Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1134 5125010 5111346 2026-04-12T11:46:58Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Johannes_Kepler_1610.jpg|Johannes_Kepler_1610.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Aude|Aude]] because: File page with no file uploaded ([[:c:COM:CSD#F7|F7]]). 5125010 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на сакавік}}</noinclude>__NOTOC__ '''8 сакавіка''' — 67-ы (68-ы) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1010]]: [[Фірдаўсі]] закончыў складанне «[[Шахнамэ]]». * [[1618]]: [[Іаган Кеплер]] адкрыў [[трэці закон арбітальнага руху]]. * [[1900]]: Згарэў французскі нацыянальны тэатр [[Камеды Франсэз]]. * [[1911]]: Першае святкаванне [[Міжнародны жаночы дзень|Міжнароднага жаночага дня]]. * [[1918]]: Першае зарэгістраванае захворванне ў двухгадовай [[Пандэмія|пандэміі]] [[грып]]у. * [[1918]]: На акупаванай нямецкімі войскамі тэрыторыі [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] абвешчана [[Герцагства Курляндскае і Семігальскае]]. * [[1942]]: Японскія войскі захапілі сталіцу Бірмы [[Рангун]]. * [[1979]]: «[[Вояджэр-1]]» зафіксаваў вулканізм на [[Іо (спадарожнік)|Іо]], спадарожніку [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. * [[1983]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Рональд Рэйган]] у публічным выступленні назваў [[СССР]] «імперыяй зла». * [[2004]]: Ухвалена новая Канстытуцыя [[Ірак]]а. * [[2014]]: Прапаў самалёт [[Boeing 777]] кампаніі [[Malaysian Airlines]], які ляцеў рэйсам з [[Куала-Лумпур]]а ў [[Пекін]]. == Нарадзіліся == * [[1714]]: [[Карл Філіп Эмануіл Бах]], нямецкі кампазітар * [[1739]]: [[Эліяс Марцін]], шведскі пейзажыст * [[1892]]: [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], дзяржаўны дзеяч [[БССР]], партыйны дзеяч РКП(б) і КП(б)Б (пам. 16.6.1937) * [[1894]]: [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен]], фінскі скульптар * [[1904]]: [[Франсіс Бот]], нямецкі мастак * [[1910]]: [[Пётр Васілевіч Конюх]], беларускі оперны спявак * [[1917]]: [[Сяргей Іванавіч Селіханаў]], беларускі скульптар (пам. 28.09.1976) * [[1918]]: [[Жак Барацье]], французскі кінарэжысёр * [[1929]]: [[Эбэ Камаргу]], бразільская спявачка і актрыса * [[1931]]: [[Сямён Падокшын]], беларускі філосаф і гісторык-медыявіст, даследчык культуры [[Адраджэнне|Адраджэння]] і [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] * [[1931]]: [[Хайнц Мак]], нямецкі мастак * [[1941]]: [[Жанна Дапкюнас]], беларускі літаратуразнавец * [[1941]]: [[Андрэй Міронаў]], савецкі і [[Расія|расійскі]] акцёр тэатра і кіно (пам. 1987) * [[1952]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Козак]], беларускі акцёр, тэатральны дзеяч * [[1954]]: [[Андрэй Саннікаў]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч * [[1962]]: [[Славамір Адамовіч]], беларускі паэт, грамадскі дзеяч * [[1974]]: [[Крысціяна Паўль]], нямецкая актрыса == Памерлі == [[File:Johannes Diderik van der Waals.jpg|thumb|120px|[[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс]]]] * [[1144]]: [[Цэлесцін II|Цэлесцін II, Папа Рымскі]] * [[1844]]: [[Жан Батыст Жуль Бернадот]], французскі маршал, які стаў каралём [[Швецыя|Швецыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]] пад іменем [[Карл XIV Юхан]] (нар. 26.1.1763) * [[1869]]: [[Гектар Берліёз]], французскі [[кампазітар]] (нар. 11.12.1803) * [[1917]]: [[Фердынанд Цэпелін]], нямецкі авіяканструктар (нар. 8.7.1838) * [[1923]]: [[Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс]], галандскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (нар. 23.11.1837) * [[1928]]: [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётр Крачэўскі]], беларускі палітык, 3-і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (нар. 7.8.1879) * [[1941]]: [[Шэрвуд Андэрсан]], амерыканскі пісьменнік, класік навелы * [[1986]]: [[Керсці Мерылаас]], эстонская паэтэса * [[2004]]: [[Міхась Навумовіч]], дзеяч беларускай эміграцыі, старшыня Беларускага Згуртавання ў Францыі «Хаўрус» і член рады БНР * [[2005]]: [[Аслан Масхадаў]], прэзідэнт Чачні * [[2022]]: [[Павел Леанідавіч Бранштэтэр]], беларускі фотамастак == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Міжнародны жаночы дзень]] * {{Сцяг Замбіі}} [[Замбія]] — Дзень моладзі. * {{Сцяг Малайзіі}} [[Малайзія]] — День султана. * {{Сцяг Сірыі}} [[Сірыя]] — Дзень рэвалюцыі. <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|308]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 сакавіка| ]] 6fco0nzvcel5epc3h6zi6unxmfebj0o 0 1463 5124656 5122880 2026-04-11T15:27:24Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5124656 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Беларуская мова | саманазва = беларуская мова | краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&nbsp;094 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'') | распаўсюджанасць = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал. | статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]<ref>{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] | пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] <br> Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] <br> Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]] | афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]): * [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] <small> [[Падляскае ваяводства]] </small> ** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] <small> [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] <small> [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] <small> [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] <small> [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] <small> [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]] {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}</ref> <br/> {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.) | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | ISO1 = be | ISO2 = bel | ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel] | Карта = Belarusian lang.png }} '''Белару́ская мо́ва''' — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]<ref>Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].</ref>. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі. Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/>.{{Пераход|#Дыялекты}} [[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (школьнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref>. Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы: * '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст. * '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства. * '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы. [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref>. == Лінгвагеаграфія == === Колькасць носьбітаў === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў<ref name="БЭ"/>. Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай хатніх зносін 26 %<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}</ref>. У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]</ref>). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў<ref>Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.</ref>. === Беларусь === {{main|Беларуская мова ў Беларусі}} Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце<ref>{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}</ref>. Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |} === Польшча === [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]] На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях: * [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007) * [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009) * [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009) * [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010) * [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)<ref>{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009</ref>. === Украіна === {{main|Беларуская мова ва Украіне}} Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю<ref>{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Сацыялінгвістычныя звесткі === Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/> (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]<ref name="ReferenceA"/> [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам<ref name="БЭ"/>. == Пісьменства == {{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}} Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар. {| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Аа | Бб | Вв | Гг | Дд | Ее | Ёё | Жж |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Зз | Іі | Йй | Кк | Лл | Мм | Нн | Оо |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Пп | Рр | Сс | Тт | Уу | Ўў | Фф | Хх |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Цц | Чч | Шш | Ыы | Ьь | Ээ | Юю | Яя |} Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена. Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя|раманізацыі]] беларускага тэксту ({{таксама}}: [[Раманізацыя беларускай мовы]]). == Лінгвістычнае апісанне == Арфаграфія беларускай мовы грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}</ref>. === Лексіка === {{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}} Беларуская [[лексіка]] сілкуецца з дзвюх асноўных крыніц: сваёй асабістай прыроджанай беларускай і [[Замежная лексіка беларускай мовы|замежнай]]. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычаныя словы|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. Беларуская пісьменнасць усталёўваецца ў XIII—XIV ст., або ўсяго каля сямісот гадоў таму. Індаеўрапейскі пласт лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што адзначаецца ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. === Фанетыка === {{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}} [[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)<ref>Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.</ref> зычных{{крыніца?}}. === Граматыка === {{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}} Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]]. Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]: * [[Назоўнік]] * [[Прыметнік]] * [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя) * [[Займеннік]] * [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м * [[Прыслоўе]] * [[Прыназоўнік]] * [[Злучнік]] * [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]] * [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]] Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]]. Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону. == Дыялекты == [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]] {{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}} Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі. [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)<ref name="БЭ"/>. == Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове == Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова. === Друкаваныя выданні === Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат. Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}</ref>. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей). Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу. === Радыёвяшчанне === У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях. * Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}</ref>. * '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін: ** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу. ** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]]. ** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце. ** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе. ** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Тэлебачанне === Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах. * [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну<ref>{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26}}</ref>. * [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Інтэрнэт-СМІ === У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]». Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі. === Беларуская Вікіпедыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}} Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі. Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004-2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы: * '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў. * '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці. Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове<ref>{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]] * [[Беларуская мова ў свеце]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Трасянка]] * [[Славянскія мовы]] * [[Усходнеславянскія мовы]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. * {{крыніцы/сбмова}} * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. <nowiki>ISBN 978-80-7561-324-0</nowiki>. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02 * [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] * Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf * [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. <nowiki>ISBN 978-985-541-152-0</nowiki>. * {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}} * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40. * Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529. * [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.). * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі] * {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }} {{Беларуская мова}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Славянскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] h55sqstrsg6q6yvek9pt1nny6qye0pr 5124720 5124656 2026-04-11T16:50:01Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5124720 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Беларуская мова | саманазва = беларуская мова | краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&nbsp;094 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'') | распаўсюджанасць = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал. | статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]<ref>{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] | пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] <br> Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] <br> Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]] | афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]): * [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] <small> [[Падляскае ваяводства]] </small> ** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] <small> [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] <small> [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] <small> [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] <small> [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] <small> [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]] {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}</ref> <br/> {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.) | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | ISO1 = be | ISO2 = bel | ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel] | Карта = Belarusian lang.png }} '''Белару́ская мо́ва''' — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]<ref>Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].</ref>. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі. Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/>.{{Пераход|#Дыялекты}} [[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (школьнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref>. Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы: * '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст. * '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства. * '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы. [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref>. == Лінгвагеаграфія == === Колькасць носьбітаў === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў<ref name="БЭ"/>. Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай хатніх зносін 26 %<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}</ref>. У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]</ref>). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў<ref>Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.</ref>. === Беларусь === {{main|Беларуская мова ў Беларусі}} Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце<ref>{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}</ref>. Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |} === Польшча === [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]] На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях: * [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007) * [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009) * [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009) * [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010) * [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)<ref>{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009</ref>. === Украіна === {{main|Беларуская мова ва Украіне}} Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю<ref>{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Сацыялінгвістычныя звесткі === Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/> (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]<ref name="ReferenceA"/> [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам<ref name="БЭ"/>. == Пісьменства == {{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}} Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар. {| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Аа | Бб | Вв | Гг | Дд | Ее | Ёё | Жж |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Зз | Іі | Йй | Кк | Лл | Мм | Нн | Оо |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Пп | Рр | Сс | Тт | Уу | Ўў | Фф | Хх |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Цц | Чч | Шш | Ыы | Ьь | Ээ | Юю | Яя |} Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена. Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі беларускага тэксту]]. == Лінгвістычнае апісанне == Арфаграфія беларускай мовы грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}</ref>. === Лексіка === {{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}} Беларуская [[лексіка]] сілкуецца з дзвюх асноўных крыніц: сваёй асабістай прыроджанай беларускай і [[Замежная лексіка беларускай мовы|замежнай]]. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычаныя словы|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. Беларуская пісьменнасць усталёўваецца ў XIII—XIV ст., або ўсяго каля сямісот гадоў таму. Індаеўрапейскі пласт лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што адзначаецца ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. === Фанетыка === {{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}} [[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)<ref>Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.</ref> зычных{{крыніца?}}. === Граматыка === {{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}} Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]]. Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]: * [[Назоўнік]] * [[Прыметнік]] * [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя) * [[Займеннік]] * [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м * [[Прыслоўе]] * [[Прыназоўнік]] * [[Злучнік]] * [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]] * [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]] Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]]. Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону. == Дыялекты == [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]] {{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}} Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі. [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)<ref name="БЭ"/>. == Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове == Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова. === Друкаваныя выданні === Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат. Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}</ref>. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей). Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу. === Радыёвяшчанне === У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях. * Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}</ref>. * '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін: ** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу. ** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]]. ** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце. ** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе. ** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Тэлебачанне === Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах. * [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну<ref>{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26}}</ref>. * [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Інтэрнэт-СМІ === У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]». Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі. === Беларуская Вікіпедыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}} Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі. Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004-2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы: * '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў. * '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці. Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове<ref>{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]] * [[Беларуская мова ў свеце]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Трасянка]] * [[Славянскія мовы]] * [[Усходнеславянскія мовы]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. * {{крыніцы/сбмова}} * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. <nowiki>ISBN 978-80-7561-324-0</nowiki>. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02 * [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] * Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf * [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. <nowiki>ISBN 978-985-541-152-0</nowiki>. * {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}} * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40. * Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529. * [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.). * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі] * {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }} {{Беларуская мова}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Славянскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] luhjlt7hhjo3gjj7uo057j4reepvx89 0 3142 5124745 5124546 2026-04-11T17:10:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124745 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] bhe4tmq8d9mc20l5vozl2vypzgbvqd8 0 10849 5124608 5122178 2026-04-11T13:24:59Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124608 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Віры |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 54|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Імянінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242986924 }} '''Віры́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viry}}, {{lang-ru|Виры}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Імянінскі сельсавет|Імянінскага сельсавета]]. == Назва == Паводле І. Яшкіна, В. Жучкевіча, Э. Мурзаева, В. Лучыка, у аснове назвы Віры тэрмін са значэннем «вір, вадаварот, яма, глыбокае месца ў рацэ»<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 147.</ref><ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 52.</ref><ref>Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984.</ref><ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 120.</ref>. Сапраўды, ёсць блр. ''вір'' з тым жа значэннем. З іншага боку, было старое віленскае прозвішча Вір, горадзенскае Вірэвіч, з-пад Горадні ([[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]]) - Вірэйшэвіч, з [[Вялікія Эйсманты|Эйсмантаў]] Віровіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J34Z-H?i=58&cat=1647808</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-LSWJ-C?i=699&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-LSWF-S?i=709&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9DF-GQB8?i=471&cat=2325238</ref> Аснова ''Vir''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 163.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Імянінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Імянінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] npt3k79bn83rtf6b05oe7g1rkqfgwrr 5124621 5124608 2026-04-11T13:42:39Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124621 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Віры |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 54|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Імянінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242986924 }} '''Віры́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viry}}, {{lang-ru|Виры}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Імянінскі сельсавет|Імянінскага сельсавета]]. == Назва == Паводле І. Яшкіна, В. Жучкевіча, Э. Мурзаева, В. Лучыка, у аснове назвы Віры тэрмін са значэннем «вір, вадаварот, яма, глыбокае месца ў рацэ»<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 147.</ref><ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 52.</ref><ref>Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984.</ref><ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 120.</ref>. Сапраўды, ёсць блр. ''вір'' з тым жа значэннем. З іншага боку, было старое віленскае прозвішча Вір, горадзенскае Вірэвіч, з-пад Горадні ([[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]]) - Вірэйшэвіч, з [[Вялікія Эйсманты|Эйсмантаў]] Віровіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J34Z-H?i=58&cat=1647808</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-LSWJ-C?i=699&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-LSWF-S?i=709&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9DF-GQB8?i=471&cat=2325238</ref> На думку Ю. Федасюка, прозвішча ''Вирский'' паходзіць ад слова ''вір'' «вадаварот»<ref>Ю. А. Федосюк. Русские фамилии. Популярный этимологический словарь. Москва, 1981.</ref>. На думку Ю. Радзько, прозвішчы ''Вірич, Вірун'' паходзяць ад жаночага імені Віра (г. зн. Вера)<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 135, 156.</ref>. Аснова ''Vir''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 163.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Імянінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Імянінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] itbcir8ly1m2jshcrnhwb10gma8zj6u 0 13979 5124795 5088573 2026-04-11T23:04:24Z StaarPups 164524 5124795 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Беларусі}} [[File:Гістарычныя вобласці Беларусі.png|thumb|300px|Гістарычныя вобласці Беларусі на аснове дзяржаўных утварэнняў і рэгіёнаў, якія існавалі ў IX—XVIII стст.]]{{Перакласці|ru|История Беларуси}} '''Гісторыя Беларусі''' — апісанне гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] са старажытных часоў. == Паходжанне назвы == {{main|Белая Русь}}Паводле Васіля Тацішчава, назва ''Белая Русь'' ужавалася ў Раскольніцкім і Растоўскім летапісах пад 1135 годам датычна Растова-Суздальскага княства. Гэтыя летапісы аднак не захаваліся на цяперашняга часу, а агулам усе ўнікальныя звесткі Тацішчава многія даследчыкі лічаць сумнеўнымі. Упершыню пэўна назва ''Белая Русь'' (лац. Alba Ruscia) вядома з [[Дублінскі рукапіс|Дублінскага рукапісу]] (сярэдзіна XIII ст.)<ref>''Чамярыцкі В., [[Жлутко, Александр Анатольевич|Жлутка А.]]'' [http://starbel.narod.ru/dublin.htm Першая згадка пра Белую Русь — XIII ст.!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100823074947/http://starbel.narod.ru/dublin.htm|date=23 жніўня 2010}} // Адраджэнне. Гістарычны альманах. — Вып. 1. — {{Мн.}}, 1995. — С. 143—152.{{ref-be}}</ref>. Ёсць шмат трактовак сімвалічнага значэння назвы, а лакалізацыя Белай Русі ў еўрапейскай картаграфіі да XVI ст. змянялася і з цягам часу пашыралася з тэрыторый [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] да тэрыторый практычна ўсёй Русі{{sfn|Latyszonek|2006|s=305—306}}. На большасці заходнееўрапейскіх карт тэрыторыя Беларусі называлася [[Літва (зямля)|''Літвой'']]{{Крыніца?|кам=калі маецца на ўвазе не назва ўсяго ВКЛ, а Літвы, як вобласці, то пытанне выклікае, ці вялікая доля тэрыторый Беларусі называлася на Захадзе Літвой. Мабыць тады разам з тэрмінам «Літва» падаваць і тэрмін «Русь»?}}. Продкі беларусаў пачалі ўжываць назвы «Белая Русь» і «белыя русіны» у другой палове XVI ст. пад уплывам польскамоўнай гісторыка-геаграфічнай літаратуры, а пад канец XVI ст., меркавана пад уплывам ідэй [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і [[Сарматызм]]у, [[Саламон Рысінскі]] ўпершыню ўжыў саманазву «беларус» (leucorussus){{sfn|Latyszonek|2006|s=306—308}}. Пасля трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] расійскі ўрад пачаў пашыраць назву Белая Русь на ўсю тэрыторыю жыцця беларускага этнаса, пакуль гэта канчаткова не замацавалася ў сярэдзіне XIX ст. == Старажытная Беларусь == {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} === Каменны век === {{main|Каменны век на Беларусі}} ==== Палеаліт ==== Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Лічыцца, што першымі насельнікамі на тэрыторыі Беларусі былі [[неандэртальцы]], якія апынуліся тут у час кароткіх пацяпленняў у перыяд так званага [[Сожскае зледзяненне|Рыскага абледзянення]], ці яшчэ перад ім. На тэрыторыі Беларусі пакуль што не было знойдзена аніводнага шкілета гэтага перыяду, рэшткі дзейнасці былі знойдзены на стаянках [[Юравічы (археалагічныя помнікі)|Юравічы]] і [[Бердыж (археалагічны помнік)|Бердыж]], якія датуюцца прыкладна 26—23 тыс. гадоў таму. Нарэшце, гэтыя даты дазваляюць у любым выпадку аднесці з’яўленне першага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі да верхняга палеаліта, якое магло жыць тут толькі пасля адступлення ці зыходу ледавіка. Колькасць насельніцтва ў верхнім палеаліце не перавышала некалькіх соцень<ref>[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] Начало формирования населения Белоруссии (дославянский период). -Мн., 1996.</ref>. Каля 16 тыс. гадоў таму адбылося новае моцнае пахаладанне, і гэтая мясціны былі зноў пакінутыя. ==== Мезаліт ==== Апошні ледавік сышоў прыблізна 13-8 тыс. гадоў назад, пасля чаго на тэрыторыі Беларусі пачаўся [[мезаліт]]. Па меры таяння і адступлення ледавіка клімат рабіўся ўсё больш цёплым, тэрыторыя паступова пакрывалася лесам. Пераходзячы з месца на месца, чалавек паступова рухаўся на поўнач. Быў вынайдзены [[лук]], які змяніў характар палявання. Пачалося інтэнсіўнае асваенне новых тэрыторый. На Беларусі вядома 120 мезалітычных стаянак трох асноўных археалагічных культур (грэнскай, свідэрскай і сожскай), а агульная колькасць насельніцтва складала каля 4,5 — 6 тыс. чалавек. ==== Неаліт ==== У эпоху [[неаліт]]у (IV—III тыс. гадоў да н.э.) клімат стаў яшчэ цяплейшым. Як лічаць даследчыкі, менавіта з факту з’яўлення керамікі і пачынаецца новы каменны век на тэрыторыі Беларусі<ref>Неолит Северной Евразии / [ РАН, Ин-т археологии; Т. Д. Белановская, В. В. Бжания, Н. Н. Гурина и др.]; Отв. ред. С. В. Ошибкина. — М.: Наука, 1996. — 377,[2] с., [4] л. ил. ил., карты. — С. 6. — (Археология). — ISBN 5-02-009636-9.</ref>. Прысвойваючая гаспадарка дасягнула свайго росквіту. На Беларусі да неаліту адносяцца плямёны [[Нёманская культура|нёманскай]], [[Днепра-данецкая культура|днепра-данецкай]], [[Нарвенская культура|нарвенскай]] і [[Верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўскай]] культур. Даследаванні могілак днепра-данецкай культуры ва Украіне даказалі, што прадстаўнікі гэтай культуры належалі да паўночных [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідаў]] ці позніх [[краманьёнцы|краманьёнцаў]]. Асноўным заняткам неалітычных плямён было [[рыбалоўства]], усе астатнія заняткі не былі так распаўсюджаныя. === Бронзавы век === {{main|Бронзавы век на Беларусі}} Каля [[2000 да н.э.|2000 гадоў да н.э.]] пачаўся [[бронзавы век]], спачатку на поўдні сучаснай Беларусі. [[Бронза]] выкарыстоўвалася не так часта як камень, таму што матэрыялаў для стварэння бронзавых прылад працы — [[медзь|медзі]] і [[волава]] — тут не было. Але ж медныя і бронзавыя рэчы знаходзяць на тэрыторыі Беларусі, што сведчыць аб гандлёвых сувязях тагачаснага насельніцтва. Асноўныя культуры гэтага часу — [[Сярэднедняпроўская культура|сярэднедняпроўская]], [[Вісла-нёманская культура|вісла-нёманская]], [[Тшцінецкая культура|тшцінецкая]]. Паступова Беларусь засялялі [[індаеўрапейцы]], з прыходам якіх пачаўся паступовы пераход да вытворчай гаспадаркі (асноўным заняткам індаеўрапейцаў была [[жывёлагадоўля]]). З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]] (гл. [[Культура штрыхаванай керамікі]]). === Жалезны век === {{main|Жалезны век на Беларусі|Усходнія славяне}} [[Жалезны век]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі пачаўся ў [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]]-[[7 стагоддзе да н.э.|VII ст. да н.э.]] У адрозненне ад медзі, на тэрыторыі Беларусі сустракаюцца радовішчы жалеза (у выглядзе так званых «балотных руд» або «лугавых руд»). Мясцовыя майстры пачалі вырабляць жалезныя прылады працы. З дапамогай жалезных сякер чалавек паступова засвоіў новы метад земляробства — [[Лядна-агнявое земляробства|падсечна-агнявы]] (лядны). Дрэвы зрубалі, спальвалі і попелам угнойвалі глебу. У яе высявалі зерне і баранавалі «сукаваткай», якую рабілі з верхавіны дрэва. Некалькі гадоў атрымлівалі добрае збожжа. Калі ўраджай рэзка зніжаўся, пераходзілі на новую дзялянку. Вырошчвалі [[проса]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[бабовыя|бабы]]. == Ранняе Сярэднявечча (VI — першая палова XIII стст.) == === Рассяленне славян === {{main| Славянская каланізацыя Беларусі}} [[Image:Rus-10c-ethn.png|thumb|Славяне ва Усходняй Еўропе.]] На тэрыторыю Беларусі першыя славяне прыйшлі з поўдня прыкладна ў VI—VII ст., калі ўзрост балцкіх старажытнасцяў тут дасягаў ужо двух тысячагоддзяў. Храналагічна гэта супала з пачаткам распаду агульнаславянскай мовы. Славяне былі больш развітымі чым балты, таму балты хутка славянізаваліся. Ужо да IX ст. большая частка Беларусі была славянізавана. Славянізацыя праходзіла ў асноўным мірным шляхам, але ёсць сляды і канфліктаў (на некаторых балцкіх гарадзішчах VII—VIII ст. зафіксаваны сляды пажараў). З X ст. актыўна пачалася славянізацыя Панямоння дрыгавічамі і крывічамі, але балцкае насельніцтва ў тым рэгіёне заствалася яшчэ некалькі стагоддзяў. === Утварэнне дзяржаўнасці === {{main|Русь}} Розныя аўтары называюць свае даты і прычыны паходжання дзяржаўнасці на тэрыторыі Беларусі. У адпаведнасці з нарманскай тэорыяй, якая доўгі час панавала ў дарэвалюцыйнай гістарычнай навуцы, першыя дзяржавы ва Усходняй Еўропе былі ўтвораны замежнымі князямі-варагамі ў [[IX стагоддзе|IX ст.]] Аднак гэта тэорыя аспрэчвалася многімі вучонымі. Першым антынарманістам быў Міхаіл Ламаносаў, які звяртаў увагу на тое, што запрошаныя ў Расію нямецкія вучоныя ў значнай ступені прыдумалі гэту тэорыю. У савецкі перыяд нарманскую тэорыю крытыкавалі С. У. Юшкоў, Б. Д. Грэкаў, Б. А. Рыбакоў і іншыя. Так, па меркаванні Б. А. Рыбакова, дзяржаўнасць у славян узнікла на мяжы старой і новай эры. Ён адзначаў, што археалагічныя крыніцы сведчаць аб значным эканамічным развіцці ўсходнеславянскага грамадства ўжо ў V—III ст да н.