikitext
end

function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt )
	-- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all
	local templates = parser.getTemplates( excerpt )
	for _, template in pairs( templates ) do
		local parameters = parser.getTemplateParameters( template )
		local file, captions, caption, cssClasses, cssClass
		for _, pair in pairs( config.captions ) do
			file = pair[1]
			file = parameters[file]
			if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then
				file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg
				captions = pair[2]
				for _, p in pairs( captions ) do
					if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end
				end
				-- Check for CSS classes
				-- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert
				-- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used
				if pair[3] then
					cssClasses = pair[3]
					for _, p in pairs( cssClasses ) do
						if parameters[ p ] then
							cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ]
							break
						end
					end
				end
				local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or ''
				return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt
			end
		end
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext )
	local files = parser.getFiles( wikitext )
	for _, file in pairs( files ) do
		local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file )
		local fileTitle = mw.title.new( fileName )
		if fileTitle then
			local fileDescription = fileTitle:getContent()
			if not fileDescription or fileDescription == '' then
				local frame = mw.getCurrentFrame()
				fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons
			end
			if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then
				wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file )
			end
		end
	end
	return wikitext
end

function Excerpt.getHat( page, section, params )
	local hat

	-- Build the text
	if params.this then
		hat = params.this
	elseif params.quote then
		hat = Excerpt.getMessage( 'this' )
	elseif params.only then
		hat = Excerpt.getMessage( params.only )
	else
		hat = Excerpt.getMessage( 'section' )
	end
	hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' )

	-- Build the link
	if section then
		hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle
			.. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links
	else
		hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].'
	end

	-- Build the edit link
	local title = mw.title.new( page )
	local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' )
	hat = hat .. '&lt;span class=&quot;mw-editsection-like plainlinks&quot;&gt;&lt;span class=&quot;mw-editsection-bracket&quot;&gt;[&lt;/span&gt;['
	hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain()
	hat = hat .. ']&lt;span class=&quot;mw-editsection-bracket&quot;&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;'

	if config.hat then
		local frame = mw.getCurrentFrame()
		hat = config.hat .. hat .. '}}'
		hat = frame:preprocess( hat )
	else
		hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat )
	end

	return hat
end

function Excerpt.getReadMore( page, section )
	local link = &quot;'''[[&quot; .. page
	if section then
		link = link .. '#' .. section
	end
	local text = Excerpt.getMessage( 'more' )
	link = link .. '|' .. text .. &quot;]]'''&quot;
	link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link )
	return link
end

-- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph
-- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph
function Excerpt.fixDates( excerpt )
	local start
	local s
	local e = 0
	repeat
		start = e + 1
		s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start )
	until not s or s &gt; start
	s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year)
	if s and s &lt; start + 100 then -- look only near the start
		local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e )
		local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' )
		if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then
			local y1 = tonumber( year1 )
			local y2 = tonumber( year2 )
			if y2 &gt; y1 and y2 &lt; y1 + 125 and y1 &lt;= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then
				excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e )
			end
		end
	end
	return excerpt
end

-- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references
-- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts
-- that is, replace &lt;ref name=&quot;Foo&quot;&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot;&gt;
-- and also &lt;ref name=&quot;Foo&quot; /&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot; /&gt;
-- also remove reference groups: &lt;ref name=&quot;Foo&quot; group=&quot;Bar&quot;&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot;&gt;
-- and &lt;ref group=&quot;Bar&quot;&gt; for &lt;ref&gt;
-- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like &lt;ref name=&quot;Darwin's book&quot;&gt;
function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext )
	local references = parser.getReferences( excerpt )
	local fixed = {}
	for _, reference in pairs( references ) do
		local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' )
		if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once
			local content = parser.getTagContent( reference )
			if not content then -- reference is self-closing
				local full = parser.getReference( excerpt, name )
				if not full then -- the reference is not defined in the excerpt
					full = parser.getReference( wikitext, name )
					if full then
						excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 )
					end
					table.insert( fixed, name )
				end
			end
		end
	end
	-- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt; *[Rr][Ee][Ff][^&gt;]*name *= *[&quot;\']?([^&quot;\'&gt;/]+)[&quot;\']?[^&gt;/]*(/?) *&gt;', '&lt;ref name=&quot;' .. page:gsub( '&quot;', '' ) .. ' %1&quot;%2&gt;' )
	-- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt; *[Rr][Ee][Ff] *group *= *[&quot;\']?[^&quot;\'&gt;/]+[&quot;\'] *&gt;', '&lt;ref&gt;' )
	return excerpt
end

function Excerpt.removeReferences( excerpt )
	local references = parser.getReferences( excerpt )
	for _, reference in pairs( references ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference )
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeCategories( excerpt )
	local categories = parser.getCategories( excerpt )
	for _, category in pairs( categories ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category )
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt )
	return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' )
end

function Excerpt.removeComments( excerpt )
	return excerpt:gsub( '&lt;!%-%-.-%-%-&gt;', '' )
end

function Excerpt.removeBold( excerpt )
	return excerpt:gsub( &quot;'''&quot;, '' )
end

function Excerpt.removeLinks( excerpt )
	local links = parser.getLinks( excerpt )
	for _, link in pairs( links ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link )
	end
	return excerpt
end

-- @todo Use parser.getLinks
function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText )
	local ucpage = lang:ucfirst( page )
	local lcpage = lang:lcfirst( page )
	excerpt = excerpt
		:gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' )
	return excerpt
end

-- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page
function Excerpt.linkBold( excerpt, page )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local position = mw.ustring.find( excerpt, &quot;'''&quot; .. lang:ucfirst( page ) .. &quot;'''&quot;, 1, true ) -- look for &quot;'''Foo''' is...&quot; (uc) or &quot;A '''foo''' is...&quot; (lc)
		or mw.ustring.find( excerpt, &quot;'''&quot; .. lang:lcfirst( page ) .. &quot;'''&quot;, 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves
	if position then
		local length = mw.ustring.len( page )
		excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it
	else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name)
		excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, &quot;'''(.-'*)'''&quot;, function ( text )
			if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template
				return &quot;'''[[&quot; .. page .. '|' .. text .. &quot;]]'''&quot; -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]'''
			else
				return nil -- instruct gsub to make no change
			end
		end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt )
	local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
	local addedCategories = false
	local contentCategory = config.categories.content
	if contentCategory and currentTitle.isContentPage then
		addedCategories = true
		excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]'
	end
	local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ]
	if namespaceCategory then
		addedCategories = true
		excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]'
	end
	if addedCategories then
		excerpt = excerpt .. '\n'
	end
	return excerpt
end

-- Helper method to match from a list of regular expressions
-- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ...
function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init )
	for i = 1, #list do
		local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) }
		if match[1] then return unpack( match ) end
	end
	return nil
end

-- Helper function to get arguments
-- args from Lua calls have priority over parent args from template
function Excerpt.getArg( key, default )
	local frame = mw.getCurrentFrame()
	for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do
		if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then
			return value
		end
	end
	for k, value in pairs( frame.args ) do
		if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then
			return value
		end
	end
	return default
end

-- Helper method to get an error message
-- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories
function Excerpt.getError( key, value )
	local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value )
	local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message )
	if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then
		markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' )
	end
	return markup
end

-- Helper method to get a localized message
-- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab
-- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead
function Excerpt.getMessage( key, value )
	local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' )
	if not ok2 then return key end
	local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value )
	if not ok3 then return key end
	return message
end

-- Helper method to escape a string for use in regexes
function Excerpt.escapeString( str )
	return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' )
end

-- Helper method to remove a string from a text
-- @param text Text from where to remove the string
-- @param str String to remove
-- @return The given text with the string removed
function Excerpt.removeString( text, str )
	local pattern = Excerpt.escapeString( str )
	if #pattern &gt; 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes
		pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) )
	end
	return text:gsub( pattern, '' )
end

-- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans
-- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5'
-- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true}
-- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not
-- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient
function Excerpt.parseFilter( filter )
	local filters = {}
	local isBlacklist = false
	if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then
		isBlacklist = true
		filter = string.sub( filter, 2 )
	end
	local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'}
	for _, value in pairs( values ) do
		value = mw.text.trim( value )
		local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5
		if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1
		if max then
			for i = min, max do filters[ i ] = true end
		else
			filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3'
		end
	end
	filter = { cache = {}, terms = filters }
	return filter, isBlacklist
end

-- Helper function to see if a value matches any of the given filters
function Excerpt.matchFilter( value, filter )
	if value == nil then
		return false
	elseif type(value) == &quot;number&quot; then
		return filter.terms[value]
	else
		local cached = filter.cache[value]
		if cached ~= nil then
			return cached
		end
		local lang = mw.language.getContentLanguage()
		local lcvalue = lang:lcfirst(value)
		local ucvalue = lang:ucfirst(value)
		for term in pairs( filter.terms ) do
			if value == tostring(term)
			or type(term) == &quot;string&quot; and (
				lcvalue == term
				or ucvalue == term
				or mw.ustring.match( value, term )
			) then
				filter.cache[value] = true
				return true
			end
		end
		filter.cache[value] = false
	end
end

return Excerpt</text>
      <sha1>4tod5a1tr5v937yu57139m7vgbx8opk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзьмітры Мацяш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282136</id>
    <revision>
      <id>2699891</id>
      <parentid>2660441</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6974" sha1="4eio0tjxbiv1bywph4amf0p52p94h81" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Дзьмітры Мацяш''' ({{Н}} 3 чэрвеня 2000 году) — беларускі футбаліст, нападнік пінскай «[[Хваля Пінск|Хвалі]]» (у арэндзе з койданаўскага «[[Арсэнал Койданаў|Арсэнала]]»).

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
З 2018 году пачаў выступаць за дубль барысаўскага [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]. У 2019 годзе замацаваўся ў складзе і дапамог камандзе выйграць першынство дублёраў. Таксама пачаў прыцягвацца да асноўнай каманды, але гэтак і не згуляў за яе.

У лютым 2020 году поруч з шэрагам іншых дублёраў барысаўчанаў быў аддадзены ў арэнду ў койданаўскі «[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2020-02-06|url = https://football.by/news/136457 |title = &quot;Арсенал&quot; арендовал пятерых дублеров БАТЭ |website = football.by |access-date = 2023-12-05 |language = ru}}&lt;/ref&gt;, дзе пачаў пераважна выходзіць на замену. У кастрычніку 2020 году быў выкуплены «Арсэналам» і стаў гульцом клюбу на трывалай аснове. У лютым 2021 году падпісаў кантракт зь берасьцейскім «[[Рух Берасьце|Рухам]]», аднак застаўся ў «Арсэнале» на правах арэнды. Паводле вынікаў сэзону 2021 году дапамог койданаўскаму клюбу прабіцца ў [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшую лігу]]. У сьнежні 2021 году па заканчэньні арэнды вярнуўся ў «Рух»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-12-17|url = https://www.pressball.by/news/football/402051 |title = Футбол. Ярослав Орешкевич, Дмитрий Матяш и Евгений Гулецкий пополнили состав &quot;Руха&quot; |website = pressball.by |access-date = |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20220326200640/https://www.pressball.by/news/football/402051| archive-date = 2022-03-26 |deadurl = yes}}&lt;/ref&gt;. У пачатку 2022 году рыхтаваўся да новага сэзону разам з «Рухам», аднак у лютым зноў быў аддадзены ў арэнду «Арсэнала»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-02-23|url = https://football.by/news/161573 |title = &quot;Арсенал&quot; продлил аренду Матяша и близок к заключению контрактов с вратарем &quot;Шахтера&quot; и хавбеком БАТЭ |website = football.by |access-date = 2023-12-05 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 1 траўня 2022 году ў матчы супраць берасьцейскага «[[Дынама Берасьце|Дынама]]» (0:0), калі выйшаў на замену ў другім тайме. У чэрвені стаў гульцом «Арсэнала» на трывалай аснове. У далейшым працягваў рэгулярна выходзіць на поле, пераважна на замену.

У сакавіку 2023 году падоўжыў пагадненьне з «Арсэналам»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-03-07|url = https://football.by/news/172646 |title = Матяш и Мялковский продлили контракты с &quot;Арсеналом&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-05 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2024 году стала вядома, што нападнік працягне выступаць за койданаўскі клюб у новым сэзоне, не зважаючы на службу ва Ўзброеных сілах краіны&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-03-16|url = https://football.by/news/185258 |title = Дмитрий Матяш, несмотря на армию, будет выступать за дзержинский &quot;Арсенал&quot; |website = football.by|access-date = 2024-03-18 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2025 году на правах арэнды далучыўся да пінскай «[[Хваля Пінск|Хвалі]]»&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2025-03-25 |url = https://bel.football/news/dmitrii-matyash-prodolzhit-kareru-v-pervoi-lige |загаловак = Дмитрий Матяш продолжит карьеру в Первой лиге |выдавец = Белорусский футбол |дата доступу = 2025-04-21 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;. У камандзе Першай лігі меў выдатны сэзон, правёўшы ў 31-м матчы 16 галоў, то бок амаль кожны чацьверты гол каманды. Перад пачаткам сэзону 2026 году вярнуўся да складу «Арсэнала»&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-01-14 |url = https://football.by/news/212650 |загаловак = Дмитрий Матяш продлил контракт с &quot;Арсеналом&quot; |выдавец = Football.by |дата доступу = 2026-01-24 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;, але зноў выправіўся ў арэнду ў пінскі клюб&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-02-12 |url = https://football.by/news/213977 |загаловак = &quot;Арсенал&quot; снова отправил Дмитрия Матяша в аренду |выдавец = Football.by |дата доступу = 2026-03-01 |мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
У кастрычніку 2016 году выступаў за [[Юнацкая зборная Беларусі па футболе|зборную Беларусі (да 17 гадоў)]] у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Эўропы. У кастрычніку 2018 году выступаў за [[Юніёрская зборная Беларусі па футболе|зборную Беларусі (да 19 гадоў)]] у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Эўропы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250104192145/https://pressball.by/players/football/1761/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}}
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мацяш, Дзьмітры}}
[[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]]</text>
      <sha1>4eio0tjxbiv1bywph4amf0p52p94h81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модэна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283519</id>
    <revision>
      <id>2699820</id>
      <parentid>2659398</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2699820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5886" sha1="plhfnwvdhmh4k5n3qjaowtatv5wmtmt" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Краіна            = Італія
|Шырата паўшар’е   = паўночнае
 |Шырата градусаў  = 44
 |Шырата хвілінаў  = 38
 |Шырата сэкундаў  = 49
|Даўгата паўшар’е  = усходняе
 |Даўгата градусаў = 10
 |Даўгата хвілінаў = 55
 |Даўгата сэкундаў = 32
}}
'''Модэна''' ({{мова-it|Modena}}) — [[горад]] у італьянскім рэгіёне [[Эмілія-Раманьня]], адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

Цэнтар арцыбіскупства, але горад найбольш вядомы сваёй аўтамабільнай прамысловасьцю, бо тут маюцца заводы вядомых італьянскіх вытворцаў спартовых аўтамабіляў найвышэйшага клясу, як то: [[Фэрары]], [[Дэ Тамаза]], [[Лямбаргіні]], [[Пагані]] і [[Мазэраці]]. Толькі [[Лямбаргіні]] ня мае тут сваёй сядзібы. Адзін з аўтамабіляў Фэрары — [[Фэрары 360|360 Modena]] — быў названы ў гонар самога гораду.

== Гісторыя ==
Тэрыторыя вакол Модэны ў жалезным веку была заселеная вілянаванцамі, а пазьней — лігурыйскімі плямёнамі, [[этрускі|этрускамі]] і [[галы|гальскім]] племянем [[боі]]. Зважаючы на тое, што дакладная дата закладаньня места невядомая, але вядома, што горад існаваў ужо ў III стагодзьдзі да н. э. Гэта вядома, бо ў 218 годзе да н. э., калі [[Ганібал Барка|Ганібал]] уварваўся ў Італію, паўсталі боі і аблажылі горад. [[Тытус Лівіюс]] апісваў места як умацаваную цытадэль, дзе хаваліся рымскія магістраты. У 177 годзе да н. э. лігурыйцы разрабавалі паселішча, але яно было хутка адноўленае, стаўшы найважнейшым цэнтрам у [[Цызальпійская Галія|Цызальпійскай Галіі]], бо места мела стратэгічнае значэньне, праз тое, што яно месьцілася на важным скрыжаваньні паміж [[Вія Эмілія]] і дарогай, якая вяла ў [[Вэрона|Вэрону]].

[[Файл:Modena Palazzo Comunale e Duomo.jpg|значак|зьлева|Пляц у Модэне.]]
За час грамадзянскіх войнаў у [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] горад двойчы падвяргаўся аблозе. Спачатку [[Гнэй Пампэй|Гнэем Пампэем]] у 78 годзе да н. э., калі яго абараняў [[Марк Юніюс Брут]]. Другі раз спрабаваў захапіць горад [[Марк Антоніюс]] у 44 годзе да н. э. і абаронены [[Дэцым Юніюс Брут|Дэцымам Юніюсам Брутам]]. [[Актавіян Аўгуст]] з дапамогай сэнату аднавіў горад. Да III стагодзьдзя горад захоўваў сваё становішча як найважнейшы цэнтар новастворанай правінцыі Эміліі.

Паміж V і VII стагодзьдзямі Модэна некалькі разоў пацярпела ад паводак. У час кіраваньня біскупаў быў пабудаваны катэдры, у якім знаходзіцца магіла сьвятога [[Гемініян Модэнскі|Гемініяна]], апекуна гораду і мясцовага арцыбіскупства. На мяжы XI—XII стагодзьдзяў Модэна належыла [[Матыльда Тасканская|Матыльдзе Тасканскай]]. Кіраваньне біскупаў скончылася ў 1135 годзе, калі горад атрымаў аўтаномію. Падчас войнаў [[гвэльфы і гібэліны|гібэлінаў з гвэльфамі]] Модэна была на баку імпэратара [[Фрыдрыха II Гогэнштаўфэн|Фрыдрыха II]], то бок была ў лягеры гібэлінаў. Больш чым праз сто гадоў, у 1249 годзе, гібэлінская Модэна была заваяваная гвэльфскай [[Балёньня]]й. У 1288 годзе горад капітуляваў [[Абіцца д’Эстэ]] з [[Фэрара|Фэрары]]. Дынастыя д’Эстэ кіравала горадам зь невялікімі перапынкамі ажно да 1860 году. У 1598 годзе, пасьля ўключэньня Фэрары ў склад [[Папская дзяржава|Папскай дзяржавы]], [[Чэзарэ д’Эстэ]] перанёс сваю сталіцу ў Модэну, якое з таго часу стала герцагствам. У 1860 годзе горад быў уключаны ў каралеўства Сардынія, праз год увайшоўшы ў склад каралеўства Італія.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.comune.modena.it/ Афіцыйны сайт].{{ref-it}}

[[Катэгорыя:Модэна| ]]</text>
      <sha1>plhfnwvdhmh4k5n3qjaowtatv5wmtmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вэлетры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283788</id>
    <revision>
      <id>2699829</id>
      <parentid>2659409</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="ebswwxu8vvcroxird2ict81jhynk5l1" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е = паўночнае
 |Шырата градусаў = 41
 |Шырата хвілінаў = 41
 |Шырата сэкундаў = 12
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 12
 |Даўгата хвілінаў = 46
 |Даўгата сэкундаў = 39
}}
'''Вэле́тры''' ({{мова-it|Velletri}}) — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне [[Ляцыё]]. Уваходзіць у склад [[Рым (мэтрапольны горад)|мэтраполіі Рыму]].

== Гісторыя ==
Вэлетры быў старажытным горадам племя [[вольскі (народ)|вольскі]]. Паводле паданьню ён уступіў у канфлікт з [[Старажытны Рым|рымлянамі]] за часам кіраваньня Рымам [[Анк Марцыюс|Анка Марцыюса]], то бок чацьвертага караля Рыму. З Вэлетры паходзіў род [[Актавіі|Актавіяў]], да якой належыў першы рымскі імпэратар [[Актавіян Аўгуст]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] гэта быў адзін зь нямногіх вольных гарадоў-камунаў як у Ляцыё, гэтак і ў цэнтральнай Італіі. Аднак, пэўны час [[падэста]]мі назначаліся людзі, узгодненыя ў Рыме. У 1408 годзе нэапалітанскі кароль [[Уладзіслаў (кароль Нэапалю)|Уладзіслаў]] заняў Вэлетры падчас сваёй спробы заваяваць [[Папская дзяржава|Папскую дзяржаву]]. У 1589 годзе папа рымскі [[Сыкст V]] распусьціў грамадзянскі ўрад. У 1591 годзе пры [[Грыгорыюс XIV (папа рымскі)|Грыгорыюсу XIV]] места канчаткова страціла вольны статус.

У [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну|вайне за аўстрыйскую спадчыну]] 1740—1748 гадоў гішпана-нэапальскія войскі [[Бурбоны|Бурбонаў]] здабылі перамогу ў [[бітва пры Вэлетры|бітве пры Вэлетры]], адолеўшы армію аўстрыйскіх [[Габсбургі|Габсбургаў]]. На пачатку XIX стагодзьдзя жыхары Вэлетры паўсталі і абвесьцілі аб стварэньні рэспублікі, якая праіснавала да 1814 году&lt;ref&gt;Nibby, Antonio (1829). «Analisi storico-topografico-antiquaria della carta de’ dintorni di Roma». Velletri, Roma.&lt;/ref&gt;. У 1856 годзе ў месьце зьявіўся [[тэлеграф]]. У 1866 годзе папа рымскі [[Піюс IX]] урачыста адкрыў чыгунку, якая злучыла Вэлетры з Рымам. Гэта была ўжо трэцяя чыгуначная лінія ў Папскай дзяржаве. Пасьля горад трапіў у склад аб’яднанай Італіі. За часам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ля Вэлетры былі жорсткія баі паміж нямецкім войскам і хаўрусьнікамі антыгітлераўскай кааліцыі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240520192204/https://www.comune.velletri.rm.it/ Афіцыйны сайт].{{ref-it}}

[[Катэгорыя:Вэлетры| ]]</text>
      <sha1>ebswwxu8vvcroxird2ict81jhynk5l1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джуліянова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284124</id>
    <revision>
      <id>2699888</id>
      <parentid>2659430</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="gj9bhcoxogvjdzavl9yacfgt53f1w5y" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е = паўночнае
 |Шырата градусаў = 42
 |Шырата хвілінаў = 45
 |Шырата сэкундаў = 
|Даўгата паўшар’е = усходняе
 |Даўгата градусаў = 13
 |Даўгата хвілінаў = 57
 |Даўгата сэкундаў = 
}}
'''Джуліянова''' ({{мова-it|Giulianova}}) — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне [[Абруцца]]. Знаходзіцца ў правінцыі [[Тэрама (правінцыя)|Тэрама]]. Турысты цэнтар пляжнага адпачынку.

== Гісторыя ==
У дарымскія часы тут было паселішча племяні [[прэтутыі|прэтутыяў]]. У III стагодзьдзі да н. э. рымляне стварылі тут калёнію пад назвай Каструм-Новум у ваколіцах Джуліяновы. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] старая калёнія заставалася важным цэнтрам гандлю, пакуль ня быў разбураны ў 1460 годзе падчас бітвы за Тардына. Мясцовы барон [[Джуліё Антоніё Аквавіва]] заснаваў у 1471 годзе новы горад на ўзгорку, непадалёк ад старога места, назваўшы яго Джулія. Новы горад быў цікавым узорам [[ідэальны горад|ідэальнага гораду]] эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]], які ўвасабляў у сабе тэарэтычныя дасягненьні найважнейшых архітэктараў таго часу, як то [[Леон Батыста Альбэрці|Леона Батысты Альбэрці]] і [[Франчэска Дзі Джорджыё Мартыні]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240530075034/http://www.comune.giulianova.te.it/ Афіцыйны сайт].{{ref-it}}

[[Катэгорыя:Джуліянова| ]]</text>
      <sha1>gj9bhcoxogvjdzavl9yacfgt53f1w5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зьміцер Сасноўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284988</id>
    <revision>
      <id>2699947</id>
      <parentid>2687139</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3917" sha1="rtcvyd6q6ky5znxqkxj4br15uohpzw0" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Лацінка              = Źmicier Sasnoŭski
}}
'''Зьміцер Сасноўскі'''{{Заўвага|Поўнае імя — '''Дзьмітры Алегавіч'''}} (22 лістапада 1974, [[Гомель]]) — беларускі [[гісторык]] і музыка. Папулярызатар сярэднявечнай беларускай музыкі. Майстар старадаўніх музычных інструмэнтаў. Ляўрэат міжнароднага фальклёрнага фэстывалю ў [[Паставы|Паставах]] (1999 год), [[Нацыянальная музычная прэмія «Ліра»|Нацыянальнай музычнай прэміі]] (2013 год).

== Біяграфія ==
У 1992—1994 гадох старшыня Гомельскай арганізацыі [[Талака (Гомель)|Талака]]. Кіраўнік трэнавальнага працэсу ў Гомельскім аддзеле [[Беларускае згуртаваньне вайскоўцаў|Беларускага згуртаваньня вайскоўцаў]].

У 1996 годзе скончыў гістарычна-юрыдычны факультэт [[Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Гомельскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]], у 1997 годзе — [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] (спэцыяльнасьць філязофія).

У 1996—2000 гадох выкладаў на катэдры філязофіі і культуралёгіі [[Полацкі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Полацкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. У 2001—2009 гадох загадваў інфармацыйным аддзелам [[Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»|Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»]].

З 1999 году заснавальнік і лідэр музычнага гурта сярэднявечнай музыкі «[[Стары Ольса]]».

У 2015—2017 гадох загадваў гістарычным музэем [[Дукорскі маёнтак|Дукорскага маёнтку]].

== Бібліяграфія ==
* Сасноўскі Дз. Пра ідэнтыфікацыю тэрміна «літва» ў канцы ХІІ—ХІІІ стст. // БГЧ. № 2. 1999.
* Гісторыя беларускай музычнай культуры XIX—XX стст. Менск, 2012.
* Музычная культура рыцарскага саслоўя Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага. Менск, 2010.
* Гісторыя беларускай музычнай культуры ад першабытнасці да канца XVIII ст. Менск, 2010.
* Гісторыя беларускіх музычных уплываў. Менск, 2009.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага: біябібліяграфічны даведнік / С. Марозаў. — {{Горадня (Гродна)}} — Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — {{ISBN|978-985-7257-57-7}}.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240623123350/https://kamunikat.org/sasnouski-zmicier Зьміцер Сасноўскі], [[Kamunikat.org]]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сасноўскі, Зьміцер}}
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія музыкі]]</text>
      <sha1>rtcvyd6q6ky5znxqkxj4br15uohpzw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі цэмэнтны завод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285308</id>
    <revision>
      <id>2699683</id>
      <parentid>2619092</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34737" sha1="676soh5fv3lceq7xwhcknre7dyl1i4k" xml:space="preserve">{{Каардынаты|53|23|29|паўночнае|32|0|48|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва               = «Беларускі цэмэнтны завод»
|лягатып             = 
|выява               = Завод в тумане. Костюковичи. Plant in a fog. Kostukovichi. - panoramio.jpg
|тып                 = [[адкрытае акцыйнае таварыства]]
|лістынг             = 
|дэвіз               = 
|заснаваная          = {{Дата пачатку|11|9|1996|1}}
|заснавальнікі       = 
|уласьнікі           = [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Балянс за 2022 год|спасылка=https://belcement.by/company/godovoy-otchet-emitenta/2022/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%20%202022%204%20%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB.xls|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=18 красавіка 2023|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt; (99,3%)
|краіна              = [[Беларусь]]
|разьмяшчэньне       = [[Магілёўская вобласьць]]
|адрас               = [[Касьцюковічы]], Юнацкая вул., д. 117&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://belcement.by/by/contacts/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|ключавыя постаці    = [[Ігар Алегавіч Сяргееў]] ([[генэральны дырэктар]]), [[Уладзімер Дравалёў]] ([[галоўны інжынэр]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Графік асабістага прыёму|спасылка=https://belcement.by/by/upravlenie/grafik-lichnogo-priema/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|галіна              = [[прамысловасьць]] будаўнічых матэрыялаў
|прадукцыя           = [[цэмэнт]], [[вапна]], [[крэйда]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадукцыя|спасылка=https://belcement.by/by/product/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|абарачэньне         = {{Рост}}445,218 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (2022 год; 162,702 млн $)
|апэрацыйны прыбытак = {{Рост}}44,543 млн рублёў (2022 год; 16,277 млн $)
|чысты прыбытак      = {{Падзеньне}}-40,9 млн рублёў (2022 год; 14,946 млн $)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Ігар Сяргееў, Н.В. Кулік|загаловак=Сьціслыя зьвесткі за 2022 год|спасылка=https://belcement.by/company/godovoy-otchet-emitenta/2022/краткая%20информация.pdf|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=18 красавіка 2023|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|лік супрацоўнікаў   = 2589 (2023 год)
|матчына кампанія    = «[[Беларуская цэмэнтная кампанія]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Інфармацыя аб тэлефонах вышэйстаячых арганізацый|спасылка=https://belcement.by/by/upravlenie/informatsiya-o-telefonakh-vyshestoyashchikh-organizatsiy.php|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|даччыныя кампаніі   = «[[Воршабудматэрыялы]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Воршабудматэрыялы» за 2020 год павялічылі аб'ём вытворчасьці на Br1,2 млн|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/orshabudmateryjaly-za-2020-god-pavjalichyli-abem-vytvorchastsi-na-br12-mln-97165-2021/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=21 лютага 2021|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;, «[[Менскі камбінат сылікатных вырабаў]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Менскі камбінат сылікатных вырабаў» у I паўгодзьдзі павялічыў рэалізацыю прадукцыі амаль на 20 працэнтаў|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/minski-kambinat-silikatnyh-vyrabau-u-i-paugoddzi-pavjalichyu-realizatsyju-praduktsyi-amal-na-20-102903-2021/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=11 жніўня 2021|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|аўдытар             = «[[Белрасаўдыт]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=І.Н. Долмат, Ігар Сяргееў|загаловак=Аўдытарскія высновы па бухгальтарскай справаздачнасьці за 2022 год|спасылка=https://belcement.by/company/godovoy-otchet-emitenta/2023/Аудиторское%20заключение%20за%202023%20год.pdf|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=30 красавіка 2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;
|сайт                = [https://belcement.by/by/ belcement.by/by/]
}}
'''«Беларускі цэмэнтны завод»''' — дзяржаўнае прамысловае [[прадпрыемства]] Беларусі, заснаванае ў верасьні 1996 году ў [[Касьцюковічы|Касьцюковічах]] (Магілёўская вобласьць).

На 2024 год быў адным з найбольшых вытворцаў [[Будаўнічы матэрыял|будаўнічых матэрыялаў]] у Беларусі. Вырабляў пескаваты, тампанажны, клінкерны і сульфатастойкі [[цэмэнт]]. Меў падразьдзяленьні: «[[Воршабудматэрыялы]]» (Віцебская вобласьць), «[[Менскі камбінат сылікатных вырабаў]]» і «Цэмагра» ў [[Нізькі|Нізьках]] ([[Касьцюковіцкі раён]]). На прадпрыемстве разам з падразьдзяленьнямі працавала 2600 чалавек&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;, большасьць якіх пражывала ў асобным [[мікрараён]]е Касьцюковічаў, а рэшта ў [[Новыя Саматэвічы|Новых Саматэвічах]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Нэлі Зігуля.|загаловак=Хочаце кватэру? Пераяжджайце ў Касьцюковічы|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20190411/1554997782-yak-razvivayucca-kascyukovichy|выданьне=Мясцовае самакіраваньне|тып=газэта|год=12 красавіка 2019|нумар=15 (500)|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/12kra-12_optim_0.pdf 4]|issn=}}&lt;/ref&gt;. Сярод іншага, вырабляў будаўнічую вапну і молатую крэйду для камбікармоў, а таксама ў падразьдзяленьнях сылікатную [[Цэгла|цэглу]], [[бэтон]]ныя блёкі і [[жалезабэтон]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«БЦЗ» у студзені-ліпені павялічыў экспарт цэмэнту на 53,7 працэнта|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/btsz-u-studzeni-lipeni-pavjalichyu-ekspart-tsementu-na-537-pratsenta-104057-2021/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=15 верасьня 2021|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. «БЦЗ» уваходзіў у 5-ку найбольшых прамысловых прадпрыемстваў [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пералік найбуйнейшых прамысловых прадпрыемстваў Магілёўскай вобласьці|спасылка=https://mogilev-region.gov.by/be/category/pramyslovasc/peralik-naybuyneyshyh-pramyslovyh-pradpryemstvau-magilyouskay-voblasci|выдавец=[[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт]]|дата публікацыі=15 верасьня 2021|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. [[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]] меў на прадпрыемстве падразьдзяленьне катэдры&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя|спасылка=https://belstu.by/by/adukaczyiya/|выдавец=[[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]]|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. На «БЦЗ» таксама разьмяркоўвалі выпускнікоў Электратэхнічнага факультэту [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту транспарту]] (Гомель)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Электратэхнічны факультэт (Накіраванне на працу)|спасылка=https://www.bsut.by/by/university/faculties-by/etf-by/raspredelenie-by|выдавец=[[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт транспарту]]|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt; і Факультэту горнай справы і інжынэрнай экалёгіі [[БНТУ]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=ФГСіІЭ (Працаўладкаваньне)|спасылка=https://bntu.by/be/departments/fgde/pages/fgde-trud|выдавец=[[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт]]|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Вырабы ==
На 2024 год «Беларускі цэмэнтны завод» вырабляў:
* 19 гатункаў [[портляндцэмэнт]]у, у тым ліку шлакапортляндцэмэнт (з 6—20, 21—35 і 36—65 % грануляванага даменнага [[шлак]]у), [[сульфат]]астойкі (з трох[[кальц]]ыевым [[алюмінат]]ам да 3, 3,5 і 5 %), высокатрывалы (з сульфатам да 4 % і іёнам [[хлёр]]у да 0,1 % для мастоў і тунэляў), тампанажны (для нізкай тэмпэратуры), хуткацьвярдзельны (з [[Паленая магнэзія|паленай магнэзіяй]] да 5 % і [[Серкавы газ|серкавым газам]] да 4 % для водных збудаваньняў) і пескаваты (з [[кварц]]авым пяском да 45 % для пена[[бэтон]]у)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Портляндмэцэнт|спасылка=https://belcement.by/by/product/portlandtsement/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;;
* 6 гатункаў будаўнічай надзьмутай нягашанай [[Вапна|вапны]], у тым ліку парашковую і камавую недрабнёную&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вапна|спасылка=https://belcement.by/by/product/izvest/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;;
* 2 гатункі молатай [[Крэйда|крэйды]] для корму&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Крэйда|спасылка=https://belcement.by/by/product/mel/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
15 чэрвеня 1994 году ў [[Касьцюковічы|Касьцюковічах]] (Магілёўская вобласьць) заснавалі [[Унітарнае прадпрыемства|ўнітарнае прадпрыемства]] «Беларускі цэмэнтны завод»&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;. 11 верасьня 1996 году на «Беларускім цэмэнтным заводзе» пусьцілі 1-ю вытворчую лінію, дзе ўпершыню ў Беларусі ўкаранілі «сухі» спосаб вытворчасьці цэмэнту зь вільготнай [[Крэйда|крэйды]]. У жніўні 2000 году запусьцілі лінію ўпакоўкі магутнасьцю 225 000 тонаў цэмэнту за год, упакаванага ў папяровыя мяхі вагой 25 і 50 кг, а таксама ў мяккія пакункі па 800 грамаў і 1,5 кг. У жніўні 2002 году запрацавалі 4 дадатковыя модулі да расфасавальнай машыны цэмэнту, што дазволіла павялічыць пастаўкі за мяжу. У 2003 годзе да прадпрыемства далучылі недабудаваны «[[Клімавічы|Клімавіцкі]] вапнавы завод», які 15 сакавіка 2004 году пераўтварылі ў [[цэх]] магутнасьцю 100 000 тонаў надзьмутай нягашанай [[Вапна|вапны]] за год, у тым ліку камавую і парашкападобную 2-га і 3-га гатункаў. 25 сьнежня 2003 году ўкаранілі газавую турбіну магутнасьцю 16 мэга[[ват]]аў для таньнейшай вытворчасьці 60 % электраэнэргіі. Адыходзячыя ад яе газы скарысталі для сушкі сыравіны&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб кампаніі|спасылка=https://belcement.by/by/company/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

2 красавіка 2005 году да «БЦЗ» далучылі [[калгас]] «Ленінскі шлях» ([[Нізькаўскі сельсавет]]), які пераўтварылі ў падразьдзяленьне «Цэмагра» ў складзе 7 [[Жывёлагадоўчая фэрма|фэрмаў]] і машыннага двара. На малочна-таварнай фэрме ў [[Нізькі|Нізьках]] для вырошчваньня цялятаў да 20 дзён усталявалі даільную сыстэму «Елачка». На фэрме ў [[Негін]]е паставілі абсталяваньне саматужнага выпойваньня цялятаў. Адбудавалі фэрмы ў [[Валаськоўня|Валаськоўні]] ([[Пралетарскі сельсавет (Касьцюковіцкі раён)|Пралетарскі сельсавет]]) і [[Забычаньне|Забычаньні]], а таксама цялятнік фэрмы ў [[Мурын Бор|Мурыным Бары]] ([[Забычанскі сельсавет]]), машынна-трактарныя майстэрні і 12 [[сянаж]]ных ямаў. Пабудавалі дамы жывёлавода ў Нізьках і Мурыным Бары, а таксама запусьцілі збожжасушылку&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя|спасылка=https://belcement.by/by/company/history/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. У 2005 годзе дабудавалі мэханічны транспарт сыравіннай мукі 2-х сыравінных лініяў, што скараціла выдатак электраэнэргіі на вытворчасьць сьціснутага паветра і выкіды пылу. У сьнежні 2007 году ў цэху абпалу запусьцілі вярчальную [[печ]] прамерам 3,6х110 м зь [[лядоўня]]й, што дазволіла дадаткова выпускаць 200 000 тонаў цэмэнту за год. У лютым 2008 году пачалі выкарыстоўваюць аўтамабільныя шыны ў якасьці паліва пры абпале клінкеру, каб замясьціць частку завазнога газу. У студзені 2009 году запусьцілі ролікавы прэс для папярэдняга памолу [[клінкер]]у, каб павысіць выніковасьць цэмэнтных млыноў і панізіць энэргавыдаткі пры памоле. У жніўні 2009 году адчынілі кар'ер [[Канічы|Каніцкага]] радовішча будаўнічага [[Пясок|пяску]] і грунту для будоўлі 2-й вытворчай лініі заводу. У лютым 2010 году ўвялі 2-ю газавую турбіну ГТЭ-15Ц&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;, што цалкам забясьпечыла прадпрыемства ўласнай [[электраэнэргія]]й і панізіла сабекошт вырабаў на 6 %. Для супрацоўнікаў узьвялі 8 [[каапэратыў]]ных дамоў, у тым ліку па 2 у 2009 і 2010 гадох&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