э., які ў гэты перыяд дайшоў «да ўзроўню дзяржаўнасці», аднак быў прыпынены сармацкім нашэсцем у [[II стагоддзе да н.э.|II ст. да н.э.]]<ref>[[Рыбаков Б.А.]] Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв. — М., 1982. С. 30.</ref> Згодна старажытнаскандынаўскім сагам ужо ў V—VI стст. існаваў Полацк (Палціск) у якім кіравалі мясцовыя князі. Гэта пацвярджаецца і археалагічнымі данымі, згодна з якімі Полацкае гарадзішча існавала задоўга да першай летапіснай згадкі Полацка ў 862 годзе. Магчыма ў той час Полацк быў цэнтрам протадзяржаўнага ўтварэння-[[Полацкае княжанне|княжання крывічоў]]. Такое ж протадзяржаўнае ўтварэнне магло існаваць і ў Дрыгавічоў. Пра далетапісную гісторыя славян на Беларусі амаль нічога невядома. Першыя летапісныя згадкі пра насельніцтва Беларусі пачынаюца ў IX ст. У IX ст. пачынаюць утварацца першыя дзяржаўныя ўтварэнні — княствы, з адпаведнымі цэнтрамі — [[горад|гарадамі]]. У [[крывічы|крывічоў]] вылучыўся [[Полацк]] і [[Смаленск]], у [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] — [[Тураў]]. Згодна старажытнарускім летапісам старажытныя беларускія княствы (Полацкае, Тураўскае, Смаленскае і інш.) да сяр. X ст. уваходзілі ў склад або былі ў залежнасці ад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Гэта пацвярджаецца ўдзелам славянскіх плямёнаў Беларусі ў ваенных паходах Кіеўскай Русі. Але пачынаючы з сяр. X ст., беларускія землі часткова становяцца незалежнымі — у Полацку валадарыць [[Рагвалод]], а ў Тураве — магчыма, яго сваяк [[Тур (князь)|Тур]]). Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскіх дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]] пра княжанне [[Рагвалод]]а ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. Аднак у 980 годзе наўгародскі князь [[Уладзімір Святаславіч]] захапіў Полацк, забіў Рагвалода і далучыў Полацкае княства да Кіеўскай дзяржавы, лёс Тура не вядомы, але прыблізна з 988—990 гадоў у Тураве валадарыць ужо [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк]], сын ужо кіеўскага князя Уладзіміра Святалавіча. Такім чынам, княствы на беларускіх землях страцілі незалежнасць. === [[Полацкае княства]] === Пасля таго, як у Полацку пачаў княжыць [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], сын Уладзіміра і [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]], унук Рагвалода, княства аднавіла сваю незалежнасць. Знаходзячыся на ажыўленым гандлёвым шляху, [[Полацкае княства]] скора ператварылася ў адно з вялікіх і моцных, а [[Полацк]] стаў буйным палітычным і гандлёва-рамесным цэнтрам, утварылася [[Полацкая епархія]]. Пачынаючы з [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]], сына Ізяслава, Полацкае княства пачало праводзіць актыўную знешнюю палітыку. Брачыслаў рабіў паходы ў Прыбалтыку. З Брачыслава пачынаюцца і канфлікты Полацкага княства з Кіеўскай Руссю. Пасля [[Бітва на Судоме|бітвы на Судоме]], якая адбылася ў 1021 годзе паміж войскам Яраслава Уладзіміравіча і войскам Брачыслава Ізяславіча, была заключана мірная дамова, якая фактычна стала пацвярджэннем незалежнасці Полацка. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII]] стст. пры княжанні тут [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] ([[1044]]—[[1101]]) і [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]] (1101—[[1128]]). Аднак у гэты час яно раздрабілася на ўдзелы — Менскі (кан. XI — пач. XII ст.), Віцебскі (пач. XII ст.), Друцкі, Лагожскі (Лагойск, другая пал. XII ст.). === [[Тураўскае княства]] === [[Тураўскае княства]] — найбуйнейшае пасля Кіева, Ноўгарада і Полацка, займала вялікую тэрыторыю ў басейне ракі [[Прыпяць]], знаходзілася ў залежнасці ад Кіева, звычайна вялікія князі кіеўскія давалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой палавіны XII ст. Тураўскае княства набыло незалежнасць ад [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і скора раздрабілася на ўдзелы, якія трапілі ў кола інтарэсаў галіцка-валынскіх князёў: [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], Сцяпанскае княствы. У XIII ст. у залежнасці ад Турава-Пінскага княства былі такія княствы, як [[Капыльскае княства|Капыльскае]], Брагінскае, [[Клецкае княства|Клецкае]], Нясвіжскае, Мазырскае, Рэчыцкае. Каб вызваліцца з-пад улады [[Даніла Раманавіч|Данілы Раманавіча Галіцкага]], турава-пінскія князі ішлі на саюз нават з паганскай Літвой, якая хутка ўмацоўвалася ў Панямонні. === [[Смаленскае княства]] === [[Смаленскае княства]] — адно з найбуйнейшых княстваў Русі. Палітычнае адасабленне Смаленска пачалося ў XI ст., але да пачатку XII ст. ён заставаўся кіеўскай воласцю. У 1120-я г. тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расціслаў Мсціславіч|Расціславам Мсціславічам]] (1125—1159 гг.). Смаленская зямля вылучылася ў асобную дзяржаву-княства. Пры Расціславе Мсціславічу, Смаленскае княства дасягала найбольшых памераў. У [[1136]] г. у княстве арганізавана самастойная епархія. У другой палове [[XII]] ст., удала выкарыстоўваючы ўнутраны разлад у суседніх княствах, Смаленск пашырыў свой уплыў на Полацкую і Ноўгародскую землі і за іх кошт павялічыў уласную тэрыторыю. На захадзе ва ўладанні Смаленскага княства увайшлі [[Крычаў]], [[Слаўгарад|Прапошаск]] і [[Мсціслаў]] (у [[1180]] г. вылучыўся ва ўдзельнае [[Мсціслаўскае княства]]), а з [[1116]] г. — і адабраныя ў [[Князі менскія|князя менскага]] [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] [[Копысь]] і [[Орша]]. [[Князі смаленскія|Смаленскі князь]] [[Давыд Расціславіч]] даволі ўмела выкарыстоўваў упартую барацьбу [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Менскае княства|Менскага княстваў]], што дазволіла яму ўмяшацца ва ўнутраныя справы ўдзельных княстваў. Часова ў залежнасць ад Смаленска трапілі [[Віцебск]] (з [[1165]] па [[1195]] гг.) і [[Друцк]]. Толькі пасля страты Друцка і Віцебска, у выніку ваеннага канфлікта, смаленскія князі перасталі прэтэндаваць на ўсходнія тэрыторыі полацкіх удзельных княстваў. === Беларускае Панямонне === Лёс тэрыторый заходняй часткі Беларусі быў не менш складаным і супярэчлівым. Буйнейшым княствам тут з’яўлялася [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]], з якога пазней вылучыліся [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Ваўкавыскае княства|Ваўкавыскае]]. У сяр. [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] гэтыя землі ўвайшлі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. === Княствы беларускіх зямель === * [[Ваўкавыскае княства]] * [[Віцебскае княства]] * [[Гарадзенскае княства]] * [[Друцкае княства]] * [[Дубровіцкае княства]] * [[Ізяслаўскае княства]] * [[Клецкае княства]] * [[Лагожскае княства]] * [[Лукомскае княства]] * [[Менскае княства]] * [[Наваградскае княства]] * [[Полацкае княства]] * [[Свіслацкае княства]] * [[Слонімскае княства]] * [[Слуцкае княства]] * [[Смаленскае княства]] * [[Тураўскае княства]] === Згадкі гарадоў === Першыя згадкі пра гарады Беларусі: <table><tr valign=top><td> {| class="wikitable" |+ !Горад !Год (гады) |- |[[Полацк]] |862 |- |[[Віцебск]] |947, 1021 |- |[[Тураў]] |980 |- |[[Заслаўе]] |986 |- |[[Друцк]] |1001 (?), 1078 |- |[[Ваўкавыск]] |1005 |- |[[Бярэсце]] |1017, 1019 |- |[[Копысь]] |1059, 1060 |- |[[Браслаў]] |1065 |- |[[Мінск]] |1067 |- |[[Лагойск]] |1078, 1127 |- |[[Лукомль]] |1078 |- |[[Пінск]] |1097 |- |[[Барысаў]] |1102, 1127 |- |[[Орша]] |1116 |- |[[Слуцк]] |1116 |- |[[Новагародак]] |паводле ўскосных даных 1228, 1235 |- |[[Гродна]] |1127 |}</td><td> {| class="wikitable" |+ !Горад !Год (гады) |- |[[Клецк]] |1127 |- |[[Мсціслаў]] |1135 |- |[[Слаўгарад]] (Прупой, Прапошаск, Прапойск) |1136 |- |[[Крычаў]] (Крэчут) |1136 |- |[[Гомель]] |1142 |- |[[Рагачоў]] |1142 |- |[[Брагін]] |1147 |- |[[Мазыр]] |1155 |- |[[Чачэрск]] |1159 |- |[[Рэчыца]] |1213/14 |- |[[Слонім]] |1252 |- |[[Здзітаў]] |1252 |- |[[Турыйск]] |1253 |- |[[Магілёў]] |1267 |- |[[Капыль]] |1274 |- |[[Камянец]] |1276 |- |[[Кобрын]] |1287 |} </td></tr></table> == Вялікае Княства Літоўскае (другая палова XIII — другая палова XVIII стст.) == [[Image:Coats of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute 1588.png|thumb|«Пагоня» — герб ВКЛ.]] [[Файл:Magnus_ducatus_Lithuania,_1780.jpg|thumb|left|240px|Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780.]] {{main|Вялікае Княства Літоўскае|Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага}} У пачатку [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] было ўтворана Вялікае Княства Літоўскае (ВКЛ), якое ўключыла значную частку этнічных беларускіх зямель. 3 сярэдзіны [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] ў дзяржаўнай пабудове зямель, адпаведных тэрыторыі сучаснай Беларусі, адбыліся кардынальныя змены. Землі Полацкага княства (на той час у яго ўваходзілі буйныя ўдзелы) былі ўключаны ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У аснове гэтага паступовага працэсу было мноства прычын, аднак галоўныя падпарадкаваліся мэце стварэння палітычнага, ваеннага і эканамічнага саюза паміж [[Полацкая зямля|Полацкай]] і [[Літоўская зямля|Літоўскай]] землямі супраць крыжакоў, галіцка-валынскіх князёў, татара-манголаў. Канчаткова Полацкая зямля ўвайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага на правах аўтаноміі, паводле дагавора, у [[1307]]. У [[1320]] туды ўвайшло [[Віцебскае княства]]. Працэс фарміравання Вялікага Княства Літоўскага быў працяглым. Дынастычныя шлюбы, пагадненні (у рэдкіх выпадках захоп) паміж асобнымі княствамі прывялі да ўзнікнення федэратыўнага аб’яднання. Вядучую ролю ў ім адыгрывалі старажытнарускія формы кіравання дзяржавай з адпаведнымі законамі, мовай, рэлігіяй. Пасля смерці вялікага князя [[Гедзімін]]а ([[1341]]) і адносна кароткага перыяду адасаблення некаторых тэрыторый на чале дзяржавы стаў сын Гедзіміна [[Альгерд]] (час княжання [[1345]]—[[1377]]). Яго намаганнямі ўладанні Вялікага Княства Літоўскага пашырыліся і ўключалі Чарнігава-Северскія, Валынскія, Пераяслаўскія землі, [[Смаленскае княства]], а таксама тэрыторыі ў басейнах Днястра, Паўднёвага Буга, паўднёвага [[Дняпро|Дняпра]]. Пасля перамогі войск Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Альгердам над войскамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]] ў, [[1363]] былі поўнасцю далучаны землі паўднёва-ўсходніх раёнаў Беларусі, у тым ліку і ўладанні [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. У выніку ваенных дзеянняў з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскім княствам]] у 1368—1372 да княства былі далучаны значныя раёны на паўночным усходзе да Мажайска і Каломны. У [[1377]] на княжацкі прастол узыходзіць сын Альгерда [[Ягайла]]. 3 гэтага часу пачынаецца складаны перыяд барацьбы за ўладу ў княстве паміж братам Альгерда [[Кейстут]]ам, яго сынам [[Вітаўт]]ам і Ягайлам. Але яна спынілася ў сувязі з узмацненнем агрэсіі Тэўтонскага ордэна. Такая ж небяспека пагражала і Польскаму каралеўству. Таму ў 1385 ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] быў заключаны саюз (унія), паводле якога Ягайла быў абвешчаны польскім каралём і атрымаў новае імя Уладзіслаў I. Пасля шлюбу з польскай каралевай Ядвігай ён павінен быў далучыць да Польшчы Вялікае Княства Літоўскае і ўвесці ў ім каталіцкую рэлігію ({{далей|*}} [[Крэўская унія]]). Гэта паслужыла пачаткам вострай унутрыдзяржаўнай барацьбы, якую ўзначаліў гродзенскі князь Вітаўт (брат Ягайлы). Ягайла і польскія магнаты вымушаны былі змяніць умовы Крэўскай уніі. 5 жніўня [[1392]] было заключана [[Востраўскае пагадненне]], паводле якога за Вялікім Княствам Літоўскім захоўвалася самастойнасць (незалежны ўрад, казна, войска), а вялікім князем быў абвешчаны Вітаўт. Пагадненне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, абапіраючыся на сваіх намеснікаў, імкнуўся да поўнай незалежнасці дзяржавы. 3 гэтай мэтай ён збіраўся стаць каралём. Але ажыццявіць задумы перашкодзіла заўчасная смерць, магчыма, і забойства. З канца 14 ст. вярхі ВКЛ узялі курс на саюз з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. Да [[1430]], падчас княжання [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], княства дасягнула максімальна вядомай магутнасці і тэрытарыяльнага пашырэння <ref>R. Bideleux. A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge, 1998. p.122</ref>, аднак, скора пачало страчваць тэрыторыі, найперш на карысць Польшчы (паўднёва-заходнія рускія землі), а з кан. [[15 ст.]] на ўсходзе на карысць Масквы. Пасля Крэўскай уніі ВКЛ і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-персанальнай уніі пры захаванні імі пэўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Неаднаразовае аднаўленне і перазаключэнне ўній (у [[1401]], [[1413]], [[1446]], [[1501]]) сведчыць, па-першае, аб іх нетрываласці, па-другое, аб наяўнасці ў жыцці абедзвюх дзяржаў такіх фактараў, якія падштурхоўвалі іх да збліжэння. У XV—XVI стст. вызначылася трывалая тэндэнцыя: чым больш абвастраліся адносіны Вільні з Масквой, тым больш ВКЛ схілялася да аб’яднання з Польшчай. Няўдачы ў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]], захоп войскам Івана Грознага Прыбалтыкі i Полацка адсекла ўсходнюю i цэнтральную часткі Беларусі ад мора, што было цяжкім ударам па гандлі. Сілы дзяржавы былі на мяжы магчымага. Гэта вайна, як адзначалі пазней палітыкі, прыгнала ВКЛ да новай уніі з Польшчай. === Рэч Паспалітая абодвух народаў (другая палова XVII—XVIII стст.) === [[Image:Lob Rech Pospolita.svg|thumb|150px|[[Герб Рэчы Паспалітай]].]] {{main|Рэч Паспалітая|Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай}} У [[1569]] годзе [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] аб’ядналіся на федэратыўнай аснове ў новую дзяржаву — Рэч Паспалітую. Новая дзяржава, створаная ў выніку падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], была федэратыўным аб’яднаннем. У ім суіснавалі колішнія землі Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства. Кардынальныя змены адбыліся пасля прыняцця [[Берасцейская унія|Брэсцкай царкоўнай уніі]] (1596). Паводле яе [[каталіцтва|каталіцкая]] і [[праваслаўе|праваслаўная]] цэрквы на тэрыторыі Рэчы Паспалітай аб’ядноўваліся ва ўніяцкую (ад уніі Брэсцкага царкоўнага сабора). Новая царква была падпарадкавана [[Папа Рымскі|Папу Рымскаму]]. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] адбылося інтэнсіўнае распаўсюджанне каталіцкай і ўніяцкай цэркваў па ўсёй тэрыторыі Беларусі, якія (асабліва ўніяцкая) у хуткім часе сталі дамінуючымі (пераважна для вясковага насельніцтва). Суіснаванне трох канфесій (каталіцтва, уніяцтва і праваслаўя) вызначалася не толькі канфрантацыяй або адкрытай варожасцю, але і пэўнымі рысамі спаборніцтва, імкненнем пашырыць уплыў кожнай з цэркваў на як мага большае кола жыхароў. На культурнае жыццё Беларусі ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] значнае ўздзеянне аказала Контррэфармацыя, носьбітам якой стаў [[ордэн езуітаў]]. Дзейнасць ордэна была неадназначнай, але ў асноўным яна спрыяла бурнаму ўздыму ў той час асветніцтва, адукацыі, літаратуры, тэатра, музыкі, архітэктуры, выяўленчага мастацтва. Менавіта ў асяроддзі езуітаў разгарнулася творчасць выдатных майстроў, палемістаў, пісьменнікаў, прапаведнікаў. Рух Контррэфармацыі спрыяў уваходжанню і засваенню беларускім мастацтвам і архітэктурай стылю [[барока]]. [[XVII]] ст. на землях Беларусі было часам няспынных ваенных дзеянняў. Асабліва значнымі былі войны паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай у 1609—1634 і [[Вайна 1654-1667 гг.|1654—1667]] за землі на паўночным усходзе і поўдні Беларусі, за тэрыторыі Украіны. Толькі перамір’е, заключанае ў Андрусаве (1667), спыніла гэта супрацьстаянне. Але ўжо ў канцы [[XVII]] ст. узрасла напружанасць паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй. Гэта вылілася ў [[Паўночная вайна 1700-21|Паўночную вайну 1700—1721]]. Рэч Паспалітая выступала ў саюзе з Расіяй, але ваенныя дзеянні адбываліся галоўным чынам на тэрыторыі Беларусі. Складаныя знешнія абставіны, няспынныя аблогі гарадоў, пажары рабілі невыносным становішча насельніцтва Беларусі, якое выступала са зброяй супраць улад ці ратавалася ўцёкамі за межы дзяржавы. Беларусь, знясіленая Паўночнай вайной, з бязлюднымі і разбуранымі гарадамі, спаленымі вёскамі ўяўляла жахлівае відовішча. Невыпадкова, на працягу [[XVIII]] ст. тут адбыліся моцныя сялянскія выступленні. Разам з анархічнай палітыкай магнатаў, вольнасцю шляхты гэта стварала ўмовы для правядзення буржуазна-дэмакратычных рэформ. У [[1764]] г. на каралеўскі прастол уступіў [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (Аўгуст IV). Яго спробы па ўдасканаленні сістэмы кіравання дзяржавай не мелі поспеху. Шляхта па-ранейшаму не жадала бачыць той бездані, перад якой апынулася краіна. Паказальным у гэтым плане з’яўляецца ўтварэнне так званай [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]]. Штуршком для яе сталі пастанова сейма 1768 аб свабодзе веравызнання, раўнапраўя рэлігій у Рэчы Паспалітай, забарона смяротнай кары прыгонных, якая выклікала аб’яднанне рэакцыйных магнатаў і шляхты, узброенае паўстанне. Рускі стаўленік Аўгуст IV звярнуўся за дапамогай да [[Расійская імперыя|Расіі]], што і было зроблена. Мяцеж быў падаўлены, але гэта наблізіла крах краіны. У [[1772]] г. адбыўся [[першы падзел Рэчы Паспалітай]] паміж Расіяй, Аўстрыяй і Прусіяй, затым — яшчэ два (у [[1793]] і [[1795]]). У выніку Рэч Паспалітая перастала існаваць як дзяржава. Землі Беларусі далучыліся да Расійскай імперыі. == Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) == {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі|Беларусь у Айчыннай вайне 1812 года|Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864}} [[Файл:Belarusian language in the Russian Empire (1897).svg|thumb|300px|[[Беларуская мова]] ў Расійскай імперыі паводле [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|перапісу насельніцтва 1897 года]].]] Па выніках падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыя сучаснай Беларусі ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] была створана Беларуская губерня, на базе якой у [[1802]] было створана Беларускае генерал-губернатарства з Віцебскай і Магілёўскай губерній, якое праіснавала да 1856. У тым жа 1802 з Літоўскай і Мінскай губерній было створана Літоўскае генерал-губернатарства, якое праіснавала да [[1812]]. Насельніцтва Беларусі на пачатак XIX ст. складала прыкладна 3,3 млн чалавек. Уключэнне Беларусі ў моцны расійскі рынак спрыяла ажыўленню вытворчасці, развіццю прамысловасці і гандлю, сельскай гаспадаркі. Разам з тым у [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] пачаўся перыяд гвалтоўнай русіфікацыі, ушчамлення ў правах насельніцтва каталіцкага і ўніяцкага веравызнання. == Навейшая гісторыя (XX — пачатак XXI ст.) == === Беларусь у час замежных ваенных інтэрвенцый і Грамадзянскай вайны === {{main|Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Беларуская Народная Рэспубліка|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Image:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|thumb|280px|Карта [[БНР]], 1918.]] ==== Інтэрвенцыя Германіі ==== Урады ЗША і краін Антанты афіцына прызналі неабходнасць ліквідацыі маладой савецкай дзяржавы. На канферэнцыі краін Антанты, якая адбылася [[30 лістапада]] [[1917]] года ў [[Парыж]]ы, французскі маршал [[Фердынанд Фош]] прапанаваў праграму ўзброеннага звяржэння савецкай улады. У гэтых мэтах было вырашана аказаць дапамогу ўнутраным антысавецкім сілам, а затым пачаць ваенную інтэрвенцыю пад прыкрыццём неабходнасці аднаўлення антыгерманскага фронту на Усходзе. ЗША і краіны Антанты пагадзіліся пачаць перамовы з Германскай імперыяй аб прыцягненні яе да барацьбы супраць савецкай Расіі. Яны пагадзіліся зрабіць Германіі ўступку на Захадзе, каб даць ёй свабоду дзеяння на Усходзе. Урадавыя колы Германскай імперыі з задавальненным успрынялі такі крок ЗША і краін Антанты. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі германскія правячыя колы вызначылі новыя палітычныя і вайсковыя мэты. Адначасова з анексіянісцкай палітыкай яны ставілі задачу ліквідацыі савецкай улады і прадухілення ўплыву рэвалюцыі на Германскую імперыю. Разглядаючы перамогу савецкай улады як небяспеку для Германскай імперыі, генерал [[Эрых Людэндорф|Э. фон Людэндорф]] лічыў неабходным неадкладна «знішчыць савецкую Расію»<ref>Иностранная военная интервенция в Белоруссии, 1917—1920 / АН СССР, Научный совет по комплексной проблеме «История Великой Октябрьской социалистической революции», Ин-т истории АН БССР; Отв. ред. И. И. Минц. — Минск: Навука і тэхніка, 1990. — 341, [1] с. — С. 65. — ISBN 5-343-00019-3.</ref>. Лідар кансерватыўнай фракцыі ў рэйхстагу [[Куна фон Вестарп|К. фон Вестарп]] заявіў, што палітыка Германіі павінна зыходзіць выключна з жыццёвых інтарэсаў імперыі і яна абавязана замацаваць за ёю «ўсё, што заваяваў меч»<ref>Нотович, Ф. И. Захватническая политика германского империализма на Востоке в 1914—1918 гг. — [Москва]: Госполитиздат, 1947. — 239 с. — С. 56—57.</ref>. Германская імперыя пагадзілася быь галоўнай ударнай сілай антысавецкай інтэрвенцыі. Фельдмаршал [[Паўль фон Гіндэнбург|П. фон Гіндэнбург]] заклікаў «дзейнічаць хутка і неадкладна. Барацьба на захадзе працягнецца доўга. Мы павінны выслабіць усе сілы. Таму мы павінны разбіць русскіх…»<ref>Советско-германские отношения от переговоров в Брест-Литовске до подписания Рапалльского договора: [В 2 т.] / М-во иностранных дел СССР, М-во иностранных дел ГДР. [Т. 1]: [1917-1918 гг.]. — Москва: Политиздат, 1968. — XXII, 758 с., 1 л. карт. — С. 324.</ref>. Дэлегацыя Германскай імперыі на перамовах у [[Брэст-Літоўск]]у ўсё больш узмацняла свае патрабаванні. [[5 студзеня]] [[1918]] года яна запатрабавала аддзяліць ад савецкай Расіі тэрыторыі ў больш чым 150 тыс. км². ===== Экспансія ===== {{main|Аперацыя «Фаўстшлаг»}} [[16 лютага]] [[1918]] года Германія паведаміла савецкай Расіі аб сканчэнні тэрміну перамір’я і пачатку «стану вайны». Германія мела намер вырашыць дзве асноўныя залачы: ліквідаваць савецкую ўладу, рэстаўрыраваць у той ці іншай форме ранейшыя парадкі Расійскай імперыі, далучыць да Германіі тэрыторыі Прыбалтыкі, Беларусі, Украіны. [[18 лютага]] яна аднавіла ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі. Цэнтральная групіроўка, касцяком якой была [[10-я армія (Германская імперыя)|10-я армія]] і XLI корпус, рухалася ў напрамку [[Мінск]]—[[Смаленск]], а XXI корпус — на [[Гомель]]. Разам з нямяцкімі войскамі выступілі ўцалелыя часці польскага корпуса [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]], якія рушылі з [[Бабруйск]]а ў бок [[Мінск]]а. [[18 лютага]] У. Ленін накіраваў нямецкаму боку радыёграму, у якой пагаджаўся падпісаць мір на іх умовах. Германская інтэрвенцыя ўяўляла сур’ёзную пагрозу не толькі новаму ладу, але і існаванню самой дзяржавы. [[21 лютага]] [[1918]] года, у дзень, калі быў захоплены [[Мінск]], [[У. Ленін]] ад імя [[СНК РСФСР]] звярнуўся да працоўных з заклікам: «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы», у якім раскрывалася ўся глыбіня пагрозы, што навісла над Рэспублікай Саветаў, фармуляваўся канкрэтны план барацьбы з агрэсарам. На цэнтральным напрамку супраць германскай арміі выступілі Віцебскі, Аршанскі і Магілёўскі рэвалюцыйныя атрады, 2-я рэвалюцыйная армія пал камандаваннем [[Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін|Р. Берзіна]]. Рэвалюцыйныя часці і атрады, якія фарміраваліся, займалі пазіцыі каля [[Полацк]]а, [[Барысаў|Барысава]], [[Бабруйск]]а, [[Жлобін]]а, [[Калінкавічы|Калінкавіч]]. У тыле нямецкіх войскаў пачалі дзейнічаць першыя рэвалюцыйныя партызанскія атрады. Не сустрэўшы сур’ёзнага супраціву, нямецкая армія за тыдзень, выкарыстоўваючы жалезныя дарогі, прасунулася на больш чым 240 км. Да пачатку сакавіка 1918 года наступленне нямецкай арміі на тэрыторыі Беларусі было затрымана рэвалюцыйнымі войскамі на лініі [[Орша]] — [[Магілёў]] — [[Гомель]]. У сваім дзённіку генерал Хофман [[22 лютага]] пісаў: ''«Гэта самая смешная вайна, якую я калі-небудзь ведаў. Мы змяшчам жменьку пяхоты з кулямётамі і адным пісталетам у цягнік і адпраўляем іх на наступную станцыю; яны бяруць яе, бяруць у палон бальшавікоў, збіраюць яшчэ групу войскаў і гэтак далей»''<ref>Mawdsley, E. The Russian Civil War / Evan Mawdsley. — Edinburgh: Birlinn, 2000. — XX, 362 p., [16] p. of plates: ill., maps. — P. 35. — ISBN 1841580643; Gilbert, M. The First World War: a complete history / Martin Gilbert. — London: Phoenix, 2008. — P. 399. — ISBN 9781409102793/</ref>. У такіх умовах урад Савецкай Расіі вымушана пайшоў на заключэнне мірнага дагавору з Германіяй. [[3 сакавіка]] [[1918]] г. савецкая дэлегацыя падпісала [[Брэсцкі мір]]. Для аховы заходніх граніц [[Вышэйшы ваенны савет (РСФСР)|Вышэйшы ваенны савет]] стварыў загараджальны ўчастак «завесы» у які ўвайшлі Віцебскі, Аршанскі, Смаленскі атрады, Раслаўльская і Бранская групы рэвалюцыйных атрадаў<ref>Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / АН Беларусі, Ін-т гісторыі; Рэдкал.: М. П. Касцюк (гал. рэд.) і інш. Ч. 2. — Мінск: Беларусь, 1995. — 359,[1] с.: іл. — С. 38—39. — ISBN 5-338-01061-5. — ISBN 5-338-01083-6.</ref>. ===== Пад нямецкай уладай ===== Згодна з умовамі дагавора, пад германскай акупацыяй апынулася большая частка тэрыторыі Беларусі. Згодна з умовамі Брэсцкага міру, неакупіраванымі засталіся толькі 6 паветаў: [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі]], [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскі]], [[Чавускі павет|Чавускі]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскі]], [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі]], [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкі]] і частка [[Горацкі павет|Горацкага]], [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага]], [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскага]], [[Гомельскі павет|Гомельскага]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага]], [[Лепельскі павет|Лепельскага]] і [[Сенненскі павет|Сенненскага]] паветаў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]]. Пазней [[Гомельскі павет|Гомельскі]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі]] паветы па загаду нямецкіх акупацыйных улад далучылі да [[Украінская дзяржава|гетманскай Украіны]]. У афіцыйных зваротах і загадах германскія ўлады неаднаразова нагадвалі аб сваёй «вызваленчай місіі». Акупацыйныя ўлады адмянілі дэкрэты савецкай улады. Загадам міністра земляробства Германскай імперыі ад [[8 чэрвеня]] [[1918]] года аднаўлялася памешчыцкая ўласнасць. Памешчыкам вярталіся землі, якія належалі ім раней, а таксама інвентар, маёнткі, лясныя ўгоддзі. Каб вярнуць свае былыя маёнткі і маёмасць, памешчыкі нярэдка прыбягалі да кантрыбуцый. У раёне [[Полацк]]а за вырубку памешчыцкага лесу сялян абавязалі плаціць па 6 руб. за кубічны сажань. У в. [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] былы ўпраўляючы памешчыцкім маёнткам Краснаполле пачаў спаганяць з сялян кантрыбуцыю за сена, якое яны сабралі летам 1917 г. Сялянам вёсак Юравічы і Краснаполле трэба было заплаціць агульную суму 68 тыс. руб.<ref>Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году: сборник документов партархива ЦК КП(б) Белоруссии. — Минск: Госиздат БССР, 1947. — 200 с. — С. 103, 126, 127.</ref> Былі зачынены многія прадпрыемствы прамысловасці, а абсталяванне і сыравіну вывезлі ў Германію. Толькі ў Мінску імі былі закрыты лесапільны, скураны, дрожджавы заводы, тытунёвыя фабрыкі, розныя майстэрні. На гэтай глебе паміж акупацыйнымі ўладамі і органамі мясцовага самакіравання часта ўзнікалі непаразуменні. Эсэры і меншавікі, якія стаялі на чале мясцовага самакіравання, патрабавалі ад акупацыйных улад захавання «дэмакратыі» і «свабоды». У адказ, доўга не разважаючы, акупацыйныя ўлады іх проста замянілі на былых членаў Саюза зямельных уласнікаў і іншых ранейшых прадстаўнікоў улады. 3 мэтай мець пэўную апору германская акупацыйныя адміністрацыя садзейнічала аднаўленню кадэцкай партыі, Саюза зямельных уласнікаў, клерыкальных арганізацый. Пэўная іх частка, заахвочаная акупацыйнымі ўладамі, дамагалася чысткі мясцовага самакіравання. Эсэраўская газета «Дело труда» [[9 сакавіка]] [[1918]] г. пісала, што цэнзавыя элементы, карыстаючыся падтрымкай акупацыйнай адміністрацыі, рыхтуюцца «зрабіць напад на самае каштоўнае заваяванне рускай рэвалюцыі — дэмакратычнае самакіраванне». У сакавіку 1918 года германскія акупацыйныя ўлады правялі чыстку міліцыі. 3 яе радоў у першую чаргу выганяліся тыя, хто падазраваўся ў сувязях з бальшавікамі. У многіх гарадах міліцыю зусім ліквідавалі або замянілі земскай вартай і ўраднікамі. У чэрвені 1918 года разагнаную Мінскую гарадскую думу замянілі магістратам, у склад якога ўключылі ў асноўным лаяльных да нямецкіх улад прадстаўнікоў буржуазіі і памешчыкаў. У сельскай мясцовасці земскія ўправы замяняліся валаснымі старшынямі і паліцыяй. У некаторых месцах ствараліся ўстановы па германскаму ўзору — крайсландтагі (акруговыя саветы). У іх склад падбіраліся пераважна прадстаўнікі буржуазных партый, былыя манархісты, заможныя сяляне<ref>Минский голос. — 1918. — № . — 20 ноябрь. — С.</ref>. Яны ж занялі вядучыя пазіцыі ў створанай судовай сістэме. У склад павятовага суда ўваходзілі толькі прадстаўнікі буржуазіі і памешчыкаў. Германскі начальнік павета з’яўляўся вышэйшай судовай інстанцыяй у гэтай адміністрацыйнай адзінцы, яму належала права зацвярджаць рашэнні валасных і павятовых судоў. У такіх органах самакіравання нямецкая адміністрацыя бачыла трывалую апору створанага ёю рэжыму. У мэтах падаўлення ў народзе ўсялякага рэвалюцыйнага настрою і імкнення да супраціўлення акупацыйныя ўлады прыбягалі да рэпрэсій. Найбольш жорсткія праследаванні цярпелі бальшавікі і дэпутаты мясцовых Саветаў. Так, у занятым мястэчку [[Мір (Баранавіцкі раён)|Мір]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] нямецкая шлада перш за ўсё разагнала Савет, закрыла клуб, знішчыла бібліятэку. Усіх, хто выходзіў на вуліцы, арыштоўвалі. Начальнік [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] Вірцэль у загадзе ад [[18 кастрычніка]] [[1918]] г. пісаў: «Гора таму сялу або асобнай гаспадарцы, з якога трапіў бы хто насустрач бальшавіцкім арганізацыям і аказаў бы ім садзейнічанне чымсьці… Такія сёлы і гаспадаркі будуць змятацца з зямлі і месцы кары будуць перапоўнены іх трупамі». На тых, хто спачуваў бальшавікам, накладваліся цялесная кара і штраф: за слова «бальшавік» — 25 розгаў, за слова «таварыш» — штраф 25 руб. Вясной 1918 года на заводах і фабрыках пракацілася хваля забастовак. У многіх месцах забастоўкі перараслі ва ўзброенную барацьбу. Так, [[15 ліпеня]] [[1918]] года забастоўка гомельскіх чыгуначнікаў, аб’яўленая ў знак салідарнасці з усеагульнай забастоўкай чыгуначнікаў Украіны, перарасла ва ўзброеную сутычку<ref>Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 2… — С. 40—41.</ref>. Па тэрыторыі [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Баранавіцкі павет (БССР)|Баранавіцкага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскага]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]] паветаў пракацілася хваля сялянскіх выступленняў. Імперская палітыка кайзераўскай Германіі, што праводзілася на акупіраваных тэрыторыях, фарміравалася ў Берліне. У адзін з майскіх дзён 1918 г. у адбылася сакрэтная нарада прадстаўнікоў міністэрства замежных спраў, міністэрства фінансаў, Імперскага банка і вярхоўнага галоўнакамандуючага з удзелам кіраўнікоў «Дрэздэн банк», «[[Deutsche Bank|Дойчэ банк]]», [[Siemens|канцэрнаў Сіменса]], [[Friedrich Krupp AG Hoesch-Krupp|Крупа]] і «[[Schoeller-Bleckmann Stahlwerke|Феніксшталь]]». На нарадзе было разгледжана пытанне аб распрацоўцы шырокага плана забеспячэння Германскай імперыі свайго пануючага становішча на тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Нарада прызнала неабходным у першую чаргу забяспечыць германскі ўплыў на буйных транспартных прадпрыемствах (чыгуначныя дарогі, асабліва буйныя веткі на ўсходнім напрамку і рачныя шляхі). На момант [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена лініяй [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|расійска-германскага фронту]] на ўсходнюю (да 75 % сучаснай тэрыторыі) і заходнюю часткі. На ўсходняй частцы тэрыторыі пасля Лютаўскай рэвалюцыі і адрачэння [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] дзейнасць старога дзяржаўнага апарату была паралізавана, як і паўсюдна ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пачалася палітызацыя, стыхійная дэмакратызацыя і анархізацыя жыцця. Незалежніцкія настроі ў беларускім руху 1917 — пачатку 1918 гг. былі ў значнай ступені выкліканы палітыкай Часовага ўрада Расіі, які не хацеў лічыцца з патрабаваннямі беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статусу аўтаноміі ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, а таксама палітыкай Савета Народных Камісараў Расіі, які вёў перагаворы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу ў іх прадстаўнікоў беларускага народа. Незалежніцкія тэндэнцыі ўзмацніліся пасля разгону [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езду]] і пасля таго, як 3-і Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918 г.) ухваліў гэты разгон. [[25 сакавіка]] [[1918]] г. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] абвясціў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускую Народную Рэспубліку (БНР)]]. Уздым нацыянальна-вызваленчага руху на Беларусі, абвяшчэнне БНР і дзейнасць яе кіруючых органаў падштурхнулі бальшавіцкі ўрад у [[Масква|Маскве]] да фармальнага прызнання права беларускага народа на самавызначэнне і нацыянальную дзяржаўнасць. Пасля ліквідацыі войскамі Чырвонай Арміі БНР у снежні 1918 ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб стварэнні беларускай савецкай рэспублікі. 