30 жніўня 2011 году печ № 2 перавялі на пылавугальнае паліва з прыроднага газу пры вытворчасьці клінкеру. Поўны перавод пры спажываньні 30 000 тонаў вугалю за месяц меў заашчаджаць 2,4 млн даляраў і падвоіць магутнасьць вытворчасьці. Абсталяваньне паставіла і запусьціла «[[Кітайская міжнародная даверна-інвэстыцыйная кампанія]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[БелТА]]|загаловак=«Беларускі цэмэнтны завод» пачаў выкарыстоўваць вугальнае паліва|спасылка=https://nashaniva.com/59645|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=7 верасьня 2011|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. 13 студзеня 2012 году [[Унітарнае прадпрыемства|ўнітарнае прадпрыемства]] «Беларускі цэмэнтны завод» пераўтварылі ў [[адкрытае акцыйнае таварыства]]&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод», УНП 700002051|спасылка=https://bizinspect.by/inst/5c1fc6ad37b6871c5c30374d|выдавец=ТАА «БізІнспэкт»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. 30 чэрвеня 2012 году скончылі будаўніцтва 2-й лініі вытворчасьці цэмэнту сухім спосабам і вуглепадрыхтоўчага аддзяленьня зь пераводам дзейнай лініі вытворчасьці клінкера на [[вугаль]] магутнасьцю 1,8 млн тонаў цэмэнту за год&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 30 жніўня 2013 году заснавалі [[холдынг]] «[[Беларуская цэмэнтная кампанія]]», галаўным прадпрыемствам якога ў 2014—2019 гадох быў «БЦЗ»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Марына Носава, [[БелаПАН]]|загаловак=Лукашэнка ўхваліў стварэньне «Беларускай цэментнай карпарацыі»|спасылка=https://nashaniva.com/114079|выдавец=Газэта «Наша ніва»|дата публікацыі=16 жніўня 2013|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўнае прадпрыемства &quot;Кіруючая кампанія холдынга «Беларуская цэмэнтная кампанія», УНП 192039638|спасылка=https://bizinspect.by/inst/5c1fc78b37b6871c5c313d00|выдавец=ТАА «БізІнспэкт»|мова=ru|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

23 красавіка 2015 году [[Савет міністраў Беларусі]] ўхваліў Пастанову № 324, згодна зь якой [[Міністэрства энэргетыкі Беларусі]] мела вылучыць «БЦЗ» 6,99 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]] (430 тыс. $) на ўкараненьне торфабрыкетаў у вытворчасьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=БелТА|загаловак=Міністэрства энэргетыкі Беларусі выдзеліць амаль Br14 млрд заводам будматэрыялаў на ўкараненьне тэхналёгіяў выкарыстаньня торфабрыкетаў|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20150425/1429963259-ministerstva-energetyki-belarusi-vydzelic-amal-br14-mlrd-zavodam|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=25 красавіка 2015|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. У сьнежні 2015 году запусьцілі лінію падрыхтоўкі [[торф]]у для спальваньня ў гарэлках дэкарбанізатара, што дазволіла на 40 % замясьціць [[каменны вугаль]] брыкетам&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. 1 студзеня 2016 году да прадпрыемства ў якасьці падразьдзяленьня далучылі «[[Воршабудматэрыялы]]» (Віцебская вобласьць). У 2016 годзе ўвялі лінію спальваньня здробненага каменнага вугалю ў печы цэху вапны ў [[Клімавічы|Клімавічах]]. На чыгунцы пры пагрузцы ў Касьцюковічых усталявалі вагі. 1 сьнежня 2016 году да «БЦЗ» далучылі ў якасьці падразьдзяленьня «[[Менскі завод сылікатных вырабаў]]»&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

У кастрычніку 2019 году запусьцілі кацельню на мясцовым паліве, што панізіла выдаткі на цеплаэнэргію і гарачае водазабесьпячэньне&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. За 2014—2020 гады пэрсанал заводу скараціўся на 17 % з 2764 да 2354 чалавек&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Стратнасьць, запазычанасьць, скарачэньні: з чым увайшлі ў 2021 год цэмэнтныя заводы Беларусі|спасылка=https://nashaniva.com/272321|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=30 красавіка 2011|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. На ліпень 2021 году «БЦЗ» меў 5 падразьдзяленьняў: «[[Цэмагра]]» ([[Нізькаўскі сельсавет]]), «Менскі завод сылікатных вырабаў», «[[Магілёўжалезабэтон]]», «[[Любанскі камбінат будаўнічых матэрыялаў]]» (Менская вобласьць) і «Воршабудматэрыялы». Агульны лік супрацоўнікаў разам з падразьдзяленьнямі перавышаў 2600 чалавек&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Беларускі цэмэнтны завод» у маі атрымаў амаль Br1,7 млн чыстага прыбытку|спасылка=https://www.belarus.by/by/business/business-news/belarusk-tsementny-zavod-u-ma-atryma-amal-br17-mln-chystaga-prybytku_i_132010.html|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=7 ліпеня 2021|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. Па выніках 2021 году вытворчасьць цэмэнту ўпершыню перавысіла 2 млн тонаў за год&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Беларускі цэмэнтны завод» выпусьціў рэкордныя 2 млн тон цэмэнту за год|спасылка=https://belcement.by/by/news/belaruski-tsementny-zavod-vypustsi-rekordnyya-2-mln-ton-tsementu-za-god/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|дата публікацыі=29 сьнежня 2021|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

3 студзеня 2022 году Савет міністраў Беларусі выдаў Пастанову № 1, згодна зь якой меў выплаціць «[[Беларусбанк]]у» адсотак па [[Пазыка|пазыцы]] для «БЦЗ», якая складала 70 млн даляраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускі парадокс|спасылка=https://nashaniva.com/282812|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=10 студзеня 2022|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. 14 траўня 2022 году Ўрад Беларусі ўхваліў Пастанову № 305, якой павялічыў долю [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі]] ў «БЦЗ» на суму аказанай у 2021 годзе падтрымкі на 9,344 млн рублёў (3,566 млн даляраў)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь павялічыла долю ў статутных фондах 9 прадпрыемстваў будаўнічай галіны і дрэваапрацоўкі|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/belarus-pavjalichyla-dolju-u-statutnyh-fondah-9-pradpryemstvau-budaunichaj-galiny-i-drevaapratsouki-115007-2022/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=17 траўня 2022|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Раман Галоўчанка]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 траўня 2022 г. № 305 «Аб павелічэньні долі Рэспублікі Беларусь у статутных фондах акцыйных таварыстваў»|спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22200305|выдавец=[[Нацыянальны прававы партал Беларусі]]|мова=ru|дата публікацыі=17 траўня 2022|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. У 2022 годзе «[[Беларуская цэмэнтная кампанія]]» павялічыла продажы цэмэнту на «[[Беларуская ўнівэрсальная таварная біржа|Беларускай ўнівэрсальнай таварнай біржы]]» ад імя «БЦЗ» зь менш як 5 да 25 % ад агульнай вытворчасьці&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусі кожная чацьвёртая тона цэмэнту прадаецца праз БУТБ|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/u-belarusi-kozhnaja-chatsvertaja-tona-tsementu-pradaetstsa-praz-butb-114481-2022/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=6 траўня 2022|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. Па выніках 2022 году «Беларускі цэмэнтны завод» увайшоў у 5-ку найбольшых прадпрыемстваў [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Вольга Кісьляк|загаловак=Анатоль Ісачанка: наша задача – напоўніць любоўю, душэўнай цеплынёй і дастаткам наш агульны дом|спасылка=https://mogilev.mogilev-region.by/by/news-reg-by/view/anatol-isachanka-nasha-zadacha-napounits-ljubouju-dusheunaj-tseplynej-i-dastatkam-nash-agulny-dom-16941/|выдавец=Газэта «[[Беларусь сёньня]]»|дата публікацыі=16 студзеня 2023|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. За 2008—2022 гады ў завод уклалі 233 млн даляраў. За 2022 год чыстыя страты склалі 15,6 млн даляраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=У гэтыя 12 заводаў улады ўлілі 1,5 млрд даляраў|спасылка=https://www.svaboda.org/a/32629605.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=10 кастрычніка 2023|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

За 2023 год на «Беларускім цэмэнтным заводзе» вырабілі 2,002 млн тонаў [[цэмэнт]]у&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Беларускі цэмэнтны завод» выпусьціў 33 млн. тон цэмэнту|спасылка=https://mogilev-region.gov.by/be/news/belaruski-cementny-zavod-vypusciu-33-mln-ton-cementu|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=27 чэрвеня 2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. Чыстыя страты за год зьменшыліся на 16 % да 34,36 млн рублёў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускія цэмэнтныя заводы зноў спрацавалі ў страту|спасылка=https://euroradio.by/belaruskiya-cementnyya-zavody-znou-spracavali-u-stratu|выдавец=«[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]»|дата публікацыі=12 красавіка 2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;. На заводзе ў Касьцюковічах, дзе дзейнічала 2 лініі вытворчасьці цэмэнту сухім спосабам, працавала 1553 чалавекі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=БелТА|загаловак=«Беларускі цэмэнтны завод» выпусьціў 33 млн. тон цэмэнту|спасылка=https://mogilev-region.gov.by/be/news/belaruski-cementny-zavod-vypusciu-33-mln-ton-cementu|выдавец=[[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт]]|дата публікацыі=27 чэрвеня 2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі ===
* [[Уладзімер Аляксеевіч Кісялёў]] (15 чэрвеня 2012&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аляксандар Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытаньні|спасылка=https://president.gov.by/be/events/alyaksandr-lukashenka-razgledzeu-kadravyya-pytanni-3513|выдавец=[[Прэзыдэнт Беларусі]]|дата публікацыі=15 чэрвеня 2012|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[БелТА]]|загаловак=Новыя прызначэньні|спасылка=https://nashaniva.com/75370|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=15 чэрвеня 2012|дата доступу=4 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt; — )
* [[Аляксандар Станіслававіч Даўгала]]
* [[Ігар Алегавіч Сяргееў]] (на 2024 год)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Цэны|спасылка=https://belcement.by/by/price/|выдавец=ААТ «Беларускі цэмэнтны завод»|дата публікацыі=2024|дата доступу=4 ліпеня 2024}}
** [https://web.archive.org/web/20241104073431/https://belcement.by/by/news/ Навіны]

{{Накід:Беларусь}}
[[Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Касьцюковічы]]
[[Катэгорыя:Будаўнічая прамысловасьць]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1996 годзе]]</text>
      <sha1>676soh5fv3lceq7xwhcknre7dyl1i4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>286831</id>
    <revision>
      <id>2699911</id>
      <parentid>2699566</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5480" sha1="exvt96wsorq7125ryrnghsk3sp1fk1z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=POR, BEN, SCP, STC, FCA, AVF, GIL, BRA, MFC, FAM, ALV, AMA, CDN, VSC, MAR, CAS, RAV, EST
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_POR=11 | нічыі_POR=0 |паразы_POR=0 |мз_POR=27 |мп_POR=5
|перамогі_BEN=9 | нічыі_BEN=1 |паразы_BEN=1 |мз_BEN=30 |мп_BEN=10
|перамогі_SCP=7 | нічыі_SCP=3 |паразы_SCP=1 |мз_SCP=24 |мп_SCP=11
|перамогі_STC=6 | нічыі_STC=3 |паразы_STC=2 |мз_STC=16 |мп_STC=8
|перамогі_FCA=6 | нічыі_FCA=2 |паразы_FCA=3 |мз_FCA=13 |мп_FCA=8
|перамогі_AVF=6 | нічыі_AVF=2 |паразы_AVF=3 |мз_AVF=15 |мп_AVF=13
|перамогі_GIL=5 | нічыі_GIL=3 |паразы_GIL=3 |мз_GIL=10 |мп_GIL=8
|перамогі_BRA=5 | нічыі_BRA=2 |паразы_BRA=4 |мз_BRA=13 |мп_BRA=11
|перамогі_MFC=4 | нічыі_MFC=2 |паразы_MFC=5 |мз_MFC=13 |мп_MFC=18
|перамогі_FAM=3 | нічыі_FAM=4 |паразы_FAM=4 |мз_FAM=15 |мп_FAM=14
|перамогі_ALV=3 | нічыі_ALV=3 |паразы_ALV=5 |мз_ALV=14 |мп_ALV=15
|перамогі_AMA=2 | нічыі_AMA=4 |паразы_AMA=5 |мз_AMA=17 |мп_AMA=22
|перамогі_CDN=3 | нічыі_CDN=1 |паразы_CDN=7 |мз_CDN=11 |мп_CDN=19
|перамогі_VSC=2 | нічыі_VSC=3 |паразы_VSC=6 |мз_VSC=11 |мп_VSC=12
|перамогі_MAR=2 | нічыі_MAR=2 |паразы_MAR=6 |мз_MAR=9 |мп_MAR=21
|перамогі_CAS=2 | нічыі_CAS=2 |паразы_CAS=7 |мз_CAS=6 |мп_CAS=20
|перамогі_RAV=2 | нічыі_RAV=1 |паразы_RAV=8 |мз_RAV=9 |мп_RAV=24
|перамогі_EST=0 | нічыі_EST=2 |паразы_EST=8 |мз_EST=5 |мп_EST=19

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]]
|назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]]
|назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]]
|назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]
|назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]
|назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]]
|назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]]
|назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]]
|назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]]
|назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]]
|назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]]
|назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]]
|назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]]
|назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]
|назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]]
|назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]]
|назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]
|назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CL3Q |вынік4=EL2Q |вынік5=ECL2Q
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>exvt96wsorq7125ryrnghsk3sp1fk1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>286832</id>
    <revision>
      <id>2699925</id>
      <parentid>2699581</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9548" sha1="ogl9pjh2fod31c8wpj0kzrcrkddaadw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= AVF, ALV, FCA, BRA, BEN, VSC, GIL, CAS, MAR, MFC, CDN, POR, RAV, STC, SCP, FAM, EST, AMA

|скарачэньне_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў|Ака]]
|скарачэньне_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алв]]
|скарачэньне_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Аро]]
|скарачэньне_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэн]]
|скарачэньне_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Бра]]
|скарачэньне_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каз]]
|скарачэньне_EST=[[Эштарыл Прая|Эшр]]
|скарачэньне_AMA=[[Эштрэла Амадора|Эла]]
|скарачэньне_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фам]]
|скарачэньне_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл]]
|скарачэньне_MAR=[[Марытыму Фуншал|Мрт]]
|скарачэньне_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Мрр]]
|скарачэньне_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Нас]]
|скарачэньне_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Пор]]
|скарачэньне_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю]]
|скарачэньне_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Сан]]
|скарачэньне_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спо]]
|скарачэньне_CDT=[[Тандэла (футбольны клюб)|Тан]]
|скарачэньне_VSC=[[Віторыя Гімарайнш|ВіГ]]

|назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]]
|назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]]
|назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]]
|назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]
|назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]
|назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]]
|назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]]
|назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]]
|назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]]
|назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]]
|назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]]
|назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]]
|назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]]
|назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]
|назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]]
|назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]]
|назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]
|назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ALV_AMA=2:2
|матч_ALV_AVF=
|матч_ALV_BEN=
|матч_ALV_BRA=1:2
|матч_ALV_CAS=1:1
|матч_ALV_CDN=
|матч_ALV_EST=
|матч_ALV_FAM=
|матч_ALV_FCA=0:1
|матч_ALV_GIL=
|матч_ALV_MAR=
|матч_ALV_MFC=
|матч_ALV_POR=
|матч_ALV_RAV=1:0
|матч_ALV_SCP=
|матч_ALV_STC=1:1
|матч_ALV_VSC=

|матч_AMA_ALV=
|матч_AMA_AVF=0:2
|матч_AMA_BEN=2:3
|матч_AMA_BRA=2:1
|матч_AMA_CAS=0:2
|матч_AMA_CDN=
|матч_AMA_EST=
|матч_AMA_FAM=2:2
|матч_AMA_FCA=
|матч_AMA_GIL=
|матч_AMA_MAR=
|матч_AMA_MFC=
|матч_AMA_POR=
|матч_AMA_RAV=
|матч_AMA_SCP=2:2
|матч_AMA_STC=
|матч_AMA_VSC=

|матч_AVF_ALV=
|матч_AVF_AMA=
|матч_AVF_BEN=
|матч_AVF_BRA=
|матч_AVF_CAS=
|матч_AVF_CDN=
|матч_AVF_EST=2:1
|матч_AVF_FAM=
|матч_AVF_FCA=
|матч_AVF_GIL=
|матч_AVF_MAR=
|матч_AVF_MFC=
|матч_AVF_POR=0:3
|матч_AVF_RAV=2:1
|матч_AVF_SCP=
|матч_AVF_STC=0:1
|матч_AVF_VSC=2:1

|матч_BEN_ALV=1:0
|матч_BEN_AMA=
|матч_BEN_AVF=2:2
|матч_BEN_BRA=
|матч_BEN_CAS=
|матч_BEN_CDN=
|матч_BEN_EST=2:1
|матч_BEN_FAM=
|матч_BEN_FCA=
|матч_BEN_GIL=3:1
|матч_BEN_MAR=
|матч_BEN_MFC=
|матч_BEN_POR=
|матч_BEN_RAV=
|матч_BEN_SCP=
|матч_BEN_STC=
|матч_BEN_VSC=2:0

|матч_BRA_ALV=
|матч_BRA_AMA=
|матч_BRA_AVF=
|матч_BRA_BEN=
|матч_BRA_CAS=
|матч_BRA_CDN=
|матч_BRA_EST=1:0
|матч_BRA_FAM=3:0
|матч_BRA_FCA=
|матч_BRA_GIL=1:2
|матч_BRA_MAR=
|матч_BRA_MFC=
|матч_BRA_POR=
|матч_BRA_RAV=
|матч_BRA_SCP=1:3
|матч_BRA_STC=
|матч_BRA_VSC=1:0

|матч_CAS_ALV=
|матч_CAS_AMA=
|матч_CAS_AVF=
|матч_CAS_BEN=0:7
|матч_CAS_BRA=
|матч_CAS_CDN=
|матч_CAS_EST=
|матч_CAS_FAM=
|матч_CAS_FCA=
|матч_CAS_GIL=
|матч_CAS_MAR=
|матч_CAS_MFC=0:1
|матч_CAS_POR=1:4
|матч_CAS_RAV=
|матч_CAS_SCP=0:2
|матч_CAS_STC=0:1
|матч_CAS_VSC=

|матч_CDN_ALV=1:3
|матч_CDN_AMA=2:3
|матч_CDN_AVF=1:0
|матч_CDN_BEN=
|матч_CDN_BRA=1:0
|матч_CDN_CAS=
|матч_CDN_EST=2:0
|матч_CDN_FAM=0:4
|матч_CDN_FCA=
|матч_CDN_GIL=
|матч_CDN_MAR=
|матч_CDN_MFC=
|матч_CDN_POR=
|матч_CDN_RAV=
|матч_CDN_SCP=
|матч_CDN_STC=
|матч_CDN_VSC=

|матч_EST_ALV=
|матч_EST_AMA=
|матч_EST_AVF=
|матч_EST_BEN=
|матч_EST_BRA=
|матч_EST_CAS=1:2
|матч_EST_CDN=
|матч_EST_FAM=1:1
|матч_EST_FCA=0:0
|матч_EST_GIL=
|матч_EST_MAR=
|матч_EST_MFC=1:3
|матч_EST_POR=
|матч_EST_RAV=0:2
|матч_EST_SCP=
|матч_EST_STC=
|матч_EST_VSC=

|матч_FAM_ALV=1:4
|матч_FAM_AMA=
|матч_FAM_AVF=
|матч_FAM_BEN=
|матч_FAM_BRA=
|матч_FAM_CAS=
|матч_FAM_CDN=
|матч_FAM_EST=
|матч_FAM_FCA=1:0
|матч_FAM_GIL=0:0
|матч_FAM_MAR=1:2
|матч_FAM_MFC=
|матч_FAM_POR=
|матч_FAM_RAV=
|матч_FAM_SCP=1:1
|матч_FAM_STC=
|матч_FAM_VSC=

|матч_FCA_ALV=
|матч_FCA_AMA=1:0
|матч_FCA_AVF=
|матч_FCA_BEN=
|матч_FCA_BRA=
|матч_FCA_CAS=
|матч_FCA_CDN=1:0
|матч_FCA_EST=
|матч_FCA_FAM=
|матч_FCA_GIL=
|матч_FCA_MAR=2:1
|матч_FCA_MFC=4:0
|матч_FCA_POR=
|матч_FCA_RAV=
|матч_FCA_SCP=
|матч_FCA_STC=1:2
|матч_FCA_VSC=

|матч_GIL_ALV=
|матч_GIL_AMA=
|матч_GIL_AVF=0:1
|матч_GIL_BEN=
|матч_GIL_BRA=
|матч_GIL_CAS=2:0
|матч_GIL_CDN=
|матч_GIL_EST=
|матч_GIL_FAM=
|матч_GIL_FCA=
|матч_GIL_MAR=1:1
|матч_GIL_MFC=
|матч_GIL_POR=0:1
|матч_GIL_RAV=1:0
|матч_GIL_SCP=
|матч_GIL_STC=
|матч_GIL_VSC=0:0

|матч_MAR_ALV=
|матч_MAR_AMA=
|матч_MAR_AVF=2:2
|матч_MAR_BEN=0:3
|матч_MAR_BRA=
|матч_MAR_CAS=1:0
|матч_MAR_CDN=
|матч_MAR_EST=
|матч_MAR_FAM=
|матч_MAR_FCA=
|матч_MAR_GIL=
|матч_MAR_MFC=
|матч_MAR_POR=1:2
|матч_MAR_RAV=
|матч_MAR_SCP=
|матч_MAR_STC=0:2
|матч_MAR_VSC=

|матч_MFC_ALV=
|матч_MFC_AMA=2:1
|матч_MFC_AVF=
|матч_MFC_BEN=0:4
|матч_MFC_BRA=2:2
|матч_MFC_CAS=
|матч_MFC_CDN=
|матч_MFC_EST=
|матч_MFC_FAM=
|матч_MFC_FCA=
|матч_MFC_GIL=0:1
|матч_MFC_MAR=3:1
|матч_MFC_POR=
|матч_MFC_RAV=
|матч_MFC_SCP=
|матч_MFC_STC=
|матч_MFC_VSC=

|матч_POR_ALV=2:0
|матч_POR_AMA=
|матч_POR_AVF=
|матч_POR_BEN=3:1
|матч_POR_BRA=
|матч_POR_CAS=
|матч_POR_CDN=
|матч_POR_EST=4:0
|матч_POR_FAM=
|матч_POR_FCA=2:0
|матч_POR_GIL=
|матч_POR_MAR=
|матч_POR_MFC=2:1
|матч_POR_RAV=
|матч_POR_SCP=
|матч_POR_STC=
|матч_POR_VSC=

|матч_RAV_ALV=
|матч_RAV_AMA=3:3
|матч_RAV_AVF=
|матч_RAV_BEN=
|матч_RAV_BRA=0:1
|матч_RAV_CAS=
|матч_RAV_CDN=3:2
|матч_RAV_EST=
|матч_RAV_FAM=0:4
|матч_RAV_FCA=
|матч_RAV_GIL=
|матч_RAV_MAR=
|матч_RAV_MFC=
|матч_RAV_POR=0:2
|матч_RAV_SCP=0:4
|матч_RAV_STC=
|матч_RAV_VSC=

|матч_SCP_ALV=3:1
|матч_SCP_AMA=
|матч_SCP_AVF=1:2
|матч_SCP_BEN=
|матч_SCP_BRA=
|матч_SCP_CAS=
|матч_SCP_CDN=2:0
|матч_SCP_EST=
|матч_SCP_FAM=
|матч_SCP_FCA=2:2
|матч_SCP_GIL=
|матч_SCP_MAR=
|матч_SCP_MFC=1:0
|матч_SCP_POR=
|матч_SCP_RAV=
|матч_SCP_STC=
|матч_SCP_VSC=3:2

|матч_STC_ALV=
|матч_STC_AMA=
|матч_STC_AVF=
|матч_STC_BEN=1:2
|матч_STC_BRA=0:0
|матч_STC_CAS=
|матч_STC_CDN=2:2
|матч_STC_EST=
|матч_STC_FAM=1:0
|матч_STC_FCA=
|матч_STC_GIL=1:2
|матч_STC_MAR=
|матч_STC_MFC=
|матч_STC_POR=
|матч_STC_RAV=4:0
|матч_STC_SCP=
|матч_STC_VSC=

|матч_VSC_ALV=
|матч_VSC_AMA=
|матч_VSC_AVF=
|матч_VSC_BEN=
|матч_VSC_BRA=
|матч_VSC_CAS=0:0
|матч_VSC_CDN=1:0
|матч_VSC_EST=
|матч_VSC_FAM=
|матч_VSC_FCA=0:1
|матч_VSC_GIL=
|матч_VSC_MAR=5:0
|матч_VSC_MFC=1:1
|матч_VSC_POR=1:2
|матч_VSC_RAV=
|матч_VSC_SCP=
|матч_VSC_STC=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>ogl9pjh2fod31c8wpj0kzrcrkddaadw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вапна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292304</id>
    <revision>
      <id>2699781</id>
      <parentid>2627312</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4520" sha1="ciitgbgndhrr41lnsf7binrec5ufha1" xml:space="preserve">[[Файл:Limestone_quarry.jpg|значак|Здабыча вапняку ([[Нарвэгія]]).]]
'''Ва́пна'''&lt;ref&gt;[https://slounik.org/392827.html Вапна] на [[Слоўнікорг]]у&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.skarnik.by/tsbm/11879 Вапна] на [[Скарнік]]у&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://verbum.by/tsblm/vapna Вапна]&lt;/ref&gt; — матэрыял, які атрымліваецца шляхам абпалу (не да расплаву) карбанатных горных парод ([[вапняк]]оў, [[крэйда|крэйды]] — пераважна СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), якія пры награваньні распадаюцца да [[аксыд]]аў. Па хімічным складзе яна амаль цалкам складаецца з вольных аксыдаў кальца й [[магн]]а зь пераважным утрыманьнем СаО. Ужываецца ў будаўніцтве&lt;ref&gt;[https://belcement.by/by/product/izvest/vapna-parashkapadobnaya-z-dadatkami-2-gatunku-dast-9179-2018/ Выкарыстаньне вапны]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, а таксама для атрыманьня розных хімічных рэчываў, некаторыя зь якіх таксама носяць назву «вапна».

У залежнасьці ад тыпу пароды, зь якой выраблена вапна, яна можа быць кальцавай, магнэзыяльнай альбо далямітавай. Таксама такі матэрыял прынята падзяляць на вапну сярэдняга, хуткага ці павольнага гашэньня&lt;ref&gt;[https://www.epicmilling.com/be/how-to-distinguish-quicklime-slaked-lime-limestone-lime-milk-and-soda-lime/ Як адрозніць негашеную, гашаную вапна, вапняк, вапнавае малако і натрыю?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://be.birmiss.com/%D0%B3%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D1%8B/ Гашаная вапна. Апісанне. метады атрымання]&lt;/ref&gt;.

Вапну ня варта блытаць з [[гіпс]]ам, які складаецца пераважна з [[сульфат кальца|сульфату кальца]] (СаSО&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Limestone}}
* [https://www.skarnik.by/tsbm/11879 Вапна] на [[Скарнік]]у
* [https://verbum.by/tsblm/vapna Вапна]
* [https://slounik.org/392827.html Вапна] на [[Слоўнікорг]]у
* [https://web.archive.org/web/20260108052549/https://belcement.by/by/product/izvest/vapna-parashkapadobnaya-z-dadatkami-2-gatunku-dast-9179-2018/ Выкарыстаньне вапны]
* [https://starnik.by/pravapis/13340 Вапна правапіс]
* [https://www.butb.by/by/shedule/perspektivnye-tovary/tsement/ Продаж вапны]
* [https://be.atomiyme.com/%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%8F/ Прымяненьне вапны]
* [https://be.birmiss.com/%D0%B3%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D1%8B/ Гашаная вапна. Апісанне. метады атрымання]
* [https://www.epicmilling.com/be/how-to-distinguish-quicklime-slaked-lime-limestone-lime-milk-and-soda-lime/ Як адрозніць негашеную, гашаную вапна, вапняк, вапнавае малако і натрыю?]
* [https://be.potatoes.news/keeping-potatoes-disease-free-why-lime-can-harm-more-than-help/ Захаванне бульбы без хвароб: чаму вапна можа больш нашкодзіць, чым дапамагчы]{{Недаступная спасылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]]
[[Катэгорыя:Мінэралы вапню]]
[[Катэгорыя:Аксыдныя мінэралы]]
[[Катэгорыя:Вапняк]]
[[Катэгорыя:Тынкаваньне]]
[[Катэгорыя:Альхімічныя рэчывы]]</text>
      <sha1>ciitgbgndhrr41lnsf7binrec5ufha1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гінэкалягічны масаж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293325</id>
    <revision>
      <id>2699880</id>
      <parentid>2636859</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4306" sha1="r7mw8d7vvdri8dd0c3euw5vao37r1ar" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|Масаж}}
[[Выява:Chair for gynaecological examination.jpg|міні|Стул для гінэкалягічнага масажу ў [[ЗША]]. 2023 год.]]
'''Гінэкалягічны масаж'''&lt;ref&gt;[https://slounik.org/search?dict=&amp;search=%22%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B6%22 Масаж] на [[Слоўнікорг]]у&lt;/ref&gt; — масаж ніжняга тазу жанчыны, сукупнасьць прыёмаў мэханічнага і рэфлекторнага ўзьдзеяньня на ніжні аз жанчыны празь церце, націск і вібрацыі, якія ажыцьцяўляюцца непасрэдна на паверхні цела як рукамі, так і спэцыяльнымі апаратамі праз паветранае, воднае ці іншае асяродзьдзе. Гінэкалягічны масаж — частка гінэкалягічнага лячэньня. Першым апісаным выпадкам у [[ЗША]] быў допіс у часопісе [[Амэрыканскае таварыства мэдыкаў|Амэрыканскага таварыства мэдыкаў]]&lt;ref&gt;[https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/452037 KINETIC THERAPEUTICS IN GYNECOLOGY OR THURE BRANDT'S SYSTEM.]&lt;/ref&gt;. У 19 стагодзьдзі гінэкалягічны масаж пачалі выкарыстоўваць для лячэньня. У 1880-ых гадах масаж быў распаўсюджаны ў [[Нямеччына|Нямеччыне]]. Гінэкалягічны масаж стаў распаўсюджвацца ў Нямеччыне і [[Расейская імпэрыя|Расейскім царстве]]. Для многіх гінэкалягічны масаж — непрыстойных спосаб лячэньня. Яго выкарыстоўвалі ў [[СССР]] для лячэньня хваробаў і пасьля рэзаньня дзяцей у чэраве жанчыны&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250124165227/https://tostpost.com/be/zdaro-e/24045-kamu-pakazany-g-nekalag-chny-masazh.html Гінэкалягічны масаж]&lt;/ref&gt;.

== Апісаньне ==
Гінэкалягічны масаж&lt;ref&gt;[https://be.healthy-food-near-me.com/gynecological-massage-for-adults/ Гінекалагічны масаж для дарослых]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://be.healthy-food-near-me.com/gynecological-massage/ Гінекалагічны масаж]&lt;/ref&gt; — дзеяньне па дотыку похвы жанчыны. Ён аднаўляе стан маткі данчыны і разьвівае яе.

Лекар або яго таварыш (мэдбрат ці мэдсястра) апускае палец у [[Похва|похву]] жанчыны і адначасова другою рукою трэ вельмі мякка жывот жанчыны над яе маткаю. Дзеяньні могуць доўжыцца каля 5 хвілін. Пасьля іх заканчэньня жанчына ляжыць на ложку 15-20 хвілін.

{{Галерэя
|Назва            =
|Памер            = 250
|Пазыцыя          = center
|Выява:Vulva-Massage 1.jpg|Дзеяньне 1
|Выява:Vulva-Massage 2.jpg|Дзеяньне 2
|Выява:Vulva-Massage 3.jpg|Дзеяньне 3
|Выява:Vulva-Massage 5.jpg|Дзеяньне 4
|Выява:Vulva-Massage 6.jpg|Дзеяньне 5
|Выява:Vulva-Massage 7.jpg|Дзеяньне 6
|Выява:Vulva-Massage 8.jpg|Дзеяньне 7
|Выява:Vulva-Massage 9.jpg|Дзеяньне 8
}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Пэтынг]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250113153303/https://lor.by/prejskuranty-dlya-gramadzyan-rb/1015-masazh Масаж. Цэны на яго]
* [https://www.10gkb.by/paslugi/masazh-i-fiziaterapiya Цэны на масаж]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20250113153303/https://www.gor-roddom2.by/masazh-1 Віды масажу і яго цана]

[[Катэгорыя:Мэдыцына]]</text>
      <sha1>r7mw8d7vvdri8dd0c3euw5vao37r1ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алімпіякос Пірэй (баскетбольны клюб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294544</id>
    <revision>
      <id>2699896</id>
      <parentid>2694231</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>36248</id>
      </contributor>
      <comment>Photo add</comment>
      <origin>2699896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10786" sha1="5ksbx5h59zcfsp0zyc856dbzicok392" xml:space="preserve">{{Баскетбольны клюб
|назва             = Алімпіякос 
|выява             = Olympiacos BC logo.svg
|памер_выявы       = 200пкс
|заснаваны         = 1938
|краіна            = [[Грэцыя]]
|мясьціна          = [[Пірэй]]
|пляцоўка          = [[Стадыён міру і сяброўства]]
|зьмяшчальнасьць   = {{Лік|12700}}
|уласьнік          = 
|кіраўнік          = 
|трэнэр            = 
|чэмпіянат         = [[Грэцкая баскетбольная ліга|Грэцыі]]
|сэзон             = 
|становішча        = 
|колер1            = #F20D2F
|колер2            = white
|колер3            = 
|колер_тэксту      = white
|колер_фону        = #F20D2F
}}
[[File:Olympiacos BC Euroleague 20261028 (6).JPG|thumb|260px|2026]]
'''«Алімпіяко́с»''' ({{мова-el|ΚΑΕ Ολυμπιακός Σ.Φ.Π.}}) — грэцкі баскетбольны клюб зь [[Пірэй|Пірэю]], які належыць да аднайменнага шматспартовага клюбу. Каманда спаборнічае ў [[Грэцкая баскетбольная ліга|Грэцкай баскетбольнай лізе]]. У той час як клюб быў заснаваны ў 1925 годзе, баскетбольная каманда ў ягоным складзе зьявілася ў 1938 годзе.&lt;ref&gt;[https://www.olympiacosbc.gr/en/component/content/article/3543-1938-1960-the-birth-and-the-first-championships.html?catid=80  1938-1960: The birth and the first championships.] olympiacosbc.gr/en.&lt;/ref&gt; Свае хатнія матчы каманда ладзіць на [[Стадыён міру і сяброўства|Стадыёне міру і сяброўства]]. «Алімпіякос» уважаецца адным з самых пасьпяховых клюбаў у гісторыі грэцкага баскетболу і адным з самых пасьпяховых клубаў у Эўропе, здабыўшы некалькі тытулаў чэмпіёнаў [[Эўраліга|Эўралігі]] і больш за дзясятак тытулаў чэмпіёнаў Грэцыі. Клюб шмат разоў браў удзел у фіналах чатырох Эўралігі&lt;ref&gt;[https://www.sport24.gr/basket/euroleague-to-11o-final-four-gia-ton-olympiako.9613661.html «EuroLeague: Το 11ο Final Four για τον Ολυμπιακό»]. Sport24.gr.&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе «Алімпіякос», які належаў грэцкім братам-мільярдэрам Ангелёпулясам, зьдзейсьніў рэкордны трансфэр, падпісаўшы кантракт з гульцом [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] [[Джош Чылдрэс|Джошам Чылдрэсам]], чый трохгадовы кантракт на суму 20 мільёнаў даляраў ЗША, зрабіўшы гульца самым высокааплатным баскетбалістам у сьвеце па-за межамі НБА&lt;ref&gt;[http://www.sportsbusinessdaily.com/article/124628 «Olympiacos Ownership Duo Entices Former NBAer Josh Childress»]. Sports Business Daily.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Клуб бярэ свой пачатак у 1930-я гады. Тады «Алімпіякос» быў першай грэцкай камандай, якая азнаёмілася з амэрыканскім стылем баскетболу, калі [[Алекас Спанудакіс]] навучыўся імітаваць кідок у амэрыканскім стылі, а ягоны брат [[Яніс Спанудакіс]], які адначасна быў гульцом і галоўным трэнэрам каманды, сустрэў легенду баскетболу [[Боб Кузі|Боба Кузі]] і запрактыкаваў многія зь ягоных сакрэтаў і прыёмаў на пляцоўцы. Браты Спанудакісы прывялі клюб да першага чэмпіёнства Грэцыі ў 1949 годзе&lt;ref&gt;[https://www.sport24.gr/basket/alekos-spanoydakis-ta-5-pragmata-poy-den-xereis-gia-ton-emvlimatiko-archigo-toy-olympiakoy.8851963.html «Αλέκος Σπανουδάκης: Τα 5 πράγματα που δεν ξέρεις για τον εμβληματικό αρχηγό του Ολυμπιακού»]. Sport24.gr.&lt;/ref&gt;. Другі тытул быў здабыты толькі праз адзінаццаць гадоў, у 1960 годзе, і дазволіў «чырвоным» упершыню кваліфікавацца ў Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў, які сёньня вядомы як [[Эўраліга]].

[[Файл:Olympiacos 1943 Team.JPG|значак|зьлева|«Алімпіякос» у 1943 годзе.]]
Наступныя гады не прынесьлі посьпеху каманды. Толькі ў 1976 годзе трэнэру [[Фаідан Матаію|Фаідану Матаію]] ўдалося стварыць моцную каманду, дзе галоўнымі зоркамі былі [[Стыў Янцоглю]], [[Ёргас Кастрынакіс]] і [[Ёргас Барляс]]. «Алімпіякос» здабыў яшчэ адзін тытул чэмпіёнаў краіны, зрабіўшы гэта беспрэцэдэнтным чынам, паклаўшы на свой рахунак 22 перамогі ў 22 гульнях. «Чырвоныя» аформілі першы дубль у сваёй гісторыі, здабыўшы яшчэ і Кубак Грэцыі, у той час як няблага выступілі ў Кубку ўладальнікаў кубкаў, трапіўшы ў наймацнейшую васьмёрку. У наступным годзе [[Костас Мурузіс]] быў прызначаны галоўным трэнэрам каманда, зь якой ён здабыў Кубак Грэцыі, выбіўшы «[[Панатынаікос Атэны (баскетбольны клюб)|Панатынаікос]]» з рэкорднай выязной перамогай зь лікам 110:68. Гэтая розьніца ў 42 пункты ўважаецца самай вялікай у гульнях паміж гэтымі дзьвюма камандамі&lt;ref&gt;[http://www.sport-fm.gr/article/475588 «Το ιστορικό 110–68 του Ολυμπιακού»]. Sportfm.gr.&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе каманда зрабіла свой другі дубль за тры гады, выйграўшы і чэмпіянат Грэцыі і здабыўшы свой трэці Кубак Грэцыі запар, перамогшы ў фінале [[АЕК Атэны (баскетбольны клюб)|АЕК]] зь лікам 103:88.