30-31 снежня 6-я Паўночна-Заходняя канферэнцыя РКП(б) (гл. [[I з’езд КП(б)Б]]), якая адбылася ў [[Смаленск]]у, прыняла рэзалюцыю пра абвяшчэнне самастойнай Савецкай Рэспублікі Беларусь. У склад гэтага ўтварэння ўвайшлі Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская губерні, заходнія паветы Смаленскай, беларускія паветы [[Віленская губерня|Віленскай]], Ковенскай і Чарнігаўскай губерняў. Сфарміраваны [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] (старшыня [[З. Жылуновіч]]), маніфестам якога [[1 студзеня]] [[1919]] Беларусь абвешчана Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай, а [[Рада БНР|Рада]] і ўрад БНР аб’яўлены па-за законам. Такім чынам, партыйная канферэнцыя ўзяла на сябе функцыі ўстаноўчага сходу і парламента Беларусі. Існаванню беларускай дзяржаўнасці працівіліся прыхільнікі ідэі ўнітарнай камуністычнай дзяржавы, як у Маскве, так і на месцах. На [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|Першым Усебеларускім з’ездзе Саветаў]], які адбыўся ў [[Мінск]]у 2-3 лютага 1919, была прынята Канстытуцыя ССРБ, выбраны Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР, з’езд пацвердзіў адрыў ад ССРБ тэрыторый Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, якія перайшлі ў склад [[РСФСР]]. Старшыня ВЦВК Я. Свярдлоў, што прыбыў на з’езд, патрабаваў аб’яднання Беларусі з савецкім урадам Паўднёвай Літвы, каб «засцерагчы гэтыя рэспублікі ад небяспекі праяўлення ў іх нацыяналістычных імкненняў». Усебеларускі з’езд Саветаў прыняў і гэта патрабаванне. [[27 лютага]] 1919 на аб’яднаным пасяджэнні ЦВК Літоўскай ССР і ЦВК БССР у [[Вільня|Вільні]] было аформлена стварэнне [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (Літбел)]] у складзе Мінскай і Віцебскай губерняў. Фактычна ССРБ — БССР перастала існаваць. Услед за наступленнем [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў 1919 і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайной]] у [[1920]] Беларусь была ізноў падзеленая паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] ([[18.3]].[[1921]]). Каля 100 тыс. км² тэрыторыі Беларусі адышло да Польшчы, на астатняй тэрыторыі (107 тыс. км²), дзе пражывала каля 5 млн беларусаў, была абвешчана [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] (БССР), якая ў [[1922]] увайшла ў [[СССР]]. === Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922) === Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэнне на тэрыторыі Віленшчыны і Гродзеншчыны ў 1920—1922 гадах. Рэспубліка з’яўлялася апошняй спробай аднавіць Літву ў гістарычным і канфедэратыўным сэнсе (таксама планавалася стварэнне Літвы Верхняй і Літвы Ніжняй). Стварэнне дзяржавы стала магчымым пасля «Бунту Жалігоўскага» ({{lang-pl|bunt Żeligowskiego}}) дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца Ашмяншчыны [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Базіруючыся ў гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Кнства Літоўскага]], [[Вільня|Вільні]] (сёння Вільнюс), дзяржава на працягу 18 месяцаў была [[буферная зона|буфернай зонай]] паміж [[Польшча]]й, ад якой залежала ды [[Летува]]й, якая сцвярджала свае правы на гэтую тэрыторыю.<ref name="von Rauch">{{cite book | first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapter-url= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref> Пасля некаторых затрымак звязаных з пратэстам Лігі Нацый якая планавала ўвод міжнародных войск, 8 студзеня 1922 адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была анесавана Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазней у сваіх мемуарах выдадзеных у Лондане ў 1943 годзе асудзіў палітыку анексіі, палітыку закрыцця беларускіх школ ды адмаўлення ад канфедэратыўных планаў маршалка [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]] польскім «саюзнікам».<ref>{{cite book|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language=pl|access-date=30 студзеня 2019|archive-date=9 кастрычніка 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Цытата|9 кастрычніка 1920 г… заняў Вільню не польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генерал захапляўся ідэямі панславізму: {{Цытата|Але не толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расіяй, так з Украінай. Ўклад псіхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Некалькімі ж дзесяцігоддзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянера 10 сакавіка 1887 года пазначана, што Пілсудскі казаў:<ref>{{cite web |language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб’яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Осіп Осіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжанне і народнасць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Заходняя Беларусь у складзе Польшчы (1921—1939 гг.) === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === БССР у міжваенны перыяд (1921 — верасень 1939 гг.) === {{main|БССР|Рэпрэсіі ў БССР}} У канцы 1920-х праводзіўся курс саветызацыі Беларусі, [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыя і калектывізацыя]] ў 1930-я адарвалі ад зямлі сотні тысяч беларусаў, якія перасяліліся ў гарады Беларусі і на ўсход СССР. === Беларусь у гады Другой сусветнай вайны (верасень 1939—1945 гг.) === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} [[Другая сусветная вайна]] ([[1939]]—[[1945]]) пачалася для Беларусі [[1 верасня]] [[1939]], калі нямецкія войскі атакавалі Другую Рэч Паспалітую (гл. [[Польская абарончая вайна 1939]]), у склад якой уваходзіла [[Заходняя Беларусь]]. Беларусы з першага дня вайны прынялі ўдзел у змаганні — у радах арміі [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. [[17 верасня]] [[1939]] ва ўсходнюю частку Польшчы былі ўведзены войскі [[СССР]]. Згодна з [[Пакт Молатава-Рыбентропа|Пактам Молатава-Рыбентропа]] Заходняя Беларусь была ўключана ў склад СССР і далучана да [[БССР]]. {{таксама}}: [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР]]. [[22 чэрвеня]] [[1941]] пачалася вайна паміж Германіяй і СССР. Нямецкія войскі менш чым праз тыдзень баёў дайшлі да Мінска і ўзялі яго. {{таксама}}: [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|Абарончая аперацыя на Беларусі, 1941]]. У выніку вайны і акупацыі Беларусь панесла вялікія страты, амаль усё гарады былі зруйнаваны, прамысловыя прадпрыемствы разбураныя, загінула 2,225 млн жыхароў краіны. === БССР у 1945 — пачатку 1990-х гг === [[Image:COA Belorussian SSR.png|thumb|150px|Герб БССР.]] {{main|Развіццё БССР у пасляваенны перыяд (1945 - 1991)}} Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі Беларусі яшчэ некалькі гадоў дзейнічалі асобныя антысавецкія ўзброеныя групы, якія праводзілі дыверсіі і тэрарыстычныя акты<ref>[http://www.gazetaby.com/cont/print.php?sn_nid=2776 Сергей Ёрш. Провал спецоперации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130313231747/http://www.gazetaby.com/cont/print.php?sn_nid=2776 |date=13 сакавіка 2013 }} // «Салідарнасць».</ref> Некаторыя з гэтых груп мелі сувязі з заходнімі спецслужбамі. Супраць антысавецкіх фарміраванняў атрады НКУС праводзілі баявыя аперацыі (гл. [[Беларуская вызваленчая армія]]). У [[1950]] г. колькасць беларусаў у гарадах Беларусі перавысіла ўдзельную вагу іншых этнічных груп (рускіх, палякаў і яўрэяў). [[Хрушчоўская адліга|Хрушчоўская «адліга»]] была для Беларусі супярэчлівым перыядам — з аднаго боку, тысячы палітвязняў, у т. л. і вядомыя прадстаўнікі беларускай культуры, вярталіся з лагераў, але адначасова ўзмацняўся прэсінг на беларускае нацыянальнае жыццё, паступова ліквідавалася беларуская школа. Актыўна праводзілася палітыка [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], якая трохі пазней, у [[1959]] г., была абвешчаная [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. Хрушчовым]] падчас яго візіту ў [[Мінск]] праграмнай лініяй [[КПСС]]. Але грамадская атмасфера пасля [[XX з’езд КПСС|XX з’езду КПСС]] спрыяла фарміраванню меркавання, што адкрытымі і публічнымі зваротамі можна дасягнуць пэўных змен<ref>Ржэўскі, М., Дзярновіч, А. Браніслаў Ржэўскі / Мечыслаў Ржэўскі, Алег Дзярновіч // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі, 1956—1991: Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік / Архіў найноўшае гісторыі; [Пад рэд. А. Дзярновіча]. — Менск: Архіў найноўшае гісторыі, 1999. — 186 с.: іл. — С. 75. — (Архіў найноўшае гісторыі). — ISBN 985-6374-08-1.</ref>. Да 1970-х рэспубліка ператварылася ў развіты эканамічны раён СССР. Па меры ўрбанізацыі і росту прамысловасці ўзмацніўся працэс асіміляцыі беларусаў. Дзяржаўная палітыка асветы і адукацыі спрыяла гэтаму працэсу, т.к. тыражы рускамоўных выданняў узрасталі, а ў пераважнай большасці школ руская мова стаў асноўнай мовай навучання. [[15 снежня]] [[1986]] г. група творчай інтэлігенцыі Беларусі (28 чал., у т.л. [[В. Быкаў]], [[Н. Гілевіч]], [[Р. Барадулін]]) накіравала на імя Генеральнага сакратара ЦК КПСС [[М. Гарбачоў|М. Гарбачова]] [[Ліст 28|пісьмо]] з прапановамі па паляпшэнні становішча нацыянальнай мовы ў рэспубліцы. У чэрвені 1987 прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі (134 чал.) накіравалі Гарбачову новы ліст пра сітуацыю з беларускай мовай і культурай. Пытанні нацыянальнага адраджэння набывалі палітычнае значэнне ў дзейнасці [[БНФ Адраджэньне|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]] (БНФ), [[Таварыства беларускай мовы]] іншых арганізацый і аб’яднанняў. На выбарах 1990 камуністычнай партыі атрымала большасць месцаў у Вярхоўным Савеце. Аднак удзел іншых сіл раскалоў парламент на тры блокі: камуністычна-наменклатурны; антыкамуністычны; умераных па поглядах інтэлігентаў і радавых членаў кампартыі. На агульнасаюзным рэферэндуме ў сакавіку 1991 каля 83 % жыхароў Беларусі прагаласавалі за захаванне СССР. Становішча змянілася ў выніку спробы дзяржаўнага перавароту ў Маскве ў жніўні 1991. Кіраўніцтва рэспублікі і ЦК Камуністычнай партыі Беларусі не выступілі з асуджэннем перавароту, але пасля яго падаўлення вымушаныя былі рэагаваць на перамены і пачатак распаду Савецкага Саюза. лідар камуністычна-наменклатурнга блока ў ВС БССР Мікалай Дземянцей быў вымушаны пайсці ў адстаўку з пасады старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета, яго месца заняў лідар умераных Станіславаў Шушкевіч. === Беларусь на сучасным этапе (пач. 1990-х — пач. XXI ст.) === [[Image:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|thumb|150px|Герб Беларусі, 1991—1995.]] {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} [[27 ліпеня]] [[1990]] года Беларусь абвясціла сваю незалежнасць: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Савет БССР]] была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]]. 25 жніўня Дэкларацыі быў нададзены канстытуцыйны статус. Прымаецца закон «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР» і пастанова аб спыненні дзейнасці [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. На пасаду старшыні Вярхоўнага савета Рэспублікі Беларусь узышоў [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]. [[19 верасня]] 1991 года краіна атрымала новую назву — [[Рэспубліка Беларусь]]. Былі зацверджаны новыя дзяржаўныя сімвалы — [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бел-чырвона-белы сцяг]]. [[10 ліпеня]] [[1994]] года першым [[прэзідэнт]]ам краіны быў абраны [[Аляксандр Лукашэнка]]. Ён захаваў за сабой пасаду Прэзідэнта па выніках выбараў у [[2001]], [[2006]], [[2010]] і ў [[2015]] годзе. [[24 лістапада]] [[1996]] года па ініцыятыве [[прэзідэнт]]а і [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] прайшоў [[рэферэндум]]. Яго вынікам стала прыняцце новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Прэзідэнт выступае кіраўніком дзяржавы і гарантам Канстытуцыі. Яму нададзена права заканадаўчай ініцыятывы. Згодна новай рэдакцыі Канстытуцыі створаны двухпалатны парламент — [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]]. Ён складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] — 110 дэпутатаў — і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]]. Выканаўчая ўлада належыць [[Савет Міністраў Беларусі|Савету Міністраў]]. 19—20 кастрычніка 1996 г. у Мінску адбыўся першы Усебеларускі народны сход, які зацвердзіў «Асноўныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996—2000 гады». Галоўная мэта, якая вызначаецца ў гэтым дакуменце, — пераадоленне крызісных з’яў у эканоміцы. На падставе змен Канстытуцыі краіны Вярхоўны Савет быў рэарганізаваны, з яго дэпутатаў была створана Палата прадстаўнікоў першага склікання. Частка дэпутатаў адмовілася працаваць у Палаце. 2 красавіка 1997 года быў створаны [[Саюзная Дзяржава|Саюз Беларусі і Расіі]]. Яго неад’емнай часткай стаў Статут Саюза Беларусі і Расіі, якім прадугледжваецца забеспячэнне ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі і Расіі, іх бяспекі, абараназдольнасці, узаемавыгаднага супрацоўніцтва з краінамі Еўропы і свету. Працэс будаўніцтва саюзнай дзяржавы ідзе вельмі марудна, што звязана з эканамічнымі і палітычнымі супярэчнасцямі паміж краінамі. У 1999 годзе адбыліся знікненні апазіцыйных палітыкаў, расследаванні якіх так і не былі завершаны. У кастрычніку 2000 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|выбары ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]], якія байкатаваліся апазіцыйнымі партыямі. У верасні 2001 года адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|другія прэзідэнцкія выбары]], у выніку якіх А. Лукашэнка быў абраны прэзідэнтам Беларусі на другі тэрмін. 17 кастрычніка 2004 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|чарговыя парламенцкія выбары]], на якіх былі абраныя 107 з 110 дэпутатаў. З кандыдатаў апазіцыйнай кааліцыі «Пяць плюс» не быў абраны ні адзін дэпутат. У кастрычніку 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] было знята абмежаванне ў два тэрміны на знаходжанне на пасадзе прэзідэнта. 28 верасня 2008 года адбыліся чарговыя [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|выбары ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]], на якіх зноў апазіцыйныя кандыдаты не ўвайшлі ў склад парламента. Заходнія краіны прызналі выбары не адпаведнымі дэмакратычным стандартам, але заўважылі станоўчыя зрухі. У 2008—2009 гадах Беларусь удзельнічала ў праграме [[Усходняе партнёрства]] разам з [[Украіна]]й, [[Малдова]]й, [[Грузія]]й, [[Арменія]]й і [[Азербайджан]]ам. Была адменены забарона на ўезд у краіны ЕС шэрагу беларускіх чыноўнікаў, у выніку чаго Лукашэнка наведаў [[Італія|Італію]] і [[Ватыкан]], а Сямашка і Мартынаў удзельнічалі ў саміце Усходняга партнёрства. 19 снежня 2010 года адбыліся чацвёртыя [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары]]. Аляксандр Лукашэнка быў абраны на чацвёрты тэрмін. Пасля выбараў апазіцыйнымі кандыдатамі быў арганізаваны на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] [[Плошча 2010|мітынг]], які перайшоў, на думку суда, у масавыя беспарадкі. 11 красавіка 2011 года Уладзіславам Кавалёвым і Дзмітрыем Канавалавым у Мінску быў здзейснены [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракт]], у выніку якога загінула 15 чалавек. 16 сакавіка 2012 года да іх была прыменена вышэйшая мера пакарання — смяротнае пакаранне. Працэс па гэтай справе выклікаў шырокі грамадскі рэзананс. У 2011 годзе ў Беларусі выліўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавы крызіс]], [[Гіперінфляцыя|рэзка ўзраслі кошты]], абвешчаная [[дэвальвацыя беларускага рубля]]. Краіну ахапілі [[Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі|акцыі пратэсту]], якія былі падушаныя ўладамі. 1 студзеня 2012 года на тэрыторыі Расіі, Беларусі і Казахстана створана [[Адзіная эканамічная прастора]]. 1 студзеня 2015 года Расія, Беларусь, Казахстан і Арменія аб’ядналіся ў [[ЕАЭС]]. 1 ліпеня 2016 года прайшла [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыя беларускага рубля]]. У 2017 годзе праходзілі [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|акцыі пратэсту]] супраць [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]. У 2020 годзе адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкія выбары]], пераможцам якіх быў афіцыйна абвешчаны [[Аляксандр Лукашэнка]]; пасля выбараў пачаліся самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты]] ў гісторыі незалежнай Беларусі. Падчас акцый пратэсту [[Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)|загінулі некалькі чалавек]]. 23 мая 2021 года адбыўся [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978]]. Калі самалёт знаходзіўся над [[Беларусь|Беларуссю]], ён быў перанакіраваны ў [[Нацыянальны аэрапорт Мінск]] у суправаджэнні ваеннага знішчальніка. Тут быў затрыманы беларускі апазіцыйны актывіст, былы рэдактар тэлеграм-канала «[[NEXTA]]» [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]] і яго сяброўка [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’я Сапега]]. 24 лютага 2022 года Расія афіцыйна пачала ўварванне ва Украіну. [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|Беларусь падала для расійскага войска сваю тэрыторыю]], што было пацверджана ўладамі краіны. == Гл. таксама == * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі]] * [[Будзьма беларусамі (мультфільм)]] * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. і прадмова І. Саверчаны, З. Санько. Мн., 1994. * Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., 1993. * [http://knihi.com/Uladzimir_Arlou/Dziesiac_viakou_bielaruskaj_historyi.html Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. Мн, 1997.] * Беларускія летапісы i хронікі: Пераклад са старажытнарускай, старажытнабеларускай і польскай / Уклад. У. Арлова; прадм. В. Чамярыцкага. Мн., 1997. * Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945: Энцыклапедыя. Мн., 1990. * Белоруссия в эпоху капитализма. Сборник документов и материалов. Мн., 1983. T. I; Мн., 1990. Т. II. * Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. В 4-х книгах. Мн., 1959—1979. * Вішнеўскі А. Ф., Юхо Я. А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Мн., 1998. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т.1: Абаленскі-Кадэнцыя/Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш./Мн.: БелЭн, 2005. * Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах. Т.1. Мн., Белкартаграфія, 2009. * Гісторыя Беларусі: Вуч. дапаможнік. / Пад рэд. А. П. Ігнаценка. Мн., 1994. * Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. Мн., 1998. * Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Ч.1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый / І. П. Крэнь, І. І. Коўкель і інш. Мн., 2000. * [http://stremlenie-history.com/myproject/kniga/index.htm Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. / [[Уладзімір Ягоравіч Казлякоў|У. Р. Казлякоў]], У. А. Марозава і інш. / Пад рэд. Л. В. Лойкі. Мн., 2003.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090129184202/http://stremlenie-history.com/myproject/kniga/index.htm |date=29 студзеня 2009 }} * Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь. Полацкі і Навагародскі перыяд. Мн., 1990. * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора. Мн., 1982—1988. [па абласцях] * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі: Ад старажытнасці да пачатку XX ст. Мн., 1995. * Луцкевіч А. За 25 гадоў (1903—1928). Мн., 1991. * Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі, Беласток, 2000. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1995. * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік Каментарыі. Мн., 1989. * Эканамічная гісторыя Беларусі. Курс лекцый. / Пад рэд. В. І. Галубовіча. Мн., 1999. * Марцуль Г. С., Сташкевіч М. С. Гісторыя Беларусі: насельніцтва, фарміраванне і вызначэнне этнічных і дзяржаўна-адміністрацыйных межаў, беларускае замежжа. Мн., 1997. * Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. Мн., 2001. * Францыск Скарына і яго час: Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1988. * Храналогія гісторыі Беларусі / Склад. В. В. Гетад, M. І. Калінскі. 3-е выд. Мн., 1992. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Мн., 1993—2003. * Ковшаров Н. Д. История культуры Беларуси, 1917-90-е гг. : учебное пособие / редактор [[Мікалай Канстанцінавіч Сакалоў|Н. К. Соколов]]; Белорусский государственный педагогический университет им. М.Танка. — Минск : БГПУ им. М.Танка, 1999. — 90 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * {{Кніга|ref=Latyszonek|спасылка=https://kamunikat.org/od-rusinow-bialych-do-bialorusinow-latyszonek-oleg|аўтар=Łatyszonek Oleg|загаловак=Od Rusinów Białych do Białorusinów|год=2006|мова=pl|месца=Białystok|выдавецтва=Uniwersytet w Białymstoku; Sowa|старонак=399|isbn=978-83-7431-120-5}} == Спасылкі == * [http://www.belhistory.eu Беларускі Гістарычны Агляд. Незалежны навуковы перыёдык, прысвечаны гісторыі Беларусі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123234526/http://www.belhistory.eu/ |date=23 студзеня 2022 }} * [http://www.jivebelarus.net/history/ Гісторыя Беларусі на jivebelarus.net] * [http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўлення Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro |date=10 лютага 2018 }} * [http://maxmd.ru/ Гісторыя Беларусі на maxmd.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091208061806/http://maxmd.ru/ |date=8 снежня 2009 }} * [http://www.belhistory.com/ Беларускі гістарычны партал] == Гістарычныя карты == <gallery> Файл:Europe 814.jpg|814. Файл:Galicia-Volhynia map.PNG|1340. Файл:Polska 1333 - 1370.png|1370. Файл:Polska 1386 - 1434.png|14 стагоддзе. Файл:VKL-1462-ru.png|1462. Файл:IRP 1466.PNG|1466. Файл:Lithuanian state in 13-15th centuries.png|15 стагоддзе. Файл:GDL-1586.jpg|1586. Файл:Rzeczpospolita Royal Ducal.png|16 стагоддзе. Файл:Rzeczpospolita 1600.png|1600. Файл:Rzeczpospolita Trojga Narodów w roku 1658.png|1658. Файл:English map of Poland XVIII century.png|1772. Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|1795. Файл:Lithuania 1835.jpg|1835. Файл:Belarus 1882.jpg|1882. Файл:Stielers Handatlas 1891 46.jpg|1891. Файл:Russian-West-Gubernias-1897.jpg|1890. Файл:Gubernie zachodnie krolestwo polskie 1902.jpg|1902. Файл:London-geographical-institute the-peoples-atlas 1920 the-partition-of-russia-in-europe 3012 3992 600.jpg|1918. Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|1918. Файл:PL-RU war 1919 phase II.svg|1919. Файл:PBW June 1920.png|1920. Файл:Karta över de europeiska delarna av Sovjetunionen på 1920-talet.jpg|1926. Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|1920—1922. Файл:Reichskommissariat Ostland Administrative.png|1943. Файл:Belarus occup.svg|1941—1944. Файл:Karte viertepolnischeteilung.png|1945. Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|1997. </gallery> {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Гісторыя}} {{Беларусы}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі| ]] e8tbxaye5jwjcruh7yfndvei4lm6rbc 0 15299 5124650 4677004 2026-04-11T15:16:34Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама, вікіфікацыя 5124650 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Літаратурная мова''', '''стандартная мова'''<ref>{{Cite book|title=Словарь социолингвистических терминов|publisher=Российская академия наук. Институт языкознания. Российская академия лингвистических наук|location=Москва|year=2006|page=217}}</ref> — форма натуральнай [[Мова|мовы]], якой уласцівы вызначальныя рысы наддыялектнасці, [[Поліфункцыянальнасць (мова)|поліфункцыянальнасці]], нарматыўнай апрацаванасці ([[Арфаэпія|арфаэпічнай]], [[Арфаграфія|арфаграфічнай]], [[Лексіка|лексічнай]], [[граматыка|граматычнай]]), наяўнасці пісьмовай (пісьмова-кніжнай) і вуснай (вусна-гутарковай) формаў рэалізацыі, максімальнай [[Стыль (мова)|стылёвай]] дыферэнцыянаванасці. У адрозненне ад дыялектаў, моўныя нормы літаратурнай мовы характарызуюцца большай абавязковасцю і асэнсаванасцю, а таксама кадыфікаванасцю. == Гл. таксама == * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/сбмова}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратурная мова| ]] nyoz2rqpmtkpb0ghspo1yw375ml8xrk 10 16866 5124716 1484582 2026-04-11T16:45:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Болбас 1988а]] у [[Шаблон:Крыніцы/Болбас. Удастоены вышэйшых узнагарод]] 1484582 wikitext text/x-wiki ''[[М. Болбас]]''. Удастоены вышэйшых узнагарод // {{крыніцы/ПГКБ|1988|3}}. С.28,29.<noinclude>[[{{ns:category}}:Шаблоны:Крыніцы]]</noinclude><noinclude>{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</noinclude> ds99f5337jbq3omi26q1ass41zpb7wl 0 16896 5124578 5123165 2026-04-11T12:55:43Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124578 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Бешанковічы |выява = Beshenkovichi 2a.jpg |подпіс = Агульны выгляд Бешанковічаў |вобласць = Віцебская |раён = Бешанковіцкі |першае згадванне = XV стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 }} '''Бешанко́вічы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Biešankovičy}}) — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]]. Прыстань на левым беразе ракі [[Дзвіна]]. Месціцца за 51 км ад [[Віцебск]]а, 38 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]] на лініі [[Орша]] — [[Лепель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Віцебск]], [[Шуміліна]], [[Лепель]], [[Чашнікі]], [[Сянно]]. == Назва == Назва Бешанковічаў прыцягнула ўвагу многіх даследчыкаў: * Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], у аснове назвы — прозвішча Бешанковіч. Блізкія прозвішчы: Бешаны, Бешчань, Бешчаў, Бешанкоў<ref>Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. Стар. 27-28.</ref>. * Паводле кнігі «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]», назву Бешанковічы атрымалі ад слова «бешань» — надзвычай імклівая плынь на сярэдзіне ракі<ref name="pam" />. {{няма АК 2|Слова бешань у слоўніках не зафіксавана.|11|04|2026}} * На думку гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандра Рогалева]], назва Бешанковічы звязана з мянушкай Бешанок або Башанок, якую трэба разумець як «меншы ў сям’і (сын) Бешана ці Башана». Мянушка Бешан (Башан) суадносіцца з рускім дыялектным словам ''башыла'' — «свавольнік, гарэза»<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 95.</ref>. * У «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]» ў 2017 годзе друкавалася легенда: ''два браты-яўрэі Шэнкі пасяліліся ў гэтым краі. «Два» па-лацінску «бі», два браты па прозвішчы Шэнкі — бі Шэнкі. Так атрымаліся Бешанковічы. Па іншай легендзе, назву пасёлку далі немцы. Па-нямецку beschenken азначае «адорваць». Маўляў, населеным пунктам валодаў нейкі немец і гэта быў ягоны падарунак''<ref>І. Грэчка. Туман над Дзвіною // Настаўніцкая газета. 11 лістапада 2017 г.</ref>. З іншага боку, быў антрапонім XV ст. з-пад Наваградка ([[Забердава]]) – «Яковъ Бешенка»<ref>Lietuvos Metrika. Kn. 3 (1440-1498). Vilnius, 1998. С. 53.</ref>. І менавіта ў тым жа рэгіёне (па іншы бок Нёмана) тапонім [[Бешанкі|Бе́шанкі]]. Таксама, у 1800 годзе фіксавалася старое літоўскае (з-пад [[Вількамір|Вількаміра]]) прозвішча Бешэніс<ref>{{Cite web|url=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-viewer/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266606985/273169598/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=80|title=Ukmergės dekanato RKB gimimo metrikų aktų knyga}}</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле падання, спачатку Бешанковічы месціліся вышэй па цячэнні [[Дзвіна|Дзвіны]], на левым беразе, на месцы цяперашніх [[Мількавічы (Бешанковіцкі раён)|Мількавічаў]]. Пазней былі перанесены на 6,5 км ніжэй<ref name="pam">Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Бешанковіцкага раёна / БелСЭ; [Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.; Мастак А. М. Хількевіч]. — Мн.: БелСЭ імя П. Броўкі, 1991. — 423 с.: іл. — С. 18. — ISBN 5-85700-053-X.</ref>. Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], населены пункт упершыню ўпамінаецца ў 1447 годзе, калі вялікі князь ''«[[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] у памяць выратавання сваёй жонкі ў 20-ы дзень ліпеня ад утаплення загадаў пабудаваць у Беларусі шэсць цэркваў у імя святога Ільі-прарока»''<ref>Витебская губерния: историко-географический и статистический обзор / Сост. по программе и под ред. В. М. Долгорукова. Вып. 1: История. Природа. Население. Просвещение. — Витебск: Губернская типография, 1890. — [2], 387 с., [16] л. ил., цв. карт. — С. 32.</ref>. Гісторык [[Восіп Вікенцьевіч Турчыновіч|Восіп Турчыновіч]] называе 1460 год, калі ''«у памяць выратавання каралевы Елісаветы ад утаплення 20 ліпеня ў дзень прарока Ільі Казімір загадаў пабудаваць у Беларусі некалькі цэркваў праваслаўных па берагах рэк Дзвіны, Дняпра і Сажа: у Віцебску, Бешанковічах, Магілёве, Крычаве, Оршы і Чэрыкаве, падараваў гэтым храмам у карыстанне перавозы»''<ref>Турчинович, И. В. Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен / сочинение О. Турчиновича. — СПб.: издание В. А. Исакова, 1857. — XII, 303 с. — С. 115.</ref>. У пачатку XVI стагоддзя вёска Бешанковічы ўваходзіла ў склад Крывінскай воласці [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і належала [[Друцкія-Сакалінскія|Друцкім-Сакалінскім]]. У 1605 годзе Бешанковічы перайшлі да [[Язерскія|Язерскіх]], з 1615 года — у валоданні аршанскага маршалка [[М. Адравонж]]а. У 1630 годзе Бешанковічы набыў ваявода віленскі [[Казімір Леў Сапега]], неўзабаве паселішча атрымала статус [[мястэчка]], а ў 1634 годзе [[магдэбургскае права]]. Пры Сапегах Бешанковічы разбудаваліся, у мястэчку штогод праводзіліся 2 кірмашы, самы вядомы быў [[Бешанковіцкі кірмаш|Петрапаўлаўскі]], які пачынаўся 29 чэрвеня (дзень святых Пятра і Паўла) і стаяў 4 тыдні. Штогод на яго з’язджалася да 4—5 тысяч чалавек. У 1650 годзе Казімір Леў Сапега збудаваў тут касцёл. У 1656 годзе пасля смерці Сапегі Бешанковічы перайшлі ў спадчыну яго стрыечнай пляменніцы Ганне Сапега, якая была жонкай [[Станіслаў Нарушэвіч (сын Крыштафа)|Станіслава Нарушэвіча]]. З канца XVII ст. праз шлюб іх дачкі Яаны Тэадоры з [[Ян Агінскі|Янам Агінскім]] Бешанковічы перайшлі ва ўласнасць [[Агінскія|Агінскім]], пры якіх у мястэчку пабудаваны першыя камяніцы. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе тут размяшчаліся маскоўскія войскі, тры разы мястэчка наведаў маскоўскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]]. З сярэдзіны XVIII ст. Бешанковічы — горад (места), у якім было каля 1,5 тысячы двароў; цэнтр ганчарнага і мылаварнага рамёстваў, вырабу гонты; працаваў гасціны двор. Князь [[Міхал Казімір Агінскі]] 2 лютага 1762 года выдаў мяшчанам ліст, якім вызваляў іх ад значнай часткі [[Паншчына|паншчыны]], акрамя згону за млын. Міхал Казімір Агінскі збудаваў у горадзе палац, заклаў парк з некалькімі экзотамі, вадаёмамі, гаспадарчымі пабудовамі. [[Файл:Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (N. Orda, 20.06.1876).jpg|міні|230пкс|[[Бешанковіцкі палацава-паркавы ансамбль|Палац Храптовічаў]]. [[Напалеон Орда]], 1876 г.]] Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Бешанковічы былі падзелены на 2 часткі, задзвінская частка Бешанковічаў з 500 дварамі апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Граніца праходзіла па Дзвіне, праз што была пабудавана галоўная [[мытня]]. У 1783 годзе Агінскі зрабіў даравальны запіс, паводле якога Бешанковічы сталі ўласнасцю [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]]. З 1785 года пачаўся эканамічны заняпад Бешанковічаў, прычынай былі некалькі пажараў і перавод галоўнай мытні ў [[Полацк]] і [[Талачын]]. На 1785 год на частцы Вялікага Княства Літоўскага было 1000 двароў, дзейнічалі касцёл і царква. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Biešankovičy, Illinskaja. Бешанковічы, Ільлінская (1863).jpg|thumb|злева|230пкс|Праект [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|царквы]], 1863 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Бешанковічы цалкам апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Расійскія ўлады панізілі статус паселішча да [[мястэчка]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]; у гэты час больш за чвэрць ягоных жыхароў займаліся толькі сельскай гаспадаркай. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] з 11 ліпеня да 20 кастрычніка Бешанковічы займалі французскія войскі, некалькі дзён тут месціўся штаб [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. У верасні 1821 года на агляд расійскай гвардыі ў мястэчка прыязджаў расійскі імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]]. На 1868 год у Бешанковічах 392 будынкі; працавалі [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], 2 гарбарныя заводы, бровар, 115 крам, у наваколлі 17 вадзяных і ветраных млыноў. Ужо ў сярэдзіне XIX стагоддзя галоўныя вуліцы былі брукаванымі. З 1881 года Дзвіной з [[Ула (аграгарадок)|Улы]] на [[Віцебск]] рэгулярна хадзіў параход, а з 1892 года — 4 параходы. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у мястэчку было 1099 будынкаў. У пачатку XX стагоддзя — 7 мураваных і 1243 драўляныя дамы, пошта, тэлеграф, царкоўна-прыходская школа, 3 народныя вучылішчы, 127 крам, лякарня. <gallery caption="Бешанковічы за часамі [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]]" widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Агульны выгляд мястэчка Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Царква Святога Мікалая Biešankovičy, Chraptovič-Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Храптовіч-Петрапаўлаўская (C. Faber du Faur, 28.07.1812).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла Biešankovičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Петрапаўлаўская (28.07.1812).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла </gallery> <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Палац Храптовічаў Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 30.07.1812) (2).jpg|Сінагога Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Пераход цераз раку Biešankovičy. Бешанковічы (A. Adam, 25.07.1812).jpg|Каля мястэчка </gallery> === Найноўшы час === 26 лістапада 1917 года ўладу ў мястэчку захапілі [[бальшавікі]]. Пасля лютаўскага наступлення 1918 года нямецкіх войскаў Бешанковічы апынуліся ў прыфрантавой паласе. У сувязі з заняццем немцамі большай часткі Лепельскага павета яго выканаўчы камітэт часова быў пераведзены ў Бешанковічы. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бешанковічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]; у [[Лепельскі павет|Лепельскім]] (1919—1923) і [[Бачэйкаўскі павет|Бачэйкаўскім]] паветах (1923—1924). У 1924 годзе ў выніку [[Узбуйненне БССР|першага ўзбуйнення]] Бешанковічы вернуты ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1924 года цэнтр [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 1930 года), з 1938 года — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 6 ліпеня 1941 года да 25 чэрвеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 7 чэрвеня 1966 года ў мяжу гарадскога пасёлка Бешанковічы ўключана вёска [[Стрэлка (Бешанковіцкі раён)|Стрэлка]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. <gallery caption="Бешанковічы на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1901-17).jpg|Палац Храптовічаў, да {{nowrap|1918 г.}} Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1903).jpg|Палац Храптовічаў, 1903 г. Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913).jpg|Касцёл Святых Казіміра і Рафала, 1913 г. Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (2).jpg|Касцёл з боку апсіды, {{nowrap|1913 г.}} </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (3).jpg|Інтэр’ер касцёла, 1913 г. Biešankovičy, Rynak. Бешанковічы, Рынак (1910-17).jpg|Помнік, 1910-я гг. Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (1901-17).jpg|Царква на Задзвінскай Слабодцы, да 1918 г. Biešankovičy, Dźvina, Chraptovič. Бешанковічы, Дзьвіна, Храптовіч (1901-17).jpg|Параходная прыстань і свірны Храптовічаў, да 1918 г. </gallery> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1897,1939,1969,2004,2008,2009,2010,2016,2017|y=4423, 4300,4700,8200,7900,7900,7300,6701,6647}}</div> * 1552 — 34 двары * 1750 — 5,5 тыс. чал. * 1897 — 4&nbsp;423 чал.<ref name="blr" /> * 1939 — 4,3 тыс. чал.<ref name="blr" /> * 1969 — 4,7 тыс. чал.<ref name="blr" /> * 2004 — 8,2 тыс. чал. * 2008 — 7,9 тыс. чал. * 2009 — 7,9 тыс. чал. * 2010 — 7,3 тыс. чал. * 2016 — 6&nbsp;701 чал.<ref name="2016-Estimate" /> * 2017 — 6&nbsp;647 чал.<ref name="2017-Estimate" /> == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай (ільнозавод), харчовай прамысловасці (малочны завод), камбінат будматэрыялаў. Вядомыя як цэнтр традыцыйных ганчарных вырабаў, так званай бешанковіцкай керамікі (фабрыка мастацкіх вырабаў). Гасцініца (вул. Камуністычная, 22). Дом паляўнічага. == Культура і адукацыя == Дзейнічаюць [[Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей]] і сярэдняя школа. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|thumb|Свята-Ільінская царква]] [[Файл:Ghetto Beshenkovichi 2f.jpg|thumb|Пантонны мост]] * [[Бешанковіцкі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавы ансамбль Храптовічаў]] (XVII — першая палова XVIII стагоддзя) — {{ГККРБ 4|212Г000141}} * [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|Свята-Ільінская царква]] (1870) — {{ГККРБ 4|213Г000143}} * [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Бешанковічы)|Касцёл Святых Пятра і Паўла]] (2011) * Земляныя ўмацаванні [[Вайна 1812 года|вайны 1812 г.]] * Памятны купальны крыж царквы Св. Мікалая * Яўрэйскія могілкі * Капліца на могілках * [[Брацкая магіла (Бешанковічы)|Брацкая магіла]] (1941—1944) — {{ГККРБ 4|213Д000142}}; * Драўляны падвесны мост * [[Пантонны мост]], прыкладна да 2010 года на яго месцы размяшчалася паромная пераправа * [[Курган Славы (Бешанковічы)|Курган Славы]] * [[Дуб Напалеона]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святых Казіміра і Рафаіла (Бешанковічы)|Касцёл Святых Казіміра і Рафаіла]] == Вядомыя асобы == * [[Віктар Васільевіч Аўчыннікаў]] (нар. 1952), беларускі ўрач і палітык. * [[Іаакім Іванавіч Берасцень]] (1877—1926), палітык і рэвалюцыянер. * [[Аркадзь Андрэевіч Гейнэ]] (1919—1942), беларускі паэт. * [[Эльвіра Ціханаўна Круцько]] (нар. 1949), беларуская спецыялістка ў галіне хіміі. * [[Таццяна Сяргееўна Маркевіч]] (нар. 1988), беларуская валейбалістка. * [[Фёдар Іосіфавіч Нікановіч]] (1854—1911), святар і палітык. * [[Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка]] (1922—1948), лётчык-штурмавік, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Саламон Барысавіч Юдовін]] (1892—1954), беларускі графік. * [[Майсей Ісакавіч Юдовін]] (1898—1966), беларускі паэт. * [[Валерыя Турчына]] (нар. 2005) — беларуская валейбалістка. == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="blr">{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)}} * {{кніга|аўтар=Долготович Б. Д.|загаловак=Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник|адказны=Б. Д. Долготович|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2008|старонкі=71—72|старонак=368|isbn=978-985-01-0784-8|тыраж=2000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{OSM relation|6722290|Бешанковічы}} * {{Radzima2|beshankovichy}} * {{ГБ|http://globustut.by/beshenkovi/index.htm}} {{Бешанковіцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бешанковічы| ]] fzed7lzyvftlykqq4qr0c7fr0kayvf9 5124583 5124578 2026-04-11T12:59:48Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124583 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Бешанковічы |выява = Beshenkovichi 2a.jpg |подпіс = Агульны выгляд Бешанковічаў |вобласць = Віцебская |раён = Бешанковіцкі |першае згадванне = XV стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 }} '''Бешанко́вічы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Biešankovičy}}) — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]]. Прыстань на левым беразе ракі [[Дзвіна]]. Месціцца за 51 км ад [[Віцебск]]а, 38 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]] на лініі [[Орша]] — [[Лепель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Віцебск]], [[Шуміліна]], [[Лепель]], [[Чашнікі]], [[Сянно]]. == Назва == Назва Бешанковічаў прыцягнула ўвагу многіх даследчыкаў: * Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], у аснове назвы — прозвішча Бешанковіч. Блізкія прозвішчы: Бешаны, Бешчань, Бешчаў, Бешанкоў<ref>Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. Стар. 27-28.</ref>. * Паводле кнігі «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]», назву Бешанковічы атрымалі ад слова «бешань» — надзвычай імклівая плынь на сярэдзіне ракі<ref name="pam" />. {{няма АК 2|Слова бешань у слоўніках не зафіксавана.|11|04|2026}} * На думку гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандра Рогалева]], назва Бешанковічы звязана з мянушкай Бешанок або Башанок, якую трэба разумець як «меншы ў сям’і (сын) Бешана ці Башана». Мянушка Бешан (Башан) суадносіцца з рускім дыялектным словам ''башыла'' — «свавольнік, гарэза»<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 95.</ref>. * У «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]» прыводзілася легенда, як два браты-яўрэі Шэнкі пасяліліся ў гэтым краі. «Два» па-лацінску «бі», два браты па прозвішчы Шэнкі — бі Шэнкі. Так атрымаліся Бешанковічы. Па іншай легендзе, назву пасёлку далі немцы. Па-нямецку beschenken азначае «адорваць». Маўляў, населеным пунктам валодаў нейкі немец і гэта быў ягоны падарунак<ref>І. Грэчка. Туман над Дзвіною // Настаўніцкая газета. 11 лістапада 2017 г.</ref>. З іншага боку, быў антрапонім XV ст. з-пад Наваградка ([[Забердава]]) – «Яковъ Бешенка»<ref>Lietuvos Metrika. Kn. 3 (1440-1498). Vilnius, 1998. С. 53.</ref>. І менавіта ў тым жа рэгіёне (па іншы бок Нёмана) тапонім [[Бешанкі|Бе́шанкі]]. У 1800 годзе фіксавалася старое літоўскае (з-пад [[Вількамір|Вількаміра]]) прозвішча Бешэніс<ref>{{Cite web|url=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-viewer/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266606985/273169598/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=80|title=Ukmergės dekanato RKB gimimo metrikų aktų knyga}}</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле падання, спачатку Бешанковічы месціліся вышэй па цячэнні [[Дзвіна|Дзвіны]], на левым беразе, на месцы цяперашніх [[Мількавічы (Бешанковіцкі раён)|Мількавічаў]]. Пазней былі перанесены на 6,5 км ніжэй<ref name="pam">Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Бешанковіцкага раёна / БелСЭ; [Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.; Мастак А. М. Хількевіч]. — Мн.: БелСЭ імя П. Броўкі, 1991. — 423 с.: іл. — С. 18. — ISBN 5-85700-053-X.</ref>. Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], населены пункт упершыню ўпамінаецца ў 1447 годзе, калі вялікі князь ''«[[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] у памяць выратавання сваёй жонкі ў 20-ы дзень ліпеня ад утаплення загадаў пабудаваць у Беларусі шэсць цэркваў у імя святога Ільі-прарока»''<ref>Витебская губерния: историко-географический и статистический обзор / Сост. по программе и под ред. В. М. Долгорукова. Вып. 1: История. Природа. Население. Просвещение. — Витебск: Губернская типография, 1890. — [2], 387 с., [16] л. ил., цв. карт. — С. 32.</ref>. Гісторык [[Восіп Вікенцьевіч Турчыновіч|Восіп Турчыновіч]] называе 1460 год, калі ''«у памяць выратавання каралевы Елісаветы ад утаплення 20 ліпеня ў дзень прарока Ільі Казімір загадаў пабудаваць у Беларусі некалькі цэркваў праваслаўных па берагах рэк Дзвіны, Дняпра і Сажа: у Віцебску, Бешанковічах, Магілёве, Крычаве, Оршы і Чэрыкаве, падараваў гэтым храмам у карыстанне перавозы»''<ref>Турчинович, И. В. Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен / сочинение О. Турчиновича. — СПб.: издание В. А. Исакова, 1857. — XII, 303 с. — С. 115.</ref>. У пачатку XVI стагоддзя вёска Бешанковічы ўваходзіла ў склад Крывінскай воласці [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і належала [[Друцкія-Сакалінскія|Друцкім-Сакалінскім]]. У 1605 годзе Бешанковічы перайшлі да [[Язерскія|Язерскіх]], з 1615 года — у валоданні аршанскага маршалка [[М. Адравонж]]а. У 1630 годзе Бешанковічы набыў ваявода віленскі [[Казімір Леў Сапега]], неўзабаве паселішча атрымала статус [[мястэчка]], а ў 1634 годзе [[магдэбургскае права]]. Пры Сапегах Бешанковічы разбудаваліся, у мястэчку штогод праводзіліся 2 кірмашы, самы вядомы быў [[Бешанковіцкі кірмаш|Петрапаўлаўскі]], які пачынаўся 29 чэрвеня (дзень святых Пятра і Паўла) і стаяў 4 тыдні. Штогод на яго з’язджалася да 4—5 тысяч чалавек. У 1650 годзе Казімір Леў Сапега збудаваў тут касцёл. У 1656 годзе пасля смерці Сапегі Бешанковічы перайшлі ў спадчыну яго стрыечнай пляменніцы Ганне Сапега, якая была жонкай [[Станіслаў Нарушэвіч (сын Крыштафа)|Станіслава Нарушэвіча]]. З канца XVII ст. праз шлюб іх дачкі Яаны Тэадоры з [[Ян Агінскі|Янам Агінскім]] Бешанковічы перайшлі ва ўласнасць [[Агінскія|Агінскім]], пры якіх у мястэчку пабудаваны першыя камяніцы. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе тут размяшчаліся маскоўскія войскі, тры разы мястэчка наведаў маскоўскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]]. З сярэдзіны XVIII ст. Бешанковічы — горад (места), у якім было каля 1,5 тысячы двароў; цэнтр ганчарнага і мылаварнага рамёстваў, вырабу гонты; працаваў гасціны двор. Князь [[Міхал Казімір Агінскі]] 2 лютага 1762 года выдаў мяшчанам ліст, якім вызваляў іх ад значнай часткі [[Паншчына|паншчыны]], акрамя згону за млын. Міхал Казімір Агінскі збудаваў у горадзе палац, заклаў парк з некалькімі экзотамі, вадаёмамі, гаспадарчымі пабудовамі. [[Файл:Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (N. Orda, 20.06.1876).jpg|міні|230пкс|[[Бешанковіцкі палацава-паркавы ансамбль|Палац Храптовічаў]]. [[Напалеон Орда]], 1876 г.]] Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Бешанковічы былі падзелены на 2 часткі, задзвінская частка Бешанковічаў з 500 дварамі апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Граніца праходзіла па Дзвіне, праз што была пабудавана галоўная [[мытня]]. У 1783 годзе Агінскі зрабіў даравальны запіс, паводле якога Бешанковічы сталі ўласнасцю [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]]. З 1785 года пачаўся эканамічны заняпад Бешанковічаў, прычынай былі некалькі пажараў і перавод галоўнай мытні ў [[Полацк]] і [[Талачын]]. На 1785 год на частцы Вялікага Княства Літоўскага было 1000 двароў, дзейнічалі касцёл і царква. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Biešankovičy, Illinskaja. Бешанковічы, Ільлінская (1863).jpg|thumb|злева|230пкс|Праект [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|царквы]], 1863 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Бешанковічы цалкам апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Расійскія ўлады панізілі статус паселішча да [[мястэчка]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]; у гэты час больш за чвэрць ягоных жыхароў займаліся толькі сельскай гаспадаркай. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] з 11 ліпеня да 20 кастрычніка Бешанковічы займалі французскія войскі, некалькі дзён тут месціўся штаб [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. У верасні 1821 года на агляд расійскай гвардыі ў мястэчка прыязджаў расійскі імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]]. На 1868 год у Бешанковічах 392 будынкі; працавалі [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], 2 гарбарныя заводы, бровар, 115 крам, у наваколлі 17 вадзяных і ветраных млыноў. Ужо ў сярэдзіне XIX стагоддзя галоўныя вуліцы былі брукаванымі. З 1881 года Дзвіной з [[Ула (аграгарадок)|Улы]] на [[Віцебск]] рэгулярна хадзіў параход, а з 1892 года — 4 параходы. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у мястэчку было 1099 будынкаў. У пачатку XX стагоддзя — 7 мураваных і 1243 драўляныя дамы, пошта, тэлеграф, царкоўна-прыходская школа, 3 народныя вучылішчы, 127 крам, лякарня. <gallery caption="Бешанковічы за часамі [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]]" widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Агульны выгляд мястэчка Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Царква Святога Мікалая Biešankovičy, Chraptovič-Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Храптовіч-Петрапаўлаўская (C. Faber du Faur, 28.07.1812).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла Biešankovičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Петрапаўлаўская (28.07.1812).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла </gallery> <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Палац Храптовічаў Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 30.07.1812) (2).jpg|Сінагога Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Пераход цераз раку Biešankovičy. Бешанковічы (A. Adam, 25.07.1812).jpg|Каля мястэчка </gallery> === Найноўшы час === 26 лістапада 1917 года ўладу ў мястэчку захапілі [[бальшавікі]]. Пасля лютаўскага наступлення 1918 года нямецкіх войскаў Бешанковічы апынуліся ў прыфрантавой паласе. У сувязі з заняццем немцамі большай часткі Лепельскага павета яго выканаўчы камітэт часова быў пераведзены ў Бешанковічы. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бешанковічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]; у [[Лепельскі павет|Лепельскім]] (1919—1923) і [[Бачэйкаўскі павет|Бачэйкаўскім]] паветах (1923—1924). У 1924 годзе ў выніку [[Узбуйненне БССР|першага ўзбуйнення]] Бешанковічы вернуты ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1924 года цэнтр [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 1930 года), з 1938 года — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 6 ліпеня 1941 года да 25 чэрвеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 7 чэрвеня 1966 года ў мяжу гарадскога пасёлка Бешанковічы ўключана вёска [[Стрэлка (Бешанковіцкі раён)|Стрэлка]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. <gallery caption="Бешанковічы на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1901-17).jpg|Палац Храптовічаў, да {{nowrap|1918 г.}} Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1903).jpg|Палац Храптовічаў, 1903 г. Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913).jpg|Касцёл Святых Казіміра і Рафала, 1913 г. Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (2).jpg|Касцёл з боку апсіды, {{nowrap|1913 г.}} </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (3).jpg|Інтэр’ер касцёла, 1913 г. Biešankovičy, Rynak. Бешанковічы, Рынак (1910-17).jpg|Помнік, 1910-я гг. Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (1901-17).jpg|Царква на Задзвінскай Слабодцы, да 1918 г. Biešankovičy, Dźvina, Chraptovič. Бешанковічы, Дзьвіна, Храптовіч (1901-17).jpg|Параходная прыстань і свірны Храптовічаў, да 1918 г. </gallery> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1897,1939,1969,2004,2008,2009,2010,2016,2017|y=4423, 4300,4700,8200,7900,7900,7300,6701,6647}}</div> * 1552 — 34 двары * 1750 — 5,5 тыс. чал. * 1897 — 4&nbsp;423 чал.<ref name="blr" /> * 1939 — 4,3 тыс. чал.<ref name="blr" /> * 1969 — 4,7 тыс. чал.<ref name="blr" /> * 2004 — 8,2 тыс. чал. * 2008 — 7,9 тыс. чал. * 2009 — 7,9 тыс. чал. * 2010 — 7,3 тыс. чал. * 2016 — 6&nbsp;701 чал.<ref name="2016-Estimate" /> * 2017 — 6&nbsp;647 чал.<ref name="2017-Estimate" /> == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай (ільнозавод), харчовай прамысловасці (малочны завод), камбінат будматэрыялаў. Вядомыя як цэнтр традыцыйных ганчарных вырабаў, так званай бешанковіцкай керамікі (фабрыка мастацкіх вырабаў). Гасцініца (вул. Камуністычная, 22). Дом паляўнічага. == Культура і адукацыя == Дзейнічаюць [[Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей]] і сярэдняя школа. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|thumb|Свята-Ільінская царква]] [[Файл:Ghetto Beshenkovichi 2f.jpg|thumb|Пантонны мост]] * [[Бешанковіцкі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавы ансамбль Храптовічаў]] (XVII — першая палова XVIII стагоддзя) — {{ГККРБ 4|212Г000141}} * [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|Свята-Ільінская царква]] (1870) — {{ГККРБ 4|213Г000143}} * [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Бешанковічы)|Касцёл Святых Пятра і Паўла]] (2011) * Земляныя ўмацаванні [[Вайна 1812 года|вайны 1812 г.]] * Памятны купальны крыж царквы Св. Мікалая * Яўрэйскія могілкі * Капліца на могілках * [[Брацкая магіла (Бешанковічы)|Брацкая магіла]] (1941—1944) — {{ГККРБ 4|213Д000142}}; * Драўляны падвесны мост * [[Пантонны мост]], прыкладна да 2010 года на яго месцы размяшчалася паромная пераправа * [[Курган Славы (Бешанковічы)|Курган Славы]] * [[Дуб Напалеона]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святых Казіміра і Рафаіла (Бешанковічы)|Касцёл Святых Казіміра і Рафаіла]] == Вядомыя асобы == * [[Віктар Васільевіч Аўчыннікаў]] (нар. 1952), беларускі ўрач і палітык. * [[Іаакім Іванавіч Берасцень]] (1877—1926), палітык і рэвалюцыянер. * [[Аркадзь Андрэевіч Гейнэ]] (1919—1942), беларускі паэт. * [[Эльвіра Ціханаўна Круцько]] (нар. 1949), беларуская спецыялістка ў галіне хіміі. * [[Таццяна Сяргееўна Маркевіч]] (нар. 1988), беларуская валейбалістка. * [[Фёдар Іосіфавіч Нікановіч]] (1854—1911), святар і палітык. * [[Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка]] (1922—1948), лётчык-штурмавік, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Саламон Барысавіч Юдовін]] (1892—1954), беларускі графік. * [[Майсей Ісакавіч Юдовін]] (1898—1966), беларускі паэт. * [[Валерыя Турчына]] (нар. 2005) — беларуская валейбалістка. == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="blr">{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)}} * {{кніга|аўтар=Долготович Б. Д.|загаловак=Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник|адказны=Б. Д. Долготович|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2008|старонкі=71—72|старонак=368|isbn=978-985-01-0784-8|тыраж=2000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{OSM relation|6722290|Бешанковічы}} * {{Radzima2|beshankovichy}} * {{ГБ|http://globustut.by/beshenkovi/index.htm}} {{Бешанковіцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бешанковічы| ]] 8hlpfj7ffarw6jq8riuesv5nmyi0y9o 0 17246 5124653 4713297 2026-04-11T15:18:43Z Jaŭhien 59102 /* Гл. таксама */ 5124653 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя беларускай мовы''' — працэс непарыўнага развіцця [[беларуская мова|беларускай мовы]] са старажытнай [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай]] [[протамова|протамовы]]. Беларуская мова з’яўляецца старажытнапісьменнай, гісторыя беларускага [[пісьменства]] налічвае не менш за 10 стагоддзяў. [[Мова]] [[беларусы|беларускага народа]] склалася ў [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях, калі землі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] ўваходзілі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="jank-p43">Янкоўскі. Гістарычная граматыка. с. 43.</ref>. У познім [[XVII стагоддзе|XVII]] — пач. [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] жывая [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] гаворка захоўвалася толькі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] і ў простага народа, да пары — у драбнейшай [[Шляхта|шляхты]]. Сацыяльная верхавіна грамадства, выхаваная ў польскай культуры, лічыла беларускую мову наогул непрыдатнай для выкарыстання ў [[Літаратура|літаратуры]]<ref name=oldwblit-vern1>Старое заходнерускае пісьменства…, С.196,197,201-223.</ref>. Менавіта ў гэты перыяд [[беларусы]] зведалі асабліва моцны ўціск [[паланізацыя|паланізацыі]]. Пасля паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830]] і асабліва [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863]] гадоў паланізацыя, якую праводзілі тагачасныя мясцовая буйная [[шляхта]] і [[Каталіцтва|каталіцкае]] [[духавенства]], змянілася [[русіфікацыя]]й, якую праводзіў [[Расійская імперыя|царскі ўрад]]. Узоры жывой старабеларускай гаворкі траплялі ў літаратуру пераважна ў творах «школьнай драмы», з якіх толькі адзін<ref>Паведамленне Карскага. «Старое заходнерускае пісьменства…»</ref> быў пры сваім з’яўленні надрукаваны (сатыра «Вітанне на першы выезд з Каралеўца…», 1642), рэшта засталася ў рукапісах. Гэтыя творы, а дакладней, іх фрагменты, і з’яўляюцца практычна адзінымі ўзорамі жывой беларускай мовы таго часу. Мова іх падобная на народную канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пач. [[XX стагоддзе|XX]] ст., нямала [[паланізм]]аў. Запісаныя яны пераважна [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], малая іх частка, што са [[Смаленскае ваяводства|Смаленскай зямлі]] — [[кірыліца]]й<ref name=oldwblit-vern1/>. Апроч таго, некаторыя [[Фанетыка|фанетычныя]] асаблівасці старабеларускай мовы захаваліся ў помніках пісьменства [[Беларускія татары|беларускіх татар]] канца [[XVI стагоддзе|XVI]] — пачатку [[XVII стагоддзе|XVII]] ст.<ref name=oldwblit-vern1/>, напрыклад, у [[кітабы|кітабах]]. Сучасны этап развіцця [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ўмоўна адлічваецца ад пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя, калі былі зробленыя спробы стварэння [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]] на аснове [[Дыялекты беларускай мовы|народных гаворак]]. == Старажытнаславянскі перыяд == {{Гл. таксама|Праславянская мова|Старажытнаруская мова}} Лічыцца, што [[Пісьменства|пісьменнасць]] прыйшла на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]] разам з [[хрысціянства]]м у канцы [[X стагоддзе|X]] стагоддзя. Да помнікаў [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] адносяцца перапісаныя са [[Стараславянская мова|стараславянcкіх]] арыгіналаў [[Евангелле|евангеллі]] і псалтыры, а таксама арыгінальныя творы тыпу «Жыціе Феадосія Пячэрскага», «Сказанне пра Барыса і Глеба», «Слова аб законе і боскай ласцы» мітрапаліта Іларыёна" і інш. [[Старажытнаруская мова|Старажытнаруская літаратурная мова]] на народнай аснове адлюстравана ў такіх творах, як «[[Аповесць мінулых гадоў]]», «Павучанне Уладзіміра Манамаха», «[[Слова пра паход Ігаравы]]», «[[Руская Праўда|Руская праўда]]» і інш. [[Файл:Kirill-of-Turov-02.jpg|thumb|Першая старонка «Слова на ўзнясенне Гасподняе» Кірылы Тураўскага паводле спісу XIII ст.]] Адзначаныя віды пісьменства існавалі і на [[Заходняя Русь|заходнярускіх]] землях, дзе неўзабаве ўзнікла [[Беларусы|беларуская народнасць]]. Тут таксама перапісвалІся на царкоўнаславянскай мове евангеллі і псалтыры. 3 арыгінальных рэлігійных твораў асабліва вылучаюцца словы, казанні і павучанні выдатнага прамоўцы і публіцыста [[XII стагоддзе|ХІІ]] ст. [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]]. Да таго ж часу адносіцца і дзейнасць пісьменніка [[Аўрамій Смаленскі|Аўрамія Смаленскага]], які складаў асобныя зборнікі паводле твораў старажытных царкоўных прапаведнікаў. 3 агіяграфічнай літаратуры таго часу цяпер вядомы «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]», створанае, відаць, у [[Полацк]]у неўзабаве пасля яе смерці, і «Жыціе Аўраамія Смаленскага», напісанае яго вучнем Яфрэмам у [[Смаленск]]у на пачатку XIII ст. На [[Заходняя Русь|заходнярускіх]] землях побач з царкоўнаславянскай працягвала ўжывацца і старажытнаруская літаратурная мова. У [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] ст. існавала мясцовае [[Полацкае княства|полацкае]] летапісанне. == Старабеларускі перыяд == {{Гл. таксама|Старабеларуская мова}} Умоўна пачатак зараджэння асобнай беларускай мовы адносяць да канца [[XIII стагоддзе|XIII]] — пачатку [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Менавіта ў гэты час у [[грамата]]х, дзелавой і асабістай перапісцы пачынаюць спарадычна адлюстроўвацца моўныя з’явы, адметная [[лексіка]] і [[фанетыка]], якія пазней сталі характэрнымі для [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Ужо ў XIII стагоддзі ў пісьмовых помніках на беларускіх землях пачынаюць спарадычна трапляцца асаблівасці, характэрныя для [[Беларуская мова|сучаснай беларускай мовы]]<ref name="jank-p49">Янкоўскі. Гістарычная граматыка. с. 49.</ref>. На працягу XIV—XVI ст. пачала складвацца [[Беларусы|беларуская народнасць]] з уласцівай ёй [[мова]]ю, асноўныя асаблівасці якой захоўваюдца ў ёй да нашага часу. Аднак старажытныя кніжнікі ў пісьменстве строга прытрымліваліся традыцыйных [[Старажытнаруская мова|старажытнарускіх]] [[Граматыка|граматычных]] і [[Лексіка|лексічных]] норм, таму новыя моўныя рысы ў пісьмовых помніках на першых парах адлюстроўваліся толькі зрэдку ў выглядзе паасобных апісак. Адным з найстаражытнейшых пісьмовых помнікаў, які адлюстроўвае ўласна беларускія моўныя рысы, з’яўляецца Дагаворная грамата [[Смаленскае княства|смаленскага князя]] [[Мсціслаў Давыдавіч|Мсціслава Давыдавіча]] з [[Рыга]]ю і Гоцкім берагам (1229 год). У грамаце, сярод іншага, адлюстравана чаргаванне гукаў [<nowiki/>[[в]]] і [<nowiki/>[[ў]]] у прыназоўніку «въ»: «оу низъ» замест «въ низъ», «оу Ризѣ» замест «въ Ризѣ»<ref>Тэкст граматы гл. ў кнізе И. А. Василенко. Историческая грамматика русского языка. Сборник упражнений. Москва: Просвещение, 1984. с. 219.</ref>. У [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзі, пры [[Альгерд]]зе, старабеларуская мова стала [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] справаводства ў [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref name="jank-p46" />. Прыкладна з сярэдзіны [[XV стагоддзе|XV]] ст. пісьменства на тэрыторыі Беларусі насычаецца спецыфічна беларускімі асаблівасцямі ў такой меры, што пачынаючы з гэтага часу ёсць ужо ўсе падставы гаварыць пра старабеларускую літаратурную мову, якая сваімі арфаграфічнымі, граматычнымі і лексічнымі рысамі прыкметна адрознівалася ад старажытнарускай літаратурнай мовы, але цалкам не перарвала сувязей з ёй. У беларускім пісьменстве старажытнага перыяду старабеларуская пісьмовая мова мела назву «''руский языкъ''». <!--[[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517]]--> [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Першы аркуш Псалтыра, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]], 1517]] Старабеларуская мова [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца XV ст. яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Так, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных перакладаў Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—19 гадах, — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]], дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А. М. Булыка]], [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. І. Жураўскі]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У. М. Свяжынскі]]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—121.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела [[Славянскія мовы|славянскамоўнаму]] насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы [[Беларусы|беларусаў]], на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова]] набыла з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[сінтаксіс]]е) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. Пісьмовая «руская мова» ВКЛ у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай мовы]], на ёй былі напісаны [[Статуты ВКЛ]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref>''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск: БелЭн, 2005. — Т. 1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад царкоўнага стылю, і якім найболей карысталася [[Свецкасць|свецкая]] [[шляхта]]<ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй]] — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|выдавецтва=|год=1921|том=3|старонкі=|старонак=246|isbn=}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|thumb|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588]]]] Да нашага часу дайшло каля 600 кніг [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]] — дзелавога архіва [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага]], дакументы якога напісаны на старыжытнабеларускай літаратурнай мове. Зводы законаў Вялікага Княства Літоўскага ([[Судзебнік Казіміра]] Ягелончыка (1468), [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статут ВКЛ]] у рэдакцыях [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|1529]], [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|1566]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|1588]]) таксама напісаныя на старабеларускай мове і ўтрымліваюць вялікую колькасць адметнай беларускай лексікі. У першай палове XVII ст. выходзіць вялікі [[Лексікон Памвы Бярынды|слоўнік старабеларускай мовы]] [[Памва Бярында|Памвы Бірынды]], а пазней [[Іван Пятровіч Ужэвіч|Іван Ужэвіч]] стварае першую граматыку старабеларускай мовы. З сярэдзіны XVII ст. у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя ВКЛ пачала дамінаваць літаратурная польская мова. У 1696 годзе быў аб’яўлен закон, паводле якога дзяржаўнаю моваю на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] стала [[польская мова]]<ref name="jank-p46">''Янкоўскі.'' Гістарычная граматыка. С. 46.</ref>. Старабеларуская мова паслядоўна выцясняецца з ўжытку ў справаводстве і культуры на карысць польскай мовы. У выніку, літаратурна-пісьмовая мова занепадае, развіваюцца толькі [[Дыялекты беларускай мовы|жывыя народныя гаворкі]]. == Сучасны перыяд == === XIX стагоддзе === У пачатку [[XIX стагоддзе|ХІХ]] ст. пачалося станаўленне [[Беларуская мова|сучаснай беларускай мовы]] на аснове [[Дыялекты беларускай мовы|беларускіх народных дыялектаў]] і ва ўмовах адсутнасці сталай практыкі пісьма. Агульная арыентацыя на народнае жывое вымаўленне і ігнараванне здабытку [[старабеларуская мова|старабеларускай]] літаратурнай традыцыі ([[этымалогія|этымалагічна]]-традыцыйнай) абумовілі развіццё мовы без аніякага кодэксу правілаў граматыкі і правапісу, і запатрабавалі выпрацоўвання зусім новых [[граматыка]]-[[арфаэпія|арфаэпічных]] і [[арфаграфія|арфаграфічных]] нормаў. Не спрыяла хуткаму арфаграфічнаму ўнармаванню і выкарыстанне пісьменнікамі, [[Фалькларыстыка|фалькларыстамі]] і інш. двух алфавітаў, [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінскага]] і [[кірыліца|кірылаўскага]]. Ступень распаўсюджання беларускай мовы ў канцы XVIII ст. — 1-й пал. XIX ст. характарызавалася завяршэннем [[паланізацыя|паланізацыі]] шляхты былога ВКЛ, сярод якой пад пачатак XIX ст. яшчэ бытавала беларуская мова, і канчатковым заняпадам беларускай мовы ў гарадах. На распаўсюджанне і выкарыстанне беларускай мовы паўплываў і працяглы палітычны канфлікт паміж расійскімі ўладамі і польскім і паланізаваным дваранствам, у якім абодва бакі спрабавалі атрымаць сімпатыі беларускага сялянства, звяртаючыся да таго з агітацыйнай літаратурай, выдаванай па-беларуску. {{таксама|*}}: [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]], [[заходнерусізм]] Спробы распрацоўкі граматыкі для беларускай мовы рабіліся яшчэ ў канцы [[XVIII стагоддзе|ХVIII]] ст., пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Мяркуецца, што першая такая [[граматыка]] — «[[Граматыка літоўская]]», рукапіс якой пакуль не знойдзены, была распрацавана [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіславам Богушам-Сестранцэвічам]], магілёўскім архіепіскапам<ref>Смалянчук, С.39, са спасылкай на энц. даведнік Мысліцелі і асветнікі, Мн., 1995, С.185.</ref>. Наступная спроба складання граматыкі беларускай мовы (на аснове кірыліцы) была зроблена [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]] ([[1846]]), але рукапіс не быў дапушчаны да друку [[Расійская Акадэмія навук|Расійскай Акадэміяй навук]]. У [[1835]] у [[Вільня|Вільні]] была выдана чытанка для дзяцей «[[s:Кароткі збор хрысціянскае навукі|Кароткі збор хрысціянскай навукі]]. Для сялян [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай веры]], якія гавораць польска-рускай мовай» (выдана польскай лацінкай па-беларуску, тытульная назва па-польску), у [[1862]] у [[Варшава|Варшаве]] — «Лемантар для добрых дзетак-[[Каталіцтва|каталікоў]]». У 1839 імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] забараніў ужываць «народную гаворку» ў [[Каталіцтва|каталіцкіх]] храмах; як вынік, тую цалкам замяніла польская<ref>Паведамленне Карскага ў нарысе навейшай беларускай літаратуры, Т.3.</ref>. У верасні [[1859]] [[Расійская імперыя|расійскія ўлады]] забаранілі друк па-беларуску лацінскім алфавітам («польскім шрыфтам»)<ref>Смалянчук, С.35.</ref>. У рамках агульнага павароту расійскай палітыкі ({{таксама}}: [[русіфікацыя]]) друк па-беларуску быў забаронены цалкам ([[1867]]). З [[1869]] было дазволена друкаваць кірыліцай беларускія этнаграфічныя зборнікі. Адным з першых даследчыкаў беларускай мовы быў [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]]. Згодна з этнаграфічнымі даследваннямі на [[Мінская губерня|Меншчыне]] ў 1886 годзе [[мяшчане]] называлі беларускую мову [[Ліцвіны|літоўскай]].<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref> У 1897, пасля зносін расійскага ўрада з [[Рымская Курыя|рымскай курыяй]] пісьмом кардынала Рампалы ад 8.5.1897<ref>Магчыма, гэтая дата паводле [[стары стыль|старога стылю]]</ref> № 37522 на імя архіепіскапа Магілёўскага ад імя Папы [[Леў XIII|Льва XIII]] было павядомлена, што ў тых месцах, дзе беларуская гаворка ўжываецца народам («''ubi dialectus alborussica a populo adhibetur''»), дазволена святарам ужываць гэту мову ў рэлігійным навучанні народу. Але духавенства не выкарыстала дазволу<ref>На думку Карскага, з-за таго, што бачыла, у такім выпадку, небяспеку пранікнення ідэй праваслаўя. Новейшая белорусская литература // {{крыніцы/Карскі Беларусы|4}}.</ref>, аднак, некаторыя пазнейшыя каталіцкія выданні па-беларуску (выданні [[Баляслаў Пачобка|Пачобкі]] (1915), «''Элементаж для добрых дзетак католікоў''» (1906) і інш.) былі спробамі ажыццяўлення гэтай волі рымскага прастолу<ref>На думку Карскага.