У 1979 годзе клюб таксама дасягнуў першага значнага посьпеху ў Эўропе, прабіўшыся ў фінальны раўнд з шасьцю ўдзельнікамі ў Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў. Фінальны раўнд таго году быў адным з самых цяжкіх за ўвесь час спаборніцтваў. «Алімпіякос» спыніўся на шостым месцы, перамогшы толькі ў адной гульні ў матчы супраць «[[Макабі Тэль-Авіў (баскетбольны клюб)|Макабі]]» з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіву]]. Клюб выйграў яшчэ адзін Кубак Грэцыі ў 1980 годзе, які стаў апошнім у пасьпяховай эры Янцоглю—Кастрынакіса. У 1979, 1980 і 1981 гадах пірэйцы займалі другое месца ў чэмпіянаце Грэцыі. 1980-я гады адзначыліся часам пэўнага заняпаду «чырвоных», калі яны былі пасунутыя двума моцнымі клюбамі з Тэсалёнікаў, як то «[[Арыс Тэсалёнікі (баскетбольны клюб)|Арысам]]» і [[ПАОК Тэсалёнікі (баскетбольны клюб)|ПАОКам]].

Толькі ў 1990-я гады пірэйцы зрабілі вялікі крок наперад. Сярэдзіна таго дзесяцігодзьдзя цалкам належыла «Алімпіякосу» ня толькі ў Грэцыі, але і ў Эўропе. У сэзоне 1991—1992 гадоў вядомы грэцкі трэнэр [[Яніс Янідыс]] пакінуў «Арыс», каб ачоліць «Алімпіякосам», стварыўшы моцную дружыну, арыентаваную на камандную і атакуючую гульню. У дадатак да гэтага, «Алімпіякос» пакінуў старую крытую залу Папастратэё, каб пераехаць на [[стадыён міру і сяброўства]], якая на той час была здольная зьмясьціць {{Лік|17000}} чалавек. Клюб стаў гегемонам айчыннага баскетболу.

== Дасягненьні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён Грэцыі''' (16):
** 1949, 1960, 1976, 1978, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 2012,
** 2015, 2016, 2022, 2023, 2025, 2026

* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік Кубка Грэцыі''' (12):
** 1976, 1977, 1978, 1980, 1994, 1997, 2002, 2010, 2011, 2022, 
** 2023, 2024

* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік Супэркубка Грэцыі''' (5):
** 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

=== Міжнародныя ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў/Эўраліга''' (4):
** 1997, 2012, 2013, 2026

* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў/Эўралігі''' (6):
** 1994, 1995, 2010, 2015, 2017, 2023

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.olympiacosbc.gr/en/ Афіцыйная бачына].

{{Грэцкая баскетбольная ліга}}

[[Катэгорыя:Грэцкія баскетбольныя клюбы]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1938 годзе]]</text>
      <sha1>5ksbx5h59zcfsp0zyc856dbzicok392</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699903</id>
      <parentid>2699896</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10883" sha1="1hpxeubritut10oxwmp73msqdx5wh3i" xml:space="preserve">{{Баскетбольны клюб
|назва             = Алімпіякос 
|выява             = Olympiacos BC logo.svg
|памер_выявы       = 200пкс
|заснаваны         = 1938
|краіна            = [[Грэцыя]]
|мясьціна          = [[Пірэй]]
|пляцоўка          = [[Стадыён міру і сяброўства]]
|зьмяшчальнасьць   = {{Лік|12700}}
|уласьнік          = 
|кіраўнік          = 
|трэнэр            = 
|чэмпіянат         = [[Грэцкая баскетбольная ліга|Грэцыі]]
|сэзон             = 
|становішча        = 
|колер1            = #F20D2F
|колер2            = white
|колер3            = 
|колер_тэксту      = white
|колер_фону        = #F20D2F
}}
'''«Алімпіяко́с»''' ({{мова-el|ΚΑΕ Ολυμπιακός Σ.Φ.Π.}}) — грэцкі баскетбольны клюб зь [[Пірэй|Пірэю]], які належыць да аднайменнага шматспартовага клюбу. Каманда спаборнічае ў [[Грэцкая баскетбольная ліга|Грэцкай баскетбольнай лізе]]. У той час як клюб быў заснаваны ў 1925 годзе, баскетбольная каманда ў ягоным складзе зьявілася ў 1938 годзе.&lt;ref&gt;[https://www.olympiacosbc.gr/en/component/content/article/3543-1938-1960-the-birth-and-the-first-championships.html?catid=80  1938-1960: The birth and the first championships.] olympiacosbc.gr/en.&lt;/ref&gt; Свае хатнія матчы каманда ладзіць на [[Стадыён міру і сяброўства|Стадыёне міру і сяброўства]]. «Алімпіякос» уважаецца адным з самых пасьпяховых клюбаў у гісторыі грэцкага баскетболу і адным з самых пасьпяховых клубаў у Эўропе, здабыўшы некалькі тытулаў чэмпіёнаў [[Эўраліга|Эўралігі]] і больш за дзясятак тытулаў чэмпіёнаў Грэцыі. Клюб шмат разоў браў удзел у фіналах чатырох Эўралігі&lt;ref&gt;[https://www.sport24.gr/basket/euroleague-to-11o-final-four-gia-ton-olympiako.9613661.html «EuroLeague: Το 11ο Final Four για τον Ολυμπιακό»]. Sport24.gr.&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе «Алімпіякос», які належаў грэцкім братам-мільярдэрам Ангелёпулясам, зьдзейсьніў рэкордны трансфэр, падпісаўшы кантракт з гульцом [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] [[Джош Чылдрэс|Джошам Чылдрэсам]], чый трохгадовы кантракт на суму 20 мільёнаў даляраў ЗША, зрабіўшы гульца самым высокааплатным баскетбалістам у сьвеце па-за межамі НБА&lt;ref&gt;[http://www.sportsbusinessdaily.com/article/124628 «Olympiacos Ownership Duo Entices Former NBAer Josh Childress»]. Sports Business Daily.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Клуб бярэ свой пачатак у 1930-я гады. Тады «Алімпіякос» быў першай грэцкай камандай, якая азнаёмілася з амэрыканскім стылем баскетболу, калі [[Алекас Спанудакіс]] навучыўся імітаваць кідок у амэрыканскім стылі, а ягоны брат [[Яніс Спанудакіс]], які адначасна быў гульцом і галоўным трэнэрам каманды, сустрэў легенду баскетболу [[Боб Кузі|Боба Кузі]] і запрактыкаваў многія зь ягоных сакрэтаў і прыёмаў на пляцоўцы. Браты Спанудакісы прывялі клюб да першага чэмпіёнства Грэцыі ў 1949 годзе&lt;ref&gt;[https://www.sport24.gr/basket/alekos-spanoydakis-ta-5-pragmata-poy-den-xereis-gia-ton-emvlimatiko-archigo-toy-olympiakoy.8851963.html «Αλέκος Σπανουδάκης: Τα 5 πράγματα που δεν ξέρεις για τον εμβληματικό αρχηγό του Ολυμπιακού»]. Sport24.gr.&lt;/ref&gt;. Другі тытул быў здабыты толькі праз адзінаццаць гадоў, у 1960 годзе, і дазволіў «чырвоным» упершыню кваліфікавацца ў Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў, які сёньня вядомы як [[Эўраліга]].

[[Файл:Olympiacos 1943 Team.JPG|значак|зьлева|«Алімпіякос» у 1943 годзе.]]
Наступныя гады не прынесьлі посьпеху каманды. Толькі ў 1976 годзе трэнэру [[Фаідан Матаію|Фаідану Матаію]] ўдалося стварыць моцную каманду, дзе галоўнымі зоркамі былі [[Стыў Янцоглю]], [[Ёргас Кастрынакіс]] і [[Ёргас Барляс]]. «Алімпіякос» здабыў яшчэ адзін тытул чэмпіёнаў краіны, зрабіўшы гэта беспрэцэдэнтным чынам, паклаўшы на свой рахунак 22 перамогі ў 22 гульнях. «Чырвоныя» аформілі першы дубль у сваёй гісторыі, здабыўшы яшчэ і Кубак Грэцыі, у той час як няблага выступілі ў Кубку ўладальнікаў кубкаў, трапіўшы ў наймацнейшую васьмёрку. У наступным годзе [[Костас Мурузіс]] быў прызначаны галоўным трэнэрам каманда, зь якой ён здабыў Кубак Грэцыі, выбіўшы «[[Панатынаікос Атэны (баскетбольны клюб)|Панатынаікос]]» з рэкорднай выязной перамогай зь лікам 110:68. Гэтая розьніца ў 42 пункты ўважаецца самай вялікай у гульнях паміж гэтымі дзьвюма камандамі&lt;ref&gt;[http://www.sport-fm.gr/article/475588 «Το ιστορικό 110–68 του Ολυμπιακού»]. Sportfm.gr.&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе каманда зрабіла свой другі дубль за тры гады, выйграўшы і чэмпіянат Грэцыі і здабыўшы свой трэці Кубак Грэцыі запар, перамогшы ў фінале [[АЕК Атэны (баскетбольны клюб)|АЕК]] зь лікам 103:88.

[[File:Olympiacos BC Euroleague 20261028 (6).JPG|значак|Гульцы «Алімпіякосу» падчас матчу Эўралігі ў 2026 годзе.]]
У 1979 годзе клюб таксама дасягнуў першага значнага посьпеху ў Эўропе, прабіўшыся ў фінальны раўнд з шасьцю ўдзельнікамі ў Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў. Фінальны раўнд таго году быў адным з самых цяжкіх за ўвесь час спаборніцтваў. «Алімпіякос» спыніўся на шостым месцы, перамогшы толькі ў адной гульні ў матчы супраць «[[Макабі Тэль-Авіў (баскетбольны клюб)|Макабі]]» з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіву]]. Клюб выйграў яшчэ адзін Кубак Грэцыі ў 1980 годзе, які стаў апошнім у пасьпяховай эры Янцоглю—Кастрынакіса. У 1979, 1980 і 1981 гадах пірэйцы займалі другое месца ў чэмпіянаце Грэцыі. 1980-я гады адзначыліся часам пэўнага заняпаду «чырвоных», калі яны былі пасунутыя двума моцнымі клюбамі з Тэсалёнікаў, як то «[[Арыс Тэсалёнікі (баскетбольны клюб)|Арысам]]» і [[ПАОК Тэсалёнікі (баскетбольны клюб)|ПАОКам]].

Толькі ў 1990-я гады пірэйцы зрабілі вялікі крок наперад. Сярэдзіна таго дзесяцігодзьдзя цалкам належыла «Алімпіякосу» ня толькі ў Грэцыі, але і ў Эўропе. У сэзоне 1991—1992 гадоў вядомы грэцкі трэнэр [[Яніс Янідыс]] пакінуў «Арыс», каб ачоліць «Алімпіякосам», стварыўшы моцную дружыну, арыентаваную на камандную і атакуючую гульню. У дадатак да гэтага, «Алімпіякос» пакінуў старую крытую залу Папастратэё, каб пераехаць на [[стадыён міру і сяброўства]], якая на той час была здольная зьмясьціць {{Лік|17000}} чалавек. Клюб стаў гегемонам айчыннага баскетболу.

== Дасягненьні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён Грэцыі''' (16):
** 1949, 1960, 1976, 1978, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 2012,
** 2015, 2016, 2022, 2023, 2025, 2026

* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік Кубка Грэцыі''' (12):
** 1976, 1977, 1978, 1980, 1994, 1997, 2002, 2010, 2011, 2022, 
** 2023, 2024

* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік Супэркубка Грэцыі''' (5):
** 2022, 2023, 2024, 2025, 2026

=== Міжнародныя ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў/Эўраліга''' (4):
** 1997, 2012, 2013, 2026

* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў/Эўралігі''' (6):
** 1994, 1995, 2010, 2015, 2017, 2023

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.olympiacosbc.gr/en/ Афіцыйная бачына].

{{Грэцкая баскетбольная ліга}}

[[Катэгорыя:Грэцкія баскетбольныя клюбы]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1938 годзе]]</text>
      <sha1>1hpxeubritut10oxwmp73msqdx5wh3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі саюз у Польшчы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296094</id>
    <revision>
      <id>2699682</id>
      <parentid>2671861</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4005" sha1="fkuglv63onw008wjs683ov5r8e93gsj" xml:space="preserve">'''Беларускі саюз у Польшчы'''&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/24842433.html УЧОРА Ў БЕЛАСТОКУ ПРАЙШОЎ V ЗЬЕЗД БЕЛАРУСКАГА САЮЗУ ПОЛЬШЧЫ]&lt;/ref&gt; (БСП, {{мова-pl|Związek Białoruski w Rzeczypospolitej Polskiej}}) — аб’яднаньне беларускіх арганізацыяў у [[Польшча|Польшчы]]. Сядзіба аб’яднаньня знаходзіцца ў [[Беласток]]у, вуліца Замэнгофа, 27&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250524193518/https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/ Грамадскія аб’яднанні беларусаў у Польшчы]&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасьць ==
Беларускі саюз у Польшчы  зарэгістраваны 15 сакавіка 1993 году. Яго ўтварылі: 
* [[Беларускае аб’яднаньне студэнтаў]] (Беласток),
* [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднаньне]] (Беласток),
* [[Белавежа (аб’яднаньне)|Беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа»]] (Беласток), 
* [[Ніва (газэта)|Праграмная рада штотыднёвіка «Ніва»]] (Беласток),
* [[Зьвяз беларускай моладзі]] (Беласток),
* [[Беларускае культурнае таварыства «Хатка»]] ([[Гданьск]]). 

Восеньню 1993 года ў БСП уступіла [[Беларускае гістарычнае таварыства]]. Першым старшынёй саюза стаў юрыст Пётар Юшчук. Цяпер кіраўніком зьяўляецца [[Яўген Вапа]].

Галоўнай задачай аб’яднаньня зьяўляецца злучэньне дзейнасьці беларускіх грамадаў у Польшчы. 

20 красавіка 2020 году БСП разам з [[АБ-БА]], [[Асацыяцыя беларускіх журналістаў]], [[Беларускае гістарычнае таварыства]], [[Белавежа (аб’яднаньне)|Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»]], [[Беларускае аб’яднаньне студэнтаў]] зьвярнуліся зь лістом у абарону перадачы «[[Беларускі тыдзень]]» на [[ПТБ-3]]. Яе спрабавалі закрыць.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* [https://web.archive.org/web/20230630092226/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=45076 Historia Białorusinów Podlasia, Białystok 2016, s. 400]

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.svaboda.org/a/24842433.html УЧОРА Ў БЕЛАСТОКУ ПРАЙШОЎ V ЗЬЕЗД БЕЛАРУСКАГА САЮЗУ ПОЛЬШЧЫ]
* [https://web.archive.org/web/20250524193518/https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/ Грамадскія аб’яднанні беларусаў у Польшчы]
* [https://www.racyja.com/uncategorized/pratest-belaruskikh-arganizatsyj-u-suv/ Беларускі саюз у Польшчы разам іншымі арганізацыямі]
* [https://web.archive.org/web/20250620003002/https://radiounet.fm/magchymasczi-navuchannya-pa-belarusku-shukali-na-mizhnarodnym-dni-belaruskaj-adukaczyi-u-belastoku/ Пра вучобу беларускац мовы]
{{Беларусы ў Польшчы}}
[[Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:1993 год у Польшчы]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1993 годзе]]</text>
      <sha1>fkuglv63onw008wjs683ov5r8e93gsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэрмапілы (Грэцыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296670</id>
    <revision>
      <id>2699748</id>
      <parentid>2618067</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2112" sha1="6i1ncwwlb3mq6tzd2105bu3rim2hvw2" xml:space="preserve">{{Раўніна
| назва                  = Тэрмапілы
| арыгінальная_назва     = &lt;!-- або |іншыя назвы --&gt;{{мова-el|Θερμοπύλες}}
| выява                  = 
| памер выявы            = 
| подпіс выявы           = 
| краіна                 = Грэцыя
| краіна2                = 
| краіна3                = 
| тып                    = &lt;!-- пясчаная / камяністая / гліністая / саланчаковая / сьнежная / арктычная --&gt;
| рэгіён                 = 
| раён                   = 
| пэрыяд                 = &lt;!-- геалягічны пэрыяд утварэньня --&gt;
| даўжыня                = 
| шырыня                 = 
| вышыня                 = 
| плошча                 = 
| азёры                  = няма
| рэкі                   = мае гарачыя крыніцы
| каналы                 = няма
| шырата паўшар’е        = паўночнае
| шырата градусаў        = 38
| шырата хвілінаў        = 48
| шырата сэкундаў        = 19
| даўгата паўшар’е       = усходняе
| даўгата градусаў       = 22
| даўгата хвілінаў       = 33
| даўгата сэкундаў       = 46
| назва мапы             = 
| вікісховішча           = 
}}
{{Іншыя значэньні|Тэрмапілы}}
'''Тэрмапілы'''&lt;ref&gt;[http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=4961 Ιστορικό]&lt;/ref&gt; ({{мова-el|Θερμοπύλες}}) — мясцовасьць у [[Грэцыя|Грэцыі]], дзе адбылася [[Тэрмапільская бітва]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Thermopylae}}
* [http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=4961 Ιστορικό]

[[Катэгорыя:Тэсалія]]
[[Катэгорыя:Славутасьці Тэсаліі]]</text>
      <sha1>6i1ncwwlb3mq6tzd2105bu3rim2hvw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Про Ліга чэмпіянату Бэльгіі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299268</id>
    <revision>
      <id>2699913</id>
      <parentid>2699568</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5645" sha1="grd65cyjwzoehz89wofl8485pkdbqcr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.soccerway.com/belgium/jupiler-pro-league/ Soccerway]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=USG, CLU, GNT, CHA, AND, LOM, GNK, STA, WES, OHL, MEC, STR, ANT, ZWA, BEV, CER, LAL, KOR
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_USG=9 | нічыі_USG=2 |паразы_USG=0 |мз_USG=30 |мп_USG=7
|перамогі_CLU=9 | нічыі_CLU=1 |паразы_CLU=1 |мз_CLU=27 |мп_CLU=9
|перамогі_GNT=9 | нічыі_GNT=1 |паразы_GNT=1 |мз_GNT=20 |мп_GNT=6
|перамогі_CHA=9 | нічыі_CHA=0 |паразы_CHA=2 |мз_CHA=26 |мп_CHA=13
|перамогі_AND=6 | нічыі_AND=2 |паразы_AND=3 |мз_AND=14 |мп_AND=12
|перамогі_LOM=4 | нічыі_LOM=4 |паразы_LOM=3 |мз_LOM=15 |мп_LOM=13
|перамогі_GNK=4 | нічыі_GNK=3 |паразы_GNK=4 |мз_GNK=18 |мп_GNK=15
|перамогі_STA=4 | нічыі_STA=3 |паразы_STA=4 |мз_STA=18 |мп_STA=16
|перамогі_WES=4 | нічыі_WES=2 |паразы_WES=5 |мз_WES=26 |мп_WES=30
|перамогі_OHL=3 | нічыі_OHL=3 |паразы_OHL=5 |мз_OHL=12 |мп_OHL=17
|перамогі_MEC=3 | нічыі_MEC=3 |паразы_MEC=5 |мз_MEC=13 |мп_MEC=20
|перамогі_STR=3 | нічыі_STR=2 |паразы_STR=6 |мз_STR=22 |мп_STR=22
|перамогі_ANT=3 | нічыі_ANT=2 |паразы_ANT=6 |мз_ANT=18 |мп_ANT=24
|перамогі_ZWA=3 | нічыі_ZWA=2 |паразы_ZWA=6 |мз_ZWA=13 |мп_ZWA=20
|перамогі_BEV=3 | нічыі_BEV=1 |паразы_BEV=7 |мз_BEV=13 |мп_BEV=23
|перамогі_CER=2 | нічыі_CER=3 |паразы_CER=6 |мз_CER=14 |мп_CER=22
|перамогі_LAL=2 | нічыі_LAL=1 |паразы_LAL=8 |мз_LAL=13 |мп_LAL=24
|перамогі_KOR=1 | нічыі_KOR=1 |паразы_KOR=9 |мз_KOR=4 |мп_KOR=23

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]
|назва_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэн]]
|назва_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэвэрэн]]
|назва_CER=[[Сэркль Бруге]]
|назва_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шарлеруа]]
|назва_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]
|назва_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]
|назва_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]
|назва_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кортрэйк]]
|назва_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|Ля-Лювіер]]
|назва_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лёмэль]]
|назва_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэхэлен]]
|назва_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн]]
|назва_USG=[[Юніён Сэн-Жыль]]
|назва_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]
|назва_STA=[[Стандард Льеж]]
|назва_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэстэрлё]]
|назва_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюльтэ-Варэгем]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q
|вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Лік перамог; 3) Розьніца мячоў; 4) Забітыя мячы; 5) Лік гасьцявых перамог; 6) Розьніца мячоў у гасьцях; 7) Забітыя гасьцявыя мячы; 8) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR
|колер_CLLS=green1 |тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2 |тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Чэленджэр Про Лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>grd65cyjwzoehz89wofl8485pkdbqcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Про Ліга чэмпіянату Бэльгіі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299269</id>
    <revision>
      <id>2699927</id>
      <parentid>2699583</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9545" sha1="lg4yb6rm4c582sqgsf0e9ncvfly180t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.soccerway.com/belgium/jupiler-pro-league/ Soccerway]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= AND, ANT, OHL, CLU, BEV, WES, GNK, GNT, ZWA, KOR, LOM, LAL, MEC, STA, STR, CER, CHA, USG

|скарачэньне_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Анд]]
|скарачэньне_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Ант]]
|скарачэньне_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэв]]
|скарачэньне_CER=[[Сэркль Бруге|Сэр]]
|скарачэньне_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шар]]
|скарачэньне_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бру]]
|скарачэньне_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Гнк]]
|скарачэньне_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гнт]]
|скарачэньне_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кор]]
|скарачэньне_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|ЛяЛ]]
|скарачэньне_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лём]]
|скарачэньне_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэх]]
|скарачэньне_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн|Аўд]]
|скарачэньне_USG=[[Юніён Сэн-Жыль|Юні]]
|скарачэньне_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сын]]
|скарачэньне_STA=[[Стандард Льеж|Ста]]
|скарачэньне_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэс]]
|скарачэньне_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюл]]

|назва_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]
|назва_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэн]]
|назва_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэвэрэн]]
|назва_CER=[[Сэркль Бруге]]
|назва_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шарлеруа]]
|назва_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]
|назва_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]
|назва_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]
|назва_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кортрэйк]]
|назва_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|Ля-Лювіер]]
|назва_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лёмэль]]
|назва_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэхэлен]]
|назва_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн]]
|назва_USG=[[Юніён Сэн-Жыль]]
|назва_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]
|назва_STA=[[Стандард Льеж]]
|назва_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэстэрлё]]
|назва_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюльтэ-Варэгем]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_AND_ANT=
|матч_AND_BEV=
|матч_AND_CER=
|матч_AND_CHA=
|матч_AND_CLU=
|матч_AND_GNK=0:0
|матч_AND_GNT=
|матч_AND_KOR=1:0
|матч_AND_LAL=2:1
|матч_AND_LOM=
|матч_AND_MEC=
|матч_AND_OHL=
|матч_AND_STA=
|матч_AND_STR=
|матч_AND_USG=
|матч_AND_WES=4:1
|матч_AND_ZWA=3:0

|матч_ANT_AND=
|матч_ANT_BEV=2:1
|матч_ANT_CER=
|матч_ANT_CHA=3:0
|матч_ANT_CLU=
|матч_ANT_GNK=4:4
|матч_ANT_GNT=
|матч_ANT_KOR=
|матч_ANT_LAL=
|матч_ANT_LOM=2:2
|матч_ANT_MEC=
|матч_ANT_OHL=
|матч_ANT_STA=
|матч_ANT_STR=1:4
|матч_ANT_USG=0:2
|матч_ANT_WES=
|матч_ANT_ZWA=

|матч_BEV_AND=1:0
|матч_BEV_ANT=
|матч_BEV_CER=
|матч_BEV_CHA=
|матч_BEV_CLU=
|матч_BEV_GNK=
|матч_BEV_GNT=
|матч_BEV_KOR=
|матч_BEV_LAL=
|матч_BEV_LOM=1:3
|матч_BEV_MEC=
|матч_BEV_OHL=3:0
|матч_BEV_STA=
|матч_BEV_STR=2:0
|матч_BEV_USG=1:2
|матч_BEV_WES=
|матч_BEV_ZWA=

|матч_CER_AND=1:2
|матч_CER_ANT=2:1
|матч_CER_BEV=
|матч_CER_CHA=
|матч_CER_CLU=
|матч_CER_GNK=
|матч_CER_GNT=0:3
|матч_CER_KOR=
|матч_CER_LAL=
|матч_CER_LOM=0:1
|матч_CER_MEC=
|матч_CER_OHL=
|матч_CER_STA=
|матч_CER_STR=3:3
|матч_CER_USG=
|матч_CER_WES=
|матч_CER_ZWA=

|матч_CHA_AND=
|матч_CHA_ANT=
|матч_CHA_BEV=
|матч_CHA_CER=3:2
|матч_CHA_CLU=
|матч_CHA_GNK=
|матч_CHA_GNT=
|матч_CHA_KOR=
|матч_CHA_LAL=5:2
|матч_CHA_LOM=
|матч_CHA_MEC=2:0
|матч_CHA_OHL=3:1
|матч_CHA_STA=
|матч_CHA_STR=
|матч_CHA_USG=2:3
|матч_CHA_WES=
|матч_CHA_ZWA=

|матч_CLU_AND=1:1
|матч_CLU_ANT=3:1
|матч_CLU_BEV=
|матч_CLU_CER=1:0
|матч_CLU_CHA=
|матч_CLU_GNK=3:0
|матч_CLU_GNT=
|матч_CLU_KOR=3:0
|матч_CLU_LAL=
|матч_CLU_LOM=
|матч_CLU_MEC=
|матч_CLU_OHL=
|матч_CLU_STA=
|матч_CLU_STR=3:2
|матч_CLU_USG=
|матч_CLU_WES=
|матч_CLU_ZWA=

|матч_GNK_AND=
|матч_GNK_ANT=
|матч_GNK_BEV=4:0
|матч_GNK_CER=
|матч_GNK_CHA=
|матч_GNK_CLU=
|матч_GNK_GNT=1:1
|матч_GNK_KOR=3:0
|матч_GNK_LAL=
|матч_GNK_LOM=
|матч_GNK_MEC=
|матч_GNK_OHL=
|матч_GNK_STA=2:1
|матч_GNK_STR=
|матч_GNK_USG=
|матч_GNK_WES=3:2
|матч_GNK_ZWA=

|матч_GNT_AND=4:0
|матч_GNT_ANT=
|матч_GNT_BEV=
|матч_GNT_CER=
|матч_GNT_CHA=
|матч_GNT_CLU=2:1
|матч_GNT_GNK=
|матч_GNT_KOR=1:0
|матч_GNT_LAL=
|матч_GNT_LOM=
|матч_GNT_MEC=2:0
|матч_GNT_OHL=1:0
|матч_GNT_STA=2:1
|матч_GNT_STR=
|матч_GNT_USG=
|матч_GNT_WES=
|матч_GNT_ZWA=

|матч_KOR_AND=
|матч_KOR_ANT=0:3
|матч_KOR_BEV=1:0
|матч_KOR_CER=
|матч_KOR_CHA=1:3
|матч_KOR_CLU=
|матч_KOR_GNK=
|матч_KOR_GNT=
|матч_KOR_LAL=
|матч_KOR_LOM=
|матч_KOR_MEC=1:3
|матч_KOR_OHL=
|матч_KOR_STA=
|матч_KOR_STR=
|матч_KOR_USG=
|матч_KOR_WES=
|матч_KOR_ZWA=0:2

|матч_LAL_AND=
|матч_LAL_ANT=
|матч_LAL_BEV=
|матч_LAL_CER=0:1
|матч_LAL_CHA=
|матч_LAL_CLU=1:4
|матч_LAL_GNK=
|матч_LAL_GNT=1:2
|матч_LAL_KOR=3:0
|матч_LAL_LOM=
|матч_LAL_MEC=2:2
|матч_LAL_OHL=
|матч_LAL_STA=
|матч_LAL_STR=
|матч_LAL_USG=
|матч_LAL_WES=
|матч_LAL_ZWA=3:0

|матч_LOM_AND=
|матч_LOM_ANT=
|матч_LOM_BEV=
|матч_LOM_CER=
|матч_LOM_CHA=0:1
|матч_LOM_CLU=0:1
|матч_LOM_GNK=
|матч_LOM_GNT=2:0
|матч_LOM_KOR=
|матч_LOM_LAL=
|матч_LOM_MEC=0:0
|матч_LOM_OHL=
|матч_LOM_STA=
|матч_LOM_STR=
|матч_LOM_USG=
|матч_LOM_WES=4:0
|матч_LOM_ZWA=

|матч_MEC_AND=0:1
|матч_MEC_ANT=
|матч_MEC_BEV=
|матч_MEC_CER=
|матч_MEC_CHA=
|матч_MEC_CLU=
|матч_MEC_GNK=1:0
|матч_MEC_GNT=
|матч_MEC_KOR=
|матч_MEC_LAL=
|матч_MEC_LOM=
|матч_MEC_OHL=
|матч_MEC_STA=3:3
|матч_MEC_STR=4:3
|матч_MEC_USG=
|матч_MEC_WES=0:4
|матч_MEC_ZWA=

|матч_OHL_AND=
|матч_OHL_ANT=
|матч_OHL_BEV=
|матч_OHL_CER=1:1
|матч_OHL_CHA=
|матч_OHL_CLU=0:3
|матч_OHL_GNK=
|матч_OHL_GNT=
|матч_OHL_KOR=
|матч_OHL_LAL=2:0
|матч_OHL_LOM=2:2
|матч_OHL_MEC=2:0
|матч_OHL_STA=1:2
|матч_OHL_STR=
|матч_OHL_USG=
|матч_OHL_WES=
|матч_OHL_ZWA=

|матч_STA_AND=
|матч_STA_ANT=1:0
|матч_STA_BEV=3:0
|матч_STA_CER=2:2
|матч_STA_CHA=0:1
|матч_STA_CLU=
|матч_STA_GNK=
|матч_STA_GNT=
|матч_STA_KOR=1:1
|матч_STA_LAL=2:0
|матч_STA_LOM=
|матч_STA_MEC=
|матч_STA_OHL=
|матч_STA_STR=
|матч_STA_USG=
|матч_STA_WES=
|матч_STA_ZWA=

|матч_STR_AND=
|матч_STR_ANT=
|матч_STR_BEV=
|матч_STR_CER=
|матч_STR_CHA=
|матч_STR_CLU=
|матч_STR_GNK=
|матч_STR_GNT=
|матч_STR_KOR=
|матч_STR_LAL=4:0
|матч_STR_LOM=1:1
|матч_STR_MEC=
|матч_STR_OHL=1:2
|матч_STR_STA=
|матч_STR_USG=0:3
|матч_STR_WES=0:2
|матч_STR_ZWA=4:1

|матч_USG_AND=3:0
|матч_USG_ANT=
|матч_USG_BEV=
|матч_USG_CER=5:2
|матч_USG_CHA=
|матч_USG_CLU=
|матч_USG_GNK=1:0
|матч_USG_GNT=
|матч_USG_KOR=
|матч_USG_LAL=
|матч_USG_LOM=5:0
|матч_USG_MEC=
|матч_USG_OHL=1:1
|матч_USG_STA=
|матч_USG_STR=
|матч_USG_WES=
|матч_USG_ZWA=0:0

|матч_WES_AND=
|матч_WES_ANT=5:1
|матч_WES_BEV=4:4
|матч_WES_CER=
|матч_WES_CHA=1:5
|матч_WES_CLU=
|матч_WES_GNK=
|матч_WES_GNT=
|матч_WES_KOR=
|матч_WES_LAL=
|матч_WES_LOM=
|матч_WES_MEC=
|матч_WES_OHL=
|матч_WES_STA=4:2
|матч_WES_STR=
|матч_WES_USG=1:5
|матч_WES_ZWA=2:2

|матч_ZWA_AND=
|матч_ZWA_ANT=
|матч_ZWA_BEV=4:0
|матч_ZWA_CER=
|матч_ZWA_CHA=0:1
|матч_ZWA_CLU=2:4
|матч_ZWA_GNK=2:1
|матч_ZWA_GNT=0:2
|матч_ZWA_KOR=
|матч_ZWA_LAL=
|матч_ZWA_LOM=
|матч_ZWA_MEC=
|матч_ZWA_OHL=
|матч_ZWA_STA=
|матч_ZWA_STR=
|матч_ZWA_USG=
|матч_ZWA_WES=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>lg4yb6rm4c582sqgsf0e9ncvfly180t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Турэччыны па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299270</id>
    <revision>
      <id>2699917</id>
      <parentid>2699573</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5747" sha1="mgedz5udp790gngqm8ulr7fkykjs03b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=GAL, TRA, AME, BEŞ, KAS, FEN, KOC, BAŞ, ÇOR, GÖZ, RİZ, ERZ, ALA, GEN, KON, GAZ, SAM, EYÜ
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_GAL=9 | нічыі_GAL=1 |паразы_GAL=1 |мз_GAL=27 |мп_GAL=15
|перамогі_TRA=8 | нічыі_TRA=1 |паразы_TRA=2 |мз_TRA=26 |мп_TRA=8
|перамогі_AME=7 | нічыі_AME=2 |паразы_AME=2 |мз_AME=28 |мп_AME=15
|перамогі_BEŞ=7 | нічыі_BEŞ=1 |паразы_BEŞ=3 |мз_BEŞ=23 |мп_BEŞ=12
|перамогі_KAS=5 | нічыі_KAS=5 |паразы_KAS=1 |мз_KAS=17 |мп_KAS=11
|перамогі_FEN=6 | нічыі_FEN=1 |паразы_FEN=4 |мз_FEN=29 |мп_FEN=10
|перамогі_KOC=6 | нічыі_KOC=1 |паразы_KOC=4 |мз_KOC=13 |мп_KOC=9
|перамогі_BAŞ=5 | нічыі_BAŞ=2 |паразы_BAŞ=4 |мз_BAŞ=19 |мп_BAŞ=17
|перамогі_ÇOR=5 | нічыі_ÇOR=1 |паразы_ÇOR=5 |мз_ÇOR=21 |мп_ÇOR=21
|перамогі_GÖZ=4 | нічыі_GÖZ=3 |паразы_GÖZ=4 |мз_GÖZ=22 |мп_GÖZ=19
|перамогі_RİZ=4 | нічыі_RİZ=2 |паразы_RİZ=5 |мз_RİZ=13 |мп_RİZ=16
|перамогі_ERZ=4 | нічыі_ERZ=2 |паразы_ERZ=5 |мз_ERZ=10 |мп_ERZ=17
|перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=5 |мз_ALA=9 |мп_ALA=18
|перамогі_GEN=3 | нічыі_GEN=2 |паразы_GEN=6 |мз_GEN=12 |мп_GEN=21
|перамогі_KON=2 | нічыі_KON=2 |паразы_KON=7 |мз_KON=6 |мп_KON=14
|перамогі_GAZ=2 | нічыі_GAZ=2 |паразы_GAZ=7 |мз_GAZ=9 |мп_GAZ=19
|перамогі_SAM=2 | нічыі_SAM=1 |паразы_SAM=8 |мз_SAM=11 |мп_SAM=26
|перамогі_EYÜ=1 | нічыі_EYÜ=0 |паразы_EYÜ=10 |мз_EYÜ=3 |мп_EYÜ=30

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]]
|назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]]
|назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]]
|назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]
|назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]]
|назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]]
|назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]]
|назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]
|назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]
|назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]]
|назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]]
|назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]]
|назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]]
|назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]]
|назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]]
|назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]]
|назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]]
|назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q
|вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q
|вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>mgedz5udp790gngqm8ulr7fkykjs03b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Турэччыны па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299271</id>
    <revision>
      <id>2699929</id>
      <parentid>2699585</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9698" sha1="546cem0vyulb2bf9ppazeszjgzt4niv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ALA, AME, BEŞ, GAZ, GAL, GEN, GÖZ, BAŞ, KOC, KAS, KON, RİZ, SAM, TRA, FEN, ÇOR, ERZ, EYÜ

|скарачэньне_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Ала]]
|скарачэньне_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэ]]
|скарачэньне_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір|ІсБ]]
|скарачэньне_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэш]]
|скарачэньне_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чор]]
|скарачэньне_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрз]]
|скарачэньне_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюп]]
|скарачэньне_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэн]]
|скарачэньне_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Гал]]
|скарачэньне_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газ]]
|скарачэньне_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёз]]
|скарачэньне_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Ген]]
|скарачэньне_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Кас]]
|скарачэньне_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Кад]]
|скарачэньне_KON=[[Коньяспор Конья|Кон]]
|скарачэньне_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рыз]]
|скарачэньне_SAM=[[Самсунспор Самсун|Сам]]
|скарачэньне_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Тра]]

|назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]]
|назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]]
|назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]]
|назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]
|назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]]
|назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]]
|назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]]
|назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]
|назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]
|назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]]
|назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]]
|назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]]
|назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]]
|назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]]
|назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]]
|назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]]
|назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]]
|назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ALA_AME=
|матч_ALA_BAŞ=
|матч_ALA_BEŞ=1:0
|матч_ALA_ÇOR=
|матч_ALA_ERZ=0:0
|матч_ALA_EYÜ=
|матч_ALA_FEN=
|матч_ALA_GAL=
|матч_ALA_GAZ=
|матч_ALA_GEN=
|матч_ALA_GÖZ=2:2
|матч_ALA_KAS=
|матч_ALA_KOC=1:2
|матч_ALA_KON=
|матч_ALA_RİZ=
|матч_ALA_SAM=
|матч_ALA_TRA=0:2

|матч_AME_ALA=
|матч_AME_BAŞ=5:0
|матч_AME_BEŞ=3:2
|матч_AME_ÇOR=
|матч_AME_ERZ=3:0
|матч_AME_EYÜ=5:1
|матч_AME_FEN=
|матч_AME_GAL=
|матч_AME_GAZ=
|матч_AME_GEN=
|матч_AME_GÖZ=
|матч_AME_KAS=
|матч_AME_KOC=
|матч_AME_KON=1:0
|матч_AME_RİZ=
|матч_AME_SAM=
|матч_AME_TRA=2:1

|матч_BAŞ_ALA=
|матч_BAŞ_AME=
|матч_BAŞ_BEŞ=
|матч_BAŞ_ÇOR=
|матч_BAŞ_ERZ=
|матч_BAŞ_EYÜ=
|матч_BAŞ_FEN=
|матч_BAŞ_GAL=2:3
|матч_BAŞ_GAZ=2:1
|матч_BAŞ_GEN=4:0
|матч_BAŞ_GÖZ=
|матч_BAŞ_KAS=1:1
|матч_BAŞ_KOC=2:0
|матч_BAŞ_KON=
|матч_BAŞ_RİZ=
|матч_BAŞ_SAM=5:2
|матч_BAŞ_TRA=

|матч_BEŞ_ALA=
|матч_BEŞ_AME=
|матч_BEŞ_BAŞ=2:0
|матч_BEŞ_ÇOR=6:2
|матч_BEŞ_ERZ=3:0
|матч_BEŞ_EYÜ=1:0
|матч_BEŞ_FEN=
|матч_BEŞ_GAL=
|матч_BEŞ_GAZ=
|матч_BEŞ_GEN=3:0
|матч_BEŞ_GÖZ=
|матч_BEŞ_KAS=
|матч_BEŞ_KOC=2:1
|матч_BEŞ_KON=
|матч_BEŞ_RİZ=
|матч_BEŞ_SAM=
|матч_BEŞ_TRA=

|матч_ÇOR_ALA=1:2
|матч_ÇOR_AME=
|матч_ÇOR_BAŞ=
|матч_ÇOR_BEŞ=
|матч_ÇOR_ERZ=
|матч_ÇOR_EYÜ=3:0
|матч_ÇOR_FEN=0:5
|матч_ÇOR_GAL=
|матч_ÇOR_GAZ=
|матч_ÇOR_GEN=
|матч_ÇOR_GÖZ=
|матч_ÇOR_KAS=0:1
|матч_ÇOR_KOC=
|матч_ÇOR_KON=
|матч_ÇOR_RİZ=2:1
|матч_ÇOR_SAM=
|матч_ÇOR_TRA=

|матч_ERZ_ALA=
|матч_ERZ_AME=
|матч_ERZ_BAŞ=
|матч_ERZ_BEŞ=
|матч_ERZ_ÇOR=1:3
|матч_ERZ_EYÜ=2:0
|матч_ERZ_FEN=
|матч_ERZ_GAL=0:4
|матч_ERZ_GAZ=
|матч_ERZ_GEN=
|матч_ERZ_GÖZ=
|матч_ERZ_KAS=
|матч_ERZ_KOC=
|матч_ERZ_KON=1:0
|матч_ERZ_RİZ=
|матч_ERZ_SAM=1:0
|матч_ERZ_TRA=

|матч_EYÜ_ALA=2:1
|матч_EYÜ_AME=
|матч_EYÜ_BAŞ=
|матч_EYÜ_BEŞ=
|матч_EYÜ_ÇOR=
|матч_EYÜ_ERZ=
|матч_EYÜ_FEN=
|матч_EYÜ_GAL=
|матч_EYÜ_GAZ=0:1
|матч_EYÜ_GEN=
|матч_EYÜ_GÖZ=0:4
|матч_EYÜ_KAS=0:1
|матч_EYÜ_KOC=0:2
|матч_EYÜ_KON=
|матч_EYÜ_RİZ=0:2
|матч_EYÜ_SAM=
|матч_EYÜ_TRA=

|матч_FEN_ALA=3:0
|матч_FEN_AME=
|матч_FEN_BAŞ=
|матч_FEN_BEŞ=1:2
|матч_FEN_ÇOR=
|матч_FEN_ERZ=
|матч_FEN_EYÜ=8:0
|матч_FEN_GAL=
|матч_FEN_GAZ=
|матч_FEN_GEN=
|матч_FEN_GÖZ=1:2
|матч_FEN_KAS=
|матч_FEN_KOC=
|матч_FEN_KON=4:2
|матч_FEN_RİZ=
|матч_FEN_SAM=
|матч_FEN_TRA=

|матч_GAL_ALA=
|матч_GAL_AME=4:3
|матч_GAL_BAŞ=
|матч_GAL_BEŞ=
|матч_GAL_ÇOR=2:2
|матч_GAL_ERZ=
|матч_GAL_EYÜ=
|матч_GAL_FEN=2:1
|матч_GAL_GAZ=
|матч_GAL_GEN=
|матч_GAL_GÖZ=3:2
|матч_GAL_KAS=3:1
|матч_GAL_KOC=1:0
|матч_GAL_KON=
|матч_GAL_RİZ=
|матч_GAL_SAM=
|матч_GAL_TRA=

|матч_GAZ_ALA=1:1
|матч_GAZ_AME=
|матч_GAZ_BAŞ=
|матч_GAZ_BEŞ=
|матч_GAZ_ÇOR=0:3
|матч_GAZ_ERZ=1:3
|матч_GAZ_EYÜ=
|матч_GAZ_FEN=0:0
|матч_GAZ_GAL=
|матч_GAZ_GEN=
|матч_GAZ_GÖZ=
|матч_GAZ_KAS=0:2
|матч_GAZ_KOC=
|матч_GAZ_KON=
|матч_GAZ_RİZ=1:2
|матч_GAZ_SAM=
|матч_GAZ_TRA=

|матч_GEN_ALA=5:0
|матч_GEN_AME=2:2
|матч_GEN_BAŞ=
|матч_GEN_BEŞ=
|матч_GEN_ÇOR=
|матч_GEN_ERZ=1:1
|матч_GEN_EYÜ=
|матч_GEN_FEN=2:1
|матч_GEN_GAL=0:1
|матч_GEN_GAZ=
|матч_GEN_GÖZ=
|матч_GEN_KAS=1:2
|матч_GEN_KOC=
|матч_GEN_KON=
|матч_GEN_RİZ=
|матч_GEN_SAM=
|матч_GEN_TRA=

|матч_GÖZ_ALA=
|матч_GÖZ_AME=
|матч_GÖZ_BAŞ=1:2
|матч_GÖZ_BEŞ=
|матч_GÖZ_ÇOR=2:0
|матч_GÖZ_ERZ=
|матч_GÖZ_EYÜ=
|матч_GÖZ_FEN=
|матч_GÖZ_GAL=
|матч_GÖZ_GAZ=2:4
|матч_GÖZ_GEN=0:1
|матч_GÖZ_KAS=
|матч_GÖZ_KOC=
|матч_GÖZ_KON=
|матч_GÖZ_RİZ=2:2
|матч_GÖZ_SAM=
|матч_GÖZ_TRA=

|матч_KAS_ALA=
|матч_KAS_AME=2:2
|матч_KAS_BAŞ=
|матч_KAS_BEŞ=2:2
|матч_KAS_ÇOR=
|матч_KAS_ERZ=
|матч_KAS_EYÜ=
|матч_KAS_FEN=
|матч_KAS_GAL=
|матч_KAS_GAZ=
|матч_KAS_GEN=
|матч_KAS_GÖZ=
|матч_KAS_KOC=
|матч_KAS_KON=0:0
|матч_KAS_RİZ=
|матч_KAS_SAM=4:1
|матч_KAS_TRA=1:1

|матч_KOC_ALA=
|матч_KOC_AME=2:0
|матч_KOC_BAŞ=
|матч_KOC_BEŞ=
|матч_KOC_ÇOR=
|матч_KOC_ERZ=
|матч_KOC_EYÜ=
|матч_KOC_FEN=
|матч_KOC_GAL=
|матч_KOC_GAZ=2:0
|матч_KOC_GEN=
|матч_KOC_GÖZ=1:2
|матч_KOC_KAS=
|матч_KOC_KON=
|матч_KOC_RİZ=0:0
|матч_KOC_SAM=1:0
|матч_KOC_TRA=

|матч_KON_ALA=
|матч_KON_AME=
|матч_KON_BAŞ=0:0
|матч_KON_BEŞ=
|матч_KON_ÇOR=
|матч_KON_ERZ=
|матч_KON_EYÜ=
|матч_KON_FEN=
|матч_KON_GAL=0:4
|матч_KON_GAZ=
|матч_KON_GEN=2:0
|матч_KON_GÖZ=
|матч_KON_KAS=
|матч_KON_KOC=1:2
|матч_KON_RİZ=0:1
|матч_KON_SAM=
|матч_KON_TRA=1:0

|матч_RİZ_ALA=0:1
|матч_RİZ_AME=
|матч_RİZ_BAŞ=
|матч_RİZ_BEŞ=
|матч_RİZ_ÇOR=
|матч_RİZ_ERZ=2:1
|матч_RİZ_EYÜ=
|матч_RİZ_FEN=0:3
|матч_RİZ_GAL=
|матч_RİZ_GAZ=
|матч_RİZ_GEN=
|матч_RİZ_GÖZ=
|матч_RİZ_KAS=
|матч_RİZ_KOC=
|матч_RİZ_KON=
|матч_RİZ_SAM=0:2
|матч_RİZ_TRA=3:4

|матч_SAM_ALA=
|матч_SAM_AME=1:2
|матч_SAM_BAŞ=
|матч_SAM_BEŞ=
|матч_SAM_ÇOR=1:5
|матч_SAM_ERZ=
|матч_SAM_EYÜ=
|матч_SAM_FEN=0:2
|матч_SAM_GAL=
|матч_SAM_GAZ=
|матч_SAM_GEN=
|матч_SAM_GÖZ=3:3
|матч_SAM_KAS=
|матч_SAM_KOC=
|матч_SAM_KON=1:0
|матч_SAM_RİZ=
|матч_SAM_TRA=0:3

|матч_TRA_ALA=
|матч_TRA_AME=
|матч_TRA_BAŞ=2:1
|матч_TRA_BEŞ=2:0
|матч_TRA_ÇOR=
|матч_TRA_ERZ=
|матч_TRA_EYÜ=
|матч_TRA_FEN=
|матч_TRA_GAL=4:0
|матч_TRA_GAZ=2:0
|матч_TRA_GEN=5:0
|матч_TRA_GÖZ=
|матч_TRA_KAS=
|матч_TRA_KOC=
|матч_TRA_KON=
|матч_TRA_RİZ=
|матч_TRA_SAM=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>546cem0vyulb2bf9ppazeszjgzt4niv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Першая ліга чэмпіянату Чэхіі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299272</id>
    <revision>
      <id>2699918</id>
      <parentid>2699574</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="sr2oicn9kfuq3azdi5opgz49azil0uj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.chanceliga.cz/tabulka/2027/aktualni Першая ліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 9 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=SLA, LIB, MLA, SPA, OLO, TEP, JAB, PLZ, BOH, ZBR, HKR, PCE, OST, ART, SLO, ZLN
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_SLA=10 | нічыі_SLA=4 |паразы_SLA=0 |мз_SLA=36 |мп_SLA=8
|перамогі_LIB=8 | нічыі_LIB=2 |паразы_LIB=3 |мз_LIB=16 |мп_LIB=8
|перамогі_MLA=7 | нічыі_MLA=4 |паразы_MLA=3 |мз_MLA=22 |мп_MLA=15
|перамогі_SPA=7 | нічыі_SPA=3 |паразы_SPA=4 |мз_SPA=26 |мп_SPA=14
|перамогі_OLO=7 | нічыі_OLO=3 |паразы_OLO=4 |мз_OLO=22 |мп_OLO=20
|перамогі_TEP=6 | нічыі_TEP=3 |паразы_TEP=5 |мз_TEP=22 |мп_TEP=22
|перамогі_JAB=6 | нічыі_JAB=3 |паразы_JAB=5 |мз_JAB=16 |мп_JAB=18
|перамогі_PLZ=5 | нічыі_PLZ=5 |паразы_PLZ=4 |мз_PLZ=29 |мп_PLZ=22
|перамогі_BOH=5 | нічыі_BOH=5 |паразы_BOH=4 |мз_BOH=15 |мп_BOH=15
|перамогі_ZBR=6 | нічыі_ZBR=2 |паразы_ZBR=6 |мз_ZBR=17 |мп_ZBR=22
|перамогі_HKR=5 | нічыі_HKR=3 |паразы_HKR=6 |мз_HKR=17 |мп_HKR=18
|перамогі_PCE=5 | нічыі_PCE=2 |паразы_PCE=7 |мз_PCE=19 |мп_PCE=20
|перамогі_OST=4 | нічыі_OST=2 |паразы_OST=7 |мз_OST=10 |мп_OST=23
|перамогі_ART=2 | нічыі_ART=4 |паразы_ART=8 |мз_ART=15 |мп_ART=28
|перамогі_SLO=2 | нічыі_SLO=4 |паразы_SLO=8 |мз_SLO=13 |мп_SLO=26
|перамогі_ZLN=0 | нічыі_ZLN=3 |паразы_ZLN=11 |мз_ZLN=11 |мп_ZLN=27

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ART=[[Артыс Брно]]
|назва_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Багеміянс-1905]]
|назва_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]
|назва_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]
|назва_LIB=[[Слован Лібэрац]]
|назва_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Млада Болеслаў]]
|назва_OLO=[[Сыгма Оламаўц]]
|назва_OST=[[Банік Острава]]
|назва_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пардубіцы]]
|назва_PLZ=[[Вікторыя Пльзень]]
|назва_SLA=[[Славія Прага]]
|назва_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Славацка]]
|назва_SPA=[[Спарта Прага]]
|назва_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэпліцы]]
|назва_ZBR=[[Зброяўка Брно]]
|назва_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьлін]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CHGR |вынік2=CHGR |вынік3=CHGR |вынік4=CHGR |вынік5=CHGR |вынік6=CHGR |вынік7=EUPO |вынік8=EUPO |вынік9=EUPO |вынік10=EUPO |вынік11=REGR |вынік12=REGR |вынік13=REGR |вынік14=REGR |вынік15=REGR |вынік16=REGR

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Рэйтынг сумленнай гульні; 8) Лёсаваньне.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=Q

|колер_CHGR=green1 |тэкст_CHGR=Чэмпіёнская група
|колер_EUPO=blue1  |тэкст_EUPO=Сярэдняя група
|колер_REGR=red1   |тэкст_REGR=Група на паніжэньне

|заўвага_вынікі_EUPOELPO=«Карвіна» кваліфікавалася ў раўнд плэй-оф Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Чэхіі па футболе 2025—2026 гадоў|Кубка Чэхіі]].
}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>sr2oicn9kfuq3azdi5opgz49azil0uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Першая ліга чэмпіянату Чэхіі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299273</id>
    <revision>
      <id>2699930</id>
      <parentid>2699586</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7828" sha1="g6cle7m0zpb7d60sscu1kmv6y423n7c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.chanceliga.cz/rozpis-zapasu/2027 Першая ліга]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ART, BOH, OST, PLZ, HKR, ZBR, ZLN, MLA, PCE, SLO, SLA, LIB, SPA, OLO, TEP, JAB

|скарачэньне_ART=[[Артыс Брно|Арт]]
|скарачэньне_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Баг]]
|скарачэньне_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Гра]]
|скарачэньне_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябл]]
|скарачэньне_LIB=[[Слован Лібэрац|Сло]]
|скарачэньне_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Мла]]
|скарачэньне_OLO=[[Сыгма Оламаўц|Сыг]]
|скарачэньне_OST=[[Банік Острава|Бан]]
|скарачэньне_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пар]]
|скарачэньне_PLZ=[[Вікторыя Пльзень|Вік]]
|скарачэньне_SLA=[[Славія Прага|Сла]]
|скарачэньне_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Слц]]
|скарачэньне_SPA=[[Спарта Прага|Спа]]
|скарачэньне_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэп]]
|скарачэньне_ZBR=[[Зброяўка Брно|Збр]]
|скарачэньне_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьл]]

|назва_ART=[[Артыс Брно]]
|назва_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Багеміянс-1905]]
|назва_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]
|назва_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]
|назва_LIB=[[Слован Лібэрац]]
|назва_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Млада Болеслаў]]
|назва_OLO=[[Сыгма Оламаўц]]
|назва_OST=[[Банік Острава]]
|назва_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пардубіцы]]
|назва_PLZ=[[Вікторыя Пльзень]]
|назва_SLA=[[Славія Прага]]
|назва_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Славацка]]
|назва_SPA=[[Спарта Прага]]
|назва_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэпліцы]]
|назва_ZBR=[[Зброяўка Брно]]
|назва_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьлін]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_ART_BOH=1:2
|матч_ART_HKR=
|матч_ART_JAB=
|матч_ART_LIB=0:0
|матч_ART_MLA=2:4
|матч_ART_OLO=1:2
|матч_ART_OST=
|матч_ART_PCE=
|матч_ART_PLZ=0:3
|матч_ART_SLA=
|матч_ART_SLO=
|матч_ART_SPA=0:4
|матч_ART_TEP=
|матч_ART_ZBR=
|матч_ART_ZLN=2:2

|матч_BOH_ART=
|матч_BOH_HKR=0:0
|матч_BOH_JAB=1:1
|матч_BOH_LIB=
|матч_BOH_MLA=1:0
|матч_BOH_OLO=
|матч_BOH_OST=1:0
|матч_BOH_PCE=
|матч_BOH_PLZ=
|матч_BOH_SLA=
|матч_BOH_SLO=2:0
|матч_BOH_SPA=0:0
|матч_BOH_TEP=
|матч_BOH_ZBR=
|матч_BOH_ZLN=

|матч_HKR_ART=2:4
|матч_HKR_BOH=
|матч_HKR_JAB=1:2
|матч_HKR_LIB=
|матч_HKR_MLA=
|матч_HKR_OLO=5:0
|матч_HKR_OST=2:1
|матч_HKR_PCE=2:1
|матч_HKR_PLZ=0:0
|матч_HKR_SLA=
|матч_HKR_SLO=
|матч_HKR_SPA=2:1
|матч_HKR_TEP=0:2
|матч_HKR_ZBR=
|матч_HKR_ZLN=

|матч_JAB_ART=
|матч_JAB_BOH=
|матч_JAB_HKR=
|матч_JAB_LIB=1:2
|матч_JAB_MLA=0:0
|матч_JAB_OLO=2:1
|матч_JAB_OST=3:0
|матч_JAB_PCE=
|матч_JAB_PLZ=2:3
|матч_JAB_SLA=0:5
|матч_JAB_SLO=1:0
|матч_JAB_SPA=
|матч_JAB_TEP=
|матч_JAB_ZBR=
|матч_JAB_ZLN=1:1

|матч_LIB_ART=
|матч_LIB_BOH=1:0
|матч_LIB_HKR=2:0
|матч_LIB_JAB=
|матч_LIB_MLA=3:0
|матч_LIB_OLO=
|матч_LIB_OST=
|матч_LIB_PCE=
|матч_LIB_PLZ=
|матч_LIB_SLA=1:1
|матч_LIB_SLO=0:2
|матч_LIB_SPA=
|матч_LIB_TEP=0:1
|матч_LIB_ZBR=
|матч_LIB_ZLN=

|матч_MLA_ART=
|матч_MLA_BOH=
|матч_MLA_HKR=3:1
|матч_MLA_JAB=
|матч_MLA_LIB=
|матч_MLA_OLO=
|матч_MLA_OST=4:0
|матч_MLA_PCE=
|матч_MLA_PLZ=
|матч_MLA_SLA=
|матч_MLA_SLO=2:1
|матч_MLA_SPA=2:0
|матч_MLA_TEP=1:0
|матч_MLA_ZBR=2:0
|матч_MLA_ZLN=

|матч_OLO_ART=
|матч_OLO_BOH=3:0
|матч_OLO_HKR=
|матч_OLO_JAB=
|матч_OLO_LIB=1:0
|матч_OLO_MLA=2:2
|матч_OLO_OST=
|матч_OLO_PCE=3:1
|матч_OLO_PLZ=
|матч_OLO_SLA=
|матч_OLO_SLO=
|матч_OLO_SPA=0:3
|матч_OLO_TEP=
|матч_OLO_ZBR=3:0
|матч_OLO_ZLN=

|матч_OST_ART=1:0
|матч_OST_BOH=
|матч_OST_HKR=
|матч_OST_JAB=
|матч_OST_LIB=
|матч_OST_MLA=
|матч_OST_OLO=1:0
|матч_OST_PCE=1:2
|матч_OST_PLZ=0:4
|матч_OST_SLA=0:4
|матч_OST_SLO=
|матч_OST_SPA=0:0
|матч_OST_TEP=
|матч_OST_ZBR=
|матч_OST_ZLN=

|матч_PCE_ART=1:2
|матч_PCE_BOH=2:1
|матч_PCE_HKR=
|матч_PCE_JAB=0:2
|матч_PCE_LIB=1:2
|матч_PCE_MLA=1:1
|матч_PCE_OLO=
|матч_PCE_OST=
|матч_PCE_PLZ=
|матч_PCE_SLA=
|матч_PCE_SLO=
|матч_PCE_SPA=
|матч_PCE_TEP=
|матч_PCE_ZBR=
|матч_PCE_ZLN=3:0

|матч_PLZ_ART=
|матч_PLZ_BOH=
|матч_PLZ_HKR=
|матч_PLZ_JAB=
|матч_PLZ_LIB=1:3
|матч_PLZ_MLA=3:0
|матч_PLZ_OLO=2:3
|матч_PLZ_OST=
|матч_PLZ_PCE=1:2
|матч_PLZ_SLA=
|матч_PLZ_SLO=1:1
|матч_PLZ_SPA=1:1
|матч_PLZ_TEP=
|матч_PLZ_ZBR=1:1
|матч_PLZ_ZLN=3:2

|матч_SLA_ART=4:1
|матч_SLA_BOH=2:2
|матч_SLA_HKR=0:0
|матч_SLA_JAB=
|матч_SLA_LIB=
|матч_SLA_MLA=1:1
|матч_SLA_OLO=
|матч_SLA_OST=
|матч_SLA_PCE=2:1
|матч_SLA_PLZ=2:1
|матч_SLA_SLO=5:1
|матч_SLA_SPA=
|матч_SLA_TEP=
|матч_SLA_ZBR=4:0
|матч_SLA_ZLN=

|матч_SLO_ART=1:1
|матч_SLO_BOH=
|матч_SLO_HKR=
|матч_SLO_JAB=
|матч_SLO_LIB=
|матч_SLO_MLA=
|матч_SLO_OLO=1:2
|матч_SLO_OST=2:2
|матч_SLO_PCE=0:0
|матч_SLO_PLZ=
|матч_SLO_SLA=
|матч_SLO_SPA=
|матч_SLO_TEP=1:3
|матч_SLO_ZBR=1:2
|матч_SLO_ZLN=

|матч_SPA_ART=
|матч_SPA_BOH=
|матч_SPA_HKR=
|матч_SPA_JAB=2:0
|матч_SPA_LIB=
|матч_SPA_MLA=
|матч_SPA_OLO=
|матч_SPA_OST=
|матч_SPA_PCE=2:0
|матч_SPA_PLZ=
|матч_SPA_SLA=0:3
|матч_SPA_SLO=5:1
|матч_SPA_TEP=4:1
|матч_SPA_ZBR=
|матч_SPA_ZLN=3:1

|матч_TEP_ART=0:0
|матч_TEP_BOH=3:1
|матч_TEP_HKR=
|матч_TEP_JAB=2:0
|матч_TEP_LIB=
|матч_TEP_MLA=
|матч_TEP_OLO=1:1
|матч_TEP_OST=
|матч_TEP_PCE=1:4
|матч_TEP_PLZ=5:5
|матч_TEP_SLA=0:2
|матч_TEP_SLO=
|матч_TEP_SPA=
|матч_TEP_ZBR=0:2
|матч_TEP_ZLN=

|матч_ZBR_ART=2:1
|матч_ZBR_BOH=2:2
|матч_ZBR_HKR=1:0
|матч_ZBR_JAB=0:1
|матч_ZBR_LIB=0:1
|матч_ZBR_MLA=
|матч_ZBR_OLO=
|матч_ZBR_OST=1:3
|матч_ZBR_PCE=
|матч_ZBR_PLZ=
|матч_ZBR_SLA=
|матч_ZBR_SLO=
|матч_ZBR_SPA=3:1
|матч_ZBR_TEP=
|матч_ZBR_ZLN=3:2

|матч_ZLN_ART=
|матч_ZLN_BOH=0:2
|матч_ZLN_HKR=1:2
|матч_ZLN_JAB=
|матч_ZLN_LIB=0:1
|матч_ZLN_MLA=
|матч_ZLN_OLO=1:1
|матч_ZLN_OST=0:1
|матч_ZLN_PCE=
|матч_ZLN_PLZ=
|матч_ZLN_SLA=0:1
|матч_ZLN_SLO=0:1
|матч_ZLN_SPA=
|матч_ZLN_TEP=1:3
|матч_ZLN_ZBR=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>g6cle7m0zpb7d60sscu1kmv6y423n7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Польская футбольная экстракляса/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>300273</id>
    <revision>
      <id>2699914</id>
      <parentid>2699569</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5251" sha1="6n5wf1nsxtuyb5fcrtjr0569cui3dfo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [http://www.90minut.pl/liga/1/liga14675.html 90minut.pl]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 9 лістапада 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=LPO, GÓR, LEG, POG, WKR, ZAG, PIA, GKS, JAG, MOT, KOR, WPŁ, WID, RAD, CRA, RAK, ŚLĄ, WIE
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_LPO=10 | нічыі_LPO=2 |паразы_LPO=1 |мз_LPO=34 |мп_LPO=13
|перамогі_GÓR=9 | нічыі_GÓR=4 |паразы_GÓR=1 |мз_GÓR=23 |мп_GÓR=12
|перамогі_LEG=6 | нічыі_LEG=6 |паразы_LEG=2 |мз_LEG=25 |мп_LEG=15
|перамогі_POG=7 | нічыі_POG=3 |паразы_POG=3 |мз_POG=20 |мп_POG=15
|перамогі_WKR=7 | нічыі_WKR=3 |паразы_WKR=4 |мз_WKR=22 |мп_WKR=19
|перамогі_ZAG=6 | нічыі_ZAG=5 |паразы_ZAG=3 |мз_ZAG=18 |мп_ZAG=17
|перамогі_PIA=6 | нічыі_PIA=4 |паразы_PIA=4 |мз_PIA=24 |мп_PIA=20
|перамогі_GKS=7 | нічыі_GKS=0 |паразы_GKS=7 |мз_GKS=25 |мп_GKS=20
|перамогі_JAG=7 | нічыі_JAG=0 |паразы_JAG=6 |мз_JAG=18 |мп_JAG=18
|перамогі_MOT=5 | нічыі_MOT=4 |паразы_MOT=5 |мз_MOT=22 |мп_MOT=24
|перамогі_KOR=5 | нічыі_KOR=3 |паразы_KOR=6 |мз_KOR=14 |мп_KOR=21
|перамогі_WPŁ=4 | нічыі_WPŁ=3 |паразы_WPŁ=6 |мз_WPŁ=14 |мп_WPŁ=21
|перамогі_WID=2 | нічыі_WID=8 |паразы_WID=4 |мз_WID=20 |мп_WID=19
|перамогі_RAD=4 | нічыі_RAD=2 |паразы_RAD=8 |мз_RAD=17 |мп_RAD=29
|перамогі_CRA=3 | нічыі_CRA=3 |паразы_CRA=8 |мз_CRA=16 |мп_CRA=23
|перамогі_RAK=4 | нічыі_RAK=0 |паразы_RAK=10 |мз_RAK=23 |мп_RAK=31
|перамогі_ŚLĄ=2 | нічыі_ŚLĄ=4 |паразы_ŚLĄ=8 |мз_ŚLĄ=17 |мп_ŚLĄ=25
|перамогі_WIE=2 | нічыі_WIE=2 |паразы_WIE=10 |мз_WIE=18 |мп_WIE=28

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_CRA=[[Краковія Кракаў|Краковія]]
|назва_GKS=[[ГКС Катавіцы]]
|назва_GÓR=[[Гурнік Забжэ]]
|назва_JAG=[[Ягелёнія Беласток]]
|назва_KOR=[[Карона Кельцы]]
|назва_LPO=[[Лех Познань]]
|назва_LEG=[[Легія Варшава]]
|назва_MOT=[[Матор Люблін]]
|назва_PIA=[[Пяст Глівіцы]]
|назва_POG=[[Погань Шчэцін]]
|назва_RAD=[[Радомяк Радам]]
|назва_RAK=[[Ракаў Чанстахова]]
|назва_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў]]
|назва_WID=[[Відзэў Лодзь]]
|назва_WIE=[[Вячыста Кракаў]]
|назва_WKR=[[Вісла Кракаў]]
|назва_WPŁ=[[Вісла Плоцк]]
|назва_ZAG=[[Заглембе Любін]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLPO |вынік2=CL2Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q
|вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Лік перамог; 7) Лік гасьцявых перамог; 8) Меншая колькасьць пунктаў, падлічаных паводле чырвоных і жоўтых картак; 9) Рэйтынг сумленнай гульні; 10) Жарабя.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLPO=green1   |тэкст_CLPO=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL2Q=green2   |тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_EL2Q=blue2    |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1      |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>6n5wf1nsxtuyb5fcrtjr0569cui3dfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Польская футбольная экстракляса/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>300274</id>
    <revision>
      <id>2699928</id>
      <parentid>2699584</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2699928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9023" sha1="p959jlq3barif8vllw7ftsv8afhjoh2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [http://www.90minut.pl/liga/1/liga14675.html 90minut.pl]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= WID, WKR, WPŁ, WIE, GKS, GÓR, ZAG, KOR, CRA, LEG, LPO, MOT, POG, PIA, RAD, RAK, ŚLĄ, JAG

|скарачэньне_CRA=[[Краковія Кракаў|Кра]]
|скарачэньне_GKS=[[ГКС Катавіцы|ГКС]]
|скарачэньне_GÓR=[[Гурнік Забжэ|Гур]]
|скарачэньне_JAG=[[Ягелёнія Беласток|Яге]]
|скарачэньне_KOR=[[Карона Кельцы|Кар]]
|скарачэньне_LPO=[[Лех Познань|Лех]]
|скарачэньне_LEG=[[Легія Варшава|Лег]]
|скарачэньне_MOT=[[Матор Люблін|Мат]]
|скарачэньне_PIA=[[Пяст Глівіцы|Пяс]]
|скарачэньне_POG=[[Погань Шчэцін|Пог]]
|скарачэньне_RAD=[[Радомяк Радам|Рад]]
|скарачэньне_RAK=[[Ракаў Чанстахова|Рак]]
|скарачэньне_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў|Сьл]]
|скарачэньне_WID=[[Відзэў Лодзь|Від]]
|скарачэньне_WIE=[[Вячыста Кракаў|Вяч]]
|скарачэньне_WKR=[[Вісла Кракаў|ВіК]]
|скарачэньне_WPŁ=[[Вісла Плоцк|ВіП]]
|скарачэньне_ZAG=[[Заглембе Любін|Заг]]

|назва_CRA=[[Краковія Кракаў|Краковія]]
|назва_GKS=[[ГКС Катавіцы]]
|назва_GÓR=[[Гурнік Забжэ]]
|назва_JAG=[[Ягелёнія Беласток]]
|назва_KOR=[[Карона Кельцы]]
|назва_LPO=[[Лех Познань]]
|назва_LEG=[[Легія Варшава]]
|назва_MOT=[[Матор Люблін]]
|назва_PIA=[[Пяст Глівіцы]]
|назва_POG=[[Погань Шчэцін]]
|назва_RAD=[[Радомяк Радам]]
|назва_RAK=[[Ракаў Чанстахова]]
|назва_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў]]
|назва_WID=[[Відзэў Лодзь]]
|назва_WIE=[[Вячыста Кракаў]]
|назва_WKR=[[Вісла Кракаў]]
|назва_WPŁ=[[Вісла Плоцк]]
|назва_ZAG=[[Заглембе Любін]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 8 лістапада 2026
|матч_CRA_GKS=
|матч_CRA_GÓR=0:1
|матч_CRA_JAG=
|матч_CRA_KOR=
|матч_CRA_LEG=1:1
|матч_CRA_LPO=
|матч_CRA_MOT=1:2
|матч_CRA_PIA=
|матч_CRA_POG=0:2
|матч_CRA_RAD=
|матч_CRA_RAK=2:1
|матч_CRA_ŚLĄ=
|матч_CRA_WID=
|матч_CRA_WIE=3:2
|матч_CRA_WKR=
|матч_CRA_WPŁ=
|матч_CRA_ZAG=3:1

|матч_GKS_CRA=3:2
|матч_GKS_GÓR=
|матч_GKS_JAG=
|матч_GKS_KOR=
|матч_GKS_LEG=
|матч_GKS_LPO=
|матч_GKS_MOT=
|матч_GKS_PIA=
|матч_GKS_POG=0:1
|матч_GKS_RAD=3:1
|матч_GKS_RAK=
|матч_GKS_ŚLĄ=
|матч_GKS_WID=3:2
|матч_GKS_WIE=2:1
|матч_GKS_WKR=
|матч_GKS_WPŁ=5:0
|матч_GKS_ZAG=

|матч_GÓR_CRA=
|матч_GÓR_GKS=2:3
|матч_GÓR_JAG=
|матч_GÓR_KOR=
|матч_GÓR_LEG=0:0
|матч_GÓR_LPO=2:1
|матч_GÓR_MOT=
|матч_GÓR_PIA=1:1
|матч_GÓR_POG=
|матч_GÓR_RAD=
|матч_GÓR_RAK=
|матч_GÓR_ŚLĄ=2:1
|матч_GÓR_WID=
|матч_GÓR_WIE=2:1
|матч_GÓR_WKR=2:1
|матч_GÓR_WPŁ=
|матч_GÓR_ZAG=

|матч_JAG_CRA=
|матч_JAG_GKS=1:0
|матч_JAG_GÓR=1:3
|матч_JAG_KOR=1:0
|матч_JAG_LEG=1:3
|матч_JAG_LPO=
|матч_JAG_MOT=
|матч_JAG_PIA=
|матч_JAG_POG=
|матч_JAG_RAD=
|матч_JAG_RAK=
|матч_JAG_ŚLĄ=2:1
|матч_JAG_WID=0:2
|матч_JAG_WIE=
|матч_JAG_WKR=
|матч_JAG_WPŁ=1:0
|матч_JAG_ZAG=

|матч_KOR_CRA=
|матч_KOR_GKS=1:0
|матч_KOR_GÓR=0:2
|матч_KOR_JAG=
|матч_KOR_LEG=1:1
|матч_KOR_LPO=
|матч_KOR_MOT=1:1
|матч_KOR_PIA=
|матч_KOR_POG=
|матч_KOR_RAD=0:2
|матч_KOR_RAK=3:2
|матч_KOR_ŚLĄ=
|матч_KOR_WID=
|матч_KOR_WIE=
|матч_KOR_WKR=1:1
|матч_KOR_WPŁ=
|матч_KOR_ZAG=

|матч_LEG_CRA=
|матч_LEG_GKS=
|матч_LEG_GÓR=
|матч_LEG_JAG=
|матч_LEG_KOR=
|матч_LEG_LPO=1:2
|матч_LEG_MOT=
|матч_LEG_PIA=
|матч_LEG_POG=
|матч_LEG_RAD=5:0
|матч_LEG_RAK=2:4
|матч_LEG_ŚLĄ=1:1
|матч_LEG_WID=1:1
|матч_LEG_WIE=
|матч_LEG_WKR=2:0
|матч_LEG_WPŁ=
|матч_LEG_ZAG=3:1

|матч_LPO_CRA=0:0
|матч_LPO_GKS=
|матч_LPO_GÓR=
|матч_LPO_JAG=2:1
|матч_LPO_KOR=6:1
|матч_LPO_LEG=
|матч_LPO_MOT=
|матч_LPO_PIA=3:0
|матч_LPO_POG=
|матч_LPO_RAD=5:1
|матч_LPO_RAK=1:0
|матч_LPO_ŚLĄ=
|матч_LPO_WID=
|матч_LPO_WIE=
|матч_LPO_WKR=3:1
|матч_LPO_WPŁ=
|матч_LPO_ZAG=2:2

|матч_MOT_CRA=
|матч_MOT_GKS=1:0
|матч_MOT_GÓR=0:0
|матч_MOT_JAG=1:2
|матч_MOT_KOR=
|матч_MOT_LEG=2:3
|матч_MOT_LPO=
|матч_MOT_PIA=0:2
|матч_MOT_POG=
|матч_MOT_RAD=
|матч_MOT_RAK=
|матч_MOT_ŚLĄ=3:2
|матч_MOT_WID=
|матч_MOT_WIE=
|матч_MOT_WKR=
|матч_MOT_WPŁ=3:2
|матч_MOT_ZAG=2:2

|матч_PIA_CRA=3:1
|матч_PIA_GKS=3:0
|матч_PIA_GÓR=
|матч_PIA_JAG=
|матч_PIA_KOR=
|матч_PIA_LEG=1:1
|матч_PIA_LPO=
|матч_PIA_MOT=
|матч_PIA_POG=1:2
|матч_PIA_RAD=
|матч_PIA_RAK=
|матч_PIA_ŚLĄ=
|матч_PIA_WID=2:1
|матч_PIA_WIE=3:4
|матч_PIA_WKR=4:3
|матч_PIA_WPŁ=
|матч_PIA_ZAG=

|матч_POG_CRA=
|матч_POG_GKS=
|матч_POG_GÓR=
|матч_POG_JAG=
|матч_POG_KOR=2:0
|матч_POG_LEG=0:1
|матч_POG_LPO=
|матч_POG_MOT=3:1
|матч_POG_PIA=
|матч_POG_RAD=4:3
|матч_POG_RAK=
|матч_POG_ŚLĄ=
|матч_POG_WID=
|матч_POG_WIE=2:0
|матч_POG_WKR=2:2
|матч_POG_WPŁ=1:1
|матч_POG_ZAG=

|матч_RAD_CRA=2:1
|матч_RAD_GKS=
|матч_RAD_GÓR=1:3
|матч_RAD_JAG=
|матч_RAD_KOR=
|матч_RAD_LEG=
|матч_RAD_LPO=
|матч_RAD_MOT=2:3
|матч_RAD_PIA=0:2
|матч_RAD_POG=
|матч_RAD_RAK=
|матч_RAD_ŚLĄ=3:1
|матч_RAD_WID=
|матч_RAD_WIE=2:1
|матч_RAD_WKR=
|матч_RAD_WPŁ=
|матч_RAD_ZAG=0:0

|матч_RAK_CRA=
|матч_RAK_GKS=1:4
|матч_RAK_GÓR=1:2
|матч_RAK_JAG=2:5
|матч_RAK_KOR=
|матч_RAK_LEG=
|матч_RAK_LPO=
|матч_RAK_MOT=2:1
|матч_RAK_PIA=
|матч_RAK_POG=3:1
|матч_RAK_RAD=
|матч_RAK_ŚLĄ=
|матч_RAK_WID=
|матч_RAK_WIE=
|матч_RAK_WKR=
|матч_RAK_WPŁ=1:2
|матч_RAK_ZAG=2:3

|матч_ŚLĄ_CRA=0:0
|матч_ŚLĄ_GKS=
|матч_ŚLĄ_GÓR=
|матч_ŚLĄ_JAG=
|матч_ŚLĄ_KOR=1:2
|матч_ŚLĄ_LEG=
|матч_ŚLĄ_LPO=1:4
|матч_ŚLĄ_MOT=
|матч_ŚLĄ_PIA=0:0
|матч_ŚLĄ_POG=
|матч_ŚLĄ_RAD=
|матч_ŚLĄ_RAK=2:1
|матч_ŚLĄ_WID=3:3
|матч_ŚLĄ_WIE=2:0
|матч_ŚLĄ_WKR=
|матч_ŚLĄ_WPŁ=
|матч_ŚLĄ_ZAG=

|матч_WID_CRA=
|матч_WID_GKS=
|матч_WID_GÓR=1:1
|матч_WID_JAG=
|матч_WID_KOR=1:2
|матч_WID_LEG=
|матч_WID_LPO=2:3
|матч_WID_MOT=2:2
|матч_WID_PIA=
|матч_WID_POG=3:0
|матч_WID_RAD=0:0
|матч_WID_RAK=
|матч_WID_ŚLĄ=
|матч_WID_WIE=2:2
|матч_WID_WKR=0:0
|матч_WID_WPŁ=
|матч_WID_ZAG=

|матч_WIE_CRA=
|матч_WIE_GKS=
|матч_WIE_GÓR=
|матч_WIE_JAG=1:3
|матч_WIE_KOR=
|матч_WIE_LEG=
|матч_WIE_LPO=1:2
|матч_WIE_MOT=
|матч_WIE_PIA=
|матч_WIE_POG=
|матч_WIE_RAD=
|матч_WIE_RAK=1:2
|матч_WIE_ŚLĄ=
|матч_WIE_WID=
|матч_WIE_WKR=
|матч_WIE_WPŁ=3:0
|матч_WIE_ZAG=1:1

|матч_WKR_CRA=2:1
|матч_WKR_GKS=2:1
|матч_WKR_GÓR=
|матч_WKR_JAG=2:0
|матч_WKR_KOR=
|матч_WKR_LEG=
|матч_WKR_LPO=
|матч_WKR_MOT=
|матч_WKR_PIA=
|матч_WKR_POG=
|матч_WKR_RAD=
|матч_WKR_RAK=2:1
|матч_WKR_ŚLĄ=2:1
|матч_WKR_WID=
|матч_WKR_WIE=2:0
|матч_WKR_WPŁ=2:1
|матч_WKR_ZAG=

|матч_WPŁ_CRA=3:1
|матч_WPŁ_GKS=
|матч_WPŁ_GÓR=
|матч_WPŁ_JAG=
|матч_WPŁ_KOR=0:2
|матч_WPŁ_LEG=
|матч_WPŁ_LPO=
|матч_WPŁ_MOT=
|матч_WPŁ_PIA=2:2
|матч_WPŁ_POG=
|матч_WPŁ_RAD=1:0
|матч_WPŁ_RAK=
|матч_WPŁ_ŚLĄ=
|матч_WPŁ_WID=0:0
|матч_WPŁ_WIE=
|матч_WPŁ_WKR=
|матч_WPŁ_ZAG=

|матч_ZAG_CRA=
|матч_ZAG_GKS=2:1
|матч_ZAG_GÓR=
|матч_ZAG_JAG=1:0
|матч_ZAG_KOR=1:0
|матч_ZAG_LEG=
|матч_ZAG_LPO=
|матч_ZAG_MOT=
|матч_ZAG_PIA=2:0
|матч_ZAG_POG=0:0
|матч_ZAG_RAD=
|матч_ZAG_RAK=
|матч_ZAG_ŚLĄ=2:1
|матч_ZAG_WID=
|матч_ZAG_WIE=
|матч_ZAG_WKR=
|матч_ZAG_WPŁ=0:2


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>p959jlq3barif8vllw7ftsv8afhjoh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крэмль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301149</id>
    <revision>
      <id>2699765</id>
      <parentid>2651913</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Крэмаль]] у [[Крэмль]]: БКП 7:27 - нават ёсьць у прыкладах</comment>
      <origin>2651913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22675" sha1="j87nrctl52r13w1n1kkubhmlm5k1yfw" xml:space="preserve">
[[Файл:DSC07437-Московский_Кремль.jpg|значак|320x320пкс|[[Маскоўскі крэмль|Маскоўскі Крэмаль]]]]
[[Файл:Обзорный_вид_на_Нижегородский_кремль.jpg|значак|320x320пкс|Ніжагародскі крэмаль]]
[[Файл:Kazan_Kremlin_3.jpg|значак|320x320пкс|[[Казанскі крэмль|Казанскі крэмаль]]]]
[[Файл:Moscow.gif|значак|320x320пкс|[[Маскоўскі крэмль|Маскоўскі Крэмаль]] і тры [[Вакольны горад|вакольныя гарады]] Масквы.]]
'''Крэмаль''' — умацаванае ядро ( цытадэль ) гарадоў Паўночна-Усходняй Русі і Рускай дзяржавы, цэнтральная і найбольш старажытная яго частка. Слова крэмаль пачало распаўсюджвацца з XIV стагодзьдзя, паступова замяніўшы старажытнарускае слова дзяцінец. У структуры старажытнарускіх гарадоў да абнесенага крапасной сьцяной крамлю-дзяцінца ў большасьці выпадкаў прымыкалі 1—2 буйнейшыя па плошчы вакольныя гарады, якія таксама былі ўмацаваны . Неўмацаваныя часткі горада называліся пасадамі . Як правіла, у крамлі знаходзіўся княскі палац, галоўныя храмы, сядзібы фэадальнай шляхты й рамесныя майстэрні, якія абслугоўвалі княскі двор. Для павышэньня абараназдольнасьці крамлі звычайна будаваліся з улікам натуральных пераваг рэльефу мясцовасьці — на мысах у зьліцьця рэк, на ўзвышшах.