</ref>. === Пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|thumb|Падручнік граматыкі аўтарства [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]]] Агульная нераспрацаванасць мовы ў пачатку [[XX стагоддзе|ХХ]] ст. прывяла да недахопу слоў і выразаў для абазначэння невядомых беларусам-сялянам прадметаў і паняццяў, асабліва адцягненых. Такія неіснуючыя выразы ў пачатку ХХ ст. большасцю тагачасных беларускіх літаратараў і дзеячаў актыўна браліся з польскай мовы. Пазней [[Тэрміналагічная камісія (1921—1922)|Тэрміналагічная камісія]] (1921) паслядоўна перадавала [[Лацінская мова|лацінскія]] і [[Грэчаская мова|грэчаскія]] тэрміны з мяккім [л] замест цвёрдага, уводзіла склады [ды], [ты], [дэ], [тэ] і падобныя. На думку [[Яўхім Карскі|Карскага]], гэта былі [[паланізм]]ы, а карані такой практыкі ён бачыў у прынцыпова антырускай арыентацыі тагачаснага [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага руху]]<ref name=karskiterm/>. У процілегласць такой практыцы Карскі ставіў практыку старабеларускага пісьменства, дзе існавалі асваенні пазычанняў накшталт «лацинский» (а не «лятынский» — ''latinus''), «логика» (а не «лёгика» — λογικα), і дзе з’явілася граматыка [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкага]], дзе толькі ў словах, узятых з «ляскай» мовы («лѧски езык» — польская мова), мяккасць [л] абазначалася спалучэннем літар «їо» (напрыклад, «лїосъ»)<ref name=karskiterm>Карскі. Мастацкая літаратура…, С.398-400,409,651.</ref>. === Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі === Пэўная ўнармаванасць беларускага правапісу была дасягнута толькі пасля [[1918]], калі ў свет выйшла [[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|школьная граматыка Тарашкевіча]]. Яна была перавыдана [[Я. Лёсік]]ам у [[БССР]], у нязмененым выглядзе, у 1922 і 1923, і прынята ў школьнай сістэме БССР з 1923. Яна была часткова зменена Я. Лёсікам у 1925, таксама ў форме школьнай граматыкі. [[Тарашкевіца|Граматыка]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіча]] амаль з пачатку яе практычнага выкарыстання крытыкавалася за рад недахопаў і прабелаў, найперш Я. Лёсікам (з 1920), які ў выніку прапанаваў (1925), разам з братам [[Антон Лёсік|А. Лёсікам]], праект рэформы правапісу і азбукі. Абмеркаванню праекта братоў Лёсікаў была прысвечана правапісна-азбучная секцыя [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Беларускай акадэмічнай канферэнцыі]] ([[1926]]). На аснове яе пастаноў над праектам рэформы правапісу ў 1927—1929 працавала [[Арфаграфічная камісія Некрашэвіча|Арфаграфічная камісія]] пад кіраўніцтвам [[Сцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіча]]. Камісія паспела падрыхтаваць і агучыць [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|праект змяненняў беларускага правапісу]] (1930), але неўзабаве беларускае [[мовазнаўства]], як і наогул беларуская навука, трапіла пад прыцэл [[Рэпрэсіі ў БССР|чарговай хвалі]] [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. У выніку, праект быў забаронены як «нацдэмаўскі», было забаронена карыстанне ўсімі працамі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваных]] мовазнаўцаў, у тым ліку, страцілі [[нарматыўнасць]] слоўнікі іх аўтарства. Ва ўмовах практычнага маўчання дасведчаных мовазнаўчых кадраў і ў напружаным палітычным клімаце пачалася праца над [[руска-беларускі слоўнік Александровіча|новым нарматыўным руска-беларускім слоўнікам]] (1931), працягвалася, але тайна, праца і над праектам правапіснай рэформы. У 1933, у агульных умовах узмацнення [[Ідэалогія|ідэалагічнага]] кантролю за культурай у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[савецкія рэпрэсіі ў Беларусі, 1933-1934|чарговай хвалі]] барацьбы з «нацдэмаўшчынай»<ref>Гісторыя Беларусі пад рэд. Касцюка, Т.5 …</ref>, была праведзена [[Беларуская граматыка (1934)|рэформа беларускага правапісу]], а фактычна, і [[Граматыка|граматыкі]] ([[1933]]). Змена курсу нацыянальнай палітыкі ў СССР у канцы 1920-х гадоў стала прычынаю гвалтоўнага згортвання палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] і павароту да новага курсу на павялічэнне ролі [[Руская мова|рускай мовы]] як «[[Інтэрнацыяналізм|інтэрнацыянальнага]] сродку зносін» ({{таксама}}: [[русіфікацыя]]). У 1931—1940 гадах выпуск кніг на беларускай мове ў БССР зменшыўся з 1301 да 375, а на рускай — узрос з 38 да 362 тытулаў<ref>{{крыніцы/Туронак 2002}} паводле даных: Друк Беларускай ССР 1918—1980. Статыстычны зборнік. Мінск, 1983.</ref>. Публічнае карыстанне літаратурнай беларускай мовай стала звязвацца ў грамадскай свядомасці з магчымасцю абвінавачання ў «[[Нацыянал-дэмакратыя|нацдэмстве]]». === Пад нямецкай акупацыяй === Падчас [[нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|нямецкай акупацыі]] (1941—1944) і ажыццяўлення палітыкі «[[вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]» нанова паўстала праблема правапісу. Друкаванне загадаў, абвестак, выпуск газет і інш. адразу запатрабавалі адзінага правапісу, тымчасам рэдактары і супрацоўнікі рэдакцый, прывезеныя ў Беларусь акупацыйнымі ўладамі, не пагаджаліся з [[Усходняя Беларусь|усходнебеларускім]] «[[Бальшавізм|бальшавіцкім]]» правапісам, і многія з іх карысталіся ўласнымі правапіснымі і лексічнымі нормамі. Такі беспарадак падштурхнуў да тэрміновага выдання Краёвым выдавецтвам «[[Менск, выдавецтва|Менск]]» [[Тарашкевіца|правапісу Тарашкевіча]] (верасень 1941), першай кнігі, выпушчанай на акупаванай тэрыторыі Беларусі. Кніга выйшла вялікім тыражом (20 тысяч) і прызначалася галоўным чынам для рэдакцый газет і школ. Гэта было моцна скарочанае перавыданне падручніка правапісу, выпушчанага ў [[Вільня|Вільні]] (1925) [[Р. Астроўскі]]м паводле прац [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] і [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Лёсіка]]. Выданне правапісу выклікала новыя спрэчкі, якія доўгі час працягваліся на старонках друку. Наогул, недасканаласць правапісу і тэрміналогіі стрымлівала выданне кніг, асабліва падручнікаў, і надалей. Гэтае пытанне спрабавала развязаць Тэрміналагічная камісія (створаная ў рамках Інспектарата школ, студзень 1942), якая зацвердзіла новы правапіс у сакавіку 1943. Новы правапіс быў выпушчаны агульным тыражом 150 тыс. пад аўтарствам А. Лёсіка ў [[Мінск]]у (1943), у двух алфавітных сістэмах, і вядомы ў наш час як «8-е выданне правапіс Тарашкевіча», з тым, што пад 7-м выданнем у гэтай нумарацыі вядомае, відаць, т. зв. 6-е выданне правапісу Тарашкевіча, якое выйшла тыражом 100 тыс. у Мінску прыблізна ў снежні 1943. Тым часам, адметнасцю тагачасных беларускіх выданняў заставаліся адвольнасць і разнастайнасць алфавітных сістэм, непаслядоўнасць правапісу і тэрміналогіі, нават у выданнях школьнага інспектарата. Новую нявызначанасць і спрэчкі ў беларускім асяроддзі выклікала (снежань 1941) ініцыятыва міністра [[Альфрэд Розенберг|А. Розенберга]] аб пераводзе беларускіх школ і друку на «[[беларускі лацінскі алфавіт|лацінку]]». Неўзабаве ініцыятыва стала загадам (25.6.1942) аб паступовым увядзенні «лацінкі» ў народныя школы Беларусі: у 1942/1943 яна ўводзілася ў першыя і часткова другія класы, апроч таго, яе вывучэнне рэкамендавалася і ў астатніх класах пачатковых школ. Адзначаецца, што выданні, надрукаваныя лацінкай, разыходзіліся слаба, іх зразумеласць, асабліва ў цэнтральных і ўсходніх вобласцях, была малой, а друкаваць іх бліжэй чым у Вільні было тэхнічна немагчыма. У той жа час нямецкае кіраўніцтва прапаноўвала не толькі ўвядзенне «лацінкі», але і яе рэфармаванне, супраць якога выказваліся некаторыя беларускія дзеячы (напр., [[Я. Станкевіч]]). Наогул, станам на сярэдзіну 1943 на тэрыторыі [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]] выпускаліся па-беларуску 4 назвы газет і 1 часопіс<ref>Пар. 26 у Латвіі, 18 у Літве і 15 у Эстоніі (1941—1944).</ref>. За час [[2СВ|Другой сусветнай вайны]] на ўсіх землях пад нямецкім кантролем было выпушчана на беларускай мове 117 кніг і брашур, з іх 52 — толькі ў Генеральнай акрузе<ref>Дзеля параўнання, у Латвіі на латышскай мове было выпушчана каля 1500 кніг і музычных твораў агульным тыражам 5 мільёнаў асобнікаў (1941—1944).</ref>. === Пасля вайны === Амаль адразу па заканчэнні вайны быў узноўлены курс на ўзмацненне ролі [[Руская мова|рускай мовы]] і культуры. Асобныя і несістэмныя выпадкі процідзеяння гэтаму з боку кіраўніцтва [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (напрыклад, [[К. Мазураў]] у канцы 1950-х гадоў) на агульны кірунак развіцця падзей не паўплывалі. У 1960-я гады з’явіліся распрацоўкі, аўтары якіх ужо тэарэтычна абгрунтоўвалі неабходнасць русіфікацыі беларускага народа (у ліку іншых нярускіх народаў), ставячы мэту [[Інтэрнацыяналізм|інтэрнацыяналізацыі]] ўсіх сфер жыцця народаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і стварэння адзінага [[савецкі народ|савецкага народа]]. Гэтая тэорыя была ўхвалена [[XXIV з'езд КПСС|ХХІV з’ездам КПСС]] (1971) і стала дырэктывай практычнай дзейнасці [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|партыі]]. У выніку, на пачатак 1980-х гадоў беларуская мова, фармальна застаючыся роднай мовай [[Беларусы|беларускага народа]], была адсунута з прыярытэтнай ролі ў яго культурным развіцці, і практычна не існавала ў дзяржаўным апараце, сістэме адукацыі і пад., была фактычна ператворана ў мову [[фальклор]]у. Доля кніг і брашур на беларускай мове ў агульнай выдавецкай прадукцыі БССР зменшылася (за перыяд 1950—1985) з 85 % да 9 %. У 1985 на аднаго жыхара Беларусі прыходзілася ў сярэднім 0,5 беларускамоўнай кнігі<ref>Дзеля параўнання, 5,2 кнігі на літоўскай мове ў Літоўскай ССР. Туронак, са спасылкай на даныя: Народное хозяйство СССР. Статистический ежегодник. Москва, 1966. С. 734; 1986. С. 536.</ref>. Слабасць беларускай [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай свядомасці]] вяла да таго, што гэтыя захады сустракаліся грамадствам пераважна з абыякавасцю, а часам і з адабрэннем. З іншага боку, «празмерная» зацікаўленасць дрэнным становішчам беларускай мовы магла быць ацэнена як «[[беларускі нацыяналізм]]» (як, напрыклад, выступленні А. Белакоза ў 1960-х гадоў або мінскі гурток пач. 1970-х гадоў). Усё ж, пачынаючы з канца 1950-х гадоў, часу пэўнага паслаблення палітычнага кантролю, беларуская грамадскасць не раз выказвала сваю заклапочанасць існуючым становішчам і яго развіццём, як адкрыта, так і тайна (дыскусія ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», у тым ліку, выступленні [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. Сачанкі]], 1957—1961, самвыдатаўскі «Ліст да рускага сябра» А. Каўкі, 1976 і інш.). === У часы перабудовы === == Гл. таксама == * [[Беларуская мова]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Стараславянская мова]] * [[Старажытнаруская мова]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Ф. М. Янкоўскі. |загаловак=Гістарычная граматыка беларускай мовы. |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1989}} * {{крыніцы/Карскі Мастацкая літаратура}} * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * {{крыніцы/Туронак 2002}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы| ]] rrfqgeqqx418f37tl6i9hj3hbchkt3c 10 18577 5124713 4227524 2026-04-11T16:44:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Юхо 1992]] у [[Шаблон:Крыніцы/Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі]] 4227524 wikitext text/x-wiki ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я. А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. Вучэб. Дапам. — Мн.: Універсітэцкае, 1992. — 270с.<noinclude>[[{{ns:category}}:Шаблоны:Крыніцы]]</noinclude><noinclude>{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</noinclude> 17xup1ejf4l07loj4h59rmbtx5kv19x 0 23634 5124999 4970090 2026-04-12T11:30:52Z Amherst99 6180 5124999 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hard drive-en be.svg|thumb|Цвёрды дыск, схема.]] '''Назапа́швальнік на цвё́рдых магні́тных ды́сках, цвёрды дыск, жорсткі дыск, вінчэстар''' ({{lang-en|hard (magnetic) disk drive, HDD, HMDD}}) — энерганезалежная, перазапісвальная [[камп’ютар]]ная запамінальная прылада. З’яўляецца асноўным сродкам [[Камп’ютарнае захаванне даных|захоўвання даных]] практычна ва ўсіх сучасных камп’ютарах. [[Файл:Hard disk head crash.jpg|thumb|Цвёрды дыск, пашкоджаны ў выніку таго, што счытвальная галоўка ў рабочым рэжыме дакраналася да паверхні пласціны.]] У адрозненне ад «гнуткага» дыску [[дыскета|(дыскеты)]], інфармацыя ў НЦМД запісваецца на цвёрдыя ([[алюміній|алюмініевыя]] або [[шкло|шкляныя]]) пласціны, пакрытыя пластом ферамагнітнага матэрыялу, часцей за ўсё двухвокісу [[хром]]у. У некаторых цвёрдых дысках выкарыстоўваецца адна пласціна, у іншых — некалькі на адной восі. Счытвальныя галоўкі ў рабочым рэжыме не дакранаюцца да паверхні пласцін, дзякуючы праслойцы струменя паветра, утваранага пры хуткім вярчэнні. Адлегласць паміж галоўкай і дыскам складае некалькі [[Метр|нанаметраў]] (у сучасных мадэлях 5—10 нм), а адсутнасць механічнага кантакту забяспечвае доўгі тэрмін службы прылады. Пры адсутнасці кручэння дыскаў, галоўкі знаходзяцца ў бяспечнай зоне, дзе выключаны іх няштатны кантакт з паверхняй дыскаў. Цвёрды дыск складаецца з наступных асноўных вузлоў: корпус з трывалага сплава, уласна цвёрдыя дыскі (пласціны) з магнітным пакрыццём, блок галовак з прыладай пазіцыянавання, электрапрывад шпіндзеля і блок электронікі. == Спасылкі == {{commons|Hard disk}} * [http://www.smarthdd.com/rus/help.htm Энцыклапедыя цвёрдых дыскаў] * [http://www.ixbt.com/storage/hdd50years.shtml 50 гадоў цвёрдым дыскам] iXBT * [http://youtube.com/watch?v=vjdO8K38emk Праца цвёрдага дыска] (відэа) {{кампаненты камп'ютара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Запамінальныя прылады]] [[Катэгорыя:Камп'ютарная перыферыя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 2cil43pmpdd8iu1vwjalklgetlnz8r9 0 24630 5124884 4759159 2026-04-12T07:57:48Z JerzyKundrat 174 /* Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці */ 5124884 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кашыра (значэнні)}} {{Святы | імя = Юрый Кашыра | выява = Kaszyra 240.jpg | Дата нараджэння = | Дата смерці = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | шануецца = [[Каталіцтва|Каталіцкая Царква]] | пол = Мужчынскі | беатыфікаваны = [[13 чэрвеня]] [[1999]] | у ліку = [[Блажэнны]] | падзвіжніцтва = [[Мучанік|пакутніцкая смерць]] | дзень памяці = [[12 чэрвеня]] | галоўная святыня = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Царква Найсвяцейшай Тройцы]] }} '''Юрый Кашы́ра''' ([[4 красавіка]] [[1904|1904 года]], [[Александрова (Мёрскі раён)|в. Александрова]], каля [[Дзісна|Дзісны]] — [[18 лютага]] [[1943|1943 года]], [[Росіца (вёска)|Росіца]], [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]]) — рыма-каталіцкі манах-[[Марыяне|марыянін]] ([[іераманах]]), прылічаны да ліка [[блажэнны]]х. Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[Беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] падчас яго наведвання [[Варшава|Варшавы]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. == Біяграфія == === Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння === Нарадзіўся ў беларускай праваслаўнай сям’і з [[Каталіцтва|каталіцкімі]] каранямі ([[Грэка-каталіцкая царква|візантыйскага абраду]]). Быў ахрышчаны ў [[Свята-Мікалаеўская царква (Чарасы)|праваслаўнай царкве]] вёске [[Чарасы]]. Следам за маці (прыняла каталіцтва ў [[1907|1907 годзе]]) [[22 кастрычніка]] [[1922|1922 года]] Юры прыняў каталіцтва і выбраў менавіта [[рымскі абрад]] (у тыя часы яшчэ не было сучасных правіл змены абрада). У [[1923]] уступіў у [[Друйскі кляштар марыянаў|Друйскі манастыр марыянаў]], дзе таксама вучыўся ў марыянскай гімназіі і такім чынам, скончыў сярэднюю адукацыю. Быў пастрыжаны ў манахі [[2 жніўня]] [[1926|1926 года]]. [[Навіцыят]] адбываў у [[Друя|Друі]], якім кіраваў айцец [[Андрэй Цікота]]. Потым быў пасланы ў [[Рым]] для атрымання багаслоўскай і філасофскай адукацыі, потым, пасля вяртання на Беларусь, быў адпраўленны таксама вучыцца ў семінарыю ў [[Вільня|Вільні]]. Пасля сканчэння Віленскайй семінарыі атрымаў дыяканскую, а потым, [[20 чэрвеня]] [[1935|1935 года]], і прэсвітарскую хіратонію ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Друя)|друйскай царкве]]. Працаваў у Вільні і Друйскай гімназіі з ордэнскай моладдзю катэхізатарам, таксама займаўся выхоўваннем семінарыстаў. У [[1938|1938 годзе]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскія ўлады]], за яго прабеларускую дзейнасць, адыслалі яго і іншых айцоў-марыян. Яго адыслалі да манастыра марыян у [[Расна (Камянецкі раён)|Расне]]. Пасля таго, як у [[1939|1939 годзе]] [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|бальшавікі захапілі Расну]], ён вандраваў па розных манастырах Беларусі і [[Першая Літоўская Рэспубліка|Літвы]]. Праз пэўны час айцец Юры вымушаны зноў пераехаў у Вільню, каб зноў апынуцца ў Друі. У 1942 годзе разам з айцом [[Антоній Ляшчэвіч|Антоніем Ляшчэвічам]] выехаў у Росіцу, дзе распачаў місіянерскую дзейнасць сярод мясцовага насельніцтва. У 1943 застаўся разам зь людзьмі, зачыненымі фашыстамі ў вясковай хаце, дзе й згарэў жыўцом. Пазней, разам з айцом [[А. Ляшчэвіч|Ляшчэвіч]]ам, вёў пастарскую дзейнасць у Росіцы на Віцебшчыне. Адмовіўся пакінуць вернікаў і быў спалены разам з вялікай групай каталікоў і праваслаўных пад час нямецкай карнай аперацыі ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]]. === Місія ў Росіцы === [[Файл:Kaścioł - Rosica - 02.jpg|thumb|right|Фасад [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Росіца|Царквы Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] Нягледзячы на тэрытарыяльную блізкасць да [[Друя|Друі]], [[Росіца (вёска)|Росіца]] не ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], дзе рэлігійнае жыццё каталікоў не парушалася ніякімі пераследамі, але заставалася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], на тэрыторыі якой жорсткі пераслед рэлігіі пачаўся амаль што адразу з усталяваннем на [[Беларусь|Беларусі]] камуністычнай улады. Каб вырашыць праблемы тых жыхароў БССР, якія, хоць і былі прыгнечаны трагедыяй пачатку вайны, але намагаліся ўзнавіць сваю сувязь з [[Бог]]ам і [[Каталіцтва|Царквой]], восенню [[1941|1941 года]], [[Марыяне|айцы-марыяне]] і [[Сёстры Служкі Ісуса ў Еўхарыстыі|сёстры-еўхарысткі]] пачалі рыхтавацца да місіі. У верасні 1941 года 4 сястры з Друйскага манастыра выправіліся за [[Лінія Керзона|былую савецка-польскую мяжу]]. У тую ж самую восень пытанне аб місіях ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] было ўзгоднена з тагачасным [[Біскупы віленскія|Віленскім арцыбіскупам]] [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]], які і блаславіў марыян і сясцёр-еўхарыстак на працу. Першая [[Імша|Святая Імша]] ў Росіцы пасля доўгага перапынку адбылася яшчэ да прыезду туды місіянераў з Друі. У самым пачатку вайны нейкі час там працаваў айцец Гайлевіч. У [[Лістапад (месяц)|лістападзе]] туды прыехаў з сёстрамі-еўхарысткамі айцец Ляшчэвіч. На момант прыезду ў Росіцу айца Юрыя з [[Неараманскі стыль|неараманскай]] рыма-каталіцкай царквы зрабілі вясковы клуб, яго вежы знеслі, а званы аддалі мясцоваму [[калгас]]у. У вёсцы была спустошана таксама і [[Руская Праваслаўная Царква|праваслаўная]] царква. У [[Чэрвень|чэрвені]] [[1942|1942 года]] ў росіцкай місіі адбыліся змены: айцец Чачот, які датуль займаўся рамонтам царквы ў Росіцы і дапамагаў у душпастырскай працы айцу Ляшчэвічу, вярнуўся ў Друю, а ў Росіцу замест яго прыехаў айцец Юры Кашыра. Генеральная маці законнай супольнасці сясцёр-еўхарыстак [[Юзэфа Жук]] успамінае росіцкую місію наступным чынам:{{sfn|Пялінак|1999|с=28}}: {{цытата|Дарослыя прыходзілі на свае навукі, калі вечарэла, і слухалі іх дзве альбо тры гадзіны. У той самы час іншая сястра ў другім доме або ў іншым пакоі вучыла моладзь. Калі курс навучання ўжо быў закончаны, прыязджалі святары і для ўсіх, хто прыходзіў на навуку, рабілі апошні іспыт. Назаўтра ж ранкам спавядалі, хрысцілі, бласлаўлялі шлюб і адпраўлялі Святую Імшу, у якой удзельнічалі ўсе жыхары вёскі і разам з сёстрамі прымалі Святую Камунію. (…) Пасля супольнага снедання мясцовыя людзі ўрачыста развітваліся з місіянерамі і місіянеркамі, спяваючы часта са слязьмі на вачах рэлігійныя песні, да прыкладу: «Не пакінь нас, Езу, не пакінь» альбо «Літасціва маці»… Місіянеры часцей за ўсё вярталіся ў свае галоўныя місійныя пункты, а місіянеркі ішлі ў наступны катэхетычны пункт, каб там зноў пачаць сваю працу, навучаючы рэлігіі наступную групу і рыхтуючы яе да экзаменаў. І зноў людзі прымалі сясцёр з радасцю ў свае хаты і дзяліліся з імі, у літаральным сэнсе, кавалкам чорнага хлеба. (…)}} [[File:Pomnik achviaram nacystaŭ u Rosicy.jpg|thumb|left|Помнік ахвярам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] у [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] У [[1943]] годзе ў сувязі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|павышанай актыўнасцю партызанаў-камуністаў]] праз некалькі дзён пасля [[новы год|новага года]] сфармаваная з добраахвотнікаў [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карная экспедыцыя]] з’явілася ў [[Друя|Друі]] і пачала праводзіць вучэнні, заняўшы верхні паверх манастыра<ref name=CB>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/109620-yury-kashyra.html Антоній Ляшчэвіч і Юрый Кашыра — адданыя пастыры беларускай зямлі (біяграфіі благаслаўлёных мучанікаў)]</ref>. Неўзабаве экспедыцыя перасякла [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]] і накіравалася ў [[Росіца (вёска)|Росіцу]]. Як толькі [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнікі]] пакінулі марыянскі манастыр, семінарыст Генрых Тамашэўскі выехаў у [[Верхнядзвінск|Дрысу]], дзе айцец Ляшчэвіч кожную нядзелю адпраўляў [[Імша|Святую Імшу]], з мэтай папярэдзіць апошняга аб небяспецы. Генрых Тамашэўскі ўспамінаў наступнае{{sfn|Пялінак|1999|с=29—30}}: {{цытата|Я павінен быў доўга пераконваць айца, што існуе небяспека. Ён слухаў, усміхаўся, крыху нерваваўся, але я так і не змог яго пераканаць. — Я павінен вярнуцца. Там людзі. І да таго ж я пакінуў Святое Прычасце у царкве. Я не магу дапусціць, каб яго зневажалі. А таксама там айцец Юры. Як я магу пакінуць яго ў такой бядзе? Урэшце, каб мяне суцешыць, ён дадаў: — Зраблю ўсё, што неабходна, і заўтра ж з айцом Кашырам мы вернемся сюды. Назаўтра мы раз'ехаліся. Ён — у Росіцу, я — у Друю. Бачыліся тады ў апошні раз. — Ну, трымайся. Маліцеся за нас. — Айцец, вяртайцеся яшчэ сёння зноў у Дрысу. Заўтра ўжо можа быць позна… Гэта было ў нядзелю. 14 лютага.}} У аўторак раніцай, [[16 лютага]], пачалі біць [[звон|званы]]: карнікі зганялі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|росіцкую царкву]] матак з немаўлятамі, дзяцей, маладых і старых людзей, а таксама сясцёр-еўхарыстак<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |title=Ксёндз Часлаў Курэчка: «Я шчаслівы чалавек» |access-date=25 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928151732/http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |archivedate=28 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Па сведчаннях Марты Пірог, многія жыхары паспелі збегчы з вёскі, але тых, каго лавілі падчас уцёкаў, зганялі ў розныя памяшканні, замыкалі, абкідвалі [[граната]]мі і падпальвалі. У росіцкай царкве былі святары [[Антоній Ляшчэвіч]] і Юрый Кашыра. У адрозненні ад вясковых жыхароў, яны мелі права свабодна ўваходзіць у царкву і пакідаць яе, а таксама ў любы момант пакінуць Росіцу. Святары, аднак, засталіся і выконвалі свае абавязкі: адпраўлялі Святую Імшу, удзялялі [[Еўхарыстыя|Прычасце]], [[Споведзь|спавядалі]], [[Хрышчэнне|хрысцілі]] дзяцей і дарослых, бласлаўлялі, суцяшалі тых, хто быў у роспачы, прыносілі дзецям [[хлеб]]. Аказваць духоўную дапамогу святарам дапамагалі сёстры-еўхарысткі. Айцу Ляшчэвічу ўдалося вызваліць з царквы спачатку адну сястру (ён прапанаваў яе карнікам на ролю гаспадыні ў іх штабе), а потым і іншых: нямецкі [[афіцэр]] дазволіў, каб усе манахіні перайшлі з царквы ў [[Плябанія|плябанію]] (для абслугоўвання афіцэраў), дзе і размяшчаўся штаб. Карнікі заявілі людзям, што іх вывезуць у [[Канцэнтрацыйны лагер|лагеры]], а дамы ў вёсцы паляць для таго, каб іх не змаглі заняць камуністычныя партызаны{{sfn|Пялінак|1999|с=31—33}}. У сераду, [[17 лютага]], салдаты пачалі дзяліць людзей у царкве на групы: на правы бок царквы — для адпраўкі ў лагер, на левы — тых, што павінны былі пайсці ў агонь. Сведкі адзначаюць, што [[немцы]] паводзілі сябе больш [[Гуманізм|гуманна]] за [[паліцай|паліцаяў]]: напрыклад, нямецкі [[жаўнер]] выратаваў маці Юліі Бабок, скасаваўшы рашэнне паліцая адправіць яе на спаленне, абгрунтаваўшы гэта тым, што сям’я мусіць быць разам; дзяўчынка з сям’і Грабоўскіх, якая трапіла ў групу на лагер, а яе брат, тата і маці — на спаленне, угаварыла афіцэра выратаваць іх усіх. Святары не ўваходзілі ў ніводную з груп: ім дазвалялася пакінуць царкву і вёску ў любы момант. Апоўдні групы людзей з левага боку царквы пачалі вывозіць партыямі на [[Латышы|латышскіх]] санях нібыта ў лагер, аднак жыхары бачылі, што везлі іх не ў кірунку [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], а ў іншы бок. Падводы хутка вярталіся пустыя, а праз некалькі хвілін дамы пачалі гарэць і пачуліся асобныя стрэлы. Са слоў падвозчыкаў і тых нямногіх, каму ўдалося збегчы, людзей замыкалі ў будынках, а будынкі падпальвалі, а ўцекачоў расстрэльвалі, або зноў кідалі ў агонь — дзяцей жа наколвалі на [[штык]]і{{sfn|Пялінак|1999|с=33—35}}. У той жа дзень па абедзе, каля 16 гадзін айцец Ляшчэвіч развітаўся з жыхарамі вёскі і сказаў, што яго выклікаюць паказаць склад, хаця ўсім было вядома, што ніякага склада ў Росіцы няма. Па згадках сястры-еўхарысткі Ядвігі Віршуты, айцец Антоній быў радасны і з усмешкай сказаў{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}: {{цытата|Трымайцеся і маліцеся, я еду паказаць склад, і ўжо больш не вярнуся.}} Вечарам у царкву вярнуўся айцец Юры і паведаміў, што айцец Антоній забіты, а заўтра будзе забіты і ён сам{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, Такім чынам айцец Антоній Ляшчэвіч прыняў мучаніцкую смерць [[17 лютага]] [[1943|1943 года]] Ён быў [[расстрэл|расстраляны]]{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, выкліканая пастаяннымі просьбамі да іх Ляшчэвіча аб вызваленні прынамсі дзяцей і міласэрнасці да іх. На наступны дзень, адмовіўшысь пакінуць вернікаў, быў спалены айцец Юры разам са сваімі вернікамі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|царкве Найсвяцейшай Тройцы]]. == Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці == [[Файл:Ikona błasłavionych Antonija Laščeviča i Juryja Kašyry.jpg|thumb|Ікона блаславёных [[Антоній Ляшчэвіч|Антонія Ляшчэвіча]] і Юрыя Кашыры ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Росіца|касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Росіцы]].]] У [[1999]] годзе 108 [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкіх святароў з Беларусі]] звярнуліся да [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] з прашэннем [[Беатыфікацыя|беатыфікаваць]] святароў Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, прылічыўшы пакутнікаў да ліку [[блажэнны]]х — адной са ступеней святасці ў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царкве]]. Папа задаволіў гэту просьбу, і беатыфікацыя беларускіх мучанікаў адбылася [[13 чэрвеня]] 1999 года ў [[Варшава|Варшаве]] падчас наведвання Папам [[Польшча|Польшчы]] з Апостальскім Падарожжам, цікавым супадзеннем з’яўляецца тое, што ў гэты жа дзень былі беатыфікаваныя [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны|108 мучанікаў Другой сусветнай вайны]] (з улікам Ляшчэвіча і Кашыры) — менавіта столькі беларускіх святароў хадайнічалі перад Янам Паўлам II аб царкоўным праслаўленні росіцкіх мучанікаў<ref name=RH>[http://www.rh.by/by/79/120/1989/?tpl=11 Святы зямлі Смаргонскай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адным са 108 беларускіх просьбітаў да Папы быў айцец Леон — рыма-каталіцкі святар з [[Войстам (аграгарадок)|Войстама]], у [[Парафія|парафію]] якога ўваходзіла [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]]. З ініцыятывы айца Леона ў Абрамаўшчыне на месцы, дзе стаяла хата сям’і Ляшчэвічаў, быў усталяваны крыж. Штогод 13 чэрвеня (у дзень беатыфікацыі Ляшчэвіча) на гэтым месцы праводзіцца свята вёскі<ref name=RH/>, дзе таксама сканчваецца [[паломніцтва Друя—Росіца]]. Сярод веруючых жыхароў Абрамаўшчыны распаўсюджана вера ў тое, што айцец Антоній яшчэ пры зямным жыцці аберагаў вёску і яе жыхароў і працягвае рабіць гэта пасля смерці: менавіта так веруючыя вяскоўцы тлумачаць тое, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сярод жыхароў Абрамаўшчыны загінулі толькі 2 чалавекі і што ў [[1960-я]] гады ў вёсцы абнавіўся і заміраточыў абраз [[Багародзіца|Маці Божай]]<ref name=RH/>. У [[Росіца (вёска)|Росіцу]] рэгулярна арганізоўваюцца рэлігійныя пілігрымкі, напрыклад, вядомае [[паломніцтва Друя—Росіца]], і іх таксама наведваюць і простыя турысты<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=144766 Пляц мучаніцтва. Зімовая пілігрымка ў Росіцу]</ref><ref name=Z>[http://www.zhodinonews.by/?p=17724 Жодзінцы пабывалі ў Росіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813032128/http://www.zhodinonews.by/?p=17724 |date=13 жніўня 2013 }}</ref>. == Малітва праз заступніцтва блаславёнага == {{цытата|Усемагутны вечны Божа, Ты адарыў ласкаю пакутніцкай смерці блаславёных Юрыя і Антонія, Якія нават у хвіліну пагрозы для іх жыцця Далі сведчанне духу любові, адданай пастырскай службы і прынялі смерць разам з братамі. Спашлі нам праз іх заступніцтва ласку мужнасці, каб нашае штодзённае служэнне бліжнім сталася ўдзелам у жыцці Царквы і давяло нас да вечнай радасці святых. Праз Хрыста, Госпада нашага. Амэн<ref name=Z/>.}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Вячаслаў Пялінак |загаловак=Росіцкія мучанікі. / Уклад., ад аўтара, паслясл. В. Пялінка |месца=[[Росіца (вёска)|Росіца]] |выдавецтва=Касцёл Св. Тройцы |год=1999 |старонак= |isbn=5-86064-045-5 |тыраж= |спасылка=http://catholicshop.by/shop/gistoryja-kasciela/rositskiya-muchaniki/ |ref=Пялінак}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашыра Юрый}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:Святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Росіцкія мучанікі]] rsyncdaftssu9yof7yw3pv94eo0iyp3 0 28056 5124849 3197525 2026-04-12T06:25:59Z DzBar 156353 шаблон 5124849 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''Міністэрства паліцыі''', дзяржаўны орган [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (у [[1810]]—[[1819]] гадах). Міністэрства было сфармавана пры ператварэнні міністэрстваў у [[1810]] годзе. Паводле задумцы [[Міхаіл Міхайлавіч Сперанскі|М. М. Сперанскага]], міністэрства паліцыі павінна было ведаць унутранай бяспекай дзяржавы. Пры заснаванні міністэрства паліцыі, якое адбылося 25 чэрвеня 1811 г., яно складалася з трох дэпартаментаў: паліцыі гаспадарчай (справы харчовыя і прыказы грамадскага апякунства), паліцыі выканаўчай і паліцыі медыцынскай, медыцынскага савета і канцылярыі міністра. Канцылярыя міністэрства паліцыі дзялілася на дзве: агульную, прадметамі вядзення якой былі медыцынская і паліцэйская статыстыка і справаводства па паперах, якія паступаюць на імя міністра, і асаблівую, ведавшую справы аб замежніках, па замежных пашпартах, цэнзурную рэвізію і асаблівыя справы. 4 лістапада 1819 года міністэрства паліцыі далучана да [[Міністэрства ўнутраных спраў РАсійскай імперыі|міністэрству ўнутраных спраў]], а асаблівая канцылярыя міністра зачыненая ў 1826 г. і замест яе заснаванае III аддзяленне Уласнай Я. В. канцылярыі. Міністрам паліцыі были [[Аляксандр Дзмітрыевіч Балашоў|А. Д. Балашоў]] (1810-1812 і 1819) і [[Сяргей Кузьміч Вязміцінаў|С.К. Вязміцінаў]] (1812-1819). == Зноскі == <references /> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паліцыя Расійскай імперыі]] gpy3ym8lc0fhc4v8iiplmgngd1zhtsv 5124850 5124849 2026-04-12T06:27:50Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1810 годзе]]; +[[Катэгорыя:Зніклі ў 1819 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124850 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''Міністэрства паліцыі''', дзяржаўны орган [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (у [[1810]]—[[1819]] гадах). Міністэрства было сфармавана пры ператварэнні міністэрстваў у [[1810]] годзе. Паводле задумцы [[Міхаіл Міхайлавіч Сперанскі|М. М. Сперанскага]], міністэрства паліцыі павінна было ведаць унутранай бяспекай дзяржавы. Пры заснаванні міністэрства паліцыі, якое адбылося 25 чэрвеня 1811 г., яно складалася з трох дэпартаментаў: паліцыі гаспадарчай (справы харчовыя і прыказы грамадскага апякунства), паліцыі выканаўчай і паліцыі медыцынскай, медыцынскага савета і канцылярыі міністра. Канцылярыя міністэрства паліцыі дзялілася на дзве: агульную, прадметамі вядзення якой былі медыцынская і паліцэйская статыстыка і справаводства па паперах, якія паступаюць на імя міністра, і асаблівую, ведавшую справы аб замежніках, па замежных пашпартах, цэнзурную рэвізію і асаблівыя справы. 4 лістапада 1819 года міністэрства паліцыі далучана да [[Міністэрства ўнутраных спраў РАсійскай імперыі|міністэрству ўнутраных спраў]], а асаблівая канцылярыя міністра зачыненая ў 1826 г. і замест яе заснаванае III аддзяленне Уласнай Я. В. канцылярыі. Міністрам паліцыі были [[Аляксандр Дзмітрыевіч Балашоў|А. Д. Балашоў]] (1810-1812 і 1819) і [[Сяргей Кузьміч Вязміцінаў|С.