Крамлямі таксама называюць некаторыя прыгонныя збудаваньні ( Арэшак, Ям, Івангародзкая крэпасьць ), якія першапачаткова ствараліся не ў якасьці гарадзкіх умацаваньняў, а як памежныя ваенныя фарпосты; крамлямі іменаваліся асобныя манастыры, напрыклад, «Салавецкі» . Некалькі спрэчнае права называцца «крамлём» і рэзыдэнцыі [[Іван Жахлівы|Івана Жахлівага]] ў Аляксандраўскай слабадзе, нярэдка званай «Аляксандраўскім крамлём», і ўмацаваных рэзыдэнцый архірэяў ( архірэйскіх двароў ) у [[Табольск|Табольску]] й [[Растоў-на-Доне|Растове]].{{Няма крыніцы|14|05|2025}} .

== Этымалёгія ==
Паходжаньне слова «крэмаль» звычайна выводзяць з слова «акрамя» (пар. Пскоўскі Кром ), якое адны дасьледчыкі трактуюць як «край, мяжа, мяжа», а іншыя зьвязваюць са словам «кромства» — нутро {{Зноска|Носов|2010}} . Першае значэньне, зьвязанае з краем, сэмантычна блізка да мысавай схемы большасьці старажытнарускіх дзяцінцаў, якія ўзводзіліся пры зьліцьці дзьвюх рэк і толькі пасьля станавіліся &quot;ўнутранымі&quot; крэпасьцямі. Аднакарэнныя словы - абза, акрамя, зацішны  .

Першае летапіснае згадваньне &quot;гарада кромного&quot; датуецца 1113 годам{{Зноска|Носов|2010}}. Перамежную форму з перагласаваньнем о/е зьяўляецца ў летапісе ў 1317 годзе як &quot;кремник ў сувязі з паведамленнем аб будаўніцтве Тверскага кремля. У [[Масква|Маскве]] слова &quot;кремль&quot; доўгі час выкарыстоўвалася ў спалучэньні з &quot;крэмльскім горадам&quot; {{Зноска|Носов|2010}} або &quot;крамлен град&quot;, што сьведчыць аб ''-ль'' або -лен як аб суфіксах&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Існуюць іншыя вэрсіі і тлумачэьні слова крэмль:

*

Цалкам аналягічныя расейскім крамлям (хоць да іх такая назва не прымяняецца) акружаныя прыгоннай сьцяной старажытна/сярэднявечныя гарады-крэпасьці Блізкага Усходу (напрыклад, стары горад [[Ерусалім|Ерусаліма]] ), Еўропы (напрыклад, стары горад [[Авіля|Авілы]] ), Кітая (напрыклад, старыя гарады [[Сіянь|Сіаня]], Датуна ). 

== Крэпасьці [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ==
[[Файл:Новгородский_Кремль_(Детинец).jpg|значак|300x300пкс|[[Наўгародскі Крэмаль]] (Дзяцінец)]]
Славяне не пазьней за IX стагодзьдзі сталі ўзводзіць крэпасьці для абароны сваіх земляў ад ворагаў. Вядома, што скандынавы называлі славянскія землі краінай крэпасьцяў - &quot;Гардарыкі&quot;. Арабскі географ Аль-Бакры ( [[X стагодзьдзе]] ) пісаў: «І такім чынам будуюць славяне большую частку сваіх крэпасьцяў: яны накіроўваюцца да лугоў, багатым водамі і чаротам, і абазначаюць там месца круглае або чатырохкутнае, гледзячы па форме, якую жадаюць надаць [[Роў (умацаваньне)|крэпасьці]], і па велічыні яе выпіваюць [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], умацаваўшы яе дошкамі й палямі накшталт бітай зямлі, пакуль сьцяна ня дойдзе да жаданай вышыні. І адмяраюцца тады дзьверы, зь якога боку ім заўгодна, і да іх падыходзяць па драўляным мосьце». На грэбені вала ў найстаражытныя часы ўзводзілася драўляная агароджа - [[Астрог (фартыфікацыя)|частакол]] або залот (так звалася сьцяна зь бярвеньня, укапаных вэртыкальна на некаторай адлегласці сябар ад сябра і злучаных паміж сабой гарызантальна выкладзенымі бярвеньнямі). Такі спосаб агароджы паселішча быў дастаткова прымітыўны; пазьней больш пераважнымі сталі прыгонныя сьцены са [[Зруб|зрубаў]] .

Крэпасьцяў было нямала: так, у дамангольскай Русі налічвалася каля 400 вялікіх і малых гарадоў; ад многіх зь іх зараз засталіся толькі кругавыя земляныя [[Вал (фартыфікацыя)|валы]], на якіх у старажытнасьці й разьмяшчаліся прыгонныя сьцены (характэрны прыклад - Рурыкава гарадзішча - стары цэнтар [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] ). У тыя часы дрэва было асноўным матэрыялам для будаўніцтва крамлёў дзякуючы хуткасьці ўзьвядзеньня, багацьцю матэрыялу, а таксама якія склаліся на працягу стагодзьдзяў цясьлярскім традыцыям.

У VIII стагодзьдзі была ўзьведзена самая раньняя зь вядомых на сёньняшні дзень каменна-драўляных крэпасьцяў - Любшанская крэпасьць каля Старой Ладагі . Да ліку найстаражытных каменна-драўляных крамлёў ставяцца таксама крэпасьць на Труворавым гарадзішчы пад Ізборск ( [[IX стагодзьдзе]] ) і першы Стараладаскі крэмаль (канец IX стагодзьдзі, пазьней цалкам перабудаваны). Асобныя каменныя вежы, брама й прасла сьцен зьяўляюцца таксама ў іншых гарадах ( [[Уладзімер (Уладзімерская вобласьць)|Уладзіміры]], [[Кіеў|Кіеве]], [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], Пераяслаў ): захаваліся / адноўлены (праўда, вельмі далёкія ад свайго першапачатковага аблічча) [[Залатая брама|Залатыя вароты]] кіеўскага горада Яраслава і Залатыя вароты ўладзімірскага Новага горада .

Асаблівы від каменна-драўляных крамлёў узнікае пад уплывам архітэктурных традыцый Польшчы й Вугоршчыны ў заходняй і паўднёва-заходняй Русі. Асаблівасьцю іх было суседзтва драўляных сьцен і веж з так званымі вежамі - якія стаяць ўнутры крэпасьці (але паблізу ад найбольш уразьлівых участкаў абароны) высокімі каменнымі вежамі, якія выкарыстоўваліся ў тым ліку й у якасьці вартавых вышак. Такія збудаванні, названыя [[Вежа валынскага тыпу|вежамі валынскага тыпу]], былі ўзьведзены, напрыклад, у Холмскім, Камянецкім, Гарадзенскім дзяцінцах.

Унутры крэпасьцяў разьмяшчаліся жыцьцёва важныя аб'екты горада, такія як [[Царква|цэрквы]], зброевыя склады і майстэрні, адміністрацыйная гаспадарка. Месца для пабудовы крамля звычайна выбіралася на ўзгорку, побач з [[Рака|ракой]] ці іншымі натуральнымі перашкодамі.

Падчас эпохі мангола-татарскага нашэсьця многія рускія драўляныя й каменна-драўляныя крэпасьці былі ўзяты і разбураны манголамі (спалены датла былі, напрыклад, [[Казельск]] і Разань - гарадзішча, цяпер вядомае як Старая Разань ). Шматгадовае мангола-татарскае ярмо затармазіла разьвіцьцё айчыннага фартыфікацыйнага дойлідзтва на паўтары сотні гадоў, бо спыніліся міжусобныя войны і неабходнасьць будаваць крэпасьці адпала.

Традыцыі будаўніцтва крэпасьцяў захоўваліся толькі ў Наўгародзкай і Пскоўскай землях, якія не пацярпелі ад мангольскага нашэсьця. Тут узводзяцца ўпершыню на Русі — крэпасьці, якія былі ня столькі гарадамі ў поўным сэнсе гэтага слова, колькі абароннымі збудаваньнямі: Ізборская крэпасьць, Порхаўская крэпасьць, Капорская крэпасьць, крэпасьць Арэшак, крэпасьць Ям, крэпасьць Карэла, [[Востраў (горад)|крэпасьць Востраў]] . Наймацнейшай з рускіх крэпасьцяў стаў Пскоўскі Кром, якому не было роўных на Русі па колькасьці вытрыманых аблог.

== Крамлі Расейскай дзяржавы ==
[[Файл:Тула,_Кремль._Башня_Ивановских_ворот.jpg|значак|300x300пкс|Вежа Іванаўскай брамы Тульскага крамля]]
[[Файл:View01.jpg|значак|300x300пкс|Марынкіна і Гранавітая вежы Каломенскага крамля]]
У летапісах пад [[1317|1317 г.]] расказваецца пра пабудову Цьвярскога крамля (у арыгінале Цвярскога крэмніка), дзе была ўзведзена драўляная гарадская крэпасьць, якую абмазалі глінай і пабялілі.

Драўляныя крэпасьці ў Расейскай дзяржаве ўзводзяцца практычна паўсюдна - ад [[Далёкі Ўсход|далёкаўсходніх]] земляў да [[Швэцыя|швэдзкіх]] меж. Асабліва шмат іх было на поўдні, дзе яны служылі зьвёнамі ўмацаваных засечных рыс, якія заступалі шлях у цэнтральныя паветы крымскім татарам. У мастацка-эстэтычным стаўленьні драўляныя крэпасьці нічым не саступалі каменным - і застаецца толькі шкадаваць, што вежы драўляных крамлёў не захаваліся да нашага часу. Драўляныя крэпасьці ўзводзіліся даволі хутка: у 1638 годзе ў Мцэнску крапасныя сьцены Вялікага астрога й Плеценага горада агульнай працягласьцю каля 3 кілямэтраў з 13 вежамі і амаль стомэтровы [[мост]] праз раку Зушу ўзвялі ўсяго за 20 дзён. Падобнай выявай падчас паходу на [[Казань]] увесну 1551 гады пабудаваны горад Свіяжск : прыгонныя сьцены каля 2,5 кілямэтру даўжынёй, мноства цэркваў і хат былі ўзьведзены ўсяго за месяц.

Сымбалем адраджэньня крамлёўскага будаўніцтва на Русі стала ўзьвядзеньне сьцен белакаменнага [[Маскоўскі крэмль|Маскоўскага Крамля]], якое пачалося ў 1367 годзе ў гады кіраваньня вялікага князя [[Дзьмітры Данскі|Дзьмітрыя Іванавіча Данскога]] ; магчыма, белакаменныя сьцены й вежы суседнічалі з драўлянымі фрагмэнтамі. Усяго толькі адна каменная вежа (Дзьмітраўская) была й у збудаваным у 1374 годзе Ніжагародзкім крамлі, астатнія фрагмэнты якога былі драўлянымі.

У далейшым многія крэмлі перабудоўваюцца й умацоўваюцца. Так, Маскоўскі крэмаль пры Іване Трэцім узводзіцца нанова з цэглы.

У XVI—XVII павеках у Рускай дзяржаве было пабудавана каля 30 каменных крэпасьцяў. Нярэдка новыя крамлі маюць у пляне правільную геамэтрычную форму ( Зарайскі, Тульскі крамлі). Тульскі крэмаль унікальны тым, што пабудаваны ў нізіне (што было магчыма з прычыны неразьвітасьці асаднай артылерыі ў качэўнікаў-татараў).

Будаўніцтва крамлёў працягвалася да мяжы XVII-XVIII стагодзьдзяў. Апошняе званае крамлём збудаваньне (а па факце гэта быў умацаваны двор Сыбірскай і Табольскай мітраполіі РПЦ) было ўзьведзена з каменя ў 1699—1717 гадах у горадзе [[Табольск|Табольску]] (самы ўсходні крэмаль у Расее).

== Лёс крамлёў у XVIII-XX стагодзьдях ==
У XVIII—XX стагодзьдзях многія крэпасьці й крамлі, пазбавіўшыся ваеннага значэньня, былі выведзены за штат і перададзены ў вядзеньне грамадзянскіх улад. Частка крэпасьцяў састарэла і разбурылася ці згарэла ў пажарах. Іншыя былі зьнішчаны падчас горадабудаўнічай рэформы Кацярыны II і пазьней. Амаль цалкам былі разабраныя каменныя Мажайскі крэмаль (за выключэньнем адной вежы з надбрамнай царквой і 11 мэтраў прыгоннай сьцяны, убудаваных у Нова-Мікольскі сабор на крамлёўскім узгорку), Вяземскі крэмаль (акрамя Спаскай вежы), Серпухаўскі крэмаль (фрагмэнты былі разабраны на будаўніцтва [[Маскоўскі мэтрапалітэн|Маскоўскага мэтрапалітэна]] ; засталося толькі два невялікія ўчасткі сьцяны). Некаторыя крамлёўскія пабудовы былі перабудаваны ў XIX стагодзьдзі (напрыклад асобныя вежы [[Маскоўскі крэмль|Маскоўскага]] крамля) &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Артыкул|год=2001}}&lt;/ref&gt; . Ні адна з драўляных крэпасцяў не захавалася ў цэласьці да XX стагодзьдзі. Засталіся толькі некалькі вежаў з рэшткамі сьцен і гаспадарчых пабудоў у зауральскіх землях (ад Брацкага, Казымскага, Якуцкага, Бельскага і Ілімскага астрогаў) &lt;ref&gt;{{Кніга|год=1994}}&lt;/ref&gt; .

== Сучасны стан і ахоўны статус ==
Першыя меры па ахове помнікаў старажытнасьці былі прыняты [[Пётар I|Пятром I]] у 1722 годзе. У XIX стагодзьдзі помнікі архітэктуры былі ўзяты пад дзяржаўную апеку, пачалася праца па іх каталягізацыі. Вялікі ўклад у гэту работу ўнесьлі Імпэратарская архітэктурная камісія і Маскоўскае архітэктурнае таварыства {{Зноска|Дайнеко|2013}} . Указам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 1826 году забаранялася разбурэньне помнікаў даўніны. Пачаліся работы па рэстаўрацыі й добраўпарадкаваньні крэпасьцей, якія захаваліся ў тым ліку Маскоўскага, Ніжагародзкага, Казанскага й іншых крамлёў &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Артыкул|год=2001}}&lt;/ref&gt; .

== Крэмлі ў філатэліі ==
[[Файл:Строительство_белокаменного_Кремля_в_Москве_1997.jpg|справа|значак|483x483пкс|Будаўніцтва белакаменнага Крамля ў Маскве ў 1366 годзе. Паштовая марка 1997 гады па матывах мініятуры XVI стагодзьдзі.]]
У 2009 годзе Пошта Расеі выпусьціла 12 марак з выявамі крэмляў, якія захаваліся &lt;ref&gt;{{Кніга|год=1994}}&lt;/ref&gt; :


У 2017 годзе былі выпушчаны паштовыя маркі наміналам 22 рублі з выявай Аляксандраўскага крамля і 46 рублёў з выявай Валагодзкага крамля .

== Літаратура ==

* {{Літаратура/ЭСБЭ|Кремль, городская цитадель}}
* Дайнеко А. И. Нормативно-правовое обеспечение в сфере сохранения объектов недвижимости культурного наследия / Дайнеко А. И, Дайнеко Д. В. // Вестник ИрГТУ. — 2013. — № 9 (80). — С. 140—148.
* Крадин&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;П. Русское деревянное оборонное зодчество. — М.: Искусство, 1988.
*  
* Раппопорт П. А. Древние русские крепости. — М.: Наука, 1965.
* Раппопорт П. А. Зодчество Древней Руси. — Л.: Наука, 1986.
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>j87nrctl52r13w1n1kkubhmlm5k1yfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699768</id>
      <parentid>2699765</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выправіць артаграфію</comment>
      <origin>2699768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22755" sha1="jwjkg40oj6lb2qbjgm4u69qq81xp3bz" xml:space="preserve">
[[Файл:DSC07437-Московский_Кремль.jpg|значак|320x320пкс|[[Маскоўскі крэмль|Маскоўскі Крэмаль]]]]
[[Файл:Обзорный_вид_на_Нижегородский_кремль.jpg|значак|320x320пкс|Ніжагародскі крэмаль]]
[[Файл:Kazan_Kremlin_3.jpg|значак|320x320пкс|[[Казанскі крэмль|Казанскі крэмаль]]]]
[[Файл:Moscow.gif|значак|320x320пкс|[[Маскоўскі крэмль|Маскоўскі Крэмаль]] і тры [[Вакольны горад|вакольныя гарады]] Масквы.]]
'''Крэмаль''' — умацаванае ядро ( цытадэль ) гарадоў Паўночна-Усходняй Русі і Рускай дзяржавы, цэнтральная і найбольш старажытная яго частка. Слова крэмаль пачало распаўсюджвацца з XIV стагодзьдзя, паступова замяніўшы старажытнарускае слова дзяцінец. У структуры старажытнарускіх гарадоў да абнесенага крапасной сьцяной крамлю-дзяцінца ў большасьці выпадкаў прымыкалі 1—2 буйнейшыя па плошчы вакольныя гарады, якія таксама былі ўмацаваны . Неўмацаваныя часткі горада называліся пасадамі . Як правіла, у крамлі знаходзіўся княскі палац, галоўныя храмы, сядзібы фэадальнай шляхты й рамесныя майстэрні, якія абслугоўвалі княскі двор. Для павышэньня абараназдольнасьці крамлі звычайна будаваліся з улікам натуральных пераваг рэльефу мясцовасьці — на мысах у зьліцьця рэк, на ўзвышшах.

Крамлямі таксама называюць некаторыя прыгонныя збудаваньні ( Арэшак, Ям, Івангародзкая крэпасьць ), якія першапачаткова ствараліся не ў якасьці гарадзкіх умацаваньняў, а як памежныя ваенныя фарпосты; крамлямі іменаваліся асобныя манастыры, напрыклад, «Салавецкі» . Некалькі спрэчнае права называцца «крамлём» і рэзыдэнцыі [[Іван Жахлівы|Івана Жахлівага]] ў Аляксандраўскай слабадзе, нярэдка званай «Аляксандраўскім крамлём», і ўмацаваных рэзыдэнцый архірэяў ( архірэйскіх двароў ) у [[Табольск|Табольску]] й [[Растоў-на-Доне|Растове]].{{Няма крыніцы|14|05|2025}} .

== Этымалёгія ==
Паходжаньне слова «крэмаль» звычайна выводзяць з слова «акрамя» (пар. Пскоўскі Кром ), якое адны дасьледчыкі трактуюць як «край, мяжа, мяжа», а іншыя зьвязваюць са словам «кромства» — нутро {{Зноска|Носов|2010}} . Першае значэньне, зьвязанае з краем, сэмантычна блізка да мысавай схемы большасьці старажытнарускіх дзяцінцаў, якія ўзводзіліся пры зьліцьці дзьвюх рэк і толькі пасьля станавіліся &quot;ўнутранымі&quot; крэпасьцямі. Аднакарэнныя словы - абза, акрамя, зацішны  .

Першае летапіснае згадваньне &quot;гарада кромного&quot; датуецца 1113 годам{{Зноска|Носов|2010}}. Перамежную форму зь перагласаваньнем о/е зьяўляецца ў летапісе ў 1317 годзе як &quot;кремник у сувязі з паведамленнем аб будаўніцтве Тверскага кремля. У [[Масква|Маскве]] слова &quot;кремль&quot; доўгі час выкарыстоўвалася ў спалучэньні з &quot;крэмльскім горадам&quot; {{Зноска|Носов|2010}} або &quot;крамлен град&quot;, што сьведчыць аб ''-ль'' або -лен як аб суфіксах.

Існуюць іншыя вэрсіі і тлумачэьні слова крэмль:

*

Цалкам аналягічныя расейскім крамлям (хоць да іх такая назва не прымяняецца) акружаныя прыгоннай сьцяной старажытна/сярэднявечныя гарады-крэпасьці Блізкага Усходу (напрыклад, стары горад [[Ерусалім|Ерусаліма]] ), Еўропы (напрыклад, стары горад [[Авіля|Авілы]] ), Кітая (напрыклад, старыя гарады [[Сіянь|Сіаня]], Датуна ). 

== Крэпасьці [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ==
[[Файл:Новгородский_Кремль_(Детинец).jpg|значак|300x300пкс|[[Наўгародскі Крэмаль]] (Дзяцінец)]]
Славяне не пазьней за IX стагодзьдзі сталі ўзводзіць крэпасьці для абароны сваіх земляў ад ворагаў. Вядома, што скандынавы называлі славянскія землі краінай крэпасьцяў - &quot;Гардарыкі&quot;. Арабскі географ Аль-Бакры ( [[X стагодзьдзе]] ) пісаў: «І такім чынам будуюць славяне большую частку сваіх крэпасьцяў: яны накіроўваюцца да лугоў, багатым водамі і чаротам, і абазначаюць там месца круглае або чатырохкутнае, гледзячы па форме, якую жадаюць надаць [[Роў (умацаваньне)|крэпасьці]], і па велічыні яе выпіваюць [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], умацаваўшы яе дошкамі й палямі накшталт бітай зямлі, пакуль сьцяна ня дойдзе да жаданай вышыні. І адмяраюцца тады дзьверы, зь якога боку ім заўгодна, і да іх падыходзяць па драўляным мосьце». На грэбені вала ў найстаражытныя часы ўзводзілася драўляная агароджа - [[Астрог (фартыфікацыя)|частакол]] або залот (так звалася сьцяна зь бярвеньня, укапаных вэртыкальна на некаторай адлегласці сябар ад сябра і злучаных паміж сабой гарызантальна выкладзенымі бярвеньнямі). Такі спосаб агароджы паселішча быў дастаткова прымітыўны; пазьней больш пераважнымі сталі прыгонныя сьцены са [[Зруб|зрубаў]] .

Крэпасьцяў было нямала: так, у дамангольскай Русі налічвалася каля 400 вялікіх і малых гарадоў; ад многіх зь іх зараз засталіся толькі кругавыя земляныя [[Вал (фартыфікацыя)|валы]], на якіх у старажытнасьці й разьмяшчаліся прыгонныя сьцены (характэрны прыклад - Рурыкава гарадзішча - стары цэнтар [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] ). У тыя часы дрэва было асноўным матэрыялам для будаўніцтва крамлёў дзякуючы хуткасьці ўзьвядзеньня, багацьцю матэрыялу, а таксама якія склаліся на працягу стагодзьдзяў цясьлярскім традыцыям.

У VIII стагодзьдзі была ўзьведзена самая раньняя зь вядомых на сёньняшні дзень каменна-драўляных крэпасьцяў - Любшанская крэпасьць каля Старой Ладагі . Да ліку найстаражытных каменна-драўляных крамлёў ставяцца таксама крэпасьць на Труворавым гарадзішчы пад Ізборск ( [[IX стагодзьдзе]] ) і першы Стараладаскі крэмаль (канец IX стагодзьдзі, пазьней цалкам перабудаваны). Асобныя каменныя вежы, брама й прасла сьцен зьяўляюцца таксама ў іншых гарадах ( [[Уладзімер (Уладзімерская вобласьць)|Уладзіміры]], [[Кіеў|Кіеве]], [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], Пераяслаў ): захаваліся / адноўлены (праўда, вельмі далёкія ад свайго першапачатковага аблічча) [[Залатая брама|Залатыя вароты]] кіеўскага горада Яраслава і Залатыя вароты ўладзімірскага Новага горада .

Асаблівы від каменна-драўляных крамлёў узнікае пад уплывам архітэктурных традыцый Польшчы й Вугоршчыны ў заходняй і паўднёва-заходняй Русі. Асаблівасьцю іх было суседзтва драўляных сьцен і веж з так званымі вежамі - якія стаяць ўнутры крэпасьці (але паблізу ад найбольш уразьлівых участкаў абароны) высокімі каменнымі вежамі, якія выкарыстоўваліся ў тым ліку й у якасьці вартавых вышак. Такія збудаванні, названыя [[Вежа валынскага тыпу|вежамі валынскага тыпу]], былі ўзьведзены, напрыклад, у Холмскім, Камянецкім, Гарадзенскім дзяцінцах.

Унутры крэпасьцяў разьмяшчаліся жыцьцёва важныя аб'екты горада, такія як [[Царква|цэрквы]], зброевыя склады і майстэрні, адміністрацыйная гаспадарка. Месца для пабудовы крамля звычайна выбіралася на ўзгорку, побач з [[Рака|ракой]] ці іншымі натуральнымі перашкодамі.

Падчас эпохі мангола-татарскага нашэсьця многія рускія драўляныя й каменна-драўляныя крэпасьці былі ўзяты і разбураны манголамі (спалены датла былі, напрыклад, [[Казельск]] і Разань - гарадзішча, цяпер вядомае як Старая Разань ). Шматгадовае мангола-татарскае ярмо затармазіла разьвіцьцё айчыннага фартыфікацыйнага дойлідзтва на паўтары сотні гадоў, бо спыніліся міжусобныя войны і неабходнасьць будаваць крэпасьці адпала.

Традыцыі будаўніцтва крэпасьцяў захоўваліся толькі ў Наўгародзкай і Пскоўскай землях, якія не пацярпелі ад мангольскага нашэсьця. Тут узводзяцца ўпершыню на Русі — крэпасьці, якія былі ня столькі гарадамі ў поўным сэнсе гэтага слова, колькі абароннымі збудаваньнямі: Ізборская крэпасьць, Порхаўская крэпасьць, Капорская крэпасьць, крэпасьць Арэшак, крэпасьць Ям, крэпасьць Карэла, [[Востраў (горад)|крэпасьць Востраў]] . Наймацнейшай з рускіх крэпасьцяў стаў Пскоўскі Кром, якому не было роўных на Русі па колькасьці вытрыманых аблог.

== Крамлі Расейскай дзяржавы ==
[[Файл:Тула,_Кремль._Башня_Ивановских_ворот.jpg|значак|300x300пкс|Вежа Іванаўскай брамы Тульскага крамля]]
[[Файл:View01.jpg|значак|300x300пкс|Марынкіна і Гранавітая вежы Каломенскага крамля]]
У летапісах пад [[1317|1317 г.]] расказваецца пра пабудову Цьвярскога крамля (у арыгінале Цвярскога крэмніка), дзе была ўзведзена драўляная гарадская крэпасьць, якую абмазалі глінай і пабялілі.

Драўляныя крэпасьці ў Расейскай дзяржаве ўзводзяцца практычна паўсюдна - ад [[Далёкі Ўсход|далёкаўсходніх]] земляў да [[Швэцыя|швэдзкіх]] меж. Асабліва шмат іх было на поўдні, дзе яны служылі зьвёнамі ўмацаваных засечных рыс, якія заступалі шлях у цэнтральныя паветы крымскім татарам. У мастацка-эстэтычным стаўленьні драўляныя крэпасьці нічым не саступалі каменным - і застаецца толькі шкадаваць, што вежы драўляных крамлёў не захаваліся да нашага часу. Драўляныя крэпасьці ўзводзіліся даволі хутка: у 1638 годзе ў Мцэнску крапасныя сьцены Вялікага астрога й Плеценага горада агульнай працягласьцю каля 3 кілямэтраў з 13 вежамі і амаль стомэтровы [[мост]] праз раку Зушу ўзвялі ўсяго за 20 дзён. Падобнай выявай падчас паходу на [[Казань]] увесну 1551 гады пабудаваны горад Свіяжск : прыгонныя сьцены каля 2,5 кілямэтру даўжынёй, мноства цэркваў і хат былі ўзьведзены ўсяго за месяц.

Сымбалем адраджэньня крамлёўскага будаўніцтва на Русі стала ўзьвядзеньне сьцен белакаменнага [[Маскоўскі крэмль|Маскоўскага Крамля]], якое пачалося ў 1367 годзе ў гады кіраваньня вялікага князя [[Дзьмітры Данскі|Дзьмітрыя Іванавіча Данскога]] ; магчыма, белакаменныя сьцены й вежы суседнічалі з драўлянымі фрагмэнтамі. Усяго толькі адна каменная вежа (Дзьмітраўская) была й у збудаваным у 1374 годзе Ніжагародзкім крамлі, астатнія фрагмэнты якога былі драўлянымі.

У далейшым многія крэмлі перабудоўваюцца й умацоўваюцца. Так, Маскоўскі крэмаль пры Іване Трэцім узводзіцца нанова з цэглы.

У XVI—XVII павеках у Рускай дзяржаве было пабудавана каля 30 каменных крэпасьцяў. Нярэдка новыя крамлі маюць у пляне правільную геамэтрычную форму ( Зарайскі, Тульскі крамлі). Тульскі крэмаль унікальны тым, што пабудаваны ў нізіне (што было магчыма з прычыны неразьвітасьці асаднай артылерыі ў качэўнікаў-татараў).

Будаўніцтва крамлёў працягвалася да мяжы XVII-XVIII стагодзьдзяў. Апошняе званае крамлём збудаваньне (а па факце гэта быў умацаваны двор Сыбірскай і Табольскай мітраполіі РПЦ) было ўзьведзена з каменя ў 1699—1717 гадах у горадзе [[Табольск|Табольску]] (самы ўсходні крэмаль у Расее).

== Лёс крамлёў у XVIII-XX стагодзьдях ==
У XVIII—XX стагодзьдзях многія крэпасьці й крамлі, пазбавіўшыся ваеннага значэньня, былі выведзены за штат і перададзены ў вядзеньне грамадзянскіх улад. Частка крэпасьцяў састарэла і разбурылася ці згарэла ў пажарах. Іншыя былі зьнішчаны падчас горадабудаўнічай рэформы Кацярыны II і пазьней. Амаль цалкам былі разабраныя каменныя Мажайскі крэмаль (за выключэньнем адной вежы з надбрамнай царквой і 11 мэтраў прыгоннай сьцяны, убудаваных у Нова-Мікольскі сабор на крамлёўскім узгорку), Вяземскі крэмаль (акрамя Спаскай вежы), Серпухаўскі крэмаль (фрагмэнты былі разабраны на будаўніцтва [[Маскоўскі мэтрапалітэн|Маскоўскага мэтрапалітэна]] ; засталося толькі два невялікія ўчасткі сьцяны). Некаторыя крамлёўскія пабудовы былі перабудаваны ў XIX стагодзьдзі (напрыклад асобныя вежы [[Маскоўскі крэмль|Маскоўскага]] крамля) &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Артыкул|год=2001}}&lt;/ref&gt; . Ні адна з драўляных крэпасцяў не захавалася ў цэласьці да XX стагодзьдзі. Засталіся толькі некалькі вежаў з рэшткамі сьцен і гаспадарчых пабудоў у зауральскіх землях (ад Брацкага, Казымскага, Якуцкага, Бельскага і Ілімскага астрогаў) &lt;ref&gt;{{Кніга|год=1994}}&lt;/ref&gt; .

== Сучасны стан і ахоўны статус ==
Першыя меры па ахове помнікаў старажытнасьці былі прыняты [[Пётар I|Пятром I]] у 1722 годзе. У XIX стагодзьдзі помнікі архітэктуры былі ўзяты пад дзяржаўную апеку, пачалася праца па іх каталягізацыі. Вялікі ўклад у гэту работу ўнесьлі Імпэратарская архітэктурная камісія і Маскоўскае архітэктурнае таварыства {{Зноска|Дайнеко|2013}} . Указам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 1826 году забаранялася разбурэньне помнікаў даўніны. Пачаліся работы па рэстаўрацыі й добраўпарадкаваньні крэпасьцей, якія захаваліся ў тым ліку Маскоўскага, Ніжагародзкага, Казанскага й іншых крамлёў &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Артыкул|год=2001}}&lt;/ref&gt; .

== Крэмлі ў філатэліі ==
[[Файл:Строительство_белокаменного_Кремля_в_Москве_1997.jpg|справа|значак|483x483пкс|Будаўніцтва белакаменнага Крамля ў Маскве ў 1366 годзе. Паштовая марка 1997 гады па матывах мініятуры XVI стагодзьдзі.]]
У 2009 годзе Пошта Расеі выпусьціла 12 марак з выявамі крэмляў, якія захаваліся &lt;ref&gt;{{Кніга|год=1994}}&lt;/ref&gt; :

У 2017 годзе былі выпушчаны паштовыя маркі наміналам 22 рублі з выявай Аляксандраўскага крамля і 46 рублёў з выявай Валагодзкага крамля .

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/ЭСБЭ|Кремль, городская цитадель}}
* Дайнеко А. И. Нормативно-правовое обеспечение в сфере сохранения объектов недвижимости культурного наследия / Дайнеко А. И, Дайнеко Д. В. // Вестник ИрГТУ. — 2013. — № 9 (80). — С. 140—148.
* Крадин&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;П. Русское деревянное оборонное зодчество. — М.: Искусство, 1988.
* Раппопорт П. А. Древние русские крепости. — М.: Наука, 1965.
* Раппопорт П. А. Зодчество Древней Руси. — Л.: Наука, 1986.

{{Парады артыкулу|Вікіфікацыя|Артаграфія}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>jwjkg40oj6lb2qbjgm4u69qq81xp3bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Альбомы Алеся Камоцкага</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301902</id>
    <revision>
      <id>2699825</id>
      <parentid>2657987</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="8wgrrprfc2wobm9wnwy42q8crfupdru" xml:space="preserve">{{Болей|Алесь Камоцкі}}

[[Катэгорыя:Альбомы сьпевакоў і сьпявачак|Камоцкі]]
[[Катэгорыя:Альбомы на беларускай мове|Камоцкі]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле выканаўцаў|Камоцкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія альбомы]]</text>
      <sha1>8wgrrprfc2wobm9wnwy42q8crfupdru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фургон (аўтамабіль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302205</id>
    <revision>
      <id>2699718</id>
      <parentid>2681012</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2261" sha1="cr90axcyix207w0khlq30yxuvhymrxt" xml:space="preserve">{{выдаліць|не тарашкевіца}}
[[Файл:Ford E150 Chateau Wagon 2001.jpg|thumb|The Фургон]]
[[Фургон (аўтамабіль)|Фургон]] — гэта тып дарожнага транспартнага сродку, які выкарыстоўваецца для перавозкі грузаў або людзей. Існуюць некаторыя адрозненні ў аб'ёме гэтага слова ў розных англамоўных краінах. У залежнасці ад тыпу фургона, ён можа быць большым або меншым за [[пікап (аўтамабіль)|пікап]] з кузавам і [[SUV]], даўжэйшым і вышэйшым за [[легкавы аўтамабіль]], але адносна меншым за [[грузавік]]. Найменшыя фургоны, мікраўэны, выкарыстоўваюцца для перавозкі грузаў або людзей у невялікіх колькасцях. Міні-мініпэнаўы, кампактныя мінівэны і мінівэны — гэта ўсё невялікія фургоны, якія звычайна выкарыстоўваюцца для перавозкі людзей у невялікіх колькасцях. Большыя фургоны з пасажырскімі сядзеннямі выкарыстоўваюцца для інстытуцыйных мэтаў, такіх як перавозка студэнтаў. Большыя фургоны толькі з пярэднімі сядзеннямі часта выкарыстоўваюцца ў бізнес-мэтах, для перавозкі тавараў і абсталявання. Спецыяльна абсталяваныя фургоны выкарыстоўваюцца тэлевізійнымі станцыямі ў якасці мабільных студый. Паштовыя службы і кур'ерскія кампаніі выкарыстоўваюць вялікія фургоны са стэндамі для дастаўкі пасылак.

[[Катэгорыя:Фургоны]]
[[Катэгорыя:Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі]]</text>
      <sha1>cr90axcyix207w0khlq30yxuvhymrxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699739</id>
      <parentid>2699718</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2227" sha1="0w3408p2yml5fe71fqjsh3kxdbt5584" xml:space="preserve">{{выдаліць|не тарашкевіца}}
[[Файл:Ford E150 Chateau Wagon 2001.jpg|thumb|The Фургон]]
'''Фургон''' — гэта тып дарожнага транспартнага сродку, які выкарыстоўваецца для перавозкі грузаў або людзей. Існуюць некаторыя адрозненні ў аб'ёме гэтага слова ў розных англамоўных краінах. У залежнасці ад тыпу фургона, ён можа быць большым або меншым за [[пікап (аўтамабіль)|пікап]] з кузавам і [[SUV]], даўжэйшым і вышэйшым за [[легкавы аўтамабіль]], але адносна меншым за [[грузавік]]. Найменшыя фургоны, мікраўэны, выкарыстоўваюцца для перавозкі грузаў або людзей у невялікіх колькасцях. Міні-мініпэнаўы, кампактныя мінівэны і мінівэны — гэта ўсё невялікія фургоны, якія звычайна выкарыстоўваюцца для перавозкі людзей у невялікіх колькасцях. Большыя фургоны з пасажырскімі сядзеннямі выкарыстоўваюцца для інстытуцыйных мэтаў, такіх як перавозка студэнтаў. Большыя фургоны толькі з пярэднімі сядзеннямі часта выкарыстоўваюцца ў бізнес-мэтах, для перавозкі тавараў і абсталявання. Спецыяльна абсталяваныя фургоны выкарыстоўваюцца тэлевізійнымі станцыямі ў якасці мабільных студый. Паштовыя службы і кур'ерскія кампаніі выкарыстоўваюць вялікія фургоны са стэндамі для дастаўкі пасылак.

[[Катэгорыя:Фургоны]]
[[Катэгорыя:Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі]]</text>
      <sha1>0w3408p2yml5fe71fqjsh3kxdbt5584</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Астранамічныя моры</title>
    <ns>14</ns>
    <id>302502</id>
    <revision>
      <id>2699824</id>
      <parentid>2667059</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>2699824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="bcj3bjvv36kcxxgif70qvrpjfy2oyzu" xml:space="preserve">{{Болей|Мора (астраномія)}}

[[Катэгорыя:Паверхні целаў Сонечнай сыстэмы]]</text>
      <sha1>bcj3bjvv36kcxxgif70qvrpjfy2oyzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вэстры Ісаф’ярдарбайр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303220</id>
    <revision>
      <id>2699832</id>
      <parentid>2693943</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5460" sha1="bxq0d11piiiyrv2qds9qp96agnreooz" xml:space="preserve">{{Футбольны клюб
|Назва            = Вэстры
|Лягатып          = Vestri (men's football) logo.png
|ПоўнаяНазва      = Íþróttafélagið Vestri
|Заснаваны        = 2016
|Горад            = [[Ісаф’ярдарбайр]], [[Ісьляндыя]]
|Стадыён          = [[Торфнэсьвёлюр]]
|Умяшчальнасьць   = 1596
|Прэзыдэнт        =
|Чэмпіянат        = {{Папярэдні футбольны сэзон Ісьляндыі|ВэстрыІсафЛіга}}
|Сэзон            = {{Папярэдні футбольны сэзон Ісьляндыі|ВэстрыІсафСэзон}}
|Месца            = {{Папярэдні футбольны сэзон Ісьляндыі|ВэстрыІсаф}}
|Прыналежнасьць   = Ісьляндзкія
}}
«'''Вэ́стры'''» ({{мова-is|Vestri}}) — ісьляндзкі футбольны клюб з гораду [[Ісаф’ярдарбайр]]у. Першапачаткова заснаваны ў 1986 годзе, але праз сэрыю банкруцтваў клюб паўстаў наноў у 2016 годзе.

== Гісторыя ==
Клюб быў заснаваны ў 1986 годзе як футбольны аддзел клюбу БІ&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://timarit.is/page/7332784|загаловак=&quot;Gömlu mennirnir í B.Í. velgja þeim yngri undur uggum í 4. deildinni|выдавец=Bæjarins Besta|дата публікацыі=01.07.1986}}&lt;/ref&gt;. У 1988 годзе найбуйнейшы клюб места, вядомы як [[ІБІ Ісаф’ярдарбайр|ІБІ]], быў распушчаны пасьля шматгадовых фінансавых цяжкасьцяў, і большасьць ягоных гульцоў далучыліся да БІ, які стаў галоўным футбольным клюбам [[Ісаф’ярдарбайр]]у&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://timarit.is/page/7345580|загаловак=Ísfirðingar leika í 4. deild undir nafni BÍ|выдавец=Bæjarins Besta|дата публікацыі=18.05.1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://timarit.is/page/6546205|загаловак=Skiptafundur í þrotabúinu á morgun|выдавец=Vestfirska Fréttablaðið|дата публікацыі=26.05.1988}}&lt;/ref&gt;. Каб падкрэсьліць новы пачатак клюб быў пераназваны ў БІ-88, а новым галоўным трэнэрам быў прызначаны [[Ёган Крокнэс Торфасан]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://timarit.is/page/7345616|загаловак=Ísfirðingar spila undir nafninu BÍ 88|выдавец=Bæjarins Besta|дата публікацыі=25.05.1988}}&lt;/ref&gt;. Пасьля гэтага БІ пакрысе ўздымаўся ў сыстэме ісьляндзкай футбольнай арганізацыі. У 1991 годзе каманда дасягнула павышэньня ў другі дывізіён, заняўшы другі радок у трэцяй лізе. Доўгі час каманда вагалася паміж другім і трэцім дывізіёне. 30 верасьня 2023 году «Вэстры» атрымалі перамогу ў фінале плэй-оф за выхад у [[Бэста дэйльд карля]], упершыню прасунуўшыся ў найвышэйшы дывізіён&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2023-09-30-vestri-upp-i-bestu-deild-karla-392810|загаловак=Vestri upp í Bestu deild karla|выдавец=Vísir.is|дата публікацыі=30.09.2023}}&lt;/ref&gt;.

22 жніўня 2025 году «Вэстры» перамаглі «[[Валюр Рэйк’явік|Валюр]]» у фінале [[Кубак Ісьляндыі па футболе|Кубка Ісьляндыі]] зь лікам 1:0, узяўшы першы трафэй у гісторыі. Дзякуючы гэтай перамозе, клюб упершыню забясьпечыў сабе месца ў эўрапейскім спаборніцтве&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.visir.is/g/20252765414d/upp-gjorid-valur-vestri-0-1-vestri-bikar-meistari-i-fyrsta-sinn-i-sogu-fe-lagsins|загаловак=Uppgjörið: Valur - Vestri 0-1 - Vestri bikarmeistari í fyrsta sinn|выдавец=Vísir.is|дата публікацыі=22.08.2025}}&lt;/ref&gt;. Аднак, праз вылет з найвышэйшага дывізіёну «Вэстры» стаў першым ісьляндзкім клюбам, які згуляў у турніры УЭФА ня як прадстаўнік найвышэйшай лігі чэмпіянату Ісьляндыі. У першым раўндзе [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] ісьляндзкая каманда зазнала паразу ад азэрбайджанскага клюбу «[[Карабах Агдам|Карабаху]]» з агульным лікам 6:0.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20181005030848/https://www.vestri.is/knattspyrna/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 2016 годзе]]</text>
      <sha1>bxq0d11piiiyrv2qds9qp96agnreooz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мужчынская зборная Косава па футболе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303735</id>
    <revision>
      <id>2699728</id>
      <parentid>2688040</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>хібны файл</comment>
      <origin>2699728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11062" sha1="5atekj409msnnppa64agpkxjku6r5mg" xml:space="preserve">{{Зборная краіны па футболе
|Назва                     = Косава
|Лягатып                   = Kosovo National Football Team.svg
|Фэдэрацыя                 = 
|Канфэдэрацыя              = [[УЭФА]]
|Трэнэр                    = 
|Найбольш гульняў          = 
|Найбольш пасьпяховы гулец = 
|Першая гульня             = Косава 0:0 {{Футбол Гаіці|няма}}&lt;br /&gt;([[Косаўска-Мітравіца]], [[Косава]]; 5 сакавіка 2014)
|Перамога                  = {{Футбол Мальта|няма}} 0:5 Косава&lt;br /&gt;([[Та-Калі]], [[Мальта]]; 17 лістапада 2018)&lt;br /&gt;Косава 5:0 {{Футбол Буркіна-Фасо|няма}}&lt;br /&gt;([[Прышціна]], [[Косава]]; 24 сакавіка 2022)
|Параза                    = Косава 0:6 {{Футбол Харватыя|няма}}&lt;br /&gt;([[Шкодэр]], [[Альбанія]]; 6 кастрычніка 2016)
|Удзелаў у ЧС              = 
|Першы ЧС                  = 
|Дасягненьні ў ЧС          = 
|Чэмпіянат рэгіёну         = 
|Удзелаў у ЧР              = 
|Першы ЧР                  = 
|Дасягненьні ў ЧР          = 
| pattern_la1        = _kvx26h
| pattern_b1         = _kvx26h
| pattern_ra1        = _kvx26h
| pattern_sh1        = _kvx26h
| pattern_so1        = 
| leftarm1           = 0000FF
| body1              = 0000FF
| rightarm1          = 0000FF
| shorts1            = 0000FF
| socks1             = 0000FF
| pattern_la2        = _kvx26a
| pattern_b2         = _kvx26a
| pattern_ra2        = _kvx26a
| pattern_sh2        = _kvx26a
| pattern_so2        = 
| leftarm2           = FFFFFF
| body2              = FFFFFF
| rightarm2          = FFFFFF
| shorts2            = FFFFFF
| socks2             = FFFFFF
}}
'''Мужчы́нская збо́рная Ко́сава па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Косава]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Футбольная фэдэрацыя Косава|Футбольнай фэдэрацыяй Косава]].

== Гісторыя ==
29 лістапада 1942 году каманда з Косава ўпершыню ў сваёй гісторыі згуляла таварыскі матч у межах сьвяткаваньня 30‑годзьдзя незалежнасьці [[Альбанія|Альбаніі]] супраць зборнай Тыраны, які скончыўся паразаю зь лікам 0:2. З улікам доўгага знаходжаньня Косава ў складзе [[Югаславія|Югаславіі]] як аўтаномная правінцыя ў межах [[Сацыялістычная Рэспубліка Сэрбія|Сацыялістычнай Рэспублікі Сэрбіі]], футбалісты з Косава часам прыцягваліся да матчаў у складзе [[Мужчынская зборная Югаславіі па футболе|зборнай Югаславіі]].

[[Файл:Fadil Vokrri Stadium 2024.jpg|значак|зьлева|Па заканчэньні матчу паміж зборнымі Косава і Аўстрыі.]]
6 траўня 2008 году, па абвяшчэньні незалежнасьці ад Сэрбіі, Косава падала заяўку на сяброўства ў [[ФІФА]]. 24 кастрычніка 2008 году заяўка краіны была абмеркаваная на кангрэсе ФІФА ў [[Цюрых]]у, але хадайніцтва было адхіленае. Тады ФІФА вызначыла, што зборная Косава ня можа ладзіць таварыскія матчы супраць нацыянальных камандаў зь ліку сябраў ФІФА&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=924258.html|загаловак=FIFA's finances solid|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=24.10.2008|дата доступу=04.12.2017|копія=https://web.archive.org/web/20081029133912/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=924258.html|дата копіі=29.10.2008}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 2012 году альбанскія гулец [[Лорык Цана]] разам з швайцарскімі футбалістамі [[Граніт Джака|Гранітам Джакам]], [[Валён Бэграмі|Валёнам Бэграмі]] і [[Джэрдан Шакіры|Джэрданам Шакіры]], усе зь якіх маюць косаўска‑альбанскае паходжаньне, скіравалі зварот да прэзыдэнта ФІФА [[Зэп Блятэр|Зэпа Блятэра]] з просьбай дазволіць Косаву ладзіць таварыскія матчы. Дэклярацыю таксама падпісалі яшчэ восем альбанскіх футбалістаў родам з Косава.

6 лютага 2013 году ФІФА пастанавіла дазволіць косаўскім клюбам ладзіць таварыскія матчы супраць клюбаў з краінаў, нацыянальныя зборныя якіх ёсьць  сябрамі ФІФА&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/01/19/65/circularno.1342-friendlygameswithteamsofthefootballfederationofkosovo.pdf|загаловак=FIFA Circular no.1342|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=06.02.2013|копія=https://web.archive.org/web/20190620192102/https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/01/19/65/circularno.1342-friendlygameswithteamsofthefootballfederationofkosovo.pdf|дата копіі=20.06.2019}}&lt;/ref&gt;. 5 сакавіка 2014 году футбольная зборная Косавы атрымала дазвол ад ФІФА на правядзеньне свайго першага міжнароднага таварыскага матчу супраць [[Мужчынская зборная Гаіці па футболе|зборнай Гаіці]], матч завяршыўся ўнічыю 0:0&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://ffk-kosova.com/2014/03/05/kosova-e-dha-provimin-barazoi-pa-gola-me-haitin/|загаловак=Kosova e dha provimin, barazoi pa gola me Haitin|выдавецтва=Football Federation of Kosovo|дата публікацыі=05.03.2014|дата доступу=05.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190306042847/http://ffk-kosova.com/2014/03/05/kosova-e-dha-provimin-barazoi-pa-gola-me-haitin/|дата копіі=06.03.2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-europe-26451936|загаловак=Kosovo footballers draw with Haiti in Mitrovica debut|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=05.03.2014|дата доступу=21.06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20191212032555/https://www.bbc.com/news/world-europe-26451936|дата копіі=12.12.2019}}&lt;/ref&gt;. У верасьні 2015 году на пасяджэньні выканаўчага камітэту УЭФА на [[Мальта|Мальце]] запыт Косавы на ўступ у УЭФА быў улучаны ў парадак дня наступнага звычайнага кангрэсу, які меўся адбыцца ў [[Будапэшт|Будапэшце]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.zeriamerikes.com/a/kosovo-uefa/2969817.html|загаловак=UEFA shqyrton në mars të vitit të ardhshëm anëtarësimin e Kosovës|выдавец=Voice of America|дата публікацыі=19.09.2015|копія=https://web.archive.org/web/20180816194806/https://www.zeriamerikes.com/a/kosovo-uefa/2969817.html|дата копіі=16.08.2018}}&lt;/ref&gt;. 3 траўня 2016 году на звычайным кангрэсе Футбольная фэдэрацыя Косава была прынятая ў УЭФА пасьля галасаваньня 28—24 на ейную карысьць&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/newsid=2359883.html?redirectFromOrg=true#/football+federation+kosovo+joins+uefa|загаловак=Football Federation of Kosovo joins UEFA|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=12.07.2018|копія=https://web.archive.org/web/20200412022658/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/newsid=2359883.html?redirectFromOrg=true#/football+federation+kosovo+joins+uefa|дата копіі=12.04.2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2016/may/03/kosovo-accepted-uefa-member-vote-congress|загаловак=Kosovo accepted as member of Uefa after Congress vote|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=12.12.2016|копія=https://web.archive.org/web/20190604132531/https://www.theguardian.com/football/2016/may/03/kosovo-accepted-uefa-member-vote-congress|дата копіі=04.06.2019}}&lt;/ref&gt;. Празь дзесяць дзён косаўская арганізацыя таксама была залічаная ў ФІФА падчас 66‑га кангрэсу ў [[Мэксыка|Мэксыцы]] — 141 голас «за» і 23 «супраць»&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.efe.com/efe/english/sports/fifa-welcomes-kosovo-gibraltar-as-newest-members/50000266-2925607|загаловак=FIFA welcomes Kosovo, Gibraltar as newest members|копія=https://web.archive.org/web/20220128224606/https://www.efe.com/efe/english/sports/fifa-welcomes-kosovo-gibraltar-as-newest-members/50000266-2925607|дата копіі=28.01.2022}}&lt;/ref&gt;. Косаўская зборная дэбютавала ў адборачным турніры да чэмпіянату сьвету 2018 году. За восем матчаў каманда атрымала тры перамогі, выгуляўшы [[Мужчынская зборная Баўгарыі па футболе|зборныя Баўгарыі]], [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|Чарнагорыі]] і [[Мужчынская зборная Чэхіі па футболе|Чэхіі]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.ffk-kosova.com/ Афіцыйны сайт].

{{Эўрапейскія футбольныя зборныя}}

[[Катэгорыя:Зборная Косава па футболе| ]]
[[Катэгорыя:Косаўскі футбол]]</text>
      <sha1>5atekj409msnnppa64agpkxjku6r5mg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паркоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304423</id>
    <revision>
      <id>2699740</id>
      <parentid>2698925</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="iluw6tcmep7ygryb5gguqbt7vzpvod3" xml:space="preserve">[[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка.]]
'''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім [[транспартны сродак]] спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага [[кіроўца]] і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў.

[[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]]</text>
      <sha1>iluw6tcmep7ygryb5gguqbt7vzpvod3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699745</id>
      <parentid>2699740</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1215" sha1="pp761bmj03dgdajwpcnkab0mkmr9mv3" xml:space="preserve">[[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка ў [[Рым]]&lt;nowiki/&gt;е, [[Італія]].]]
'''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім [[транспартны сродак]] спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага [[кіроўца]] і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў.

[[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]]</text>
      <sha1>pp761bmj03dgdajwpcnkab0mkmr9mv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорнаўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304535</id>
    <revision>
      <id>2699759</id>
      <parentid>2699552</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пад уладай Расейскай імпэрыі */</comment>
      <origin>2699759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8440" sha1="d75n5mj8v7mfrwm1jkc0niiyc3zzfqr" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Чорнаўшчына
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Чорнаўшчыны
|Назва па-расейску                = 
|Лацінка                          = Čornaŭščyna
|Дата заснаваньня                 = перад 1552 годам
|Першыя згадкі                    = [[1552]]
|Былая назва                      = 
|Вобласьць                        = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]]
|Раён                             = [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкі]]
|Сельсавет                        = Юравіцкі
|Колькасьць насельніцтва          = 
|Шырата градусаў                  = 51
|Шырата хвілінаў                 = 53
|Шырата сэкундаў                 = 57
|Даўгата градусаў                = 29
|Даўгата хвілінаў                = 34
|Даўгата сэкундаў                = 13
|Пазыцыя подпісу на мапе          = зьверху
|Водступ подпісу на мапе          = 2.3 
|Сайт                             = 
}}

[[Файл:Селішча Стрэльскае ў апісаньні Мазырскага замку 1552 г.png|значак|зьлева|150пкс|Востраў ''Г''орнаўшчына ў апісаньні Мазырскага замку 1552 г.]]
[[Файл:Абмежаваньне добраў Бабіцкіх 1607 г. (фр. 1).jpg|150пкс|значак|зьлева|Абухаўшчына і Чорнаўшчына ў апісаньні 1607 г.]]

'''Чорнаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць|}}&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Каленкавіцкі раён|Каленкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавету]].
    
== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===

У апісаньні [[Мазырскі замак|Мазырскага замка]] 1552 году паведамляецца, што ''«[[Алексічы (Хвойніцкі раён)|село Олексичское]]»'' разам з востравам{{заўвага|Калі востраў меў назву, дык тое значыць, што ў пэўныя часы тут магла існаваць і якая сядзіба.}} Чорнаўшчына{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту расчыталі альбо проста памылкова надрукавалі назву як ''Г''орнаўшчына.}} было ў трыманьні зямяніна Андрэя Абуха{{заўвага|Продка паноў Абуховічаў у [[Мазырскі павет|Мазырскім павеце]].}}&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России. Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 644&lt;/ref&gt;.

Надалей згадка пра паселішча сустрэтая ў датаваным 5 днём чэрвеня 1607 году апісаньні межаў [[Барбароў|Бабіцкага]] маёнтку, які князь Януш Збараскі перадаў Кіеўскай рымскай катэдры. Зь ім на левабярэжжы Прыпяці суседзілі таксама [[Абухаўшчына (Каленкавіцкі раён)|Абухаўшчына]] і Чорнаўшчына паноў Абуховічаў&lt;ref&gt;Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 2. Оп. 1. Спр. 18. А. 7зв.-10зв.&lt;/ref&gt;.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===

Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Чорнаўшчына — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181–182&lt;/ref&gt;.

У парэформавы пэрыяд Чорнаўшчына адміністрацыйна належала да [[Юравічы|Юравіцкай]] воласьці.

=== Найноўшы час ===

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Чорнаўшчына, аднак, у складзе Юравіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]&lt;ref&gt;Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. //  Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}

{{Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)}}
{{Каленкавіцкі раён}}

[[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каленкавіцкага раёну]]</text>
      <sha1>d75n5mj8v7mfrwm1jkc0niiyc3zzfqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпіс аўтазапчастак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304538</id>
    <revision>
      <id>2699729</id>
      <parentid>2699406</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кампаненты кузава, у тым ліку аздабленне */</comment>
      <origin>2699729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2342" sha1="dw9th3gy26olu3055ouor00q6ubpcwf" xml:space="preserve">Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі аўтамабіляў. Гэты спіс ахоплівае як аўтамабілі, якія працуюць на выкапнёвым паліве (з рухавікамі ўнутранага згарання), так і электрамабілі; спіс не з'яўляецца вычарпальным. Многія з гэтых дэталяў таксама выкарыстоўваюцца ў іншых аўтамабілях, такіх як грузавікі і аўтобусы.

== Кузаў аўтамабіля і асноўныя дэталі ==

=== Кампаненты кузава, у тым ліку аздабленне ===
* Інтэр'ер/кабіна
* Маторны адсек
* Капот
** Капот
** Апорная палка
** Завесы і спружыны
** Чахол для аўтамабіля
* Бампер
** Неадкрыты бампер
** Адкрыты бампер
* Экран капота
* Фэндэр
* Фасцыя
* Рашотка
* Слуп і жорсткая аздабленне
* Чвэрць панэль
* Радыятар асноўная апора
* Рокер
* Багажнік на даху
* Спойлер
** Пярэдні спойлер (''паветраная дамба'')
** Задні спойлер (''крыло'')
* Дыскі
** Каўпак ступіцы
** Шына
* Пакет аздаблення
* Багажнік
** Зашчапка багажніка
** Крышка для дэкі
* Баланс
* Звараная зборка

=== Дзверы ===
* Супрацьуварная планка
* Знешняя ручка дзвярэй
* Унутраная ручка дзвярэй
* Модуль кіравання дзвярыма
* Ушчыльняльнік дзвярэй
* Дзвярны водаахоўны экран
* [[Завеса]]
* Дзвярная зашчапка
* Дзвярны замак і электрычныя замкі
* Цэнтральны замак
* Вечка паліўнага бака (або заліўной адтуліны паліўнага бака)

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>dw9th3gy26olu3055ouor00q6ubpcwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699730</id>
      <parentid>2699729</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзверы */</comment>
      <origin>2699730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="cyzvief7ugjfvny7ietxpzpe1vx8f3g" xml:space="preserve">Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі аўтамабіляў. Гэты спіс ахоплівае як аўтамабілі, якія працуюць на выкапнёвым паліве (з рухавікамі ўнутранага згарання), так і электрамабілі; спіс не з'яўляецца вычарпальным. Многія з гэтых дэталяў таксама выкарыстоўваюцца ў іншых аўтамабілях, такіх як грузавікі і аўтобусы.

== Кузаў аўтамабіля і асноўныя дэталі ==

=== Кампаненты кузава, у тым ліку аздабленне ===
* Інтэр'ер/кабіна
* Маторны адсек
* Капот
** Капот
** Апорная палка
** Завесы і спружыны
** Чахол для аўтамабіля
* Бампер
** Неадкрыты бампер
** Адкрыты бампер
* Экран капота
* Фэндэр
* Фасцыя
* Рашотка
* Слуп і жорсткая аздабленне
* Чвэрць панэль
* Радыятар асноўная апора
* Рокер
* Багажнік на даху
* Спойлер
** Пярэдні спойлер (''паветраная дамба'')
** Задні спойлер (''крыло'')
* Дыскі
** Каўпак ступіцы
** Шына
* Пакет аздаблення
* Багажнік
** Зашчапка багажніка
** Крышка для дэкі
* Баланс
* Звараная зборка

=== Дзверы ===
* Супрацьуварная планка
* Знешняя ручка дзвярэй
* Унутраная ручка дзвярэй
* Модуль кіравання дзвярыма
* Ушчыльняльнік дзвярэй
* Дзвярны водаахоўны экран
* Завеса
* Дзвярная зашчапка
* Дзвярны замак і электрычныя замкі
* Цэнтральны замак
* Вечка паліўнага бака (або заліўной адтуліны паліўнага бака)

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>cyzvief7ugjfvny7ietxpzpe1vx8f3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699731</id>
      <parentid>2699730</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2367" sha1="kotu2mdleeoag6mj381udthrs6ygg66" xml:space="preserve">Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]]. Гэты сьпіс ахоплівае як аўтамабілі, якія працуюць на выкапнёвым паліве (з рухавікамі ўнутранага згарання), так і электрамабілі; сьпіс не з'яўляецца вычарпальным. Многія з гэтых дэталяў таксама выкарыстоўваюцца ў іншых аўтамабілях, такіх як грузавікі і аўтобусы.

== Кузаў аўтамабіля і асноўныя дэталі ==

=== Кампаненты кузава, у тым ліку аздабленне ===
* Інтэр'ер/кабіна
* Маторны адсек
* Капот
** Капот
** Апорная палка
** Завесы і спружыны
** Чахол для аўтамабіля
* Бампер
** Неадкрыты бампер
** Адкрыты бампер
* Экран капота
* Фэндэр
* Фасцыя
* Рашотка
* Слуп і жорсткая аздабленне
* Чвэрць панэль
* Радыятар асноўная апора
* Рокер
* Багажнік на даху
* Спойлер
** Пярэдні спойлер (''паветраная дамба'')
** Задні спойлер (''крыло'')
* Дыскі
** Каўпак ступіцы
** Шына
* Пакет аздаблення
* Багажнік
** Зашчапка багажніка
** Крышка для дэкі
* Баланс
* Звараная зборка

=== Дзверы ===
* Супрацьуварная планка
* Знешняя ручка дзвярэй
* Унутраная ручка дзвярэй
* Модуль кіравання дзвярыма
* Ушчыльняльнік дзвярэй
* Дзвярны водаахоўны экран
* Завеса
* Дзвярная зашчапка
* Дзвярны замак і электрычныя замкі
* Цэнтральны замак
* Вечка паліўнага бака (або заліўной адтуліны паліўнага бака)

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>kotu2mdleeoag6mj381udthrs6ygg66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699733</id>
      <parentid>2699731</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="1gf0mdp14k7wui4tqozpqsrlgtgqyih" xml:space="preserve">Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]]. Гэты сьпіс ахоплівае як аўтамабілі, якія працуюць на выкапнёвым паліве (з рухавікамі ўнутранага згарання), так і электрамабілі; сьпіс не з'яўляецца вычарпальным. Многія з гэтых дэталяў таксама выкарыстоўваюцца ў іншых аўтамабілях, такіх як [[грузавік]]&lt;nowiki/&gt;і і [[аўтобус]]&lt;nowiki/&gt;ы.

== Кузаў аўтамабіля і асноўныя дэталі ==

=== Кампаненты кузава, у тым ліку аздабленне ===
* Інтэр'ер/кабіна
* Маторны адсек
* Капот
** Капот
** Апорная палка
** Завесы і спружыны
** Чахол для аўтамабіля
* Бампер
** Неадкрыты бампер
** Адкрыты бампер
* Экран капота
* Фэндэр
* Фасцыя
* Рашотка
* Слуп і жорсткая аздабленне
* Чвэрць панэль
* Радыятар асноўная апора
* Рокер
* Багажнік на даху
* Спойлер
** Пярэдні спойлер (''паветраная дамба'')
** Задні спойлер (''крыло'')
* Дыскі
** Каўпак ступіцы
** Шына
* Пакет аздаблення
* Багажнік
** Зашчапка багажніка
** Крышка для дэкі
* Баланс
* Звараная зборка

=== Дзверы ===
* Супрацьуварная планка
* Знешняя ручка дзвярэй
* Унутраная ручка дзвярэй
* Модуль кіравання дзвярыма
* Ушчыльняльнік дзвярэй
* Дзвярны водаахоўны экран
* Завеса
* Дзвярная зашчапка
* Дзвярны замак і электрычныя замкі
* Цэнтральны замак
* Вечка паліўнага бака (або заліўной адтуліны паліўнага бака)

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>1gf0mdp14k7wui4tqozpqsrlgtgqyih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699735</id>
      <parentid>2699733</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзверы */</comment>
      <origin>2699735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2806" sha1="t8xxra1ddxlc1o36opeakptsk48ncn4" xml:space="preserve">Гэта '''сьпіс аўтазапчастак''', якія з'яўляюцца вырабленымі [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]]. Гэты сьпіс ахоплівае як аўтамабілі, якія працуюць на выкапнёвым паліве (з рухавікамі ўнутранага згарання), так і электрамабілі; сьпіс не з'яўляецца вычарпальным. Многія з гэтых дэталяў таксама выкарыстоўваюцца ў іншых аўтамабілях, такіх як [[грузавік]]&lt;nowiki/&gt;і і [[аўтобус]]&lt;nowiki/&gt;ы.

== Кузаў аўтамабіля і асноўныя дэталі ==

=== Кампаненты кузава, у тым ліку аздабленне ===
* Інтэр'ер/кабіна
* Маторны адсек
* Капот
** Капот
** Апорная палка
** Завесы і спружыны
** Чахол для аўтамабіля
* Бампер
** Неадкрыты бампер
** Адкрыты бампер
* Экран капота
* Фэндэр
* Фасцыя
* Рашотка
* Слуп і жорсткая аздабленне
* Чвэрць панэль
* Радыятар асноўная апора
* Рокер
* Багажнік на даху
* Спойлер
** Пярэдні спойлер (''паветраная дамба'')
** Задні спойлер (''крыло'')
* Дыскі
** Каўпак ступіцы
** Шына
* Пакет аздаблення
* Багажнік
** Зашчапка багажніка
** Крышка для дэкі
* Баланс
* Звараная зборка

=== Дзверы ===
* Супрацьуварная планка
* Знешняя ручка дзвярэй
* Унутраная ручка дзвярэй
* Модуль кіравання дзвярыма
* Ушчыльняльнік дзвярэй
* Дзвярны водаахоўны экран
* Завеса
* Дзвярная зашчапка
* Дзвярны замак і электрычныя замкі
* Цэнтральны замак
* Вечка паліўнага бака (або заліўной адтуліны паліўнага бака)

=== Вокны ===
* Шкло
* Люк на даху
** Рухавік люка
* Рэйкі люка на даху
* Шкло люка
* Рухавік шклопад'ёмніка
* Рэгулятар шклопад'ёмніка
* Лабавое шкло
** Рухавік шклоачышчальніка (або ачышчальніка лабавога шкла)
* Ушчыльняльнік для акна

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>t8xxra1ddxlc1o36opeakptsk48ncn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навес для аўтамабіля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304541</id>
    <revision>
      <id>2699737</id>
      <parentid>2699397</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="rsgbfcjjsnf2fler9rezqa9nke2snq0" xml:space="preserve">'''Навес для аўтамабіля''' — гэта адкрытая сцяна, навес або паркоўка з дахам, якая выкарыстоўваецца для забеспячэння абароны ад непагадзі для дарожных транспартных сродкаў, у першую чаргу аўтамабіляў. У адрозненне ад большасці дахавых збудаванняў, навес для аўтамабіля не мае сцен з усіх бакоў і, як правіла, не мае дзвярэй. Навесы могуць быць альбо асобна стаячым навесам, які падтрымліваецца слупамі/стойкамі і бэлькамі (напрыклад, павільёнам або альтанкай), пад'ездам пад ганкам (напрыклад, навесам), убудаваным парковачным месцам (напрыклад, пад пакоем на верхнім паверсе), альбо падвалам (напрыклад, пад домам на палях або мяккім будынкам), альбо проста вялікім балконам або навесам, які навісае над месцам для аўтамабіля. У параўнанні з цалкам закрытымі гаражамі, навесы для аўтамабіляў менш абараняюць ад дажджу, снегу, граду і марозу, але яны таннейшыя ў будаўніцтве і забяспечваюць лепшую вентыляцыю. У прыватнасці, навес можа паменшыць абледзяненне лабавога шкла дзякуючы больш лёгкаму выпарэнню кандэнсату расы.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>rsgbfcjjsnf2fler9rezqa9nke2snq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тактыльнае пакрыцьцё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304543</id>
    <revision>
      <id>2699752</id>
      <parentid>2699399</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="583" sha1="070kz5vetqv1ezd3s8y2niu2qudab9x" xml:space="preserve">'''Тактыльнае пакрыцьцё''' — гэта сістэма тактыльных індыкатараў паверхні зямлі, якія размяшчаюцца ўздоўж дарог (напрыклад, на бардзюрах), ля лесвіц і на іх, а таксама на платформах чыгуначных вакзалаў, каб дапамагчы пешаходам з парушэннямі зроку.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>070kz5vetqv1ezd3s8y2niu2qudab9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паркамат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304544</id>
    <revision>
      <id>2699655</id>
      <parentid>2699401</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2699655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="2lqe5u4s072mxa10xnfq5u9lquw0w1f" xml:space="preserve">'''Паркамат''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для збору грошай у абмен на права паркоўкі транспартнага сродку ў пэўным месцы на працягу абмежаванага часу.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>2lqe5u4s072mxa10xnfq5u9lquw0w1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699656</id>
      <parentid>2699655</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2699656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="ms1vffm7k1pryo9ep162d2gij484e8y" xml:space="preserve">[[Файл:Parking meter pd med.jpg|значак|Паркамат.]]
'''Паркамат''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для збору грошай у абмен на права паркоўкі транспартнага сродку ў пэўным месцы на працягу абмежаванага часу.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>ms1vffm7k1pryo9ep162d2gij484e8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699657</id>
      <parentid>2699656</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2699657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="501" sha1="qxllaby6wqrzdffe84x8685cp3k1dju" xml:space="preserve">[[Файл:Multi-space parking meter.JPG|значак|Паркамат.]]
'''Паркамат''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для збору грошай у абмен на права паркоўкі транспартнага сродку ў пэўным месцы на працягу абмежаванага часу.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>qxllaby6wqrzdffe84x8685cp3k1dju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699658</id>
      <parentid>2699657</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2699658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="523" sha1="4hrsin47g02bfjwt00w3c4z488tw42s" xml:space="preserve">[[Файл:Multi-space parking meter.JPG|значак|Паркамат.]]
'''Паркамат''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для збору грошай у абмен на права [[паркоўк а|паркоўкі]] транспартнага сродку ў пэўным месцы на працягу абмежаванага часу.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>4hrsin47g02bfjwt00w3c4z488tw42s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699660</id>
      <parentid>2699658</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <origin>2699660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="522" sha1="0rkbnk8e4f50vry4t0s4iedewrf6sln" xml:space="preserve">[[Файл:Multi-space parking meter.JPG|значак|Паркамат.]]
'''Паркамат''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для збору грошай у абмен на права [[паркоўка|паркоўкі]] транспартнага сродку ў пэўным месцы на працягу абмежаванага часу.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>0rkbnk8e4f50vry4t0s4iedewrf6sln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699738</id>
      <parentid>2699660</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1034" sha1="f649n2tz21bi7o6mgyy6fij1g77bt7t" xml:space="preserve">[[Файл:Multi-space parking meter.JPG|значак|Паркамат.]]
'''Паркамат''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для збору грошай у абмен на права [[паркоўка|паркоўкі]] транспартнага сродку ў пэўным месцы на працягу абмежаванага часу. Паркоматы могуць выкарыстоўвацца муніцыпалітэтамі ў якасці інструмента для забеспячэння выканання сваёй комплекснай палітыкі паркоўкі на вуліцах, звычайна звязанай з іх палітыкай кіравання дарожным рухам і мабільнасцю, але яны таксама выкарыстоўваюцца для атрымання даходу.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>f649n2tz21bi7o6mgyy6fij1g77bt7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бээршэба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304548</id>
    <revision>
      <id>2699749</id>
      <parentid>2699454</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>2699749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7570" sha1="dxf0vzib5txoq2ksn9nwvt01vfatfak" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Ізраіль
|Назва                               = Бээршэба
|Статус                              = горад
|Назва ў родным склоне               = Бээршэбы
|Назва на іўрыце                     = בְּאֵר שֶׁבַע
|Назва арабскай мовай                = بئر السبع
|Пасада кіраўніка                    = 
|Кіраўнік                            = 
|Апісаньне выявы                     = 
 |Шырата градусаў                    = 31
 |Шырата хвілінаў                    = 15
 |Шырата сэкундаў                    = 08
 |Даўгата градусаў                   = 34
 |Даўгата хвілінаў                   = 47
 |Даўгата сэкундаў                   = 12
|Пазыцыя подпісу на мапе             = 
|Водступ подпісу на мапе             = 
|Сайт                                = 
}}
'''Бээршэ́ба''' ({{мова-he|בְּאֵר שֶׁבַע}}) — места ў [[Ізраіль|Ізраілі]]. Найбуйнейшы горад пустэльні [[Нэгеў]], якая месьціцца на поўдні краіны. Яго часта называюць «сталіцай Нэгева», а таксама ёсьць уважаецца за чацьвертую паводле колькасьці насельніцтва аглямэрацыю ў Ізраілі, восьмым паводле колькасьці насельніцтва ізраільскім горадам.

== Гісторыя ==
Горад шмат разоў быў разбураны і адбудаваны нанова. Доўгія стагодзьдзі ён быў нязначным, але ў бізантыйскі час, менавіта ў IV—VII стагодзьдзях, Бээршэба зноў набыў важнае значэньне, бо тут была ўзьведзеная абарончая лінія супраць плямёнаў пустэльні. Аднак у VII стагодзьдзі горад перайшоў пад уладу [[арабы|арабаў]], а ў XVI стагоддзі — [[туркі|туркаў]]. Не зважаючы на ​​спробы турэцкіх уладаў заняцца горадабудаўніцтвам і разьвіцьцём паселішча прыкладна ў 1900 годзе, яно яшчэ доўга заставалася месцам вадапою і невялікім паселішчам качавых плямёнаў бэдуінаў, якія насялялі Нэгеў. Захоп места брытанскай арміяй у 1917 годзе адкрыў шлях да заваяваньня Палестыны і Сырыі.