К. Вязміцінаў]] (1812-1819). == Зноскі == <references /> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паліцыя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1810 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1819 годзе]] sgk8ndj17ydycalobhe22fzwwsl06yy 0 30322 5124747 5124552 2026-04-11T17:11:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Аднаўленне збору ў XIX стагоддзі */ 5124747 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ekslibris Biblioteki w Nieswiezu (125907796) (cropped).jpg|міні|250px|[[Экслібрыс]] Нясвіжскай бібліятэкі працы гравёра [[Гірш Ляйбовіч|Гірша Ляйбовіча]] (1750-я гг.)]] '''Бібліятэ́ка Радзіві́лаў у Нясві́жы''' (афіцыйна: '''Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі''') — найбуйнейшая прыватная [[Бібліятэка|бібліятэка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Знаходзілася ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]] і на працягу стагоддзяў з'яўлялася адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў Усходняй Еўропы. У 2009 годзе захаваныя і выяўленыя фонды бібліятэкі былі ўключаны ў спіс аб'ектаў спадчыны праекта [[ЮНЕСКА]] [[Памяць свету]] для рэгіёна «[[Памяць свету — Еўропа і Паўночная Амерыка|Еўропа і Паўночная Амерыка]]». == Гісторыя стварэння і развіцця == Бібліятэка была заснавана ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам Чорным]], які выкарыстоўваў свае шырокія культурныя і палітычныя сувязі для набыцця кніг з найлепшых друкарань [[Еўропа|Еўропы]]. Значную частку першапачатковага фонду склалі кнігі з асабістых друкарань Радзівілаў, заснаваных ім у [[Нясвіж]]ы і [[Брэсцкая друкарня|Брэсце]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пасля смерці заснавальніка фонд бібліятэкі істотна павялічыў яго сын [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]]. У час свайго навучання за мяжой і шматлікіх падарожжаў па Еўропе ён пастаянна набываў і прысылаў у Нясвіж каштоўныя рукапісы і друкаваныя выданні. Бібліятэка таксама актыўна папаўнялася за кошт далучэння цэлых кнігазбораў іншых магнацкіх і шляхецкіх родаў. Напрыклад, у Нясвіж паступілі калекцыі Ганны Радзівіл з роду [[Сангушкі|Сангушкаў]] і кнігазбор маршалка Флемінга{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Радзівілы як апекуны кальвінізму спачатку збіралі пераважна пратэстанцкую літаратуру, аднак пазней (з пераходам Сіроткі ў каталіцтва) пачалі збіраць кнігі ўсіх напрамкаў і веравызнанняў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=245}}. Першы вядомы каталог бібліятэкі быў складзены ў сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] канцлерам [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Станіславам Радзівілам]]. У [[1670-я]] гады для бібліятэкі быў распрацаваны і зроблены першы ўласны [[Экслібрыс|экслібрыс]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пазней, у сярэдзіне XVIII стагоддзя, выбітны гравёр [[Гірш Ляйбовіч]] выканаў для кнігазбору знакаміты суперэкслібрыс з выявай герба Радзівілаў і надпісам ''«Bibliotheca Ducali Radivilliana Nesvisiensis»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У сярэдзіне XVIII стагоддзя Нясвіжская бібліятэка налічвала каля 9 тысяч тамоў. Да [[1772]] года яе фонд дасягнуў каласальнай для таго часу лічбы — больш за 20 тысяч тамоў (на лацінскай, грэчаскай, польскай, рускай, нямецкай і французскай мовах){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Структура і змест фондаў == <!--[[Файл:Monarchia Turecka.jpg|міні|злева|200px|Ілюстрацыя з кнігі «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]» ([[Слуцк]], 1678), якая захоўвалася ў Нясвіжы]] -->Згодна з інвентарамі 1651 года (якія захаваліся дзякуючы працы бургграфа Яна Хановіча), кнігі ў бібліятэцы былі сістэматызаваны і расстаўлены па 31 тэматычным раздзеле. Характэрна, што рэлігійная літаратура складала меншасць (каля 160 назваў), у той час як перавагу мелі свецкія навукі, права і мастацтва{{sfn|Нікалаеў|2009|с=246}}. У бібліятэцы захоўваліся ўнікальныя [[Інкунабула|інкунабулы]], [[Палеатып|палеатыпы]], творы антычнай і рэнесансавай літаратуры, гістарычныя і юрыдычныя выданні, а таксама палемічныя рэфармацыйныя творы. Сярод рэліквій збору быў знакаміты [[Радзівілаўскі летапіс]]. Рэестры бібліятэкі сведчаць аб тым, што разам з афіцыйнымі дзяржаўнымі і царкоўнымі матэрыяламі ў ёй свабодна захоўваліся забароненыя выданні — працы [[Вальтэр]]а, [[Жан Бадэн|Жана Бадэна]], [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]], а таксама антычныя творы з каментарыямі і ў перакладах аўтараў, якія знаходзіліся ў каталіцкім Індэксе забароненых кніг{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Акрамя кніг, у памяшканнях бібліятэкі (якая выконвала ролю кунсткамеры) захоўваліся прадметы [[Мастацтва|мастацтва]], вялікая калекцыя старажытных манет і гістарычныя [[Гетман|гетманскія]] [[Булава|булавы]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Кнігі Нясвіжскай бібліятэкі былі даступныя для шырокага кола карыстальнікаў і даследчыкаў. Як адзначаюць сучасныя гісторыкі кнігазнаўства, шматлікія пазнакі, маргіналіі і пячаткі-штэмпелі, пакінутыя на старонках, сведчаць пра надзвычай актыўнае і практычнае выкарыстанне бібліятэкі як своеасаблівага «дзяржаўнага кнігасховішча» ВКЛ{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Разрабаванне і лёс бібліятэкі == Трагічны лёс бібліятэкі цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]] і войнамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] годзе расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, і маёмасць ардынацыі была ўпершыню секвестравана. Тады з замка ў Санкт-Пецярбург былі вывезены самыя каштоўныя гістарычныя выданні і перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Шмат кніг было проста раскрадзена афіцэрамі. Як сведчылі расійскія чыноўнікі: ''«Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. Разрабаванне завяршылася пасля [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Уладальнік замка [[Дамінік Еранім Радзівіл|Дамінік Радзівіл]] выступіў на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], таму ў 1813 годзе расійскія ўлады канчаткова канфіскавалі рэшткі бібліятэкі. Больш за 20 тысяч тамоў былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў Пецярбург{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага збору была знішчана: у 1829 годзе частку кніг перадалі [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]], а ў 1882 годзе яшчэ адну партыю польскамоўных выданняў, якую палічылі «макулатурай», аддалі бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта (дзе яна згарэла падчас паўстання 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У выніку кнігі з Нясвіжа апынуліся раскіданымі па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. == Аднаўленне збору ў XIX стагоддзі == У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ўладальнікі Нясвіжскага замка пачалі ствараць новую бібліятэку. Архіварыусамі і бібліятэкарамі ў ёй працавалі такія выбітныя дзеячы культуры, як [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомля]], [[Мікалай Маліноўскі]] і [[Міхал Богуш-Шышка]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У [[1864]] годзе ў гэтую новую бібліятэку паступілі кнігі з закрытых расійскімі ўладамі ў Нясвіжы каталіцкіх кляштараў [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] і [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінак]]. У [[1880]] годзе [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антоній Вільгельм Радзівіл]] і яго жонка [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыя дэ Кастэлян]] перавезлі з [[Берлін]]а ўласную бібліятэку, якая стала галоўнай часткай новага Нясвіжскага збору і атрымала свой асобны экслібрыс{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адноўленая бібліятэка зноў была часткова разрабавана. Рэшткі яе ў 1940 годзе, пасля [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР]], былі нацыяналізаваны і перададзены Акадэміі навук БССР. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] гэтыя кнігі зноў вывезлі — на гэты раз у [[Нацысцкая Германія|Германію]]. У 1945—1946 гадах разрозненыя часткі былі вернуты ў [[Мінск]]. Сёння яны захоўваюцца ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа НАН Беларусі]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] (дзе захоўваецца 97 выданняў) і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Сучасны стан даследаванняў == [[Файл:КаталогБиблиотекаРадзивилловНесвижскойОрдинации.jpg|міні|200px|Знешні выгляд друкаванага каталога выданняў XV—XVI стст., падрыхтаванага ЦНБ НАН Беларусі]] У Беларусі праводзіцца актыўная праца па выяўленні і каталагізацыі захаваных кніг з Нясвіжскага збору. Была заснавана спецыяльная серыя каталогаў «Бібліятэка Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі» (падрыхтавана ЦНБ імя Якуба Коласа). Першы выпуск прадстаўляе дэталёвае апісанне 27 выданняў XV—XVI стагоддзяў, размешчаных у храналагічнай паслядоўнасці. Ідэнтыфікацыя асобнікаў ажыццяўлялася даследчыкамі [[De visu]] з дапамогай вядомых бібліяграфічных даведнікаў і каталогаў. У навуковай характарыстыцы асобнікаў прадстаўлена пагінацыя (фаліяцыя) з указаннем ненумараваных старонак, прыведзены сігнатуры, адзначана наяўнасць [[Кустода|кустоды]], [[Калафон (частка кнігі)|калафонаў]], [[Калонтытул|калонтытулаў]], выдавецкіх марак, арнаментыкі і іншых элементаў кніжнага афармлення. Таксама ў каталогу дадзена падрабязнае апісанне старажытных вокладак і прыводзяцца звесткі пра фізічную захаванасць кніг. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бібліятэ́ка Радзіві́лаў|[[Л. І. Збралевіч]]|37|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of tne Radziwills’ of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фонда Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси, XV-XVI века / сост.: А.В.Стефанович, М.М.Лис. — Минск: Беларус. навука, 2010. — 175 с. * Івахніна Л. У. "Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў" у Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь у кантэксце сучасных падыходаў вывучэння і ўзнаўлення // Национальная культура глазами молодых : сборник материалов XXXIX итоговой научной конференции (26-27 марта 2014 г.). — Минск, 2014. — С. 279-286. * Мотульский Р. С. Из прошлого в будущее. Библиотеки Беларуси. Ч.1. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — 256 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] 7jh44eymx0q3tjq4w0goa16dexqqpkz 0 45611 5124877 5124205 2026-04-12T07:42:06Z Voūk12 159072 /* Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды */ 5124877 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі (атрымання прыбытку) метраполіямі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_05_%D0%9A-%D0%9A%D0%BE%D0%BC/page/n119/mode/2up|загаловак=Колоніялізм // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1959. — Т. 3, кн. V : Літери К — Ком. — С. 682-683}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster's вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія - гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма - [[Калонія (Рым)|калоніі,]] а ў эпоху Рымскай імперыі - залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца "[[Калон (чалавек, саслоўе)|калона]]", але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем'ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, [[Гендар|гендару]], [[Раса|расы]], інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' vs '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што '''і''мперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку'''''<nowiki/>'','' у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608772744/ajmar-ventsel-o-narodah-sibiri-v-kontekste-vojny-mezhdu-rossiej-i-ukrainoj|title=Аймар Вентсель: о народах Сибири в контексте войны между Россией и Украиной}}</ref>, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 - пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад) на пошук іншых крыніц працоўнай сілы, і аднавіць сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца, што каланісты і гандляры часта ў ЗША адмыслова падсоўвалі індэйцам заражаныя коўдры і вопратку каб распаўсюдзіць эпідэміі. Сапраўднай сацыяльнай хваробай, якая прыводзіла да дэградацыі і вымірання аўтахтоннага насельніцтва, стала адмысловае распаўсюджанне еўрапейскімі гандлярамі опіўма ў Кітаі і моцнага алкаголю сярод індзейцаў, аўстралійскіх, афрыканскіх абарыгенаў і народаў Сібіры. Пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля ўмацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. Вялікі голад і масавая міграцыя з Ірландыі сярэдзіны 19 ст. быў справакаваны натуральнымі прычынамі - фітафторай бульбы. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] h5ts5yf0y8oqcfc66u4gon4suhvx4cr 0 54472 5124642 5071282 2026-04-11T14:27:06Z HK-47 9640 дапаўненне 5124642 wikitext text/x-wiki {{Аўтаматычны касмічны апарат |Назва= New Horizons |выява=New Horizons 1.jpg |COSPAR_ID = 2006-001A |подпіс выявы ='''New Horizons''' у зборачным цэху. |Арганізацыя = {{Сцяг|ЗША}} [[NASA]] |Задачы = даследаванне [[Малая планета Плутон|Плутона]] і яго [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікаў]] |Спосаб вываду на арбіту= [[Atlas V|Atlas V-551]] |Запуск = 19.01.2006 |Маса = 465 кг }} [[Файл:New Horizons launch.jpg|230px|left|thumb|Запуск New Horizons на ракеце-носьбіце [[Атлас V (ракета-носьбіт)|Atlas V-551]].]] [[Файл:New Horizons Full Trajectory-ru.svg|thumb|230px|left|Шлях касмічнага апарата на 1 красавіка 2018 года.]] '''«Новыя гарызонты»''' ({{lang-en|'''New Horizons'''}}) — касмічны апарат [[NASA]], прызначаны для вывучэння [[Малая планета Плутон|Плутона]] і [[Харон (спадарожнік Плутона)|Харона]]. Запуск здзейснены 19 студзеня 2006 года, з пралётам каля [[Планета Юпітэр|Юпітэра]] ў [[2007]] годзе і прыбыццём да Плутона ў 2015 годзе. Праляцеўшы міма Плутона, апарат быў скіраваны да астэроіда {{нп3|(486958) 2014 MU69|(486958) 2014 MU₆₉|be-tarask|(486958) 2014 MU69}} у [[Пояс Койпера|поясе Койпера]] і дасягнуў яго 1 студзеня 2019 года. Поўная місія «Новых гарызонтаў» разлічана на 15—17 гадоў. «Новыя гарызонты» пакінуў наваколлі [[Планета Зямля|Зямлі]] з самай вялікай з усіх касмічных апаратаў хуткасцю. У момант выключэння рухавікоў яна склала 16,21 км/сек<ref name="horizon1">[http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/space_missions/robotic/pluto_new_horizon/new_horizons_pluto.html&edu=high New Horizons Mission to Pluto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091114130612/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/space_missions/robotic/pluto_new_horizon/new_horizons_pluto.html%26edu%3Dhigh |date=14 лістапада 2009 }}</ref>. Аднак бягучая хуткасць апарата, 15,627 км/сек (на 25 верасня 2011 года)<ref>[http://www.heavens-above.com/solar-escape.asp?lat=0&lng=0&loc=Unspecified&alt=0&tz=CET Heavens Above: Spacecraft escaping the Solar System] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100108062848/http://www.heavens-above.com/solar-escape.asp?lat=0&lng=0&loc=Unspecified&alt=0&tz=CET |date=8 студзеня 2010 }}</ref>, менш, чым хуткасць «[[Вояджэр-1|Вояджэра-1]]» — 17,055 км/сек («Вояджэр-1» набраў дадатковую хуткасць за кошт [[гравітацыйны манеўр|гравітацыйных манеўраў]]). == Ход палёту == === Старт і пачатковы перыяд === 19 студзеня 2006 года ў 19:00 UTC са стартавага комплексу SLC-41 базы Касмічных сіл ЗША на мысе Канаверал (Фларыда) стартаваў ракета-носьбіт «[[Atlas V|Атлас-5]]» у найбольш грузапад'ёмнай канфігурацыі 551 (з пяццю цвердапаліўнымі паскаральнікамі і галаўным абцякальнікам дыяметрам 5,4 м) з АМС «New Horizons» у якасці карыснай нагрузкі. Першыя дзве прыступкі ракеты надалі касмічнаму апарату хуткасць 12,4 км/г адносна Зямлі, вывеўшы яго на геліяцэнтрычнай арбіту. Пасля гэтага ўключыўся цвердапаліўны разгонны блок Star 48b, які прапрацаваў каля 80 секунд, давёў геацэнтрычную хуткасць АМС да 16,207 км/г пасля чаго аддзяліўся, забяспечыўшы выхад «Новых гарызонтаў» на разліковую траекторыю палёту. Запуск станцыі быў выраблены з вельмі высокай дакладнасцю: адхіленне хуткасці ад разліковага значэння склала ўсяго 18 м/с пры дапушчальных 100 м/с, што дазволіла зэканоміць паліва ўласных рухавікоў станцыі для наступных карэкцыях яе траекторыі. Першыя дзве карэкцыі адбыліся 28 і 30 студзеня 2006 года, яны змянілі хуткасць апарата на 18 м/с. Трэцяя невялікая карэкцыя была праведзена 3 сакавіка 2006 года і змяніла хуткасць апарата на 1 м/с. 7 красавіка 2006 года станцыя перасекла арбіту [[Марс|Марса]]. «New Horizons» сталі касмічным апаратам, якія атрымалі найбольшую хуткасць пры запуску, аднак па меры выдалення ад Сонца яго хуткасць стала менш, чым хуткасці АМС «[[Вояджэр-1]]» і «[[Вояджэр-2]]». Прычынай гэтага з'яўляецца тое, што» Вояджэры «здзейснілі некалькі разгонных гравітацыйных манеўраў, а новыя гарызонты»  — толькі адзін. Першыя некалькі месяцаў палёту каманда кіравання місіяй была занятая тэставаннем службовых сістэм апарата, а таксама актывацыяй і каліброўкай навуковай апаратуры. Першым у лютым 2006 года быў зняты ахоўны каўпачок спектрометра Alice, апошняй 26 жніўня таго ж года была актываваная камера LORRI. Каліброўка навуковай апаратуры была завершана ў верасні 2006 года. З мэтай праверкі карэктнасці алгарытмаў працы станцыі 11-13 чэрвеня 2006 года праведзены назірання пры дапамозе камеры Ralph невялікага астэроіда [[(132524) APL|132524 APL]]. Мінімальная адлегласць паміж станцыяй і астэроідам склала каля 102 тыс. км, з такой дыстанцыі астэроід на здымках выглядаў як невялікая размытая пляма{{rq|wikify|translate}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:New Horizons}} * [http://pluto.jhuapl.edu/ Афіцыйны сайт] * Падрабязнае апісанне{{ref-en}}: ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4417.pdf S. A. Stern. The New Horizons Pluto Kuiper belt Mission: An Overview with Historical Context] (''arXiv'':0709.4417) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4288.pdf G. H. Fountain et al. The New Horizons Spacecraft] (''arXiv'':0709.4288) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4261.pdf H. A. Weaver et al. Overview of the New Horizons Science Payload] (''arXiv'':0709.4261) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4270.pdf L. A. Young et al. New Horizons: Anticipated Scientific Investigations at the Pluto System] (''arXiv'':0709.4270) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4279.pdf S. A. Stern et al. ALICE: The Ultraviolet Imaging Spectrograph aboard the New Horizons Pluto-Kuiper Belt Mission] (''arXiv'':0709.4279) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4281.pdf D. C. Reuter et al. Ralph: A Visible/Infrared Imager for the New Horizons Pluto/Kuiper Belt Mission] (''arXiv'':0709.4281) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4428.pdf R. L. McNutt Jr. et al. The Pluto Energetic Particle Spectrometer Science Investigation (PEPSSI) on the New Horizons Mission] (''arXiv'':0709.4428) ** [http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0709/0709.4505.pdf D. McComas et al. The Solar Wind Around Pluto (SWAP) Instrument Aboard New Horizons] (''arXiv'':0709.4505) {{Плутон}} {{Даследаванне астэроідаў АМС}} {{Даследаванне Юпітэра АМС}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аўтаматычныя міжпланетныя станцыі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША]] [[Катэгорыя:НАСА]] [[Катэгорыя:Касмічныя апараты паводле алфавіта]] hl67eg5zs9ly3943caqipxtj7ncg362 0 60074 5124887 3163939 2026-04-12T07:59:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1971 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1971 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124887 wikitext text/x-wiki [[Image:Dostoevsky_museum_Saint-Petersburg.jpg|thumb|Дзяржаўны Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. М. Дастаеўскага, Санкт-Пецярбург]] '''Дзяржаўны Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. М. Дастаеўскага, Санкт-Пецярбург''', Адрас: Кавальскі завулак, 5 / 2 - адзін з шасці расійскіх музеяў вялікага пісьменніка. Ідэю стварэння музея выношвала удава пісьменніка Ганна Рыгораўна Дастаеўская. У 1917 годзе яна пакінула [[Санкт-Пецярбург]] і праз год памерла ў поўнай адзіноце ўдалечыні ад дзяцей і ўнукаў. Усе прадметы, якія знаходзіліся ў доме, дзе жыў Дастаеўскі, былі здадзены ёю пры ад'ездзе з Пецярбурга на адзін са складоў на захоўванне і пасля зніклі, а матэрыялы архіва, за некаторымі выключэннямі, трапілі ў дзяржаўныя архівы. У 1960-я з ініцыятывай адкрыцця і праектам музея ў Кавальскім завулку, у доме, дзе пісьменнік правёў апошнія гады жыцця, выступіў архітэктар-мастак Георгій Уладзіміравіч Піёнтэк. У гэтым доме Ф. М. Дастаеўскі пасяліўся з сям'ёй у кастрычніку 1878 года і пражыў да дня сваёй смерці - 28 студзеня (9 лютага) 1881 г. Музей быў адкрыты да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка ў 1971 годзе. Вялікі ўклад у стварэнне музея ўнёс ўнук пісьменніка Андрэй Фёдаравіч Дастаеўскі (1908-1968), які сабраў каштоўную калекцыю, прысвечаную памяці яго знакамітага дзеда, - пасля яна стала асновай музея. Сямейныя рэліквіі перадала і ўнучатая пляменніца Дастаеўскага Марыя Уладзіміраўна Савасцьянава. Музей займае два паверхі. На другім паверсе знаходзяцца кватэра пісьменніка і асноўная экспазыцыя. Кватэра пісьменніка - кутняя, як практычна ўсе яго 20 пецярбургскіх кватэр. Інтэр'еры пакояў адноўлены па ўспамінах сучаснікаў і архіўных матэрыялах. Прадстаўлены сапраўдныя рэчы з сям'і пісьменніка і кнігі, падораныя музею яго нашчадкамі. Экспазіцыя распавядае пра жыццё і творчасць Дастаеўскага. Ёсць кніжная шафа, у якой прадстаўленыя пераклады твораў пісьменніка на іншыя мовы (у тым ліку, на беларускую, кніга падорана ў ліпені 2005 года). [[Катэгорыя:Музеі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Фёдар Дастаеўскі]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратурна-мемарыяльныя музеі Расіі]] [[Катэгорыя:Персанальныя музеі Расіі]] bee0ha05wq2wqa9der7wojsoagew1r6 5124893 5124887 2026-04-12T08:03:09Z DzBar 156353 шаблон 5124893 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Дзяржаўны Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. М. Дастаеўскага, Санкт-Пецярбург''' — адзін з шасці расійскіх музеяў вялікага пісьменніка. Ідэю стварэння музея выношвала удава пісьменніка Ганна Рыгораўна Дастаеўская. У 1917 годзе яна пакінула [[Санкт-Пецярбург]] і праз год памерла ў поўнай адзіноце ўдалечыні ад дзяцей і ўнукаў. Усе прадметы, якія знаходзіліся ў доме, дзе жыў Дастаеўскі, былі здадзены ёю пры ад'ездзе з Пецярбурга на адзін са складоў на захоўванне і пасля зніклі, а матэрыялы архіва, за некаторымі выключэннямі, трапілі ў дзяржаўныя архівы. [[Файл:Dostoevsky Literary Memorial Museum 20.jpg|міні|Мемарыяльная дошка каля ўвахода]] У 1960-я з ініцыятывай адкрыцця і праектам музея ў Кавальскім завулку, у доме, дзе пісьменнік правёў апошнія гады жыцця, выступіў архітэктар-мастак Георгій Уладзіміравіч Піёнтэк. У гэтым доме Ф. М. Дастаеўскі пасяліўся з сям'ёй у кастрычніку 1878 года і пражыў да дня сваёй смерці — 28 студзеня (9 лютага) 1881 г. Музей быў адкрыты да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка ў 1971 годзе. Вялікі ўклад у стварэнне музея ўнёс ўнук пісьменніка Андрэй Фёдаравіч Дастаеўскі (1908-1968), які сабраў каштоўную калекцыю, прысвечаную памяці яго знакамітага дзеда, — пасля яна стала асновай музея. Сямейныя рэліквіі перадала і ўнучатая пляменніца Дастаеўскага Марыя Уладзіміраўна Савасцьянава. Музей займае два паверхі. На другім паверсе знаходзяцца кватэра пісьменніка і асноўная экспазыцыя. Кватэра пісьменніка — кутняя, як практычна ўсе яго 20 пецярбургскіх кватэр. Інтэр'еры пакояў адноўлены па ўспамінах сучаснікаў і архіўных матэрыялах. Прадстаўлены сапраўдныя рэчы з сям'і пісьменніка і кнігі, падораныя музею яго нашчадкамі. Экспазіцыя распавядае пра жыццё і творчасць Дастаеўскага. Ёсць кніжная шафа, у якой прадстаўленыя пераклады твораў пісьменніка на іншыя мовы (у тым ліку, на беларускую, кніга падорана ў ліпені 2005 года). [[Катэгорыя:Музеі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Фёдар Дастаеўскі]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратурна-мемарыяльныя музеі Расіі]] [[Катэгорыя:Персанальныя музеі Расіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Санкт-Пецярбурга]] egek4i6mltv0usyt7lm3smia11l4xkt 5124894 5124893 2026-04-12T08:03:41Z DzBar 156353 5124894 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Дзяржаўны Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. М. Дастаеўскага, Санкт-Пецярбург''' — адзін з шасці расійскіх музеяў вялікага пісьменніка. Ідэю стварэння музея выношвала удава пісьменніка Ганна Рыгораўна Дастаеўская. У 1917 годзе яна пакінула [[Санкт-Пецярбург]] і праз год памерла ў поўнай адзіноце ўдалечыні ад дзяцей і ўнукаў. Усе прадметы, якія знаходзіліся ў доме, дзе жыў Дастаеўскі, былі здадзены ёю пры ад'ездзе з Пецярбурга на адзін са складоў на захоўванне і пасля зніклі, а матэрыялы архіва, за некаторымі выключэннямі, трапілі ў дзяржаўныя архівы. [[Файл:Dostoevsky Literary Memorial Museum 20.jpg|міні|Мемарыяльная дошка каля ўвахода]] У 1960-я з ініцыятывай адкрыцця і праектам музея ў Кавальскім завулку, у доме, дзе пісьменнік правёў апошнія гады жыцця, выступіў архітэктар-мастак Георгій Уладзіміравіч Піёнтэк. У гэтым доме Ф. М. Дастаеўскі пасяліўся з сям'ёй у кастрычніку 1878 года і пражыў да дня сваёй смерці — 28 студзеня (9 лютага) 1881 г. Музей быў адкрыты да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка ў 1971 годзе. Вялікі ўклад у стварэнне музея ўнёс ўнук пісьменніка Андрэй Фёдаравіч Дастаеўскі (1908-1968), які сабраў каштоўную калекцыю, прысвечаную памяці яго знакамітага дзеда, — пасля яна стала асновай музея. Сямейныя рэліквіі перадала і ўнучатая пляменніца Дастаеўскага Марыя Уладзіміраўна Савасцьянава. Музей займае два паверхі. На другім паверсе знаходзяцца кватэра пісьменніка і асноўная экспазыцыя. Кватэра пісьменніка — кутняя, як практычна ўсе яго 20 пецярбургскіх кватэр. Інтэр'еры пакояў адноўлены па ўспамінах сучаснікаў і архіўных матэрыялах. Прадстаўлены сапраўдныя рэчы з сям'і пісьменніка і кнігі, падораныя музею яго нашчадкамі. Экспазіцыя распавядае пра жыццё і творчасць Дастаеўскага. Ёсць кніжная шафа, у якой прадстаўленыя пераклады твораў пісьменніка на іншыя мовы (у тым ліку, на беларускую, кніга падорана ў ліпені 2005 года). == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Музеі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Фёдар Дастаеўскі]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратурна-мемарыяльныя музеі Расіі]] [[Катэгорыя:Персанальныя музеі Расіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Санкт-Пецярбурга]] mmf56his0rmms8s5feaw4vk5gns4ixs 0 62378 5124883 3163953 2026-04-12T07:56:59Z DzBar 156353 шаблон 5124883 wikitext text/x-wiki {{Збудаванне}}[[Image:Spb 06-2012 Nevsky various 05.jpg|thumb|Гарадская дума, Санкт-Пецярбург]] '''Будынак гарадской думы''' — [[будынак]] на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] [[Санкт-Пецярбург]]а, помнік архітэктуры федэральнага значэння. [[Вежа]] будынка з'яўляецца адной з дамінант Неўскага праспекта і часам разглядаецца асобна ад будынка. Часам будынак разглядаецца ў комплексе з «Сярэбранымі радамі», да якіх ён прымыкае. Вежа гарадской думы, узведзеная ў пашырэнні Неўскага праспекта каля [[Гасціны двор (Санкт-Пецярбург)|гасцінага двара]], бачная са значных адлегласцяў і займае важнае месца ў ансамблі цэнтральнай магістралі горада. Вертыкаль вежы Гарадской думы, порцік Пярынай лініі і манументальна будынак гасцінага двара ствараюць архітэктурны акцэнт, які вызначае аблічча Неўскага праспекта ў яго цэнтральнай частцы. [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Неўскі праспект]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1752 годзе]] 3welddqt6nawbmz01mblgzl85o5r3i2 0 67063 5124830 5025412 2026-04-12T04:57:58Z CommonsDelinker 151 Replacing Fresco_of_a_Mycenaean_woman,_circa_1300_BC.jpg with [[File:Facsimile_of_a_Minoan_fresco_(Knossos),_Woman_Carrying_an_Ivory_Pyxis,_by_Emile_Gilliéron_père,_1912.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renam 5124830 wikitext text/x-wiki [[Image:Palazzo Minosse7.jpg|thumb|250px|[[Кноскі палац|Палац у Кносе]]. Фрагмент забудовы. XVI ст. да н.э.]] {{Гісторыя Грэцыі}} '''Эгейская культура''', '''Крыта-мікенская культура''' — умоўная агульная назва культур бронзавага веку в-ва [[востраў Крыт|Крыт]] ([[мінойская цывілізацыя|мінойскай]]), астравоў [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] ([[Кікладская культура|кікладскай]]) і мацерыковай [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]] ([[эладская культура|эладскай]], у тым ліку [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай]]). Узнікла і развівалася ў ІІІ — ІІ тыс. да н.э. (XXX—XII ст. да н.э.). Зведала непасрэдны ўплыў культурных здабыткаў Блізкага Усходу ([[Старажытны Егіпет]]), але захавала сваю самабьггнасць; палітычнае, эканамічнае і культурнае жыццё мясцовых протадзяржаў развівалася ў палацавых гаспадарках гарадоў Крыта, [[Мікены|Мікенаў]], [[Троя|Троі]], [[Пілас]]а і інш. Яе гісторыя паводле вынікаў археалагічных даследаванняў англійскага археолага [[Артур Джон Эванс|А. Дж. Эванса]] падзяляецца на 4 перыяды: раннемінойскі, ці дапалацавы (2600—2000 да н.э.); сярэднемінойскі, ці палацавы (2000—1700 да н.э.); сярэднемінойскі, ці новапалацавы (1700—1400 да н.э.); познемінойскі, ці пасляпалацавы (1400—1150 да н.э.). [[Выява:Facsimile of a Minoan fresco (Knossos), Woman Carrying an Ivory Pyxis, by Emile Gilliéron père, 1912.jpg|thumb|left|Жаночы вобраз]] Узнікненне гарадоў на Крыце адносіцца да пачатку II тыс. да н. э. Іх жыхары валодалі дастаткова развітымі будаўнічымі прыёмамі, выкарыстоўвалі бронзавыя прылады працы, выраблялі гліняны посуд, ювелірныя ўпрыгажэнні з золата, слановай косці, вырабных камянёў. У пачатку сярэднемінойскага перыяду фарміруюцца буйныя эканамічныя і культурныя цэнтры — [[Кнос]] і [[Фест]]. Для іх характэрна ўзвядзенне развітых жылых комплексаў, так званых «старых палацаў», дзе ўсе памяшканні групаваліся вакол вялікага двара. У выяўленчым мастацтве складваецца ідэал прыгожага чалавека. Для мужчыны гэта фігура з шырокімі плячамі, дужымі рукамі, тонкай таліяй. Жаночыя вобразы вызначаліся вытанчанасцю і зграбнасцю. Мастацкія творы пачалі стварацца прафесійнымі майстрамі, што адлюстроўваецца ў іх добрым тэхнічным выкананні. Наступны перыяд, «новапалацавы», пачаўся пасля спусташальнага землетрасення, якое разбурыла практычна ўсе манументальныя помнікі на Крыце. Цяпер на падмурках старых будынкаў узводзяць новыя, значна большыя па памерах, двухпавярховыя, з багатым убраннем інтэр’ераў: у Кносе, Фесце, Маліі, у Ката-Закра, Агія-Трыадзе. Росквіт гаспадаркі і культуры найбольш старажытнай дзяржавы на Крыце адбыўся ў XVII—XVI ст. да н.э. Сцены выкладваюць з каменных блокаў і цэглы, выкарыстоўваюць драўляныя калоны на каменных базах. Фарміруецца сістэма асвятлення светлавымі калодзежамі. У палацавых комплексах вылучаюцца жылая жаночая частка і групы парадна-прадстаўнічых памяшканняў. Аддзяляюцца збудаванні гаспадарчага прызначэння: склады, кладовыя, майстэрні. Будуюцца відовішчныя пляцоўкі з месцамі для гледачоў. Асаблівасцю архітэктуры палацаў Крыта з’яўляецца адсутнасць умацаванняў вакол іх. Гэта былі важныя цэнтры, у якіх канцэнтравалася палітычнае і рэлігійнае жыццё. Палацы аб’ядноўвалі таксама вытворчыя і гандлёвая сферы. Сумеснай працай многіх пакаленняў архітэктараў, земляробаў, рамеснікаў і рабоў быў пабудаваны суцэльны комплекс прыблізна з 300 памяшканняў — велічны трохпавярховы [[Кноскі палац]], т. зв. Лабірынт. Залы і пакоі Кноскага палаца, знаходзячыся на розных узроўнях, злучаныя лесвіцамі і пераходамі, асветленыя і зацемненыя, стваралі ўражанне рухомасці, зменлівасці, не ўласцівай архітэктуры [[Старажытны Усход|Старажытнага Усходу]]. Падобны палац быў у Фесце на поўдні Крыта. Рэлігіяй крыцян было мнагабожжа: «Вялікая багіня» (захавалася [[Багіня са змеямі|статуэтка багіні, якая трымае змей]]), [[Мінатаўр]] і інш. Жывапіс прадстаўлены фрэскамі («[[Гульні з быком (фрэска)|гульня з быком]]», «[[Парыжанка (фрэска)|кноская парыжанка]]» і інш.), расфарбаванымі рэльефамі на сценах («цар-жрэц»). У 1953 дэшыфраваны таблічкі лінейнага пісьма XVIII—XI ст. да н.э. (гл. [[Крыцкае пісьмо]]). [[File:Dea dei serpenti iraclio.jpg|thumb|left|Статуэтка [[Багіня са змеямі|багіні са змеямі]] з палаца ў Кносе. XVII ст. да н.э.]] У Кносе, іншых гарадах Крыта, такіх, як Фера, Малія, Агіа-Трыада, былі выяўлены выдатныя творы дробнай пластыкі. Так, у Кносе ў тайніку знаходзіліся керамічныя статуэткі [[Багіня са змеямі|багінь або жрыц са змеямі]], культ якіх, відаць, меў шырокае распаўсюджанне. Фігуры маладых жанчын падкрэслена вытанчаныя, пяшчотныя. Яны пышнагрудыя, у іх тонкія таліі, плаўныя згібы рук і торсаў, мудрагелістыя, высокія галаўныя ўборы. Па-свойму выразныя рэльефы з палаца Агіа-Трыады са сцэнамі [[Таўракатапсія|барацьбы з быкамі]], пластыка на рытуальных сасудах, тэракотавыя і бронзавыя статуэткі. [[File:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|thumb|left|«Дзеці, якія баксіруюць». Фрэска з в. Ціра. XVI ст. да н.э.]] [[File:Delphinus delphis 02.jpg|thumb|Фрагмент [[Дэльфіны (фрэска)|роспісу залы]] палаца ў Кносе. XVI — пач. XV ст. да н.э.]] Разнастайнымі былі творы прыкладнога мастацтва, якія выконвалі рамеснікі крыцкіх гарадоў. Асобнае месца сярод іх займала распісная кераміка. У 1800—1700 г. да н. э. складваюцца адметныя стылі дэкарыравання сасудаў: «[[Камарэс (стыль)|камарэс]]» (назва звязана з месцам першых знаходак у цэнтры Крыта) і «{{нп3|Марскі стыль|марскі|ru|Морской стиль}}». Для першага характэрна выкарыстанне маляўнічых зігзагаў, спіраляў, завіткоў, кругоў, буйных разетак як паасобку, так і ў разнастайных спалучэннях. У іх аздобе прасочваюцца гарманічная ўраўнаважанасць буйных элементаў і свабоднага гладкага поля. У «марскім» стылі дамінуючымі былі стылізаваныя выявы малюскаў, рыб, васьміногаў, ракавін, медуз, каралаў, водарасцей. Напрыклад, на вазах з Гурніі і Палекастра (абедзве — каля 1600 да н.э.) паказаны васьміногі, шчупальцы якіх абвіваюць тулавы сасудаў і аб’ядноўваюць у адзіную кампазіцыю намаляваных тут жа іншых марскіх істот, што стварае ўражанне рухомага марскога асяроддзя. У сярэдзіне II тыс. да н. э. крыцкія гарады былі захоплены плямёнамі, якія прыйшлі з мацерыка, — [[ахейцы|ахейцамі]]. Падзенне гэтых буйных цэнтраў старажытнай цывілізацыі, відаць, паскорыў выбух вулкана на востраве Ціра ([[востраў Сантарын|Сантарын]]) каля 1450 да н.э. 3 XV—XIV ст. да н. э. цэнтр эгейскай культуры перамяшчаецца на поўдзень сучаснага Балканскага паўвострава — у Мікены, [[Тырынф]], Аргас і Пілас. Аднак пачатак своеасаблівай культуры пелапанескіх гарадоў адносіцца да больш ранняга часу (XVII ст. да н.э.), калі на іх аказвалі моцнае ўздзеянне суседнія крыцкія калоніі. Насельніцтва ўсходняй часткі Пелапанеса складалі грэкі-ахейцы, суровы лад жыцця якіх вызначаўся асаблівай ваяўнічасцю. Відаць, таму іх гарады нагадваюць непрыступныя цытадэлі. Асабліва ўражваюць памеры сцен. Напрыклад, у Тырынфе іх таўшчыня дасягала да 17 м, вышыня — ад 18 да 20 м. Яны былі складзены з каменных блокаў-квадраў вагой ад 5 да 12 т. Унутры іх знаходзіліся галерэі і памяшканні ваеннага прызначэння з несапраўднымі скляпеністымі перакрыццямі. Археолагі, звярнуўшы ўвагу на тэхніку кладкі гэтых умацаванняў, назвалі яе «цыклапічнай». Магутныя сцены пелапанескіх гарадоў далі падставы старажытным грэкам стварыць легенду аб волатах-цыклопах, якія толькі і маглі ўзвесці такія крэпасці. Мікены і Тырынф былі пабудаваны на высокіх пагорках, якія атрымалі назву «акропаль», што азначала «верхні горад». 3 будынкаў Мікен, Тырынфа і Піласа лепш за ўсё вывучаны Піласкі палац. Гэта быў двухпавярховы комплекс з дакладнай сіметрычнай планіроўкай. У ім налічвалася некалькі дзясяткаў памяшканняў — залы параднага і культавага прызначэння, пакоі правіцеля, склады, майстэрні. Меўся таксама арсенал са зброяй. Акрамя ўсяго гэтага палац быў аснашчаны сістэмай водазабеспячэння і каналізацыі. Мікенскі палац, мяркуючы па дадзеных археалагічных раскопак, вызначаўся большай упарадкаванасцю, чым лабірынт у Кносе. Асновай яго была вялікая прамавугольная зала (мегаран) з ачагом пасярэдзіне і тронам правіцеля насупраць уваходу. Перакрыцці залы падтрымлівалі чатыры калоны. Такі тып будынка быў потым узяты грэкамі за аснову культавых збудаванняў. Аб дойлідстве Тырынфа, Мікен і Піласа можна меркаваць таксама і на падставе пахаванняў, грабніц. Яны вядомы двух тыпаў: высечаныя ў скалістым грунце (шахтавыя магілы) і наземныя купальныя збудаванні (толасы). Самая вядомая грабніца, знойдзеная непадалёку ад Мікенскага акропаля, атрымала назву «[[Скарбніца Атрэя|Скарбніца Атрэя]]» па імені легендарнага цара Атрэя, бацькі Агамемнана, правіцеля Мікен (XIV ст. да н.э.). Такі тып пахавання ўзыходзіць да старажытных курганоў-магіл. Яе несапраўдныя скляпенні ўтвараюць кольцы каменных пліт, якія ссоўваюцца да цэнтра, навісаюць адна над адной і зыходзяцца ўверсе. Купал дыяметрам 14,5 м падымаўся на вышыню 13,2 м і быў упрыгожаны буйнымі пазалочанымі бронзавымі разеткамі. Масіўныя, з замкнутай, пазбаўленай натуральнага асвятлення ўнутранай прасторай толасы павінны былі сімвалізаваць замагільны свет, куды трапляў чалавек пасля смерці. У шахтавых пахаваннях Мікен і Тырынфа знойдзена вялікая колькасць прадметаў побыту, зброі, ювелірных упрыгожанняў, рытуальных сасудаў — рытонаў, пахавальных масак. Большасць з іх — залатыя вырабы, дасканалыя па форме і тэхнічным выкананні. У асобных магілах былі знойдзены залатыя пахавальныя маскі, у якіх аб’ядналіся прыёмы тарэўтыкі і рэльефа. Іх роля заключалася хутчэй за ўсё ў тым, каб устанаўліваць мяжу паміж светам зямным і замагільным. Пры ўсім схематызме і ўмоўнасці выяў у іх рэльефах прасочваецца правобраз будучага скульптурнага партрэта. Шахтныя магілы з мноствам каштоўных рэчаў даследаваны нямецкім археолагам [[Генрых Шліман|Генрыхам Шліманам]]. [[File:Treasure of Atreus.jpg|thumb|«[[Скарбніца Атрэя|Скарбніца Атрэя]]» каля Мікен. XIV ст. да н.э.]] [[File:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|thumb|«{{нп3|Львіная брама||ru|Львиные ворота}}» ў Мікенах. ХІV-ХІІІ ст. да н.э.]] Суровы, падпарадкаваны мэтам абароны характар архітэктуры Мікен, Тырынфа і Піласа абмежаваў развіццё пластыкі, нават яе манументальных форм. Практычна адзіным такім творам з’яўляецца каласальных памераў рэльефная пліта, змешчаная над брамай, што вяла ў мікенскую крэпасць. У яе трохвугольную прастору ўпісаны выявы двух львіц, якія пярэднімі лапамі абапіраюцца на падножжа калоны. Іх дужыя целы і грозныя позы павінны былі атаесамлівацца з вобразам пільных вартавых, што ахоўваюць уваход у горад, сімвалізаваць царскую веліч і магутнасць правіцеляў. Верагодна падобная пліта, але з выявамі іншага, сакральнага зместу знаходзілася ў «Скарбніцы Атрэя», аб чым сведчыць свабодная трохкутная прастора над уваходам у яе. Насценныя роспісы грэчаскіх палацаў маюць многа агульнага з жывапісам мінойскіх гарадоў. Аднак пры знешнім падабенстве сюжэтаў відавочны зусім іншыя адносіны да выяўлення і ацэнкі з’яў рэчаіснасці. Для кампазіцый характэрны завершаныя формы, сілуэтнасць, падкрэсленая дэкаратыўнасць, у вядомым сэнсе — схематычнасць. Іх вылучае рацыяналістычнасць трактовак, гэта прасочваецца нават у абранні сюжэтаў — сцэн паляванняў, баёў, урачыстых працэсій. Асабліва многа такіх выяў знойдзена ў палацы Тырынфа, тут яны не толькі знаходзіліся на сценах мегарана, але і ўтваралі дэкаратыўную аздобу падлогі. Яшчэ адным цэнтрам старажытнай эгейскай цывілізацыі была Троя. Рэшткі гэтага горада знойдзены ў паўночна-заходняй частцы Малой Азіі. Знаходкі археолагаў дазваляюць параўноўваць мастацтва Троі з Мікенамі і Тырынфам. Паміж імі было многа агульнага — тая ж стрыманасць І суровасць архітэктуры, падобныя тыпы будынкаў, высокі ўзровень выканання дэкаратыўна-прыкладных твораў, невялікая колькасць скульптурных выяў. На мяжы XIII—XII ст. да н.э. Крыта-мікенская культура і яе цывілізацыя перасталі існаваць пад ударамі плямён дырыйцаў. У сярэдзіне XIII ст. да н.э. на тэрыторыі Балканскага паўвострава адбыліся вялікія ваенныя дзеянні. Ахейскія плямёны разбурылі Трою, а ў хуткім часе плямёны дарыйцаў, іанійцаў, эалійцаў пакарылі Мікены, Тырынф, Пілас, захапілі Эгейскія астравы, дасягнулі Малаазіяцкага ўзбярэжжа. Гэта нанесла вялікі ўрон культуры. Былі страчаны прыёмы будаўніцтва, забыты тэхналогіі апрацоўкі металаў, навыкі пісьма, разбурана дзяржаўная структура мінойскага грамадства. Нягледзячы на спусташэнні, культурная спадчына Крыта-Мікенскага свету стала асновай, на якой атрымала развіццё мастацтва Старажытнай Грэцыі, перш за ўсё ў так званыя «цёмныя стагоддзі» (XI—IX ст. да н.э.). Тады складваецца агульнагрэчаскі пантэон багоў, з’яўляецца міфалогія, выпрацоўваецца адзіная мова — фарміруюцца перадумовы мастацтва архаікі. Аб «цёмных стагоддзях» вядома толькі па творах [[Гамер]]а, у якіх пераплятаюцца рэальныя гістарычныя падзеі і міфы. == Гл. таксама == * [[Атлантыда]] * [[востраў Сантарын|Сантарын]] == Літаратура == * ''Корзун М., Равяка К.'' Крыта-мікенская культура // {{Крыніцы/БЭ|8}} * ''Лазука, Б.'' Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4 [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы]] [[Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку]] [[Катэгорыя:Эгейская цывілізацыя| ]] 6qitwbglektm4ry1ex1cyyshudtcg4j 0 70080 5124851 3195833 2026-04-12T06:31:10Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ дапаўненне 5124851 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Ніно Катамадзэ''' ([[Грузінская мова|груз.]] ნინო ქათამაძე; {{ДН|21|8|1972}}, [[Кабулеты]], [[Грузія]]) — грузінская [[джаз]]авая спявачка і [[кампазітар]]. == Біяграфія == Ніно Катамадзэ нарадзілася ў [[Аджарыя|Аджарыі]], паўднёвай правінцыі Грузіі. У [[1990]] годзе паступіла ў Батумскі музычны інстытут імя З. П. Паліашвілі на вакальнае аддзяленне па класу Мурмана Махарадзэ. Падчас навучання і пасля заканчэння інстытута выступала з рознымі групамі і прымала ўдзел у разнастайных музычных праектах. З [[1994]] па [[1998]] стварае дабрачынны грамадскі фонд па аказанні дапамогі інвалідам і сацыяльна неабароненым артыстам. У [[1999]] пачынае творчае супрацоўніцтва з [[Insight, гурт|гуртам Insight]], якое прынесла спявачцы вядомасць на радзіме і па-за яе межамі. Гэтак пасля паездкі ў [[2002]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] на Дні Грузіі талентам Ніно Катамадзэ захапіліся ў [[Еўропа|Еўропе]]. У [[2005]] годзе Катамадзэ здзейсніла гастрольнае турнэ ў [[ЗША]], дзе яе таксама чакаў велізарны поспех. З [[2009]] года спявачка пасля 2-гадовага перапынку з вялікім поспехам зноў пачыла актыўную канцэртную дзейнасць. Разам з гуртам Insight яна выступала ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Літоўская Рэспубліка|Літве]] і іншых [[краіна]]х. У [[Студзень|студзені]] [[2010]] года прыняла ўдзел у расійскай пастаноўцы [[вакал]]ьнай [[Опера|оперы]]-імправізацыі [[Бобі Мак-Ферын]]а «Бобл». == Дыскаграфія == === Альбомы === * [[Ordinary Day, альбом|Ordinary Day]] [[2003|(2003)]] * [[Nino Katamadze & Insight, альбом|Nino Katamadze & Insight]] ([[2004]]) * .[[.. Start new peaceful day (Live DVD)]] ([[2005]]) * [[White(альбом)|White]] ([[2006]]) * Black (2006) * [[Blue, альбом|Blue]] ([[2008]]) * [[Red, альбом|Red]] ([[2010]]) * Green (2011) * Yellow (2016) === Саўндтрэкі да фільмаў === * [[Русалка, фільм|Русалка]] * [[Яблык, фільм|Яблык]] * [[Дарога да Збаўцу, фільм|Дарога да Збаўцу]] * [[Індзі, фільм|Індзі]] ([[2007]]) * [[Дамавік, фільм|Дамавік]] ([[2008]]) * [[Траса М8, фільм|Траса М8]] ([[2008]]) * [[Забіць Караля, фільм|Забіць Караля]] ([[2008]]) == Узнагароды == [[2002]] — Лепшая спявачка года, прыз «Авацыя», [[Грузія]] [[2002]] — Аўтар і выканаўца [[песня|песень]] года, [[Грузія]] [[2002]] — Прыз за самую арыгінальную [[музыка|музыку]], [[Грузія]] [[2003]] — Твар года, Грузія [[2003]] — Лепшая спявачка года, прыз «МЕГА», [[Грузія]] [[2003]] — Лепшы [[вакальна-інструментальны ансамбль]] года (Ніно Катамадзэ і Insight), прыз «Авацыя», [[Грузія]] [[2004]] — Спецыяльны прыз «Одзэла» за ўклад у [[музыка|музыку]], [[Грузія]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nino-katamadze.com/ Афіцыйны сайт Ніно Катамадзэ] * [http://community.livejournal.com/nino_katamadze/ ЖЧ супольнасць Ніно Катамадзэ] * [http://www.lastfm.ru/music/Nino+Katamadze Ніно Катамадзэ] на [[Last.fm]] {{DEFAULTSORT:Катамадзэ Ніно}} [[Катэгорыя:Постаці Грузіі]] 7h4kyb60e7psa7ubtboznbhtr36zii4 0 74931 5124703 5101253 2026-04-11T16:37:00Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5124703 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Рэчыцкі павет |Арыгінальная назва = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Герб = |Сцяг = Banner of Rečyca paviet.svg |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = гл. [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)#Насельніцтва|Насельніцтва]] |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 30<ref name="evkl"/> тыс. |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Rečycki paviet. Рэчыцкі павет.svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні2|Рэчыцкі павет}} '''Рэ́чыцкі паве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[XVI]]—[[XVIII]] стст. Павет займаў 30 тыс. км² і з’яўляўся найбольшым у ваяводстве. Сталіца знаходзілася ў [[горад]]зе [[Рэчыца]]. У склад павета ўваходзілі староствы: [[Бабруйскае староства|Бабруйскае]], [[Гомельскае староства|Гомельскае]], [[Прапойскае староства|Прапойскае]], [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскае]], [[Рэчыцкае староства|Рэчыцкае]], [[Чачэрскае староства|Чачэрскае]]. На поўначы межаваў з [[Менскі павет|Менскім паветам]] і [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводствам]], на ўсходзе — з Мціслаўскім ваяводствам і [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Старадубскім паветам]] [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]] і [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскім княствам]] (пазней з [[Расія|Расійскай дзяржавай]]), на поўдні — з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскім ваяводствам]], на захадзе — з [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім паветам]] і [[Слуцкае княства|Слуцкім княствам]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]].<ref name="sg">Powiat rzeczycki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10}} S. 134</ref> Ахопліваў тэрыторыю ўсходняй часткі сучаснай [[Гомельская вобласць|Гомельскае вобласці]], паўднёвай і паўднёва-заходняй [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], а таксама прылеглыя часткі [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай]] [[Украіна|Украіны]]. Меў павятовую харугву чырвонага колеру з выявай «[[Пагоня|Пагоні]]».<ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=534|артыкул=Рэчыцкі павет|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}}</ref> Мундзір павятовых урадоўцаў складаўся з малінавага [[кунтуш]]а, белых [[адвароты|адваротаў]] і [[Жупан (адзенне)|жупана]]. Ваеннае ліхалецце (сярэдзіна [[XVII]] ст.) прычыніла павету моцнае спусташэнне. Колькасць дымаў скарацілася на 58 %<ref>Morzy, J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku / Józef Morzy. — Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 1965. — 405 s. — Tabl. 22, 24. — (Prace Wydziału Filozoficzno-Historycznego — Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Historia 21).</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * «Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае», Ермаловіч М., изд. «Беллітфонд», Мінск, 2003 г. ISBN 985-6576-08-3 * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. * Powiat rzeczycki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom V: Kutowa Wola — Malczyce. — Warszawa, 1884. S. 340 {{ref-pl}} * Powiat rzeczycki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889. S. 134 {{ref-pl}} * Rohaczew // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — T. IX. — Warszawa, 1880—1914. — S. 688. {{ref-pl}} * Lietuvos Valstybes Istorijos Archyvas — f.11 a.1 b.1159 N.katalog. 3612 J.katalog.3876 {{ref-lt}} {{ref-pl}} * стар. 181, [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 5 кн. 1: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Мн.: БелЭн, 2001 г. ISBN 985-11-0214-8. == Спасылкі == * Насевіч В. // [http://vn.belinter.net/vkl/29.html Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090401195829/http://vn.belinter.net/vkl/29.html |date=1 красавіка 2009 }}, [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае, энцыклапедыя]] у 3 т., — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 34—39. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4 {{Паветы Менскага ваяводства}} {{Староствы Рэчыцкага павета}} [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэчыцы]] mmeom81d6x17f930yn1iwvwpjhlt8hy 0 75602 5124864 3185952 2026-04-12T07:02:00Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Бірма]]; дададзена [[Катэгорыя:Культура М’янмы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124864 wikitext text/x-wiki '''Традыцыйны бірманскі каляндар''' — [[месяцава-сонечны каляндар]], заснаваны адначасова на фазах Месяца і вярчэнні сонца. У кожным месяцы бірманскага календара праводзіцца вялікі фэстываль, які зазвычай паходзіць ад звычаяў [[Бірманскі будызм|Бірманскага будызму]]. Нягледзячы на яго рэлігійную і культурную значнасць, традыцыйны каляндар у значнай ступені выйшаў з ужытку, асабліва ў вялікіх гарадскіх тэрыторыях, і саступіў сваё месца [[Грэгарыянскі каляндар|Грэгарыянскаму календару]]. Шматлікія газеты праяагваюць выкарыстоўваць традыцыйныя назвы месяцаў, але гэта адбываецца выключна ў цэрыманіяльнай форме. Бірманскі каляндар складаецца з дванаццаці месяцаў: # Тагу (တန်ခူး) # Касан (ကဆုန်) # Наён (နယုန်) # Уаса (ဝါဆို) # Ваганг (ဝါခေါင်) # Таўталін (တော်သလင်း) # Тадынгют (သီတင်းကျွတ်) # Тазаўнгмон (တန်ဆောင်မုန်း) # Натдаў (နတ်တော်) # Пяда (ပြာသို) # Табоду (တပို့တွဲ) # Табаўнг (တပေါင်း) {| class="wikitable" |+ Бірманскі каляндар ! colspan=2 | Звычайны год || colspan=2 | Высакосны год |- | Тагу || 29 дзён || || 29 дзён |- | Касан || 30 дзён || || '''30''' дзён |- | Наён || 29 дзён || || '''30''' дзён |- | Уаса || 30 дзён || першы Уаса || '''30''' дзён |- | || || другі Уаса || '''30''' дзён |- | Ваганг || 29 дзён || || 29 дзён |- | Таўталін || 30 дзён || || 30 дзён |- | Тадынгют || 29 дзён || || 29 дзён |- | Тазаўнгмон || 30 дзён || || 30 дзён |- | Натдаў || 29 дзён || || 29 дзён |- | Пяда || 30 дзён || || 30 дзён |- | Табоду || 29 дзён || || 29 дзён |- | Табаўнг || 30 дзён || || 30 дзён |- | 12 месяцаў || 354 дні || 13 месяцаў || 385 дзён |} == Глядзіце таксама == * [[Будысцкі каляндар]] [[Катэгорыя:Культура М’янмы]] [[Катэгорыя:Каляндар]] b9eupm7y1cwa6ojip4825uc5dmp5pvn 0 89036 5124715 4447967 2026-04-11T16:44:57Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5124715 wikitext text/x-wiki [[File:Rogvolod Stone Mikhailov.png|thumb|Рагвалодаў камень ў 1913 годзе.]] [[File:РогволодовКамень.jpg|thumb|Рагвалодаў камень у царкве Барыса і Глеба (1896).]] '''Рагвалодаў камень''' (мясцовыя назвы — ''Барысаглебскі'', ''Аршанскі'', ''Уладзімірскі камень'') — манументальны сярэдневяковы помнік [[эпіграфіка|эпіграфікі]] XII ст. Падобны да [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. Знаходзіўся каля вёскі [[Дзятлава (Аршанскі раён)|Дзятлава]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], за 18 км ад [[Орша|Оршы]]. Выяўлены ў [[1792]] г., упершыню згадваецца ў кнізе [[Т. Мальгін]]а «Зерцало российских государей» (СПб., 1794). У [[1171]] г. на валуне вышынёй у 3 м высечаны 6-канцовы крыж і надпіс на царкоўнаславянскай мове: {{Пачатак цытаты}} «В лето 6679 месяца мая в 7 день доспен крест сей. Господи помози рабу своему Василию в крещении именем Рогволоду сыну Борисову.» {{Канец цытаты}} Вышыня літар 15 см. Крыж і надпіс высечаныя па загаду друцкага князя [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода (у хрышчэнні Васіля) Барысавіча]], які, паводле меркавання некаторых даследчыкаў, пасля галоднай зімы 1170—1171 гг. асвяціў паганскія камяні ў спадзяванні на ўраджай. Валун быў падарваны ў 1930-я гады, нібыта з мэтай будаўніцтва шашы Масква — Мінск, аднак яго абломкі яшчэ доўга ляжалі на сваім месцы. == Літаратура == * Аникиевич, К. Т. Сенненский уезд Могилевской губернии : опыт описания в географическом, историческом, этнографическом, бытовом, промышленном и статистическом отношениях, с картою уезда, схемою двух озер и рисунками в тексте / К. Т. Аникиевич. — Могилев губерния: [б. и.], 1907. — 150 с. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 тт. Т. 13. — Мн., 2001. — С. 200. * Васілеўскі, Д. Помнікі старасветчыны на Аршаншчыне // Наш край. — 1927. — № 2. — С. * Дубровский, С. Рогволодов камень // Записки Северо-Западного отделения императорского РУсского географического общества. Кн. 4. — Вильна, 1914. * Кеппен, П. О Рогволодовом камне и двинских надписях // Ученые записки императорской Академии наук. Т. 3. Вып. 1. — СПб., 1855. * Рагвалодаў камень // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 43. — ISBN 985-11-0214-8. * Рыбаков, Б. А. Русские датированные надписи XI-XIV веков / Б. А. Рыбаков. — М.: Наука, 1964. — 48 с. — (Археология СССР; Вып. Е1-44). * Уваров, А. С. Заметка о Рогволодовом камне // Древности: Труды Московского археологического общества. Т. 6. Вып. 3. — М., 1876. == Спасылкі == * ''Мальгин Т. С.'' [http://dlib.rsl.ru/rsl01003000000/rsl01003334000/rsl01003334960/rsl01003334960.pdf Зерцало российских государей с 862 по 1789 год]. — СПб., 1794. * [http://www.countrysite.spb.ru/Library/Rogvolod.htm Выписки из протоколов заседания Первого археологического съезда в Москве в 1869 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090131114735/http://countrysite.spb.ru/Library/Rogvolod.htm |date=31 студзеня 2009 }} {{Полацкае княства}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Мегаліты Еўропы]] [[Катэгорыя:Эпіграфіка]] [[Катэгорыя:Дзятлава (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] o9aozv1841tjfnnv9cc9x0vabio556g 0 89707 5124962 1938159 2026-04-12T09:40:03Z Plaga med 116903 5124962 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|31|43|3.54|N|35|47|39.12|E|region:IL_type:landmark}} [[Файл:Madaba map.jpg|thumb|300px|Іерусалім на Мадабскай карце]] '''Карта з Мадабы''' ці ''Мадабская карта'' — [[мазаіка|мазаічная]] [[карта]]-[[пано]] на поле праваслаўнай Георгіеўскай царкве ў горадзе [[Мадаба]] ([[Іарданія]]). Уяўляе сабою найстаражытнейшую карту [[Святая зямля|Святой зямлі]]. Створаная [[візантыя|візантыйскімі]] майстрамі ў VI ст. н. э., была нанова адкрыта ў XIX стагоддзі пры будаўніцтве сучаснай царквы на месцы больш старажытнай, якая адносіцца да кіравання дынастыі [[Юстыніян I|Юстыніяна Вялікага]]. У цэнтры карты — схематычная выява [[Іерусалім]]а, на якой выдзяляюцца [[Храм Магілы Гасподняй]] і шматлікая гарадская брамы. Некалькі ўбаку можна разглядзець [[дэльта Нілу|дэльту Нілу]]. == Гл. таксама == * [[Нільская мазаіка]] * [[Пейтынгерава табліца]] == Спасылкі == {{commonscat-inline|Madaba map|Мадабская карта}} {{Карты і глобусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мазаіка]] [[Катэгорыя:Геаграфічныя карты]] [[Катэгорыя:Карты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Славутасці Іарданіі]] 9ii3gzw19q85h65xwqs076n1234wn8o 0 89713 5124652 5119911 2026-04-11T15:17:30Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама 5124652 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref>: {{legend|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{legend|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{legend|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкi}}<hr />{{legend|#FFFF99|Заходнепалескія гаворкі}}<hr />Лініі: <br /> {{legend|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)}} {{legend|#3333FF|Усходняя мяжа заходняй групы рускіх гаворак (1967, Захарава, Арлова) }} {{legend|#339900|Мяжа беларускіх і ўкраінскіх гаворак (1980, Беўзенка)}}]] '''Беларуская дыялектная мова''' — сукупнасць мясцовых тэрытарыяльных разнавіднасцей [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. [[Дыялектная мова]] складаецца з шэрага мясцовых тэрытарыяльных гаворак, што сфарміраваліся ў агульнаўсходнеславянскі і ўласнабеларускі гістарычныя перыяды і адрозніваюцца паміж сабой некаторымі рэгіянальнымі асаблівасцямі. Паводле падабенства мясцовыя [[Гаворка|гаворкі]] аб’ядноўваюцца ў групы, [[дыялект]]ы і дыялектныя зоны<ref>{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=107—108|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. == Агульная характарыстыка == Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адна ад адной [[лексіка]]й, характарам [[аканне|акання]], наяўнасцю цвёрдага [р] ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага [р] з мяккім, наяўнасцю або адсутнасцю [[дыфтонг]]аў, [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], змешвання [ч] і [ц] і г.д., а таксама з’яўляюцца змешанымі [[гаворка]]мі па суседстве з [[Украінская мова|украінскімі]], [[Руская мова|паўночна- і паўднёварускімі]]. У XIX — пачатку XX стагоддзя дыялектная мова стала асновай сучаснай [[Літаратурная мова|літаратурнай]] беларускай мовы. Асаблівасці дыялектаў найбольш адлюстроўваюцца ў мове сельскага насельніцтва. Аднак у сувязі з яго інтэнсіўным пераразмеркаваннем разбураюцца тэрытарыяльныя аднароднасць груп гаворак і дыялектныя межы<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Дыялект|том=6|старонкі=309}}</ref>. Для апошніх дзесяцігоддзяў XX — пачатку XXI стагоддзя характэрны працэсы актыўнага ўздзеяння літаратурнай мовы (найперш рускай) на беларускую дыялектную мову, праз што знікаюць некаторыя істотныя асаблівасці мясцовых гаворак<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Дыялектная мова|том=3|старонкі=559}}</ref>. == Даследаванні == Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцей гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік Расійскай Імператарскай Акадэміі навук [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытутам мовазнаўства Акадэміі навук БССР]] сумесна з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]] і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў [[Дзяржава|дзяржаўных]] межах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы]]», не ўсе [[мовы свету]] і нават не ўсе [[Мова|мовы]] [[Еўропа|Еўропы]] маюць такія навуковыя працы ў галіне [[Дыялекталогія|дыялекталогіі]]. == Класіфікацыя гаворак == Існуе дзве групоўкі гаворак: этнагенетычная і культурна-гістарычная. === Этнагенетычная групоўка гаворак === Этнагенетычная групоўка грунтуецца на адзінстве паходжання гаворак ад агульнай старажытнай асновы. Згодна з этнагенетычнай групоўкай беларуская дыялектная мова падзяляецца на два асноўныя дыялекты: [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]]<ref name="Культура Беларусі" />. Паміж паўночна-ўсходнім і паўднёва-заходнім дыялектамі вылучаецца група [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх]] (пераходных) гаворак, якія склаліся ў працэсе ўзаеманакладання і «размывання» берагоў супрацьлеглых дыялектаў на іх стыку (у выніку змешвання іх «прыбярэжных» гаворак і ўзаемаўплыву). Паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні дыялекты разам з групай сярэднебеларускіх гаворак складаюць асноўны масіў гаворак беларускай нацыянальнай мовы<ref name="БелЭн" />. Мясцовыя беларускія гаворкі асноўнага масіву характарызуюцца і аб’ядноўваюцца значнай колькасцю структурных адметнасцей. Найбольш істотнымі і яркімі з’яўляюцца фанетычныя асаблівасці<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Асноўны масіў беларускіх гаворак|старонкі=54}}</ref>: * цвёрдыя і мяккія [[зычныя]] гукі перад [[Галосныя|галоснымі]] [э] і [ы]/[і]: с''е́сці, клець, пе́ршы, сэ́рца, бэз, гэ́бель, зэ́длік, лі́па, лы́ка, ві́лы, вы́рай''; * дзеканне і цеканне: ''дзень, дзя́дзька, цецяру́к, цяля́''; * зычны гук [ў]: ''пра́ўда, жыў, воўк''; * толькі цвёрдыя зычныя гукі [ж], [ш], [ч]: ''жы́та, шэсць, печ''; * цвёрды зычны гук [ц]: ''цэ́лы, ме́сяц''; * [[Пратэза|пратэтычныя]] зычныя гукі [в] або радзей [γ] перад галоснымі [о], [у] у пачатковым становішчы ў [[Склад (мова)|складзе]]: ''во́сень, ву́ліца, паву́к''; * [[аканне]]/[[яканне]], недысімілятыўнае або [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысімілятыўнае]]; Характэрнымі і паказальнымі для гаворак асноўнага масіву з’яўляюцца таксама<ref name="Беларуская мова" />: * асабовыя [[займеннік]]і ''ён, яна, яно, яны'' з пачатковым зычным [й]; * указальныя займеннікі ''гэ́ты'' або ''е́ты'' з пачатковым зычным [γ] або [й]; * ''той'' або ''тэй''; * формы ''мае́, твае́, свае́'' прыналежных займеннікаў у [[Родны склон|родным склоне]] адзіночнага [[Граматычны лік|ліку]] жаночага [[Граматычны род|роду]]: ''мае́ дачкі́, твае́ сястры́, свае́ галавы́''; * формы ''майго́, твайго́, свайго́'' ў родным склоне адзіночнага ліку мужчынскага і ніякага роду: ''майго́ бра́та, твайго́ сы́на, свайго́ чалаве́ка''; * [[канчатак]] ''-у'' або ''-е'' ў [[Месны склон|месным склоне]] адзіночнага ліку [[назоўнік]]аў мужчынскага роду: ''аб сы́ну, па бра́ту або аб сы́не, па бра́це''; * [[Чаргаванне гукаў|чаргаванне]] [z’] — [ž] у [[Асоба (мовазнаўства)|асабовых]] формах [[Дзеяслоў|дзеясловаў]]: ''ты хо́дзіш, ён хо́дзіць'', але ''я хаджу́''; ''ты сядзі́ш, ён сядзі́ць'', але ''я сяджу́''; * мяккі зычны [ц’] у формах 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку дзеясловаў: ''ён ро́біць, хо́дзіць, но́сіць'' і ''яны ро́бяць, хо́дзяць, но́сяць''; * формы дзеясловаў у [[Інфінітыў|інфінітыве]] з асновай на галосныя з канцавым зычным [ц’]: ''рабі́ць, сядзе́ць, быць, браць, піса́ць''. Асноўны масіў беларускіх гаворак супрацьпастаўляецца [[Заходнепалескія гаворкі|заходнепалескай групе гаворак]]. Апошняя з’яўляецца часткай дыялекту беларуска-ўкраінскага моўнага сумежжа, выяўляючы пры гэтым перавагу ўкраінскіх рыс у [[Фанетыка|фанетыцы]] і беларускіх — у [[Марфалогія мовы|марфалогіі]] і [[Лексіка|лексіцы]]<ref name="Культура-Дыялект">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Дыялект|том=3|старонкі=556—557}}</ref>. === Культурна-гістарычная групоўка гаворак === Культурна-гістарычная групоўка асноўваецца на моўных рысах, сфарміраваных у больш позні гістарычны перыяд свайго развіцця ў выніку разнастайных кантактаў з прадстаўнікамі іншых этнасаў<ref name="Культура Беларусі" />. У адпаведнасці з культурна-гістарычным прынцыпам адрозніваюць паўночна-заходнюю, паўднёва-ўсходнюю, заходнюю, усходнюю і цэнтральную дыялектныя зоны<ref name="Культура Беларусі" />. == Этнагенетычная класіфікацыя == У беларускай мове вылучаюць наступныя дыялекты і групы гаворак<ref name="Культура-Дыялект" />: * [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-ўсходні дыялект]] — Віцебская вобласць, паўночны ўсход і цэнтральная частка Магілёўскай вобласці. ** [[Віцебская група гаворак]] — усход Віцебскай вобласці. ** [[Полацкая група гаворак]] — заходняя і цэнтральная часткі Віцебскай вобласці і паўночны захад Магілёўскай вобласці. ** [[Усходнемагілёўская група гаворак]] — усход і частка цэнтра Магілёўскай вобласці. * [[Сярэднебеларускія гаворкі]] — паласа праз поўнач Гродзенскай, цэнтр Мінскай, паўднёвы захад Магілёўскай і паўночны ўсход Гомельскай абласцей. * [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні дыялект]] — Гродзенская вобласць, поўдзень Мінскай вобласці і Гомельскай вобласці. ** [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак]]— Гродзенская вобласць і поўнач Брэсцкай вобласці. ** [[Слуцкая група гаворак]] — поўдзень і паўднёвы ўсход Мінскай вобласці, паўночны захад Гомельская вобласці. ** [[Мазырская група гаворак]] — поўдзень Гомельскай вобласці. * [[Заходнепалескія гаворкі]] — паўднёвы захад Брэсцкай вобласці. == Трасянка == У [[Беларусь|Беларусі]] таксама існуе такая з’ява, як ''[[трасянка]]''. Гэта — размоўная мова з пераважна рускай лексікай, але беларускай [[граматыка]]й і [[фанетыка]]й. Утварылася трасянка ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай [[Руская мова|рускай]] літаратурнай мовай. Адзначаецца, што трасянка пранікае і ў [[Публіцыстыка|публіцыстыку]]. == Гл. таксама == * [[Заходнепалеская мова]] * [[Гальшанская мова]] * [[Беларускі арабскі алфавіт]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://dialects.natatnik.by/|title = Аўдыязапісы дыялектаў беларускай мовы на карце Беларусі|publisher = dialects.natatnik.by|work = Dialects|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191012094804/https://dialects.natatnik.by/|archivedate = 12 кастрычніка 2019|url-status = dead}} * [https://corpus.by/DialectologicalMaps/?lang=be Дыялекталагічныя карты] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] gsi4x6khmqxndi4berxnvfk2zsww41p 0 96411 5124852 3194661 2026-04-12T06:32:13Z DzBar 156353 вычытка 5124852 wikitext text/x-wiki '''Пасля нас хоць патоп''' ({{lang-fr|Après nous le déluge}} — «пасля нас патоп») — гэта значыць, што пасля нашай смерці згінь хоць увесь свет; гэты выраз належыць [[маркіз]]е [[Пампадур]], упершыню ужыты ёю пры атрыманні [[Людовік XV|Людовікам XV]] весткі пра няўдалую [[Бітва пад Росбахам|бітву пад Росбахам]], якая глыбока уразіла. Тую ж думку выказвала старадаўняя грэчаская [[прымаўка]], якую ў [[Латынь|лацінскім]] [[пераклад]]зе часта выкарыстоўваў [[Тыберый]]: {{langi|la|Me mortuo terra misceatur igni}} («пасля маёй смерці [хоць] зямля змяшаецца з агнём»). Некаторыя даследчыкі схільныя прыпісваць гэту фразу [[рэгент]]у [[Філіп II Арлеанскі|Філіпу Арлеанскаму]]. == Прыклады == * «…[[Буржуазія]], якая, як заўсёды, кіруецца правілам: "après nous le déluge" — пасля нас хоць патоп!», — пісаў [[Ленін]]<ref>[http://vilenin.eu/t34/p189 В.И.Ленин Полное Собрание Сочинений том 34 ГРОЗЯЩАЯ КАТАСТРОФА И КАК С НЕЙ БОРОТЬСЯ стр. 189<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Гл. таксама == * [[Калі ў іх няма хлеба, няхай ядуць пірожныя!]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Французскія фразы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Францыі]] [[Катэгорыя:Крылатыя выразы]] 03g67p7ljaznq8i9z1gbfrzvm33oj5e 0 96425 5124731 5102417 2026-04-11T16:57:38Z DJ Belaz 154751 5124731 wikitext text/x-wiki [[Файл:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Файл:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Файл:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Файл:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. [[Выява:Canaletto4fogli.jpg|right|thumb|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст.]] [[Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|right|thumb|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст.]] З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 9m25tm0f75azd1s0hpk9iwv5blz2rmz 5124733 5124731 2026-04-11T16:59:24Z DJ Belaz 154751 5124733 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. [[Выява:Canaletto4fogli.jpg|right|thumb|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст.]] [[Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|right|thumb|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст.]] З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] j0waabm27rluymp1igb43p4n0olcbhz 5124735 5124733 2026-04-11T17:02:13Z DJ Belaz 154751 5124735 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. [[Выява:Canaletto4fogli.jpg|right|thumb|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст.]] [[Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|right|thumb|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст.]] З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery perrow=2> Выява:Canaletto4fogli.jpg|right|thumb|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|right|thumb|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 8sqvwqibnkyy5v18ibgnpbbprqvyuvc 5124738 5124735 2026-04-11T17:04:38Z DJ Belaz 154751 5124738 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery perrow=2> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 38sdpb95jzhs51154c42j1fa7gtps6s 5124741 5124738 2026-04-11T17:06:20Z DJ Belaz 154751 5124741 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery perrow=2 widths=200> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] g6cc6tq8wjfe8cg0juffwjlbe1lfl6w 5124743 5124741 2026-04-11T17:07:36Z DJ Belaz 154751 5124743 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery perrow=2 widths=360> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] nzwdw6vziwl0adm3j3pem1xvh3ikoxk 5124744 5124743 2026-04-11T17:09:29Z DJ Belaz 154751 5124744 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery perrow=2 widths=480> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] sh8zjxr3pytge51kc6cad3oxkqkwrqo 5124752 5124744 2026-04-11T17:24:20Z DJ Belaz 154751 5124752 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Гісторыя == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Натуральная магія» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] m2kcqveudpq7zg6yua25xy6llj4alfn 0 98723 5124646 4584268 2026-04-11T14:32:57Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5124646 wikitext text/x-wiki '''Эканамічная рэнта''' звычайна вызначаецца эканамістамі як плата за [[тавар]]ы і [[Паслуга|паслугі]] звыш велічыні неабходнай для прыцягнення патрэбных фактараў вытворчасці ў вытворчыя працэсы і падтрымкі іх прапановы на рынку<ref>Shepherd, A. Ross (1970). «Economic Rent and the Industry Supply Curve». Southern Economic Journal 37 (2): 209—211</ref>. Атрымальніка эканамічнай рэнты называюць ранцье. Эканамічная рэнта адрозніваецца ад іншых незаробленых і пасіўных прыбыткаў, уключаючы арэндную плату.<ref>Kittrell, Edward R. (1957). "Ricardo and the Taxation of Economic Rents". The American Journal of Economics and Sociology 16 (4): 379–390. doi:10.1111/j.1536-7150.1957.tb00200.x. JSTOR 3484887.</ref><ref>Goode, Richard B. (1984). Government finance in developing countries. Brookings Institution Press. ISBN 9780815731955. http://books.google.com/?id=3nM1F7y2P4sC&pg=PA185&lpg=PA185&dq=taxation+%22economic+rent%22&q=taxation%20%22economic%20rent%22. Retrieved 2010-05-27.</ref><ref>Hammes, John K (1985). "Chapter 6 - Economic Rent Considerations In International Mineral Development Finance". Finance For The Minerals Industry. AIME. ISBN 0-89520-435-5. http://www.onemine.org/search/summary.cfm/Economic-Rent-Considerations-In-International-Mineral-Development-Finance?d=FC582F4D81FDBE6087EAC1D53E6ED2CE076A23FA4EF170F6F2200E47581703FA31345 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140513234542/http://www.onemine.org/search/summary.cfm/Economic-Rent-Considerations-In-International-Mineral-Development-Finance?d=FC582F4D81FDBE6087EAC1D53E6ED2CE076A23FA4EF170F6F2200E47581703FA31345 |date=13 мая 2014 }}. Retrieved 2010-07-18</ref> Гэтае адрозненне мае важнае значэнне для даходаў бюджэту і падатковай палітыкі. Пакуль існуе дастатковы бухгалтарскі прыбытак, урады могуць збіраць прыродную эканамічную рэнту ад рэсурсаў (такіх як зямля і карысныя выкапні) з мэтай напаўнення бюджэта, не рызыкуючы стварыць неспрыяльныя ўплывы праз падаткі на вытворчасць ці спажыванне. Акрамя таго эканамічная рэнта можа быць атрыманая як ліцэнзійныя плацяжы ці ўнёскі за здабычу мінеральных выкапняў, [[Нафта|нафты]] і газу. == Азначэнні == {{Не перакладзена 3|Генры Джордж|Генры Джордж|ru|Джордж, Генри}}, найбольш вядомы сваёй прапановай адзінага [[Падатак|падатку]] на зямлю, вызначыў рэнту як «частку прадукцыі, якая назапашваецца ўладальнікамі зямлі (ці іншых [[Прыродныя рэсурсы|прыродных рэсурсаў]]) у сілу валодання» і як «частку багацця дадзеную землеўладальнікам, таму што яны маюць выключнае права выкарыстання гэтых прыродных рэсурсаў».