[[Файл:BersheebaWWI.jpg|значак|зьлева|Бээршэба ў 1917 годзе.]]
Эгіпецкія войскі займалі Бээршэву з траўня 1948 году. Пасьля таго як [[Першая араба-ізраільская вайна|арабскія дзяржавы ўварваліся]] ў [[Палестына|Палестыну]] і абвесьцілі вайну нядаўна створанай габрэйскай дзяржаве Ізраіль, [[Ігаль Алён]] прапанаваў захапіць Бээршэбу&lt;ref&gt;Shapira, «Yigal Allon» — С. 245.&lt;/ref&gt;; гэтая прапанова была ўхваленая прэм’ер-міністрам [[Давыд Бэн-Гурыён|Давыдам Бэн-Гурыёнам]]. 21 кастрычніка 1948 году а 4 гадзіны раніцы ў наступ перайшоў 89-ы батальён 8-й брыгады, а таксама 7-ы і 9-ы батальёны брыгады Нэгеў. Частка сілаў наступала з раёну вузла [[Мішмар-га-Нэгеў]], разьмешчанага за 20 кілямэтраў на поўнач ад места, а іншыя падразьдзяленьні мелі шлях з боку турэцкай чыгуначнай станцыі. Да 9:45 Бээршэва перайшла пад кантроль Ізраілю. Каля 120 эгіпецкіх жаўнераў трапілі ў палон. Усе арабскія жыхары, якія чынілі супраціў, былі выгнаныя&lt;ref name=&quot;Reiter&quot; &gt;{{спасылка|спасылка=https://books.google.com/books?id=nzUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA209|загаловак=''Contested Holy Places in Israel–Palestine: Sharing and Conflict Resolution''|выдавец=Contested Holy Places in Israel–Palestine: Sharing and Conflict Resolution|копія=https://web.archive.org/web/20201102063649/https://books.google.com/books?id=nzUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA209|дата копіі=11.2020}}&lt;/ref&gt;. Астатнія арабскія мірныя жыхары, як то 200 мужчынаў, 150 жанчынаў і дзяцей былі скіраваныя ў паліцэйскі пастарунак, а 25 кастрычніка жанчынаў, дзяцей, людзей з абмежаванымі магчымасьцямі і пажылых асобаў вывезьлі цяжкавікамі да мяжы з [[Паласа Газы|паласою Газы]].

Па заканчэньні вайны [[Родаскія пагадненьні|пагадненьні аб перамір’і]] 1949 году афіцыйна зацьвердзілі Бээршэбу за Ізраілем. Пасьля гэтага паселішча ператварылася ў ізраільскі горад, дзе засталася толькі нязначная арабская меншасьць&lt;ref name=&quot;Reiter&quot; /&gt;. Места ўважалася за стратэгічна важны пункт дзякуючы свайму разьмяшчэньню, бо тут маюцца крыніцы вады, а сам горад стаіць на буйным скрыжаваньні дарогаў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Anita|прозьвішча=Shapira|спасылка=http://books.google.com/books?id=iogKjVDKRW4C|загаловак=Yigal Allon: Native Son|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|год=2007}}&lt;/ref&gt;. Празь некалькі месяцаў пашкоджаныя падчас вайны дамы былі адрамантаваныя. З пачаткам хвалі габрэйскай іміграцыі ў Ізраіль па здабыцьці ім незалежнасьці ў Бээршэбе адбыўся хуткі рост насельніцтва. Горад хутка пачаў пашырацца па-за межы свайго гістарычнага ядра, якое пачалі называць «Старым горадам». Вакол яго ўзьніклі новыя раёны з разнастайнай забудовай, як шматкватэрнымі дамамі і прыватнымі дамамі з прысядзібнымі надзеламі, гэтак таксама гандлёвыя цэнтры і школы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20040924053025/http://www.beer-sheva.muni.il/ Афіцыйны сайт].

{{Найбуйнейшыя гарады Ізраілю}}

[[Катэгорыя:Бээршэба| ]]</text>
      <sha1>dxf0vzib5txoq2ksn9nwvt01vfatfak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абмеркаваньне:Балты</title>
    <ns>1</ns>
    <id>304565</id>
    <revision>
      <id>2699650</id>
      <parentid>2699649</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58707-82</username>
        <id>101013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балты */</comment>
      <origin>2699650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3225" sha1="d07oe7fk1x03twl6vdrbc5n3a5o8370" xml:space="preserve">== Балты ==
чаму Беларуская вікіпэдыя прапагандуе расейскія наратывы?! У артыкуле пра балтаў замест аповяду пра балцкія народы, пра гістарычную супольнасць балтаў, і іхнюю ролю у нашай гісторыі, апавядаецца нейкая лухта нібыта мы ня балты, і увогуле балты ніколі ня жылі у нашай краіне. Чаму у 21 стагоддзі на беларускай вікіпэдыі, пры чым на сапраўднай беларускай мове, на тарашкевіцы прапагандуецца, савецкая, расейская і проста на маючая нічога агульнага з рэальнасцю псеўдагісторыя? Я спрабаваў выправіць гэную ганьбу, але праўкі алмяняюцца як &quot;вандалізм&quot;))) вось ад беларускай вікіпэдыі я такой расейшчыны дакладна не чакаў. Насамрэч сумна, вельмі жадаю каб людзям распавядалі сапраўдную гісторыю а ня такое, сумняваюсь што адніністрацыя сапраўды будзе вырашаці тую праблему, раз дагэтуль нічога з гэтым ня зрабілі... [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59020-20|~2026-59020-20]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59020-20|размова]]) 14:24, 8 лістапада 2026 (+03)
: Лухта. Немагчыма гістарычна быць тымі, каго выдумалі ў 1845 годзе ў варожай да Літвы Прусіі. Трубачоў-Тапароў-Сядоў зь якой краіны паходзяць? Гэта што датычыцца азначэньня наратываў. &quot;Сапраўдная гісторыя&quot; і нейкія фактычна выдуманыя &quot;балты&quot; - гэта ўвогуле нейкі сюр. Калі ўжо на тое пайшло, то чытайце пра напраўду гістарычна існыя народы - [[Вэнэды]], [[Люцічы]], [[Ліцьвіны]], а не спрабуйце ці то наіўна-бязглузда ці то хітра-падступна прапагандаваць заснаваную адно на здагадках-інтэрпрэтацыях &quot;балтскую&quot; махінацыю, сапраўдная мэта якой - абвясьціць беларусаў сапсаванымі (&quot;славянізаванымі&quot;) летувісамі каб урэшце [[летувізацыя|дашчэнту зьнішчыць беларускую нацыянальную ідэнтычнасьць]]. І так, выдаленьне крыніцаў і зьместу - гэта менавіта вандалізм. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 14:49, 8 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>d07oe7fk1x03twl6vdrbc5n3a5o8370</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699651</id>
      <parentid>2699650</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58707-82</username>
        <id>101013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балты */</comment>
      <origin>2699651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="k4qbfxddtx3dhxm7lmwi0er6svxgjwl" xml:space="preserve">== Балты ==
чаму Беларуская вікіпэдыя прапагандуе расейскія наратывы?! У артыкуле пра балтаў замест аповяду пра балцкія народы, пра гістарычную супольнасць балтаў, і іхнюю ролю у нашай гісторыі, апавядаецца нейкая лухта нібыта мы ня балты, і увогуле балты ніколі ня жылі у нашай краіне. Чаму у 21 стагоддзі на беларускай вікіпэдыі, пры чым на сапраўднай беларускай мове, на тарашкевіцы прапагандуецца, савецкая, расейская і проста на маючая нічога агульнага з рэальнасцю псеўдагісторыя? Я спрабаваў выправіць гэную ганьбу, але праўкі алмяняюцца як &quot;вандалізм&quot;))) вось ад беларускай вікіпэдыі я такой расейшчыны дакладна не чакаў. Насамрэч сумна, вельмі жадаю каб людзям распавядалі сапраўдную гісторыю а ня такое, сумняваюсь што адніністрацыя сапраўды будзе вырашаці тую праблему, раз дагэтуль нічога з гэтым ня зрабілі... [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59020-20|~2026-59020-20]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59020-20|размова]]) 14:24, 8 лістапада 2026 (+03)
: Лухта. Немагчыма гістарычна быць тымі, каго выдумалі ў 1845 годзе ў варожай да Літвы Прусіі. Трубачоў-Тапароў-Сядоў зь якой краіны паходзяць? Гэта што датычыцца азначэньня наратываў. &quot;Сапраўдная гісторыя&quot; і нейкія фактычна выдуманыя, штучныя, кабінэтныя &quot;балты&quot; - гэта ўвогуле нейкі сюр. Калі ўжо на тое пайшло, то чытайце пра напраўду гістарычна існыя народы - [[Вэнэды]], [[Люцічы]], [[Ліцьвіны]], а не спрабуйце ці то наіўна-бязглузда ці то хітра-падступна прапагандаваць заснаваную адно на здагадках-інтэрпрэтацыях &quot;балтскую&quot; махінацыю, сапраўдная мэта якой - абвясьціць беларусаў сапсаванымі (&quot;славянізаванымі&quot;) летувісамі каб урэшце [[летувізацыя|дашчэнту зьнішчыць беларускую нацыянальную ідэнтычнасьць]]. І так, выдаленьне крыніцаў і зьместу - гэта менавіта вандалізм. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 14:49, 8 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>k4qbfxddtx3dhxm7lmwi0er6svxgjwl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699662</id>
      <parentid>2699651</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ab.bl.wz</username>
        <id>101094</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балты */ Адказ</comment>
      <origin>2699662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="8h6fvvpmv58rmca23hdr8bjv5lw9e3v" xml:space="preserve">== Балты ==
чаму Беларуская вікіпэдыя прапагандуе расейскія наратывы?! У артыкуле пра балтаў замест аповяду пра балцкія народы, пра гістарычную супольнасць балтаў, і іхнюю ролю у нашай гісторыі, апавядаецца нейкая лухта нібыта мы ня балты, і увогуле балты ніколі ня жылі у нашай краіне. Чаму у 21 стагоддзі на беларускай вікіпэдыі, пры чым на сапраўднай беларускай мове, на тарашкевіцы прапагандуецца, савецкая, расейская і проста на маючая нічога агульнага з рэальнасцю псеўдагісторыя? Я спрабаваў выправіць гэную ганьбу, але праўкі алмяняюцца як &quot;вандалізм&quot;))) вось ад беларускай вікіпэдыі я такой расейшчыны дакладна не чакаў. Насамрэч сумна, вельмі жадаю каб людзям распавядалі сапраўдную гісторыю а ня такое, сумняваюсь што адніністрацыя сапраўды будзе вырашаці тую праблему, раз дагэтуль нічога з гэтым ня зрабілі... [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59020-20|~2026-59020-20]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59020-20|размова]]) 14:24, 8 лістапада 2026 (+03)
: Лухта. Немагчыма гістарычна быць тымі, каго выдумалі ў 1845 годзе ў варожай да Літвы Прусіі. Трубачоў-Тапароў-Сядоў зь якой краіны паходзяць? Гэта што датычыцца азначэньня наратываў. &quot;Сапраўдная гісторыя&quot; і нейкія фактычна выдуманыя, штучныя, кабінэтныя &quot;балты&quot; - гэта ўвогуле нейкі сюр. Калі ўжо на тое пайшло, то чытайце пра напраўду гістарычна існыя народы - [[Вэнэды]], [[Люцічы]], [[Ліцьвіны]], а не спрабуйце ці то наіўна-бязглузда ці то хітра-падступна прапагандаваць заснаваную адно на здагадках-інтэрпрэтацыях &quot;балтскую&quot; махінацыю, сапраўдная мэта якой - абвясьціць беларусаў сапсаванымі (&quot;славянізаванымі&quot;) летувісамі каб урэшце [[летувізацыя|дашчэнту зьнішчыць беларускую нацыянальную ідэнтычнасьць]]. І так, выдаленьне крыніцаў і зьместу - гэта менавіта вандалізм. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 14:49, 8 лістапада 2026 (+03)
::а кім па вашаму былі нашыя продкі да 4-5 стагоддзяў нашай эры а да 1-2? Славянамі якіх тады ня было? Нашыя продкі гэта і славяне пышэдшыя на нашы землі у 5-6 стагоддзях нашай эры і балты якія жылі там раней. Нэўры (мілаградская культура), андрафагі (дняпра дзьвінская культура), яцьвягі, літва (ня летува а, гістарычная літва, племя жыўшае прыкладна між нёманам і віллёй) гэта усё былі балцкія народы. Прывазываньне іх да летувісаў, ці тым больш сапсаваных летувісаў. Гэта вашая фантазія.  [[Удзельнік:Ab.bl.wz|Ab.bl.wz]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ab.bl.wz|гутаркі]]) 15:25, 8 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>8h6fvvpmv58rmca23hdr8bjv5lw9e3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699673</id>
      <parentid>2699662</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58707-82</username>
        <id>101013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балты */</comment>
      <origin>2699673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5617" sha1="p3edthdox5xuq07s25y76ckcjznbz2m" xml:space="preserve">== Балты ==
чаму Беларуская вікіпэдыя прапагандуе расейскія наратывы?! У артыкуле пра балтаў замест аповяду пра балцкія народы, пра гістарычную супольнасць балтаў, і іхнюю ролю у нашай гісторыі, апавядаецца нейкая лухта нібыта мы ня балты, і увогуле балты ніколі ня жылі у нашай краіне. Чаму у 21 стагоддзі на беларускай вікіпэдыі, пры чым на сапраўднай беларускай мове, на тарашкевіцы прапагандуецца, савецкая, расейская і проста на маючая нічога агульнага з рэальнасцю псеўдагісторыя? Я спрабаваў выправіць гэную ганьбу, але праўкі алмяняюцца як &quot;вандалізм&quot;))) вось ад беларускай вікіпэдыі я такой расейшчыны дакладна не чакаў. Насамрэч сумна, вельмі жадаю каб людзям распавядалі сапраўдную гісторыю а ня такое, сумняваюсь што адніністрацыя сапраўды будзе вырашаці тую праблему, раз дагэтуль нічога з гэтым ня зрабілі... [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59020-20|~2026-59020-20]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59020-20|размова]]) 14:24, 8 лістапада 2026 (+03)
: Лухта. Немагчыма гістарычна быць тымі, каго выдумалі ў 1845 годзе ў варожай да Літвы Прусіі. Трубачоў-Тапароў-Сядоў зь якой краіны паходзяць? Гэта што датычыцца азначэньня наратываў. &quot;Сапраўдная гісторыя&quot; і нейкія фактычна выдуманыя, штучныя, кабінэтныя &quot;балты&quot; - гэта ўвогуле нейкі сюр. Калі ўжо на тое пайшло, то чытайце пра напраўду гістарычна існыя народы - [[Вэнэды]], [[Люцічы]], [[Ліцьвіны]], а не спрабуйце ці то наіўна-бязглузда ці то хітра-падступна прапагандаваць заснаваную адно на здагадках-інтэрпрэтацыях &quot;балтскую&quot; махінацыю, сапраўдная мэта якой - абвясьціць беларусаў сапсаванымі (&quot;славянізаванымі&quot;) летувісамі каб урэшце [[летувізацыя|дашчэнту зьнішчыць беларускую нацыянальную ідэнтычнасьць]]. І так, выдаленьне крыніцаў і зьместу - гэта менавіта вандалізм. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 14:49, 8 лістапада 2026 (+03)
::а кім па вашаму былі нашыя продкі да 4-5 стагоддзяў нашай эры а да 1-2? Славянамі якіх тады ня было? Нашыя продкі гэта і славяне пышэдшыя на нашы землі у 5-6 стагоддзях нашай эры і балты якія жылі там раней. Нэўры (мілаградская культура), андрафагі (дняпра дзьвінская культура), яцьвягі, літва (ня летува а, гістарычная літва, племя жыўшае прыкладна між нёманам і віллёй) гэта усё былі балцкія народы. Прывазываньне іх да летувісаў, ці тым больш сапсаваных летувісаў. Гэта вашая фантазія.  [[Удзельнік:Ab.bl.wz|Ab.bl.wz]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ab.bl.wz|гутаркі]]) 15:25, 8 лістапада 2026 (+03)
:::Як яны маглі быць нейкімі &quot;балтамі&quot; або &quot;балцкімі народамі&quot;, калі такой назвы (або якой іншай зборнай назвы з такім значэньнем) не існавала да 1845 году? Вы хоць усьведамляеце ўвесь абсурд такой фэнтэзійнай (калі ня фэйкавай) &quot;сапраўднай гісторыі&quot;?! &quot;Балтамі&quot; ў 1845 годзе назвалі канкрэтную існую на той час моўную групу (існаваньне якой, ранейшае за першую дакумэнтальеую фіксацыю адпаведнай жамойцкай мовы, ёсьць гіпатэтычным), да якой ліцьвіны-беларусы на той час не належалі і, як паказвае генэтыка, хутчэй за ўсё (лязо Окама) ніколі не належалі. Прытым прышлымі ёсьць менавіта фіна-жамойты, мову якіх у 1845 годзе і назвалі &quot;балтской&quot;. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 16:36, 8 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>p3edthdox5xuq07s25y76ckcjznbz2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699700</id>
      <parentid>2699673</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59440-75</username>
        <id>101097</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балты */ Адказ</comment>
      <origin>2699700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6847" sha1="9szsvz9n3dlg7k344r8jq6ytdagvr3b" xml:space="preserve">== Балты ==
чаму Беларуская вікіпэдыя прапагандуе расейскія наратывы?! У артыкуле пра балтаў замест аповяду пра балцкія народы, пра гістарычную супольнасць балтаў, і іхнюю ролю у нашай гісторыі, апавядаецца нейкая лухта нібыта мы ня балты, і увогуле балты ніколі ня жылі у нашай краіне. Чаму у 21 стагоддзі на беларускай вікіпэдыі, пры чым на сапраўднай беларускай мове, на тарашкевіцы прапагандуецца, савецкая, расейская і проста на маючая нічога агульнага з рэальнасцю псеўдагісторыя? Я спрабаваў выправіць гэную ганьбу, але праўкі алмяняюцца як &quot;вандалізм&quot;))) вось ад беларускай вікіпэдыі я такой расейшчыны дакладна не чакаў. Насамрэч сумна, вельмі жадаю каб людзям распавядалі сапраўдную гісторыю а ня такое, сумняваюсь што адніністрацыя сапраўды будзе вырашаці тую праблему, раз дагэтуль нічога з гэтым ня зрабілі... [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59020-20|~2026-59020-20]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59020-20|размова]]) 14:24, 8 лістапада 2026 (+03)
: Лухта. Немагчыма гістарычна быць тымі, каго выдумалі ў 1845 годзе ў варожай да Літвы Прусіі. Трубачоў-Тапароў-Сядоў зь якой краіны паходзяць? Гэта што датычыцца азначэньня наратываў. &quot;Сапраўдная гісторыя&quot; і нейкія фактычна выдуманыя, штучныя, кабінэтныя &quot;балты&quot; - гэта ўвогуле нейкі сюр. Калі ўжо на тое пайшло, то чытайце пра напраўду гістарычна існыя народы - [[Вэнэды]], [[Люцічы]], [[Ліцьвіны]], а не спрабуйце ці то наіўна-бязглузда ці то хітра-падступна прапагандаваць заснаваную адно на здагадках-інтэрпрэтацыях &quot;балтскую&quot; махінацыю, сапраўдная мэта якой - абвясьціць беларусаў сапсаванымі (&quot;славянізаванымі&quot;) летувісамі каб урэшце [[летувізацыя|дашчэнту зьнішчыць беларускую нацыянальную ідэнтычнасьць]]. І так, выдаленьне крыніцаў і зьместу - гэта менавіта вандалізм. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 14:49, 8 лістапада 2026 (+03)
::а кім па вашаму былі нашыя продкі да 4-5 стагоддзяў нашай эры а да 1-2? Славянамі якіх тады ня было? Нашыя продкі гэта і славяне пышэдшыя на нашы землі у 5-6 стагоддзях нашай эры і балты якія жылі там раней. Нэўры (мілаградская культура), андрафагі (дняпра дзьвінская культура), яцьвягі, літва (ня летува а, гістарычная літва, племя жыўшае прыкладна між нёманам і віллёй) гэта усё былі балцкія народы. Прывазываньне іх да летувісаў, ці тым больш сапсаваных летувісаў. Гэта вашая фантазія.  [[Удзельнік:Ab.bl.wz|Ab.bl.wz]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ab.bl.wz|гутаркі]]) 15:25, 8 лістапада 2026 (+03)
:::Як яны маглі быць нейкімі &quot;балтамі&quot; або &quot;балцкімі народамі&quot;, калі такой назвы (або якой іншай зборнай назвы з такім значэньнем) не існавала да 1845 году? Вы хоць усьведамляеце ўвесь абсурд такой фэнтэзійнай (калі ня фэйкавай) &quot;сапраўднай гісторыі&quot;?! &quot;Балтамі&quot; ў 1845 годзе назвалі канкрэтную існую на той час моўную групу (існаваньне якой, ранейшае за першую дакумэнтальеую фіксацыю адпаведнай жамойцкай мовы, ёсьць гіпатэтычным), да якой ліцьвіны-беларусы на той час не належалі і, як паказвае генэтыка, хутчэй за ўсё (лязо Окама) ніколі не належалі. Прытым прышлымі ёсьць менавіта фіна-жамойты, мову якіх у 1845 годзе і назвалі &quot;балтской&quot;. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 16:36, 8 лістапада 2026 (+03)
::::па вашай лёгіцы беларусы зь'явілісь у другой палове 19 стагоддзя, бо да гэтага мы ня называліся беларусамі. Агульнай назвы у балтаў ня было, гэта ня знача што ня было саміх балтаў. У англійскай мове да 15 стагоддзя ня было слова руды, але гэта ж ня знача што такога коляру ня было. І балцкія плямёны былі, яцьвягі, літва, аукштайты, жмудзь, лівы, куршы, і многія іншыя, іх па вашаму ня існавала да 1845 года? Да прыходу славян у 5 стагоддзі па усёй нашай краіне жылі менавіта яны, андрафагі, нэўры на усходзе, яцьвягі і літва на захадзе, ці вы лічыце што да славян у нас жылі фіна жамойты? [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59440-75|~2026-59440-75]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59440-75|размова]]) 18:57, 8 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>9szsvz9n3dlg7k344r8jq6ytdagvr3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699857</id>
      <parentid>2699700</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58707-82</username>
        <id>101013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балты */</comment>
      <origin>2699857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8277" sha1="ptkyicu8qxryzdjv2mebco1mdge8r3p" xml:space="preserve">== Балты ==
чаму Беларуская вікіпэдыя прапагандуе расейскія наратывы?! У артыкуле пра балтаў замест аповяду пра балцкія народы, пра гістарычную супольнасць балтаў, і іхнюю ролю у нашай гісторыі, апавядаецца нейкая лухта нібыта мы ня балты, і увогуле балты ніколі ня жылі у нашай краіне. Чаму у 21 стагоддзі на беларускай вікіпэдыі, пры чым на сапраўднай беларускай мове, на тарашкевіцы прапагандуецца, савецкая, расейская і проста на маючая нічога агульнага з рэальнасцю псеўдагісторыя? Я спрабаваў выправіць гэную ганьбу, але праўкі алмяняюцца як &quot;вандалізм&quot;))) вось ад беларускай вікіпэдыі я такой расейшчыны дакладна не чакаў. Насамрэч сумна, вельмі жадаю каб людзям распавядалі сапраўдную гісторыю а ня такое, сумняваюсь што адніністрацыя сапраўды будзе вырашаці тую праблему, раз дагэтуль нічога з гэтым ня зрабілі... [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59020-20|~2026-59020-20]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59020-20|размова]]) 14:24, 8 лістапада 2026 (+03)
: Лухта. Немагчыма гістарычна быць тымі, каго выдумалі ў 1845 годзе ў варожай да Літвы Прусіі. Трубачоў-Тапароў-Сядоў зь якой краіны паходзяць? Гэта што датычыцца азначэньня наратываў. &quot;Сапраўдная гісторыя&quot; і нейкія фактычна выдуманыя, штучныя, кабінэтныя &quot;балты&quot; - гэта ўвогуле нейкі сюр. Калі ўжо на тое пайшло, то чытайце пра напраўду гістарычна існыя народы - [[Вэнэды]], [[Люцічы]], [[Ліцьвіны]], а не спрабуйце ці то наіўна-бязглузда ці то хітра-падступна прапагандаваць заснаваную адно на здагадках-інтэрпрэтацыях &quot;балтскую&quot; махінацыю, сапраўдная мэта якой - абвясьціць беларусаў сапсаванымі (&quot;славянізаванымі&quot;) летувісамі каб урэшце [[летувізацыя|дашчэнту зьнішчыць беларускую нацыянальную ідэнтычнасьць]]. І так, выдаленьне крыніцаў і зьместу - гэта менавіта вандалізм. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 14:49, 8 лістапада 2026 (+03)
::а кім па вашаму былі нашыя продкі да 4-5 стагоддзяў нашай эры а да 1-2? Славянамі якіх тады ня было? Нашыя продкі гэта і славяне пышэдшыя на нашы землі у 5-6 стагоддзях нашай эры і балты якія жылі там раней. Нэўры (мілаградская культура), андрафагі (дняпра дзьвінская культура), яцьвягі, літва (ня летува а, гістарычная літва, племя жыўшае прыкладна між нёманам і віллёй) гэта усё былі балцкія народы. Прывазываньне іх да летувісаў, ці тым больш сапсаваных летувісаў. Гэта вашая фантазія.  [[Удзельнік:Ab.bl.wz|Ab.bl.wz]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ab.bl.wz|гутаркі]]) 15:25, 8 лістапада 2026 (+03)
:::Як яны маглі быць нейкімі &quot;балтамі&quot; або &quot;балцкімі народамі&quot;, калі такой назвы (або якой іншай зборнай назвы з такім значэньнем) не існавала да 1845 году? Вы хоць усьведамляеце ўвесь абсурд такой фэнтэзійнай (калі ня фэйкавай) &quot;сапраўднай гісторыі&quot;?! &quot;Балтамі&quot; ў 1845 годзе назвалі канкрэтную існую на той час моўную групу (існаваньне якой, ранейшае за першую дакумэнтальеую фіксацыю адпаведнай жамойцкай мовы, ёсьць гіпатэтычным), да якой ліцьвіны-беларусы на той час не належалі і, як паказвае генэтыка, хутчэй за ўсё (лязо Окама) ніколі не належалі. Прытым прышлымі ёсьць менавіта фіна-жамойты, мову якіх у 1845 годзе і назвалі &quot;балтской&quot;. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 16:36, 8 лістапада 2026 (+03)
::::па вашай лёгіцы беларусы зь'явілісь у другой палове 19 стагоддзя, бо да гэтага мы ня называліся беларусамі. Агульнай назвы у балтаў ня было, гэта ня знача што ня было саміх балтаў. У англійскай мове да 15 стагоддзя ня было слова руды, але гэта ж ня знача што такога коляру ня было. І балцкія плямёны былі, яцьвягі, літва, аукштайты, жмудзь, лівы, куршы, і многія іншыя, іх па вашаму ня існавала да 1845 года? Да прыходу славян у 5 стагоддзі па усёй нашай краіне жылі менавіта яны, андрафагі, нэўры на усходзе, яцьвягі і літва на захадзе, ці вы лічыце што да славян у нас жылі фіна жамойты? [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-59440-75|~2026-59440-75]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-59440-75|размова]]) 18:57, 8 лістапада 2026 (+03)
:::::Паводле вашай лёгікі, нішто не перашкаджае аб'ядноўваць тыя розныя гістарычныя народы пад абагульняльнай назвай &quot;беларускія народы&quot; (ну нічым жа ня горай за &quot;балцкія&quot;?). Пагатоў ніякіх аб'ектыўных крытэраў залічэньня да &quot;балтаў&quot; не існуе: &quot;балтамі&quot; цалкам можна абвясьціць і эстонцаў зь немцамі. Ужо не кажу пра тое, што беларусаў раней называлі ліцьвінамі, таму беларусы як раз такі пад гэтай назвай існавалі і да 19 ст., а вось эфэмэрных &quot;балтаў&quot; ніхто ніяк абагульняльна не называў. Тое, што да славянаў у нас жылі фіна-жамойты, як раз сьцьвярджаеце менавіта вы. Бо &quot;балты&quot; - гэта найперш фіна-жамойты і розныя іхныя адмены-суродзічы - куршы, лівы, &quot;аўкштайты&quot; (яшчэ адзін выдуманы &quot;народ&quot;). --[[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-58707-82|~2026-58707-82]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-58707-82|размова]]) 03:56, 9 лістапада 2026 (+03)</text>
      <sha1>ptkyicu8qxryzdjv2mebco1mdge8r3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матарызаваны транспартны сродак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304566</id>
    <revision>
      <id>2699654</id>
      <timestamp>2026-11-08T12:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>101048</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „'''Матарызаваны транспартны сродак''' — гэта самаходны наземны транспартны сродак, звычайна колавы, які не рухаецца па рэйках (напрыклад, цягнікі або трамваі), не лятае (напрыклад, самалёты або верталёты), не плавае на вадзе (напрыклад, ло...“</comment>
      <origin>2699654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="81535qma38d7mmbw8mdac3bit1n482q" xml:space="preserve">'''Матарызаваны транспартны сродак''' — гэта самаходны наземны транспартны сродак, звычайна колавы, які не рухаецца па рэйках (напрыклад, цягнікі або трамваі), не лятае (напрыклад, самалёты або верталёты), не плавае на вадзе (напрыклад, лодкі або караблі) і выкарыстоўваецца для перавозкі людзей або грузаў.</text>
      <sha1>81535qma38d7mmbw8mdac3bit1n482q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699786</id>
      <parentid>2699654</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+парады</comment>
      <origin>2699786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="719" sha1="mk25638qux7wp82aa6aslctcknu7whi" xml:space="preserve">'''Матарызаваны транспартны сродак''' — гэта самаходны наземны транспартны сродак, звычайна колавы, які не рухаецца па рэйках (напрыклад, цягнікі або трамваі), не лятае (напрыклад, самалёты або верталёты), не плавае на вадзе (напрыклад, лодкі або караблі) і выкарыстоўваецца для перавозкі людзей або грузаў.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма катэгорыяў|няма крыніцаў|няма выяваў}}</text>
      <sha1>mk25638qux7wp82aa6aslctcknu7whi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагіб Махфуз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304567</id>
    <redirect title="Нагіб Магфуз" />
    <revision>
      <id>2699711</id>
      <timestamp>2026-11-08T16:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Нагіб Махфуз]] у [[Нагіб Магфуз]]: БКП20:60 заўв. Б</comment>
      <origin>2699711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="7p8q030udektkyuqap75qasitire1qe" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Нагіб Магфуз]]</text>
      <sha1>7p8q030udektkyuqap75qasitire1qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Curacao Football Federation.svg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>304568</id>
    <revision>
      <id>2699719</id>
      <timestamp>2026-11-08T17:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>{{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня
| апісаньне     = Лягатып [[Мужчынская зборная Кюрасао па футболе|мужчынскай зборнай Кюрасао па футболе]]
| аўтар         = Federashon Futbòl Kòrsou
| час стварэньня = невядома
| крыніца       = http://www.vflnet.com/
| артыкул       = Мужчынская зборная Кюрасао па футболе
| частка        = Поўная выява лягатыпа
| разрозьненьне = Так
| мэта          = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду
| заменнасьць   = Гэта лягатып футбольнай збо...</comment>
      <origin>2699719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1062" sha1="1zwvey1dfkg0wxsiyeixvp67516y1c0" xml:space="preserve">== Апісаньне ==
{{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня
| апісаньне     = Лягатып [[Мужчынская зборная Кюрасао па футболе|мужчынскай зборнай Кюрасао па футболе]]
| аўтар         = Federashon Futbòl Kòrsou
| час стварэньня = невядома
| крыніца       = http://www.vflnet.com/
| артыкул       = Мужчынская зборная Кюрасао па футболе
| частка        = Поўная выява лягатыпа
| разрозьненьне = Так
| мэта          = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду
| заменнасьць   = Гэта лягатып футбольнай зборнай, таму для яго няма свабоднай замены
| іншае         = Выява — прадмет грамадзкага інтарэса
}}
== Ліцэнзія ==
{{SVG-лягатып}}</text>
      <sha1>1zwvey1dfkg0wxsiyeixvp67516y1c0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўтамабільны транспарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304569</id>
    <revision>
      <id>2699722</id>
      <timestamp>2026-11-08T17:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „'''Аўтамабільны транспарт''' або '''дарожныя перавозкі''' — гэта від транспарту з выкарыстаннем дарог. Транспарт па дарогах можна ўмоўна падзяліць на перавозкі грузаў і перавозкі людзей. У многіх краінах патрабаванні да ліцэнзавання і пр...“</comment>
      <origin>2699722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="739" sha1="shmy8wsanjznxxjfh71aa2e2tbfo9jm" xml:space="preserve">'''Аўтамабільны транспарт''' або '''дарожныя перавозкі''' — гэта від транспарту з выкарыстаннем дарог. Транспарт па дарогах можна ўмоўна падзяліць на перавозкі грузаў і перавозкі людзей. У многіх краінах патрабаванні да ліцэнзавання і правілы бяспекі забяспечваюць падзел гэтых двух галін. Рух па дарогах можа ажыццяўляцца на роварах, аўтамабілях, аўтобусах, грузавіках або жывёлах, такіх як коні або валы.</text>
      <sha1>shmy8wsanjznxxjfh71aa2e2tbfo9jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699723</id>
      <parentid>2699722</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="809" sha1="jafuq4jrs4uqwr8u8h99250haru1rhx" xml:space="preserve">'''Аўтамабільны транспарт''' або '''дарожныя перавозкі''' — гэта від транспарту з выкарыстаннем дарог. Транспарт па дарогах можна ўмоўна падзяліць на перавозкі грузаў і перавозкі людзей. У многіх краінах патрабаванні да ліцэнзавання і правілы бяспекі забяспечваюць падзел гэтых двух галін. Рух па дарогах можа ажыццяўляцца на роварах, аўтамабілях, аўтобусах, грузавіках або жывёлах, такіх як коні або валы.

[[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт| ]]</text>
      <sha1>jafuq4jrs4uqwr8u8h99250haru1rhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699725</id>
      <parentid>2699723</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="826" sha1="tdrbgl2bs0vnf2t8zm6oyh0ass9qujp" xml:space="preserve">'''Аўтамабільны транспарт''' або '''дарожныя перавозкі''' — гэта від транспарту з выкарыстаннем [[дарога|дарог]]. Транспарт па дарогах можна ўмоўна падзяліць на перавозкі грузаў і перавозкі людзей. У многіх краінах патрабаванні да ліцэнзавання і правілы бяспекі забяспечваюць падзел гэтых двух галін. Рух па дарогах можа ажыццяўляцца на роварах, аўтамабілях, аўтобусах, грузавіках або жывёлах, такіх як коні або валы.

[[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт| ]]</text>
      <sha1>tdrbgl2bs0vnf2t8zm6oyh0ass9qujp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699793</id>
      <parentid>2699725</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+парады</comment>
      <origin>2699793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="960" sha1="mtkta1u3r0xl5oo195d4ootcgogej6j" xml:space="preserve">'''Аўтамабільны транспарт''' або '''дарожныя перавозкі''' — гэта від транспарту з выкарыстаннем [[дарога|дарог]]. Транспарт па дарогах можна ўмоўна падзяліць на перавозкі грузаў і перавозкі людзей. У многіх краінах патрабаванні да ліцэнзавання і правілы бяспекі забяспечваюць падзел гэтых двух галін. Рух па дарогах можа ажыццяўляцца на роварах, аўтамабілях, аўтобусах, грузавіках або жывёлах, такіх як коні або валы.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма крыніцаў|няма выяваў}}

[[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт| ]]</text>
      <sha1>mtkta1u3r0xl5oo195d4ootcgogej6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шрубцынга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304570</id>
    <revision>
      <id>2699742</id>
      <timestamp>2026-11-08T17:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „[[Файл:Clamps.jpg|значак|Заціск.]] '''Заціск''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для шчыльнага ўтрымання прадметаў разам і прадухілення іх руху і/або раз'яднання.  Заціскі выкарыстоўваюцца ў тэхнічных работах, такіх як апрацоўка дрэва. Існ...“</comment>
      <origin>2699742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="567" sha1="lyrkc41pucyerzejoyb7sahu3rnizm9" xml:space="preserve">[[Файл:Clamps.jpg|значак|Заціск.]]
'''Заціск''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для шчыльнага ўтрымання прадметаў разам і прадухілення іх руху і/або раз'яднання.

Заціскі выкарыстоўваюцца ў тэхнічных работах, такіх як апрацоўка дрэва. Існуюць таксама спецыяльныя тыпы заціскаў, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне.</text>
      <sha1>lyrkc41pucyerzejoyb7sahu3rnizm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699790</id>
      <parentid>2699742</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+парады</comment>
      <origin>2699790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="709" sha1="cnbct0wccht24jx6c1av38p04wyjmxh" xml:space="preserve">[[Файл:Clamps.jpg|значак|Заціск.]]
'''Заціск''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для шчыльнага ўтрымання прадметаў разам і прадухілення іх руху і/або раз'яднання.

Заціскі выкарыстоўваюцца ў тэхнічных работах, такіх як апрацоўка дрэва. Існуюць таксама спецыяльныя тыпы заціскаў, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма катэгорыяў|няма крыніцаў}}</text>
      <sha1>cnbct0wccht24jx6c1av38p04wyjmxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699791</id>
      <parentid>2699790</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Заціск]] у [[Шрубцынга]]: так падае слоўнік</comment>
      <origin>2699790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="709" sha1="cnbct0wccht24jx6c1av38p04wyjmxh" xml:space="preserve">[[Файл:Clamps.jpg|значак|Заціск.]]
'''Заціск''' — гэта прылада, якая выкарыстоўваецца для шчыльнага ўтрымання прадметаў разам і прадухілення іх руху і/або раз'яднання.

Заціскі выкарыстоўваюцца ў тэхнічных работах, такіх як апрацоўка дрэва. Існуюць таксама спецыяльныя тыпы заціскаў, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма катэгорыяў|няма крыніцаў}}</text>
      <sha1>cnbct0wccht24jx6c1av38p04wyjmxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крэмаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304571</id>
    <redirect title="Крэмль" />
    <revision>
      <id>2699766</id>
      <timestamp>2026-11-08T18:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Крэмаль]] у [[Крэмль]]: БКП 7:27 - нават ёсьць у прыкладах</comment>
      <origin>2699766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="5scdsvd3q6fgc74z052xx46y1aspwx4" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Крэмль]]</text>
      <sha1>5scdsvd3q6fgc74z052xx46y1aspwx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інтэрмадальныя пасажырскія перавозкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304572</id>
    <revision>
      <id>2699767</id>
      <timestamp>2026-11-08T18:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „'''Інтэрмадальныя пасажырскія перавозкі''' — прадугледжвае выкарыстанне двух або больш відаў транспарту ў падарожжы. Змешаны від транспарту часта выкарыстоўваецца для спалучэння моцных бакоў (і кампенсацыі слабых бакоў) розных варыян...“</comment>
      <origin>2699767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="1z2gaw6ef981zn3xgj50qqgetpq0l4k" xml:space="preserve">'''Інтэрмадальныя пасажырскія перавозкі''' — прадугледжвае выкарыстанне двух або больш відаў транспарту ў падарожжы. Змешаны від транспарту часта выкарыстоўваецца для спалучэння моцных бакоў (і кампенсацыі слабых бакоў) розных варыянтаў транспарту. Адной з галоўных мэтаў сучасных інтэрмадальных пасажырскіх перавозак з'яўляецца зніжэнне залежнасці ад аўтамабіля як асноўнага віду наземнага транспарту і пашырэнне выкарыстання грамадскага транспарту. Для дапамогі падарожнікам былі распрацаваны розныя інтэрмадальныя планавальнікі падарожжаў, такія як Rome2rio і Google Transit, якія дапамагаюць ім планаваць і складаць графік сваёй паездкі.</text>
      <sha1>1z2gaw6ef981zn3xgj50qqgetpq0l4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699769</id>
      <parentid>2699767</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="m4kvi5ysgbtxbppsg2p00hrdz016fkn" xml:space="preserve">'''Інтэрмадальныя пасажырскія перавозкі''' — прадугледжвае выкарыстанне двух або больш відаў транспарту ў падарожжы. Змешаны від транспарту часта выкарыстоўваецца для спалучэння моцных бакоў (і кампенсацыі слабых бакоў) розных варыянтаў транспарту. Адной з галоўных мэтаў сучасных інтэрмадальных пасажырскіх перавозак з'яўляецца зніжэнне залежнасці ад аўтамабіля як асноўнага віду наземнага транспарту і пашырэнне выкарыстання грамадскага транспарту. Для дапамогі падарожнікам былі распрацаваны розныя інтэрмадальныя планавальнікі падарожжаў, такія як Rome2rio і Google Transit, якія дапамагаюць ім планаваць і складаць графік сваёй паездкі.

Змяшаны рэжым паездак часта сканцэнтраваны на форме хуткаснага транспарту, напрыклад, рэгіянальнай чыгункі, якая мае высокую хуткасць, але абмежаванае пакрыццё, да якой у пачатку або ў канцы паездкі дадаюцца варыянты нізкай хуткасці (г.зн. аўтобус, трамвай або ровар). Цягнікі забяспечваюць хуткі транспарт з прыгарада ў горад, дзе пасажыры могуць выбраць спосаб завяршэння паездкі. Большасць відаў транспарту заўсёды выкарыстоўваліся інтэрмадальна; напрыклад, людзі карысталіся аўтамабільным або гарадскім чыгуначным транспартам да аэрапорта або міжрэгіянальнай чыгуначнай станцыі.</text>
      <sha1>m4kvi5ysgbtxbppsg2p00hrdz016fkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699770</id>
      <parentid>2699769</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59299-00</username>
        <id>101099</id>
      </contributor>
      <origin>2699770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2429" sha1="gglpnk2gemwde72gr20lkyjf42bsyma" xml:space="preserve">[[Файл:Koleje Śląskie.- oznaczenie przestrzeni na rowery 02.jpg|значак|Цягнік з пазначаным месцам для перавозкі ровараў.]]
'''Інтэрмадальныя пасажырскія перавозкі''' — прадугледжвае выкарыстанне двух або больш відаў транспарту ў падарожжы. Змешаны від транспарту часта выкарыстоўваецца для спалучэння моцных бакоў (і кампенсацыі слабых бакоў) розных варыянтаў транспарту. Адной з галоўных мэтаў сучасных інтэрмадальных пасажырскіх перавозак з'яўляецца зніжэнне залежнасці ад аўтамабіля як асноўнага віду наземнага транспарту і пашырэнне выкарыстання грамадскага транспарту. Для дапамогі падарожнікам былі распрацаваны розныя інтэрмадальныя планавальнікі падарожжаў, такія як Rome2rio і Google Transit, якія дапамагаюць ім планаваць і складаць графік сваёй паездкі.

Змяшаны рэжым паездак часта сканцэнтраваны на форме хуткаснага транспарту, напрыклад, рэгіянальнай чыгункі, якая мае высокую хуткасць, але абмежаванае пакрыццё, да якой у пачатку або ў канцы паездкі дадаюцца варыянты нізкай хуткасці (г.зн. аўтобус, трамвай або ровар). Цягнікі забяспечваюць хуткі транспарт з прыгарада ў горад, дзе пасажыры могуць выбраць спосаб завяршэння паездкі. Большасць відаў транспарту заўсёды выкарыстоўваліся інтэрмадальна; напрыклад, людзі карысталіся аўтамабільным або гарадскім чыгуначным транспартам да аэрапорта або міжрэгіянальнай чыгуначнай станцыі.</text>
      <sha1>gglpnk2gemwde72gr20lkyjf42bsyma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699787</id>
      <parentid>2699770</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+парады</comment>
      <origin>2699787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2571" sha1="2lwph0cnael87qelgoaigxkxm7cy3qr" xml:space="preserve">[[Файл:Koleje Śląskie.- oznaczenie przestrzeni na rowery 02.jpg|значак|Цягнік з пазначаным месцам для перавозкі ровараў.]]
'''Інтэрмадальныя пасажырскія перавозкі''' — прадугледжвае выкарыстанне двух або больш відаў транспарту ў падарожжы. Змешаны від транспарту часта выкарыстоўваецца для спалучэння моцных бакоў (і кампенсацыі слабых бакоў) розных варыянтаў транспарту. Адной з галоўных мэтаў сучасных інтэрмадальных пасажырскіх перавозак з'яўляецца зніжэнне залежнасці ад аўтамабіля як асноўнага віду наземнага транспарту і пашырэнне выкарыстання грамадскага транспарту. Для дапамогі падарожнікам былі распрацаваны розныя інтэрмадальныя планавальнікі падарожжаў, такія як Rome2rio і Google Transit, якія дапамагаюць ім планаваць і складаць графік сваёй паездкі.

Змяшаны рэжым паездак часта сканцэнтраваны на форме хуткаснага транспарту, напрыклад, рэгіянальнай чыгункі, якая мае высокую хуткасць, але абмежаванае пакрыццё, да якой у пачатку або ў канцы паездкі дадаюцца варыянты нізкай хуткасці (г.зн. аўтобус, трамвай або ровар). Цягнікі забяспечваюць хуткі транспарт з прыгарада ў горад, дзе пасажыры могуць выбраць спосаб завяршэння паездкі. Большасць відаў транспарту заўсёды выкарыстоўваліся інтэрмадальна; напрыклад, людзі карысталіся аўтамабільным або гарадскім чыгуначным транспартам да аэрапорта або міжрэгіянальнай чыгуначнай станцыі.

{{Парады артыкулу|артаграфія|кароткі артыкул|няма катэгорыяў|няма крыніцаў}}</text>
      <sha1>2lwph0cnael87qelgoaigxkxm7cy3qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заціск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304573</id>
    <redirect title="Шрубцынга" />
    <revision>
      <id>2699792</id>
      <timestamp>2026-11-08T20:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Заціск]] у [[Шрубцынга]]: так падае слоўнік</comment>
      <origin>2699792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="3udqiyj8jm4jfoet810xc457qmt53h7" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Шрубцынга]]</text>
      <sha1>3udqiyj8jm4jfoet810xc457qmt53h7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ref-cy</title>
    <ns>10</ns>
    <id>304574</id>
    <revision>
      <id>2699795</id>
      <timestamp>2026-11-08T20:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>2699795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="6kxm5cn4hacaxfcxx0waukpxmplafpb" xml:space="preserve">{{ref-мова|вал.|валійскай|}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы для спасылак|cy]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6kxm5cn4hacaxfcxx0waukpxmplafpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ref-co</title>
    <ns>10</ns>
    <id>304575</id>
    <revision>
      <id>2699796</id>
      <timestamp>2026-11-08T20:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>2699796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="2igt6vsusxi7xwkuyarz9i65sj5j0c5" xml:space="preserve">{{ref-мова|карс.|карсыканску|}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы для спасылак|co]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2igt6vsusxi7xwkuyarz9i65sj5j0c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Мова-ett</title>
    <ns>10</ns>
    <id>304576</id>
    <revision>
      <id>2699805</id>
      <timestamp>2026-11-08T20:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>2699805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="g4hvouver3jvkevnd7lsv12g262ihja" xml:space="preserve">{{ref-мова|этр.|этрускай|}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы для спасылак|ett]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g4hvouver3jvkevnd7lsv12g262ihja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699806</id>
      <parentid>2699805</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне</comment>
      <origin>2699806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="7yr41a6mvcphl2dhn6vglgh5ygdq4nm" xml:space="preserve">{{Мова тэксту|Этруская мова|па-этруску|{{{2|}}}|этр}} ''{{мова|ett|{{{1}}}}}''&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы тэксту|ett]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7yr41a6mvcphl2dhn6vglgh5ygdq4nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ref-km</title>
    <ns>10</ns>
    <id>304577</id>
    <revision>
      <id>2699810</id>
      <timestamp>2026-11-08T21:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>2699810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="dhwxenevo9n3uz2aestx97vzl17b659" xml:space="preserve">{{ref-мова|кгмэр.|кгмэраскай|}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы для спасылак|km]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dhwxenevo9n3uz2aestx97vzl17b659</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ref-ms</title>
    <ns>10</ns>
    <id>304578</id>
    <revision>
      <id>2699811</id>
      <timestamp>2026-11-08T21:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>2699811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="7maoi0xrpl9vmo9b1is1y33entlnabz" xml:space="preserve">{{ref-мова|мал.|малайскай|}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы для спасылак|ms]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7maoi0xrpl9vmo9b1is1y33entlnabz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зьвярынец (Вільня)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304579</id>
    <revision>
      <id>2699815</id>
      <timestamp>2026-11-08T21:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XHCKidx</username>
        <id>11053</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „{{Адміністрацыйная адзінка |Назва                           = Зьвярынец |Назва ў родным склоне           = |Арыгінальная назва              = Зьвярынец |Краіна                          = Летува |Гімн                            =  |Статус                          = раён |Від адміністрацыйнай адзінк...“</comment>
      <origin>2699815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10337" sha1="rrvr6ffxltdcoqa6ouj3kvy72k8odzt" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Зьвярынец
|Назва ў родным склоне           =
|Арыгінальная назва              = Зьвярынец
|Краіна                          = Летува
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Від адміністрацыйнай адзінкі1   = [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы|Павет]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = [[Віленскі павет]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі2   = Староства
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = Старамескае староства
|Уваходзіць у                    = 
|Від адміністрацыйнага падзелу   = 
|Улучае                          = 
|Від адміністрацыйнага цэнтру    = 
|Цэнтар                          = 
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|Колькасьць населеных пунктаў    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|ДатаСкасаваньня                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Назва пасады кіраўніка          = 
|Кіраўнік2                       = 
|Назва пасады кіраўніка2         = 
|АфіцыйныяМовы                   = 
|МовыВаЎжытку                    = 
|Насельніцтва                    =
|Год перапісу                    =
|Адсотак ад насельніцтва         = 
|Месца паводле насельніцтва      = 
|Сьпіс паводле насельніцтва      = 
|Шчыльнасьць                     =
|Месца паводле шчыльнасьці       = 
|Нацыянальны склад               = 
|Канфэсійны склад                = 
|Плошча                          =
|Адсотак ад плошчы               = 
|Месца паводле плошчы            = 
|Сьпіс паводле плошчы            = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Vilnius, Žverynas, Televizijos bokštas.jpg
|Загаловак мапы                  = Зьвярынец, Вільня
|Памер мапы                      = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Часавы пас                      = +2
|Летні час                       = +3
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Геаграфічны код                 = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Катэгорыя ў Commons             = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Парамэтар2                      = 
|Назва парамэтру 2               = 
|Сайт                            = 
|Дадаткі                         = 
|Мэдыя-парамэтар1                = 
|Назва мэдыя-парамэтру 1         = 
|Мэдыя-парамэтар2                = 
|Назва мэдыя-парамэтру 2         = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Летува}}
|Колер фону герб-сьцяг           = 
}}
'''Зьвярынец''' ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Žvėrynas'') — гістарычнае [[прадмесьце]] [[Вільня|Вільні]], зараз раён і староства, разьмешчаны на паўночным заходзе ад цэнтра места, на првымі берагу ракі [[Вяльля|Вяльлі]],  злучаны з [[Старое Места (Вільня)|Старым местам]]  [[Зьвярынецкі мост (Вільня)|Зьвярынецкім мостам]], які, па сутнасьці, зьяўляецца працягам [[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|Юраўскага праспэкту]].

== Гісторыя ==
Звярынец (сучасная літоўская назва — Žvėrynas, польская — Zwierzyniec) — адно з самых старых, маляўнічых і прэстыжных гістарычных [[прадмесьце|прадмесьцяў]] [[Вільня|Вільні]], размешчанае на правым беразе ракі [[Вяльля|Вяльлі]].
Гісторыя гэтага раёна налічвае некалькі стагоддзяў і цесна звязана з буйнейшымі магнацкімі родамі і культурнымі зменамі рэгіёна&lt;ref&gt;https://filmvilnius.com/zveryno-marsrutas/&lt;/ref&gt;.

=== Паляўнічыя ўгоддзі Радзівілаў (XVI—XIX стагодзьдзі) ===

Сваёй назвай прадмесце абавязана прыватнаму паляўнічаму запаведніку (звярынцу).
Першапачаткова гэтыя землі належалі вялікаму князю Вітаўту, а з XVI стагоддзя перайшлі ў валоданне роду Радзівілаў.
Радзівілы пабудавалі тут драўляны паляўнічы палацык і абнеслі плот пад сасновы лес, куды засялялі розных дзікіх жывёл (зуброў, аленяў, казуль) для палявання. Пра гэтыя часы дагэтуль нагадваюць назвы тутэйшых вуліц: Stirnų (Казліная), Elnių (Аленяя), Stumbrų (Зубрыная).
Пазней Радзівілы падарылі гэтую маёмасць віленскім езуітам, якія кіравалі ёй да 1773 года.

=== Курортнае жыццё і дачны бум (XIX стагодзьдзе) ===

У XIX стагоддзі статус раёна кардынальна змяніўся. Звярынец стаў уласнасцю расійскага генерал-губернатара, а ў сярэдзіне стагоддзя яго выкупіў купец Васіль Марцінсан. Ён падзяліў зямлю на асобныя надзелы і пачаў прадаваць іх гараджанам.
Дзякуючы сасноваму лесу і блізкасці да вады, Звярынец ператварыўся ў курортнае прадмесце. Тут адкрыліся водныя лячэбніцы, лазні, грамадскія купальні і загарадныя рэстарацыі.
Раён пачаў актыўна забудоўвацца летнімі катэджамі і віламі баढатых віленчукоў. Менавіта тады сфарміраваўся ўнікальны архітэктурны твар Звярынца, які спалучаў швейцарскі стыль (вежачкі, веранды), рускія разныя ліштвы і традыцыйныя літоўскія карункавыя арнаменты.

=== У складзе горада і міжваенны перыяд (ХХ стагодзьдзе) ===

У 1901 годзе Зьвярынец афіцыйна ўвайшоў у межы горада Вільні. Каб звязаць новы раён з цэнтрам, у 1903—1906 гадах быў пабудаваны знакаміты каменна-жалезны Звярынецкі мост.
У 1920—1930-я гады, калі Вільня была ў складзе Польскай Рэспублікі, акрамя драўляных дамоў тут з'явіліся стыльныя прыклады міжваеннага мураванага функцыяналізму. У 1927 годзе менавіта на Зьвярынцы быў узведзены будынак радыёстанцыі Polskie Radio Wilno.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 caption=&quot; Гістарычныя здымкі&quot; heights=150 class=&quot;left&quot;&gt;
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (E. Cicéri, 1851).jpg|Вільня, Зьвярынец, Э. Чычэры, 1851 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (J. Jadkoŭski, 1879).jpg|Вільня, Зьвярынец, [[Юзэф Ядкоўскі]], 1879 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (K. Rusiecki, XIX).jpg|Вільня, Зьвярынец, К. Русецкі, XIX ст.
Vilnia, Vialla-Źviaryniec. Вільня, Вяльля-Зьвярынец (A. Korzan, 1861).jpg|Вільня, Вяльля-Зьвярынец, А. Корзан, 1861 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (1902).jpg|Вільня,прадмесьце Зьвярынец, плян 1902 года
Vilnia, Źviaryniec, Znamienskaja. Вільня, Зьвярынец, Знаменская (1915-18).jpg|Вільня, Зьвярынец, Знаменская царква, 1915-18 гг.
Vilnia, Źviaryniec, Znamienskaja. Вільня, Зьвярынец, Знаменская (1915).jpg|Вільня, Зьвярынец, Знаменская царква, 1915 год
Vilnia, Vialla-Zakret-Źviaryniec. Вільня, Вяльля-Закрэт-Зьвярынец (V. Zacharčyk, 1865-79).jpg|Вільня, Вяльля-Закрут-Зьвярынец, В. Захарчык, 1865-79 гады
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

{{Гістарычныя мясцовасьці Вільні}}

[[Катэгорыя:Раёны Вільні]]</text>
      <sha1>rrvr6ffxltdcoqa6ouj3kvy72k8odzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699817</id>
      <parentid>2699815</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XHCKidx</username>
        <id>11053</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2699817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10339" sha1="g4s8bj1dnuvz3g2l32c8a13tvpmakbb" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Зьвярынец
|Назва ў родным склоне           =
|Арыгінальная назва              = Зьвярынец
|Краіна                          = Летува
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Від адміністрацыйнай адзінкі1   = [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы|Павет]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = [[Віленскі павет]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі2   = Староства
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = Зьвярынецкае староства
|Уваходзіць у                    = 
|Від адміністрацыйнага падзелу   = 
|Улучае                          = 
|Від адміністрацыйнага цэнтру    = 
|Цэнтар                          = 
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|Колькасьць населеных пунктаў    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|ДатаСкасаваньня                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Назва пасады кіраўніка          = 
|Кіраўнік2                       = 
|Назва пасады кіраўніка2         = 
|АфіцыйныяМовы                   = 
|МовыВаЎжытку                    = 
|Насельніцтва                    =
|Год перапісу                    =
|Адсотак ад насельніцтва         = 
|Месца паводле насельніцтва      = 
|Сьпіс паводле насельніцтва      = 
|Шчыльнасьць                     =
|Месца паводле шчыльнасьці       = 
|Нацыянальны склад               = 
|Канфэсійны склад                = 
|Плошча                          =
|Адсотак ад плошчы               = 
|Месца паводле плошчы            = 
|Сьпіс паводле плошчы            = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Vilnius, Žverynas, Televizijos bokštas.jpg
|Загаловак мапы                  = Зьвярынец, Вільня
|Памер мапы                      = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Часавы пас                      = +2
|Летні час                       = +3
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Геаграфічны код                 = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Катэгорыя ў Commons             = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Парамэтар2                      = 
|Назва парамэтру 2               = 
|Сайт                            = 
|Дадаткі                         = 
|Мэдыя-парамэтар1                = 
|Назва мэдыя-парамэтру 1         = 
|Мэдыя-парамэтар2                = 
|Назва мэдыя-парамэтру 2         = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Летува}}
|Колер фону герб-сьцяг           = 
}}
'''Зьвярынец''' ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Žvėrynas'') — гістарычнае [[прадмесьце]] [[Вільня|Вільні]], зараз раён і староства, разьмешчаны на паўночным заходзе ад цэнтра места, на првымі берагу ракі [[Вяльля|Вяльлі]],  злучаны з [[Старое Места (Вільня)|Старым местам]]  [[Зьвярынецкі мост (Вільня)|Зьвярынецкім мостам]], які, па сутнасьці, зьяўляецца працягам [[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|Юраўскага праспэкту]].

== Гісторыя ==
Звярынец (сучасная літоўская назва — Žvėrynas, польская — Zwierzyniec) — адно з самых старых, маляўнічых і прэстыжных гістарычных [[прадмесьце|прадмесьцяў]] [[Вільня|Вільні]], размешчанае на правым беразе ракі [[Вяльля|Вяльлі]].
Гісторыя гэтага раёна налічвае некалькі стагоддзяў і цесна звязана з буйнейшымі магнацкімі родамі і культурнымі зменамі рэгіёна&lt;ref&gt;https://filmvilnius.com/zveryno-marsrutas/&lt;/ref&gt;.

=== Паляўнічыя ўгоддзі Радзівілаў (XVI—XIX стагодзьдзі) ===

Сваёй назвай прадмесце абавязана прыватнаму паляўнічаму запаведніку (звярынцу).
Першапачаткова гэтыя землі належалі вялікаму князю Вітаўту, а з XVI стагоддзя перайшлі ў валоданне роду Радзівілаў.
Радзівілы пабудавалі тут драўляны паляўнічы палацык і абнеслі плот пад сасновы лес, куды засялялі розных дзікіх жывёл (зуброў, аленяў, казуль) для палявання. Пра гэтыя часы дагэтуль нагадваюць назвы тутэйшых вуліц: Stirnų (Казліная), Elnių (Аленяя), Stumbrų (Зубрыная).
Пазней Радзівілы падарылі гэтую маёмасць віленскім езуітам, якія кіравалі ёй да 1773 года.

=== Курортнае жыццё і дачны бум (XIX стагодзьдзе) ===

У XIX стагоддзі статус раёна кардынальна змяніўся. Звярынец стаў уласнасцю расійскага генерал-губернатара, а ў сярэдзіне стагоддзя яго выкупіў купец Васіль Марцінсан. Ён падзяліў зямлю на асобныя надзелы і пачаў прадаваць іх гараджанам.
Дзякуючы сасноваму лесу і блізкасці да вады, Звярынец ператварыўся ў курортнае прадмесце. Тут адкрыліся водныя лячэбніцы, лазні, грамадскія купальні і загарадныя рэстарацыі.
Раён пачаў актыўна забудоўвацца летнімі катэджамі і віламі баढатых віленчукоў. Менавіта тады сфарміраваўся ўнікальны архітэктурны твар Звярынца, які спалучаў швейцарскі стыль (вежачкі, веранды), рускія разныя ліштвы і традыцыйныя літоўскія карункавыя арнаменты.

=== У складзе горада і міжваенны перыяд (ХХ стагодзьдзе) ===

У 1901 годзе Зьвярынец афіцыйна ўвайшоў у межы горада Вільні. Каб звязаць новы раён з цэнтрам, у 1903—1906 гадах быў пабудаваны знакаміты каменна-жалезны Звярынецкі мост.
У 1920—1930-я гады, калі Вільня была ў складзе Польскай Рэспублікі, акрамя драўляных дамоў тут з'явіліся стыльныя прыклады міжваеннага мураванага функцыяналізму. У 1927 годзе менавіта на Зьвярынцы быў узведзены будынак радыёстанцыі Polskie Radio Wilno.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 caption=&quot; Гістарычныя здымкі&quot; heights=150 class=&quot;left&quot;&gt;
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (E. Cicéri, 1851).jpg|Вільня, Зьвярынец, Э. Чычэры, 1851 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (J. Jadkoŭski, 1879).jpg|Вільня, Зьвярынец, [[Юзэф Ядкоўскі]], 1879 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (K. Rusiecki, XIX).jpg|Вільня, Зьвярынец, К. Русецкі, XIX ст.
Vilnia, Vialla-Źviaryniec. Вільня, Вяльля-Зьвярынец (A. Korzan, 1861).jpg|Вільня, Вяльля-Зьвярынец, А. Корзан, 1861 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (1902).jpg|Вільня,прадмесьце Зьвярынец, плян 1902 года
Vilnia, Źviaryniec, Znamienskaja. Вільня, Зьвярынец, Знаменская (1915-18).jpg|Вільня, Зьвярынец, Знаменская царква, 1915-18 гг.
Vilnia, Źviaryniec, Znamienskaja. Вільня, Зьвярынец, Знаменская (1915).jpg|Вільня, Зьвярынец, Знаменская царква, 1915 год
Vilnia, Vialla-Zakret-Źviaryniec. Вільня, Вяльля-Закрэт-Зьвярынец (V. Zacharčyk, 1865-79).jpg|Вільня, Вяльля-Закрут-Зьвярынец, В. Захарчык, 1865-79 гады
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

{{Гістарычныя мясцовасьці Вільні}}

[[Катэгорыя:Раёны Вільні]]</text>
      <sha1>g4s8bj1dnuvz3g2l32c8a13tvpmakbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699819</id>
      <parentid>2699817</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XHCKidx</username>
        <id>11053</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2699819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10343" sha1="jmrsv86msupgdzb52u2xadfth0bx2et" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Зьвярынец
|Назва ў родным склоне           =
|Арыгінальная назва              = Зьвярынец
|Краіна                          = [[Летува]]
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Від адміністрацыйнай адзінкі1   = [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы|Павет]]
|Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = [[Віленскі павет]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі2   = Староства
|Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = Зьвярынецкае староства
|Уваходзіць у                    = 
|Від адміністрацыйнага падзелу   = 
|Улучае                          = 
|Від адміністрацыйнага цэнтру    = 
|Цэнтар                          = 
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|Колькасьць населеных пунктаў    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|ДатаСкасаваньня                 = 
|Кіраўнік                        = 
|Назва пасады кіраўніка          = 
|Кіраўнік2                       = 
|Назва пасады кіраўніка2         = 
|АфіцыйныяМовы                   = 
|МовыВаЎжытку                    = 
|Насельніцтва                    =
|Год перапісу                    =
|Адсотак ад насельніцтва         = 
|Месца паводле насельніцтва      = 
|Сьпіс паводле насельніцтва      = 
|Шчыльнасьць                     =
|Месца паводле шчыльнасьці       = 
|Нацыянальны склад               = 
|Канфэсійны склад                = 
|Плошча                          =
|Адсотак ад плошчы               = 
|Месца паводле плошчы            = 
|Сьпіс паводле плошчы            = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Vilnius, Žverynas, Televizijos bokštas.jpg
|Загаловак мапы                  = Зьвярынец, Вільня
|Памер мапы                      = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Памер мапы аа                   = 
|Часавы пас                      = +2
|Летні час                       = +3
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                = 
|Геаграфічны код                 = 
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Катэгорыя ў Commons             = 
|Парамэтар1                      = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Парамэтар2                      = 
|Назва парамэтру 2               = 
|Сайт                            = 
|Дадаткі                         = 
|Мэдыя-парамэтар1                = 
|Назва мэдыя-парамэтру 1         = 
|Мэдыя-парамэтар2                = 
|Назва мэдыя-парамэтру 2         = 
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Летува}}
|Колер фону герб-сьцяг           = 
}}
'''Зьвярынец''' ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Žvėrynas'') — гістарычнае [[прадмесьце]] [[Вільня|Вільні]], зараз раён і староства, разьмешчаны на паўночным заходзе ад цэнтра места, на првымі берагу ракі [[Вяльля|Вяльлі]],  злучаны з [[Старое Места (Вільня)|Старым местам]]  [[Зьвярынецкі мост (Вільня)|Зьвярынецкім мостам]], які, па сутнасьці, зьяўляецца працягам [[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|Юраўскага праспэкту]].

== Гісторыя ==
Звярынец (сучасная літоўская назва — Žvėrynas, польская — Zwierzyniec) — адно з самых старых, маляўнічых і прэстыжных гістарычных [[прадмесьце|прадмесьцяў]] [[Вільня|Вільні]], размешчанае на правым беразе ракі [[Вяльля|Вяльлі]].
Гісторыя гэтага раёна налічвае некалькі стагоддзяў і цесна звязана з буйнейшымі магнацкімі родамі і культурнымі зменамі рэгіёна&lt;ref&gt;https://filmvilnius.com/zveryno-marsrutas/&lt;/ref&gt;.

=== Паляўнічыя ўгоддзі Радзівілаў (XVI—XIX стагодзьдзі) ===

Сваёй назвай прадмесце абавязана прыватнаму паляўнічаму запаведніку (звярынцу).
Першапачаткова гэтыя землі належалі вялікаму князю Вітаўту, а з XVI стагоддзя перайшлі ў валоданне роду Радзівілаў.
Радзівілы пабудавалі тут драўляны паляўнічы палацык і абнеслі плот пад сасновы лес, куды засялялі розных дзікіх жывёл (зуброў, аленяў, казуль) для палявання. Пра гэтыя часы дагэтуль нагадваюць назвы тутэйшых вуліц: Stirnų (Казліная), Elnių (Аленяя), Stumbrų (Зубрыная).
Пазней Радзівілы падарылі гэтую маёмасць віленскім езуітам, якія кіравалі ёй да 1773 года.

=== Курортнае жыццё і дачны бум (XIX стагодзьдзе) ===

У XIX стагоддзі статус раёна кардынальна змяніўся. Звярынец стаў уласнасцю расійскага генерал-губернатара, а ў сярэдзіне стагоддзя яго выкупіў купец Васіль Марцінсан. Ён падзяліў зямлю на асобныя надзелы і пачаў прадаваць іх гараджанам.
Дзякуючы сасноваму лесу і блізкасці да вады, Звярынец ператварыўся ў курортнае прадмесце. Тут адкрыліся водныя лячэбніцы, лазні, грамадскія купальні і загарадныя рэстарацыі.
Раён пачаў актыўна забудоўвацца летнімі катэджамі і віламі баढатых віленчукоў. Менавіта тады сфарміраваўся ўнікальны архітэктурны твар Звярынца, які спалучаў швейцарскі стыль (вежачкі, веранды), рускія разныя ліштвы і традыцыйныя літоўскія карункавыя арнаменты.

=== У складзе горада і міжваенны перыяд (ХХ стагодзьдзе) ===

У 1901 годзе Зьвярынец афіцыйна ўвайшоў у межы горада Вільні. Каб звязаць новы раён з цэнтрам, у 1903—1906 гадах быў пабудаваны знакаміты каменна-жалезны Звярынецкі мост.
У 1920—1930-я гады, калі Вільня была ў складзе Польскай Рэспублікі, акрамя драўляных дамоў тут з'явіліся стыльныя прыклады міжваеннага мураванага функцыяналізму. У 1927 годзе менавіта на Зьвярынцы быў узведзены будынак радыёстанцыі Polskie Radio Wilno.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 caption=&quot; Гістарычныя здымкі&quot; heights=150 class=&quot;left&quot;&gt;
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (E. Cicéri, 1851).jpg|Вільня, Зьвярынец, Э. Чычэры, 1851 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (J. Jadkoŭski, 1879).jpg|Вільня, Зьвярынец, [[Юзэф Ядкоўскі]], 1879 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (K. Rusiecki, XIX).jpg|Вільня, Зьвярынец, К. Русецкі, XIX ст.
Vilnia, Vialla-Źviaryniec. Вільня, Вяльля-Зьвярынец (A. Korzan, 1861).jpg|Вільня, Вяльля-Зьвярынец, А. Корзан, 1861 год
Vilnia, Źviaryniec. Вільня, Зьвярынец (1902).jpg|Вільня,прадмесьце Зьвярынец, плян 1902 года
Vilnia, Źviaryniec, Znamienskaja. Вільня, Зьвярынец, Знаменская (1915-18).jpg|Вільня, Зьвярынец, Знаменская царква, 1915-18 гг.
Vilnia, Źviaryniec, Znamienskaja. Вільня, Зьвярынец, Знаменская (1915).jpg|Вільня, Зьвярынец, Знаменская царква, 1915 год
Vilnia, Vialla-Zakret-Źviaryniec. Вільня, Вяльля-Закрэт-Зьвярынец (V. Zacharčyk, 1865-79).jpg|Вільня, Вяльля-Закрут-Зьвярынец, В. Захарчык, 1865-79 гады
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

{{Гістарычныя мясцовасьці Вільні}}

[[Катэгорыя:Раёны Вільні]]</text>
      <sha1>jmrsv86msupgdzb52u2xadfth0bx2et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зьвярынецкі мост (Вільня)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304580</id>
    <revision>
      <id>2699839</id>
      <timestamp>2026-11-08T21:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XHCKidx</username>
        <id>11053</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „'''Зьвярынецкі мост''' ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Žvėryno tiltas'') — гістарычны мост у [[Вільня|Вільні]], які злучае [[Старое Места (Вільня)|Старым места]] са [[Зьвярынец (Вільня)|Зьвярынцам]] цераз [[Рака|раку]] [[Вяльля|Вяльлю]]. Файл:Zveryno tiltas.jpg|знача...“</comment>
      <origin>2699839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="byd63iw6r47qio2q9pcg2ql4atyn6cr" xml:space="preserve">'''Зьвярынецкі мост''' ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Žvėryno tiltas'') — гістарычны мост у [[Вільня|Вільні]], які злучае [[Старое Места (Вільня)|Старым места]] са [[Зьвярынец (Вільня)|Зьвярынцам]] цераз [[Рака|раку]] [[Вяльля|Вяльлю]].
[[Файл:Zveryno tiltas.jpg|значак| Зьвярынецкі мост]]

== Месцазнаходжаньне ==
Працягвае [[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|Юраўскі праспэкт]] ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Gedimino prospektas''), злучаючы [[Старое Места (Вільня)|Старым места]] с яго прадмесьцем [[Зьвярынец (Вільня)|Зьвярынцам]] цераз [[Рака|раку]] [[Вяльля|Вяльлю]].

== Гісторыя ==

=== Першы драўляны мост (1883 год) ===
Для таго каб злучыць горад з прадмесьцем Зьвярынец (якое тады належала Радзівілам, а пасьля Вітгенштэйнам), у створы Георгіеўскага праспэкту (цяпер Гедзіміна) быў пабудаваны чатырохпралётны драўляны арачны мост. Аднак гэтая канструкцыя была нетрывалай і ня зьвязвала раёны надзейна.

=== Каменны і мэталічны мост (1905–1906 гады) === 
Менавіта тады пачалося будаўніцтва пастаяннага моста. Праект распрацаваў віленскі інжынэр Уладзіслаў Маліноўскі, а тэхнічным кансультантам выступіў вядомы расейскі прафэсар Мікалай Белялюбскі.
Металічныя аркі вырабляла знакамітая варшаўская фірма «Рудзкі і К°», а прыгожую каваную поручань (пэрлы) зрабілі ў мэханічнай майстэрні графа Тышкевіча ў самой Вільні.
Рух па новым мосьце быў урачыста адкрыты ў ліпені 1906 году.

=== Ваенныя часы ===
Падчас Першай і Другой сусьветных войнаў мост цудам пасьпяхова выстаяў і пазьбег татальнага разбурэньня, у адрозьненьне ад многіх іншых віленскіх мастоў.

=== Найноўшы час ===
У 2006 годзе да стагодзьдзя моста была праведзеная яго маштабная рэстаўрацыя. Былі замененыя пашкоджаныя карозіяй мэталічныя элемэнты, адноўленыя аўтэнтычныя ліхтары і парэнчы, а таксама выкладзенае новае дарожнае пакрыцьцё.

Сёняшні Зьвярынецкі мост уключаны ў Рэестар культурных каштоўнасьцяў Летувы і зьяўляецца адным з найбольш вядомых архітэктурных помнікаў інжынэрыі пачатку XX стагодзьдзя ў [[Вільня|Вільні]].

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 caption=&quot; Гістарычныя здымкі&quot; heights=150 class=&quot;left&quot;&gt;
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1900).jpg|Зьвярынецкі мост, 1900 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1901-14).jpg|Вільня,Зьвярынец і  Зьвярынецкі мост, 1901-14 гады
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1904).jpg|Зьвярынецкі мост у накірунку Зьвярынцу, 1904 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1916).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост, 1916 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1917).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост, 1917 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (01-02.1917).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (01-02.1917)
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1931).jpg|Зьвярынецкі мост у накірунку Праспэкта Гэдыміна, 1931 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1931) (2).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост, 1931 год
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

{{Гістарычныя мясцовасьці Вільні}}</text>
      <sha1>byd63iw6r47qio2q9pcg2ql4atyn6cr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2699840</id>
      <parentid>2699839</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XHCKidx</username>
        <id>11053</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Месцазнаходжаньне */</comment>
      <origin>2699840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="3ok1cgpi1aazzvnq1viomdjekmr4x66" xml:space="preserve">'''Зьвярынецкі мост''' ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Žvėryno tiltas'') — гістарычны мост у [[Вільня|Вільні]], які злучае [[Старое Места (Вільня)|Старым места]] са [[Зьвярынец (Вільня)|Зьвярынцам]] цераз [[Рака|раку]] [[Вяльля|Вяльлю]].
[[Файл:Zveryno tiltas.jpg|значак| Зьвярынецкі мост]]

== Месцазнаходжаньне ==
Працягвае [[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|Юраўскі праспэкт]] ([[Летувіская мова|жмудз]]. ''Gedimino prospektas''), злучаючы [[Старое Места (Вільня)|Старое места]] с яго прадмесьцем [[Зьвярынец (Вільня)|Зьвярынцам]] цераз [[Рака|раку]] [[Вяльля|Вяльлю]].

== Гісторыя ==

=== Першы драўляны мост (1883 год) ===
Для таго каб злучыць горад з прадмесьцем Зьвярынец (якое тады належала Радзівілам, а пасьля Вітгенштэйнам), у створы Георгіеўскага праспэкту (цяпер Гедзіміна) быў пабудаваны чатырохпралётны драўляны арачны мост. Аднак гэтая канструкцыя была нетрывалай і ня зьвязвала раёны надзейна.

=== Каменны і мэталічны мост (1905–1906 гады) === 
Менавіта тады пачалося будаўніцтва пастаяннага моста. Праект распрацаваў віленскі інжынэр Уладзіслаў Маліноўскі, а тэхнічным кансультантам выступіў вядомы расейскі прафэсар Мікалай Белялюбскі.
Металічныя аркі вырабляла знакамітая варшаўская фірма «Рудзкі і К°», а прыгожую каваную поручань (пэрлы) зрабілі ў мэханічнай майстэрні графа Тышкевіча ў самой Вільні.
Рух па новым мосьце быў урачыста адкрыты ў ліпені 1906 году.

=== Ваенныя часы ===
Падчас Першай і Другой сусьветных войнаў мост цудам пасьпяхова выстаяў і пазьбег татальнага разбурэньня, у адрозьненьне ад многіх іншых віленскіх мастоў.

=== Найноўшы час ===
У 2006 годзе да стагодзьдзя моста была праведзеная яго маштабная рэстаўрацыя. Былі замененыя пашкоджаныя карозіяй мэталічныя элемэнты, адноўленыя аўтэнтычныя ліхтары і парэнчы, а таксама выкладзенае новае дарожнае пакрыцьцё.

Сёняшні Зьвярынецкі мост уключаны ў Рэестар культурных каштоўнасьцяў Летувы і зьяўляецца адным з найбольш вядомых архітэктурных помнікаў інжынэрыі пачатку XX стагодзьдзя ў [[Вільня|Вільні]].

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=150 caption=&quot; Гістарычныя здымкі&quot; heights=150 class=&quot;left&quot;&gt;
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1900).jpg|Зьвярынецкі мост, 1900 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1901-14).jpg|Вільня,Зьвярынец і  Зьвярынецкі мост, 1901-14 гады
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1904).jpg|Зьвярынецкі мост у накірунку Зьвярынцу, 1904 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1916).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост, 1916 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1917).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост, 1917 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (01-02.1917).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (01-02.1917)
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1931).jpg|Зьвярынецкі мост у накірунку Праспэкта Гэдыміна, 1931 год
Vilnia, Vialla, Źviaryniecki most. Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост (1931) (2).jpg|Вільня, Вяльля, Зьвярынецкі мост, 1931 год
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

{{Гістарычныя мясцовасьці Вільні}}</text>
      <sha1>3ok1cgpi1aazzvnq1viomdjekmr4x66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нэйстрыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304581</id>
    <redirect title="Нэўстрыя" />
    <revision>
      <id>2699933</id>
      <timestamp>2026-11-09T09:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>Dymitr перанёс старонку [[Нэйстрыя]] у [[Нэўстрыя]]: БКП 18:52</comment>
      <origin>2699933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="96c3wt67dl0g39rssiqmcvtat4vdwe4" xml:space="preserve">#перанакіраваньне [[Нэўстрыя]]</text>
      <sha1>96c3wt67dl0g39rssiqmcvtat4vdwe4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>