<ref>George, Henry (1880). "Chapter 11 The Law of Rent". Progress and Poverty (4 ed.). Robert Schalkenbach Foundation 2006. ISBN 0665095228</ref> Паводле рэсурса ctrl-f-ekanomika.info эканамічная рэнта - гэта [http://ctrl-f-ekanomika.info/post.php?postId=1 “бясплатны абед”: прыбытак без адпаведных вытворчых выдаткаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101231224944/http://ctrl-f-ekanomika.info/post.php?postId=1 |date=31 снежня 2010 }} … альбо прыбытак, які можа быць атрыманы нават падчас сну (вольны пераказ Дж. С. Мілля) == Класічная фактарная рэнта == Класічная фактарная рэнта, найперш, тычыцца платы за карыстанне нязменнымі (напрыклад, прыроднымі) рэсурсаімі. Класічнае азначэнне даецца як дадатковая аплата вышэй патрабуемай, каб заахвоціць ці забеспячыць вытворчасць. * «Плата за карыстанне эканамічным рэсурсам, якая не з'яўляецца неабходнай для заахвочвання яго вытворчасці»<ref>"Definition of economic rent". HighBeam.com: Online Dictionary (www.highbeam.com). 2001-01-01. http://www.highbeam.com/doc/1O19-economicrent.html{{Недаступная спасылка}}. Retrieved 2010-05-27.</ref> * «Любая плата, якая не ўплывае на прапанову фактара вытворчасці» * «Плацёж за любы фактар вытворчасці з цалкам неэластычнай прапановай»<ref>Wessels, Walter J. (2000). "Chapter 27 Economic Rents". Economics (3 ed.). Barrons Educational Series Inc. p. 479. ISBN 0-7641-1274-0</ref> == Неакласічная рэнта па Парэта == Неакласічная эканоміка пашырае паняцце рэнты ўключаючы іншыя фактары, акрамя прыроднай рэсурснай рэнты. Але маркіроўка гэтай версіі «рэнты» можа быць некалькі апартуністычнай або проста няправільнай таму, што [[Вільфрэда Парэта]], эканаміст, імем якога названая гэтая рэнта, магчыма і не прапаноўваў аніякай канцэптуальнай фармулёўкі для рэнты.<ref>Bird, Ronald; Tarascio, Vincent J (1999). «Paretian Rent versus Pareto's Rent Theory : A Clarification and Correction». In John Cunningham Wood and Michael McLure. Vilfredo Pareto: critical assessments of leading economists. 2. Routledge (Taylor & Francis Group). p. 474. ISBN 0-415-18501-7. http://books.google.com/?id=pB1IX9rFH4cC&lpg=PA475&dq=%22Paretian%20Rent%22&pg=PA473#v=onepage&q.</ref><ref>Foldvary, Fred E. (Jan 2008). «The marginalists who confronted land». The American Journal of Economics and Sociology. https://archive.today/20120709042304/findarticles.com/p/articles/mi_m0254/is_1_67/ai_n25146056/pg_16/</ref> * «Лішні прыбытак звыш неабходнай сумы, каб захаваць фактар у яго бягучым выкарыстанні» * «Розніца паміж тым, як аплачваецца [[фактары вытворчасці|фактар вытворчасці]], і як ён мусіў бы аплачваецца, каб утрымаць яго ў бягучым выкарыстанні»<ref>«Definition: economic rent». Research Tools Economics A-Z. The Economist (economist.com). http://www.economist.com/research/Economics/alphabetic.cfm?LETTER=R#rent {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208014945/http://www.economist.com/research/economics/alphabetic.cfm?letter=R#rent |date=8 лютага 2017 }}. Retrieved 2010-05-27.</ref> * «Прыбытак вышэй рэальнага кошта выкарыстання ці вышэй звычайнага прыбытку неабходнага для ўтрымання рэсурса ў бягучым выкарыстанні»<ref>Morton, John S.; Goodman, Rae Jean B. (2003). «The Story of Economic Rent: What do Land, Athletics and Government have in Common». Advanced Placement Economics (3 ed.). National Council on Economic Education. p. 266. ISBN 1-56183-566-8. http://books.google.com/?id=SYe93WTv4-YC&pg=PA264&lpg=PA264&dq=%22economic+rent%22.</ref> == Манапольная рэнта == Некаторыя прыбыткі звязаныя з юрыдычна прыведзенымі ў сілу манаполіямі, такімі як патэнты ці аўтарскія правы. Акрамя таго, такія кампаніі, як Microsoft і Intel фактычна маюць манаполіі, якія могуць быць вельмі каштоўнымі. У ЗША Амерыканская Медыцынская Асацыяцыя (АМА) традыцыйна рэгулюе колькасць студэнтаў у кожнай медшколе ЗША, якія могуць даць вышэйшую мед. адукацыю. І [АМА] абмяжоўваючы колькасць лекараў, былі абвінавачаныя такім чынам у павялічэнні даходаў дактароў. Некаторыя прадпрыемствы, такія як службы камунальнага абслугоўвання, па самой сваёй прыродзе манаполіі. Джордж Стыглер ацэньваў уздзеянне манапольнай рэнты на амерыканскую эканоміку як даволі нізкае, але ён адмыслова выключыў працоўныя манаполіі са свайго даследвання. == [[Зямельная рэнта]] == У палітычнай эканоміі, у тым ліку ў фізіякратаў, у класічнай эканоміцы і іншых школах эканамічнай думкі, за выключэннем неакласічнай эканомікі, зямля прызнаецца неэластычным фактарам вытворчасці. Рэнта — гэта размеркавальная плата землеўласнікам за «дазвол» вытворчасці на падкантрольнай ім зямлі. "Як толькі зямля любой краіны становіцца цалкам прыватнай уласнасцю, памешчыкі, як і ўсе іншыя людзі, любяць пажынаць там, дзе яны ніколі не сеялі, і патрабаваць рэнту нават за яе прыродныя прадукты. Драўніна леса, трава поля і ўсе прыродныя плады глебы, якія, калі зямля была агульнай, каштавалі працоўнаму толькі турботы сабраць іх, трапляюць, нават да яго, з дадатковай цаной, усталяванай за іх. Затым ён павінен плаціць за ліцэнзіі, каб збіраць іх; і павінны даць землеўласнікам частку таго, што ён альбо збірае, альбо вырабляе. Гэтая частка, або, тое, што прыходзіцца на яе, кошт гэтай часткі складае зямельную рэнту (…) ". — [[Адам Сміт]], «Багацце народаў».<ref>"Wealth of Nations B.I, Ch.6, Of the Component Parts of the Price of Commodities"</ref> Давіду Рыкарда прыпісваюць першы ясны і ўсебаковы аналіз дыферэнцыяванай зямельнай рэнты і звязаных з гэтым эканамічных адносін (Закон рэнты). Ёган Генрых фон Цюнэн быў асабліва уплывовым у развіцці прасторавага аналізу рэнты, у якім падкрэсліваецца важнасць цэнтрыравання і транспарту. Прасцей кажучы, шчыльнасць насельніцтва павышае прыбытковасць гандлю і забеспячвае падзел і спецыялізацыю працы, і кіруе тым самым падвышэннем муніцыпальнай арэнднай платы. А высокая арэндная плата вызначае, што зямля ў цэнтры горада не можа быць вылучаная [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], але замест гэтага можа быць вылучана для больш прыбытковага жылога або камерцыйнага выкарыстання. Заўважыўшы, што падатак на незаробленую зямельную рэнту не сказіў бы эканамічнай дзейнасці, Генры Джордж прапанаваў, што публічна сабраныя зямельныя рэнты (падаткаабкладанне вартасці зямлі) павінны быць першаснай (калі не адзінай) крыніцай дзяржаўных даходаў (хоць ён таксама выступаў за грамадскую ўласнасць, падаткаабкладанне і рэгуляванне дзейнасці суб'ектаў натуральных манаполій і манаполій маштабу, якія не могуць быць ліквідаваны шляхам дэрэгулявання). == Гіпатэтычны прыклад == Абагульненне паняцця рэнты, каб ўключыць альтэрнатыўны кошт, дапамагло вылучыць ролю палітычных бар'ераў у стварэнні і прыватызацыі рэнты. Напрыклад, асоба, якая жадае стаць сябрам сярэднявечнай гільдыі робіць вялізныя інвестыцыі ў навучанне і адукацыю, якія абмежаваныя магчымым прымяненнем па-за межамі гэтай гільдыі. Ва ўмовах канкурэнтнага рынку, была бы ўсталявана заработная плата сябра гільдыі, дзе чаканы чысты прыбытак ад інвестыцый у навучанне быў бы дастатковам, каб апраўдаць зробленыя інвестыцыі. У пэўным сэнсе, неабходная інвестыцыя з’яўляецца натуральным бар'ерам для ўваходу, перашкаджаючы некаторым магчымым членам ажжыццяўляць неабходныя інвестыцыі ў навучанне, каб увайсці ў канкурэнтны рынак паслуг гільдыі. Гэта ёсць прырода «свабоднага рынку» з самаабмежаванным кантролем колькасці членаў гільдыі і/або коштам навучання абумоўленым атэстатам. Некаторыя з тых, хто зрабілі выбар на карысць пэўнай гільдыі могуць вырашыць выбраць іншую гільдыю або занятак. Тым не менш, палітычнае абмежаванне на колькасць людзей, якія выходзяць на канкурэнтны рынак паслуг гільдыі мае эфект павышэння прыбытку ад інвестыцый у навучанне, асабліва для тых, хто ўжо практыкуе, ствараючы штучны дэфіцыт членаў гільдыі. У той меры, у якой абмежаванне на абітурыентаў сярэднявечнай гільдыі на самай справе павялічвае прыбытак сябрам гільдыі, замест забеспячэння кампетэнтнасці, у такім выпадку і ў той жа ж меры практыка абмежавання колькасці далучэнняў да гільдыі ёсць пошукам рэнты, а залішняя прыбытковасць рэалізуемая сябрамі гільдыі з’яўляецца эканамічнай рэнтай (паводле азначэння). == Тэрміналогія, якая тычацца рэнты == === Валавая рэнта === Валавая рэнта адносіцца да рэнтнай платы за выкарыстанне зямлі і капітальных інвестыцый, ўкладзенных у яе. Яна складаецца з эканамічнай рэнты, працэнтаў на інвеставаны [[капітал]] для паляпшэння зямлі і ўзнагароды за рызыку, прынятую арэндадаўцам ў інвеставанні яго капітала. === Дэфіцытная рэнта === Дэфіцытная рэнта адносіцца да кошта, заплачанага за выкарыстанне аднароднай зямлі, калі яе прапанова абмежаваная ў параўнанні з попытам. Калі ўсё адзінкі зямлі з’яўляюцца аднароднымі, але попыт перавышае прапанову, уся зямля будзе атрымліваць эканамічную рэнту ў сілу свайго дэфіцыту. === Дыферэнцыяльная рэнта === Дыферэнцыяльная рэнта адносіцца да рэнты, якая ўзнікае з-за адрозненняў ва ўрадлівасці зямлі. Лішак, які ўзнікае з-за розніцы паміж малапладароднымі і ўнутрана малапладароднымі землямі з’яўляецца дыферэнцыяльнай рэнтай. У цэлым яна назапашваецца ў рамках шырокай апрацоўкі зямлі. Тэрмін быў упершыню заяўлены Д. Рыкарда. === Кантрактная рэнта === Кантрактная рэнта адносіцца да той рэнты, якая дасягнутая ўзаемнай дамоўленасцю паміж землеўладальнікам і карыстальнікам. Яна можа быць роўная эканамічнай рэнце фактара. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Фактарныя даходы]] 4wqmxcnjaxejrmcnwx295lk20x04b3v 5124647 5124646 2026-04-11T14:33:24Z Pabojnia 135280 афармленне, вкфктр 5124647 wikitext text/x-wiki '''Эканамічная рэнта''' звычайна вызначаецца эканамістамі як плата за [[тавар]]ы і [[Паслуга|паслугі]] звыш велічыні неабходнай для прыцягнення патрэбных фактараў вытворчасці ў вытворчыя працэсы і падтрымкі іх прапановы на рынку<ref>Shepherd, A. Ross (1970). «Economic Rent and the Industry Supply Curve». Southern Economic Journal 37 (2): 209—211</ref>. Атрымальніка эканамічнай рэнты называюць ранцье. Эканамічная рэнта адрозніваецца ад іншых незаробленых і пасіўных прыбыткаў, уключаючы арэндную плату.<ref>Kittrell, Edward R. (1957). «Ricardo and the Taxation of Economic Rents». The American Journal of Economics and Sociology 16 (4): 379—390. doi:10.1111/j.1536-7150.1957.tb00200.x. JSTOR 3484887.</ref><ref>Goode, Richard B. (1984). Government finance in developing countries. Brookings Institution Press. ISBN 9780815731955. http://books.google.com/?id=3nM1F7y2P4sC&pg=PA185&lpg=PA185&dq=taxation+%22economic+rent%22&q=taxation%20%22economic%20rent%22. Retrieved 2010-05-27.</ref><ref>Hammes, John K (1985). «Chapter 6 — Economic Rent Considerations In International Mineral Development Finance». Finance For The Minerals Industry. AIME. ISBN 0-89520-435-5. http://www.onemine.org/search/summary.cfm/Economic-Rent-Considerations-In-International-Mineral-Development-Finance?d=FC582F4D81FDBE6087EAC1D53E6ED2CE076A23FA4EF170F6F2200E47581703FA31345 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140513234542/http://www.onemine.org/search/summary.cfm/Economic-Rent-Considerations-In-International-Mineral-Development-Finance?d=FC582F4D81FDBE6087EAC1D53E6ED2CE076A23FA4EF170F6F2200E47581703FA31345 |date=13 мая 2014 }}. Retrieved 2010-07-18</ref> Гэтае адрозненне мае важнае значэнне для даходаў бюджэту і падатковай палітыкі. Пакуль існуе дастатковы бухгалтарскі прыбытак, урады могуць збіраць прыродную эканамічную рэнту ад рэсурсаў (такіх як зямля і карысныя выкапні) з мэтай напаўнення бюджэта, не рызыкуючы стварыць неспрыяльныя ўплывы праз падаткі на вытворчасць ці спажыванне. Акрамя таго эканамічная рэнта можа быць атрыманая як ліцэнзійныя плацяжы ці ўнёскі за здабычу мінеральных выкапняў, [[Нафта|нафты]] і газу. == Азначэнні == {{Не перакладзена 3|Генры Джордж|Генры Джордж|ru|Джордж, Генри}}, найбольш вядомы сваёй прапановай адзінага [[Падатак|падатку]] на зямлю, вызначыў рэнту як «частку прадукцыі, якая назапашваецца ўладальнікамі зямлі (ці іншых [[Прыродныя рэсурсы|прыродных рэсурсаў]]) у сілу валодання» і як «частку багацця дадзеную землеўладальнікам, таму што яны маюць выключнае права выкарыстання гэтых прыродных рэсурсаў».<ref>George, Henry (1880). «Chapter 11 The Law of Rent». Progress and Poverty (4 ed.). Robert Schalkenbach Foundation 2006. ISBN 0665095228</ref> Паводле рэсурса ctrl-f-ekanomika.info эканамічная рэнта — гэта [http://ctrl-f-ekanomika.info/post.php?postId=1 «бясплатны абед»: прыбытак без адпаведных вытворчых выдаткаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101231224944/http://ctrl-f-ekanomika.info/post.php?postId=1 |date=31 снежня 2010 }} … альбо прыбытак, які можа быць атрыманы нават падчас сну (вольны пераказ Дж. С. Мілля) == Класічная фактарная рэнта == Класічная фактарная рэнта, найперш, тычыцца платы за карыстанне нязменнымі (напрыклад, прыроднымі) рэсурсаімі. Класічнае азначэнне даецца як дадатковая аплата вышэй патрабуемай, каб заахвоціць ці забеспячыць вытворчасць. * «Плата за карыстанне эканамічным рэсурсам, якая не з’яўляецца неабходнай для заахвочвання яго вытворчасці»<ref>«Definition of economic rent». HighBeam.com: Online Dictionary (www.highbeam.com). 2001-01-01. http://www.highbeam.com/doc/1O19-economicrent.html{{Недаступная спасылка}}. Retrieved 2010-05-27.</ref> * «Любая плата, якая не ўплывае на прапанову фактара вытворчасці» * «Плацёж за любы фактар вытворчасці з цалкам неэластычнай прапановай»<ref>Wessels, Walter J. (2000). «Chapter 27 Economic Rents». Economics (3 ed.). Barrons Educational Series Inc. p. 479. ISBN 0-7641-1274-0</ref> == Неакласічная рэнта па Парэта == Неакласічная эканоміка пашырае паняцце рэнты ўключаючы іншыя фактары, акрамя прыроднай рэсурснай рэнты. Але маркіроўка гэтай версіі «рэнты» можа быць некалькі апартуністычнай або проста няправільнай таму, што [[Вільфрэда Парэта]], эканаміст, імем якога названая гэтая рэнта, магчыма і не прапаноўваў аніякай канцэптуальнай фармулёўкі для рэнты.<ref>Bird, Ronald; Tarascio, Vincent J (1999). «Paretian Rent versus Pareto’s Rent Theory : A Clarification and Correction». In John Cunningham Wood and Michael McLure. Vilfredo Pareto: critical assessments of leading economists. 2. Routledge (Taylor & Francis Group). p. 474. ISBN 0-415-18501-7. http://books.google.com/?id=pB1IX9rFH4cC&lpg=PA475&dq=%22Paretian%20Rent%22&pg=PA473#v=onepage&q.</ref><ref>Foldvary, Fred E. (Jan 2008). «The marginalists who confronted land». The American Journal of Economics and Sociology. https://archive.today/20120709042304/findarticles.com/p/articles/mi_m0254/is_1_67/ai_n25146056/pg_16/</ref> * «Лішні прыбытак звыш неабходнай сумы, каб захаваць фактар у яго бягучым выкарыстанні» * «Розніца паміж тым, як аплачваецца [[фактары вытворчасці|фактар вытворчасці]], і як ён мусіў бы аплачваецца, каб утрымаць яго ў бягучым выкарыстанні»<ref>«Definition: economic rent». Research Tools Economics A-Z. The Economist (economist.com). http://www.economist.com/research/Economics/alphabetic.cfm?LETTER=R#rent {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208014945/http://www.economist.com/research/economics/alphabetic.cfm?letter=R#rent |date=8 лютага 2017 }}. Retrieved 2010-05-27.</ref> * «Прыбытак вышэй рэальнага кошта выкарыстання ці вышэй звычайнага прыбытку неабходнага для ўтрымання рэсурса ў бягучым выкарыстанні»<ref>Morton, John S.; Goodman, Rae Jean B. (2003). «The Story of Economic Rent: What do Land, Athletics and Government have in Common». Advanced Placement Economics (3 ed.). National Council on Economic Education. p. 266. ISBN 1-56183-566-8. http://books.google.com/?id=SYe93WTv4-YC&pg=PA264&lpg=PA264&dq=%22economic+rent%22.</ref> == Манапольная рэнта == Некаторыя прыбыткі звязаныя з юрыдычна прыведзенымі ў сілу манаполіямі, такімі як патэнты ці аўтарскія правы. Акрамя таго, такія кампаніі, як Microsoft і Intel фактычна маюць манаполіі, якія могуць быць вельмі каштоўнымі. У ЗША Амерыканская Медыцынская Асацыяцыя (АМА) традыцыйна рэгулюе колькасць студэнтаў у кожнай медшколе ЗША, якія могуць даць вышэйшую мед. адукацыю. І [АМА] абмяжоўваючы колькасць лекараў, былі абвінавачаныя такім чынам у павялічэнні даходаў дактароў. Некаторыя прадпрыемствы, такія як службы камунальнага абслугоўвання, па самой сваёй прыродзе манаполіі. Джордж Стыглер ацэньваў уздзеянне манапольнай рэнты на амерыканскую эканоміку як даволі нізкае, але ён адмыслова выключыў працоўныя манаполіі са свайго даследвання. == [[Зямельная рэнта]] == У палітычнай эканоміі, у тым ліку ў фізіякратаў, у класічнай эканоміцы і іншых школах эканамічнай думкі, за выключэннем неакласічнай эканомікі, зямля прызнаецца неэластычным фактарам вытворчасці. Рэнта — гэта размеркавальная плата землеўласнікам за «дазвол» вытворчасці на падкантрольнай ім зямлі. "Як толькі зямля любой краіны становіцца цалкам прыватнай уласнасцю, памешчыкі, як і ўсе іншыя людзі, любяць пажынаць там, дзе яны ніколі не сеялі, і патрабаваць рэнту нават за яе прыродныя прадукты. Драўніна леса, трава поля і ўсе прыродныя плады глебы, якія, калі зямля была агульнай, каштавалі працоўнаму толькі турботы сабраць іх, трапляюць, нават да яго, з дадатковай цаной, усталяванай за іх. Затым ён павінен плаціць за ліцэнзіі, каб збіраць іх; і павінны даць землеўласнікам частку таго, што ён альбо збірае, альбо вырабляе. Гэтая частка, або, тое, што прыходзіцца на яе, кошт гэтай часткі складае зямельную рэнту (…) ". — [[Адам Сміт]], «Багацце народаў».<ref>«Wealth of Nations B.I, Ch.6, Of the Component Parts of the Price of Commodities»</ref> Давіду Рыкарда прыпісваюць першы ясны і ўсебаковы аналіз дыферэнцыяванай зямельнай рэнты і звязаных з гэтым эканамічных адносін (Закон рэнты). Ёган Генрых фон Цюнэн быў асабліва уплывовым у развіцці прасторавага аналізу рэнты, у якім падкрэсліваецца важнасць цэнтрыравання і транспарту. Прасцей кажучы, шчыльнасць насельніцтва павышае прыбытковасць гандлю і забеспячвае падзел і спецыялізацыю працы, і кіруе тым самым падвышэннем муніцыпальнай арэнднай платы. А высокая арэндная плата вызначае, што зямля ў цэнтры горада не можа быць вылучаная [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], але замест гэтага можа быць вылучана для больш прыбытковага жылога або камерцыйнага выкарыстання. Заўважыўшы, што падатак на незаробленую зямельную рэнту не сказіў бы эканамічнай дзейнасці, Генры Джордж прапанаваў, што публічна сабраныя зямельныя рэнты (падаткаабкладанне вартасці зямлі) павінны быць першаснай (калі не адзінай) крыніцай дзяржаўных даходаў (хоць ён таксама выступаў за грамадскую ўласнасць, падаткаабкладанне і рэгуляванне дзейнасці суб’ектаў натуральных манаполій і манаполій маштабу, якія не могуць быць ліквідаваны шляхам дэрэгулявання). == Гіпатэтычны прыклад == Абагульненне паняцця рэнты, каб ўключыць альтэрнатыўны кошт, дапамагло вылучыць ролю палітычных бар’ераў у стварэнні і прыватызацыі рэнты. Напрыклад, асоба, якая жадае стаць сябрам сярэднявечнай гільдыі робіць вялізныя інвестыцыі ў навучанне і адукацыю, якія абмежаваныя магчымым прымяненнем па-за межамі гэтай гільдыі. Ва ўмовах канкурэнтнага рынку, была бы ўсталявана заработная плата сябра гільдыі, дзе чаканы чысты прыбытак ад інвестыцый у навучанне быў бы дастатковам, каб апраўдаць зробленыя інвестыцыі. У пэўным сэнсе, неабходная інвестыцыя з’яўляецца натуральным бар’ерам для ўваходу, перашкаджаючы некаторым магчымым членам ажжыццяўляць неабходныя інвестыцыі ў навучанне, каб увайсці ў канкурэнтны рынак паслуг гільдыі. Гэта ёсць прырода «свабоднага рынку» з самаабмежаванным кантролем колькасці членаў гільдыі і/або коштам навучання абумоўленым атэстатам. Некаторыя з тых, хто зрабілі выбар на карысць пэўнай гільдыі могуць вырашыць выбраць іншую гільдыю або занятак. Тым не менш, палітычнае абмежаванне на колькасць людзей, якія выходзяць на канкурэнтны рынак паслуг гільдыі мае эфект павышэння прыбытку ад інвестыцый у навучанне, асабліва для тых, хто ўжо практыкуе, ствараючы штучны дэфіцыт членаў гільдыі. У той меры, у якой абмежаванне на абітурыентаў сярэднявечнай гільдыі на самай справе павялічвае прыбытак сябрам гільдыі, замест забеспячэння кампетэнтнасці, у такім выпадку і ў той жа ж меры практыка абмежавання колькасці далучэнняў да гільдыі ёсць пошукам рэнты, а залішняя прыбытковасць рэалізуемая сябрамі гільдыі з’яўляецца эканамічнай рэнтай (паводле азначэння). == Тэрміналогія, якая тычацца рэнты == === Валавая рэнта === Валавая рэнта адносіцца да рэнтнай платы за выкарыстанне зямлі і капітальных інвестыцый, ўкладзенных у яе. Яна складаецца з эканамічнай рэнты, працэнтаў на інвеставаны [[капітал]] для паляпшэння зямлі і ўзнагароды за рызыку, прынятую арэндадаўцам ў інвеставанні яго капітала. === Дэфіцытная рэнта === Дэфіцытная рэнта адносіцца да кошта, заплачанага за выкарыстанне аднароднай зямлі, калі яе прапанова абмежаваная ў параўнанні з попытам. Калі ўсё адзінкі зямлі з’яўляюцца аднароднымі, але попыт перавышае прапанову, уся зямля будзе атрымліваць эканамічную рэнту ў сілу свайго дэфіцыту. === Дыферэнцыяльная рэнта === Дыферэнцыяльная рэнта адносіцца да рэнты, якая ўзнікае з-за адрозненняў ва ўрадлівасці зямлі. Лішак, які ўзнікае з-за розніцы паміж малапладароднымі і ўнутрана малапладароднымі землямі з’яўляецца дыферэнцыяльнай рэнтай. У цэлым яна назапашваецца ў рамках шырокай апрацоўкі зямлі. Тэрмін быў упершыню заяўлены Д. Рыкарда. === Кантрактная рэнта === Кантрактная рэнта адносіцца да той рэнты, якая дасягнутая ўзаемнай дамоўленасцю паміж землеўладальнікам і карыстальнікам. Яна можа быць роўная эканамічнай рэнце фактара. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Фактарныя даходы]] 1wtgrkzltr6ivsv6wqyw9y8ek75biln 0 99093 5124698 4747133 2026-04-11T16:33:48Z JerzyKundrat 174 5124698 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Фрыдрых Герман Лёў |Арыгінал імя = Friedrich Hermann Loew |Фота = Hermann-Loew-1807-1878.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Сайт = }} {{Сістэматык |Шырыня= |Батанік= |IPNI= |List IPNI= |Заўв_батанік= |Заолаг=Loew |Мікрабіёлаг= |commons= |wikispecies=Friedrich Hermann Loew }} '''Фрыдрых Герман Лёў''' ({{lang-de|Friedrich Hermann Loew}}, 19 ліпеня 1807, [[Вайсенфельс]], [[каралеўства Саксонія|Саксонія]] — 21 красавіка 1879, [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], [[Свабодная дзяржава Саксонія|Саксонія]]) — энтамолаг, вывучаў у Гале матэматыку, прыродазнаўства і філалогію, быў настаўнікам у [[Берлін]]е, потым у [[Познань|Познані]], у 1841 і 1842 гг. здзейсніў, разам з Кіпертам і Шэнбарнам, вандраванне на Усход. Лёў вядомы як выбітны аўтарытэт па [[Мухі|мухам]]; напісаў шэраг прац па розных атрадах [[Насякомыя|насякомых]] і асобным групам мух, у тым ліку важную працу па [[Cecidomyiidae]]: «Gallmücken» (Познань, 1850); далей «Beschreibung der europäischer Dipteren» (3 тома, Галле, 1869—73); «Ueber die Dipternfauna des Bernsteins» («Berichte d. Vereins deutsch. Naturforscher», Кёнігсберг,1861); у «Horae anatomicae» (Познань, 1841) Лёў выказаў каштоўныя даныя па анатоміі насякомых. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лёў Фрыдрых Герман}} [[Катэгорыя:Энтамолагі Германіі]] lqddw6eysdhu1frkjvv8fl3hg7tsfmf 14 103372 5124575 1588245 2026-04-11T12:44:03Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Namco Bandai Holdings]]; дададзена [[Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124575 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Bandai}} {{catmain|Bandai}} [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній Японіі]] [[Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]] 0h8vg1rv0xyzwn16wx3dco523l7d0o1 14 103373 5124573 1597705 2026-04-11T12:43:38Z DzBar 156353 DzBar перанёс старонку [[Катэгорыя:Namco Bandai Holdings]] у [[Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]]: Уніфікацыя назваў: згодна з актуальнай назвай кампаніі 1597705 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Namco Bandai}} {{Catmain}} [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній Японіі]] [[Катэгорыя:Холдынгі Японіі]] 5r5hqva2a5cj6hr9mphs3fs56bfjns3 0 113803 5124969 4624752 2026-04-12T09:45:03Z Plaga med 116903 5124969 wikitext text/x-wiki {{Святы |шырыня = 300 |пол = жаночы |імя святога = Марыя Егіпецкая |выява = Mary of Egypt.gif |памер выявы = |подпіс = «Марыя Егіпецкая са сцэнамі жыцця» <br />([[абраз]] [[XVIII]] стагоддзя) |тып(колер) = хрысціянскі |дзень памяці = У праваслаўнай царкве — [[23 сакавіка]], [[1 красавіка]] і ў пяты тыдзень (уваскрэсенне) [[Вялікі пост|Вялікага посту]], у каталіцкай царкве — [[3 красавіка]] |дзень памяці ў {{#time:Y}} = |заступнік = тых, хто каецца і змагаецца з цялесным жаданнем |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = }} '''Марыя Егіпецкая''' (? — [[522]]) — хрысціянская святая, лічыцца заступніцай [[жанчына|жанчын]], якія каюцца. Памяць здзяйсняецца ў [[РПЦ|Рускай праваслаўнай царкве]] 14 красавіка (1 красавіка па старым стылі) і ў пяты тыдзень (нядзелю) Вялікага посту, у каталіцкай царкве 3 красавіка. Марыя Егіпецкая шануецца таксама Англіканскай царквой. Першае жыціе прападобнай Марыі было напісана [[Сафроній Іерусалімскій|Сафроніем Іерусалімскім]], а канон Сімяонам Метафрастам. Многія з матываў жыцця Марыі Егіпецкай апынуліся перанесенымі ў сярэднявечных легендах на [[Марыя Магдаліна|Марыю Магдаліну]]. Марыі Егіпецкай прысвечана мноства храмаў, у храме Магілы Гасподняй у Іерусаліме ёсць капліца ў гонар святой Марыі Егіпецкай, пабудаваная на месцы яе звароту. {{зноскі}} {{Марыя Магдаліна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Святыя Егіпта]] [[Катэгорыя:Прападобныя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Блудніцы ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя VI стагоддзя]] radlmnqldmdx1zh0aqu7odhqx6dutq9 0 115466 5124613 4854018 2026-04-11T13:35:06Z DzBar 156353 шаблон 5124613 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''ATV''' (скар. ад {{lang-en|Automated Transfer Vehicle}} — «аўтаматычны [груза]перанослы транспартны сродак») — аўтаматычны [[Непілатуемы грузавы касмічны карабель|грузавы касмічны карабель]] (АГК), распрацаваны [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва|ЕКА]]. Карабель прызначаны для дастаўкі паліва, навуковага абсталявання, прадуктаў, [[паветра]] і [[Вада|вады]] на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнародную касмічную станцыю]] (МКС). Акрамя таго, з дапамогай рухавікоў АГК ажыццяўляецца карэкцыя арбіты МКС. АГК прызначаны таксама для ачышчэння МКС ад адпрацаваных матэрыялаў і смецця. Гэта самы складаны [[касмічны карабель]], які калі-небудзь ствараўся еўрапейскімі краінамі.[[Выява:Iss016e034176.jpg|300px|thumb|Набліжэнне АГК «Жуль Верн» да [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]] 31 сакавіка 2008 года.]]Першы аўтаматычны грузавы касмічны карабель адправіўся ў палёт да МКС [[9 сакавіка]] [[2008]] года<ref>[http://www.esa.int/esaMI/ATV/SEMN96K26DF_0.html ESA — ATV — Jules Verne ATV launch rescheduled to 9 March]</ref>. У далейшым мяркуецца запускаць адзін карабель кожныя 13—15 месяцаў. == Гл. таксама == ''Аўтаматычныя непілатуемыя грузавыя касмічныя караблі'': * [[КА Прагрэс|Прагрэс]] — Расійскі * [[Спейс шатл]] — Амерыканскі (праграма закрыта) * [[H-II Transfer Vehicle]] — Японскі {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тра́нспартны карабе́ль касмічны|Ларыёнаў У. С.|510}} == Спасылкі == {{commons|Category:Automated Transfer Vehicle}} * [http://www.mcc.rsa.ru/ATV/main.htm ЦКП Федэральнага касмічнага агенцтва: ATV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091115165509/http://www.mcc.rsa.ru/ATV/main.htm |date=15 лістапада 2009 }} * [http://www.spaceflightnow.com/ariane/v181/080329demoday1.html Station-bound freighter poised for critical practices] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120229191856/http://www.spaceflightnow.com/ariane/v181/080329demoday1.html |date=29 лютага 2012 }}&nbsp;{{ref-en}} * [http://www.spaceflightnow.com/ariane/v181/080331demoday2.html Jules Verne practices close approach to space station]&nbsp;{{ref-en}} * [http://www.spaceflightnow.com/ariane/v181/080403docking2.html Europe’s new cargo freighter safely docks to space station]&nbsp;{{ref-en}} * [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/199/41.shtml Аўтаматычны транспартны карабель ATV] {{Еўрапейскае касмічнае агенцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:ATV (касмічныя караблі)| ]] bgjo2alhmr5vd4ihqo3x4010dcsh8sq 100 121975 5124664 5124291 2026-04-11T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5124664 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дождж зверху ўніз|2026-04-10T19:10:01Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сымон Фелікс Жукоўскі|2026-04-10T14:40:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Прылівы туды-сюды|2026-04-10T14:17:15Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Чэслаў Лапіч|2026-04-10T10:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандра Бяльцова|2026-04-10T09:11:49Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Марыя Фармер|2026-04-10T06:53:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сцяпан Пятровіч Шавыроў|2026-04-10T06:11:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Яўген Сямёнаў|2026-04-09T17:46:10Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Адам Казіміравіч Паўстанскі|2026-04-09T17:37:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ян Янаў|2026-04-09T15:45:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|2026-04-09T12:58:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Сахараў|2026-04-09T12:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фарыс Німр|2026-04-09T11:31:55Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|2026-04-09T10:53:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hxancq0xwh4xtspv0r3w2otoc045fia 0 125393 5124950 5116563 2026-04-12T09:31:06Z Plaga med 116903 5124950 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fra Angelico 019.jpg|thumb|«Жонкі-міраносіцы каля Магілы Гасподняй», фрэска [[фра Беата Анжэліка]].]] '''Магіла Гасподняя,''' часам '''Гроб Гасподні''' ці '''Склеп Гасподні''' ({{lang-el|'''Αγιος Τάφος'''}}) — галоўная святыня [[Хрысціянства|хрысціянскага]] свету — пячора ў скале, куды, паводле [[Евангелле|Евангелля]], паклалі [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і на трэці дзень ён [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрэс]]. Цяпер магіла— галоўны [[алтар]] [[Храм Магілы Гасподняй|Храма Магілы Гасподняй]] ў [[Іерусалім]]е. Паводле традыцыі, магілы знаходзілася за гарадской сцяной, на паўночным захадзе ад Іерусаліма, паблізу [[Галгофа|Галгофы]]. На пачатку IV ст. над ёю пабудавана Кувуклія Храма Магілы Гасподняй. У пераносным сэнсе, асабліва ў крыніцах [[Сярэднявечча]], Магіла Гасподняя — уся [[Святая зямля]] ([[Палесціна]]), дзе знаходзіцца гэта святое для хрысціян месца. == Барацьба за вызваленне Магілы Гасподняй == {{main|Крыжовыя паходы}} З 637 года Палесціна была пад уладай мусульман. З часам ідэя заняцця Святой зямлі і Магілы Гасподняй распаўсюдзілася сярод заходніх хрысціян. На афіцыйным узроўні яна агучана 24 лістапада 1095 года ў [[Клермон-Феран|Клермоне]] Папам [[Урбан II|Урбанам II]], ён заклікаў да збройнага паходу на ўсход. Яго заклік спарадзіў [[першы крыжовы паход]], падчас якога ў [[1099]] г. быў узяты Іерусалім, а крыжаносцы ўтварылі дзяржаву [[Іерусалімскае каралеўства]].. Аднак вынік паходаў быў часовым і абмежаваным, праз 88 гадоў, у 1187 годзе, Іерусалім страчаны хрысціянамі. І хоць крыжакі яшчэ вярталі сабе Святы горад на кароткі час, у верасні 1244 года яны страцілі яго канчаткова. З таго часу Палесціна была пад уладай мусульман да 1918 года, калі яе занялі англійскія войскі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. З 1922 года англічане кіравалі тут на падставе [[Брытанскі мандат у Палесціне|мандата ад Лігі Нацый]]. {{Мёртвы Хрыстос}} [[Катэгорыя:Мукі Хрыстовы]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія рэліквіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:Месцы паломніцтва]] [[Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма]] [[Катэгорыя:Пахавальні]] fg5itgle8ehillm5f3oe29tjhg5nscu 4 131069 5124674 5123066 2026-04-11T16:08:59Z Feeleman 163471 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5124674 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] p013l9wemf1oucjigopyqxoi512zcli 5124788 5124674 2026-04-11T21:32:21Z Ueschar 151377 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5124788 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 6l7dmcj31b8g9hrq0yyvpunle0g16l8 5124789 5124788 2026-04-11T21:32:41Z Ueschar 151377 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5124789 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] l0kx73us1t605l8vsbtivhlx03z5h9x 5124912 5124789 2026-04-12T08:20:21Z Feeleman 163471 /* Уільям С’юард Бероуз → Уільям С’юард Бараўз */ Адказ 5124912 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :<nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Перайменаваць|Перайменаваць]]<nowiki>}}</nowiki>, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] mkm020enrd1gb29g3nksf6wenja1l79 5124913 5124912 2026-04-12T08:22:05Z Feeleman 163471 /* Уільям С’юард Бероуз → Уільям С’юард Бараўз */ 5124913 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] hup4e95beg4ig94gz0rikbpr9opi5ce 0 134966 5124629 5121454 2026-04-11T14:05:50Z Pabojnia 135280 выправіў спасылкі 5124629 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Каміла Гольджы | Арыгінал імя = {{lang-it|Camillo Golgi}} | Выява = Camillo Golgi nobel.jpg | Шырыня = 200px | Навуковая сфера = [[Гісталогія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Джуліа Бізацэра]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык нервовай сістэмы | Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль}} [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] ([[1906]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}}{{!!}}{{Кавалер Савойскага грамадзянскага ордэна}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}} {{!}}} | Сайт = }} '''Каміла Гольджы''' ({{lang-it|Camillo Golgi}}; [[7 ліпеня]] [[1843]], [[Картэна]] — [[21 студзеня]] [[1926]], [[Павія]]) — [[Італьянцы|італьянскі]] [[біёлаг]] і [[Паталогія|паталагаанатам,]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за працы па [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэме]]. Ён вывучаў медыцыну ў [[Павійскі ўніверсітэт|Павійскім універсітэце]] (дзе пазней правёў большую частку сваёй прафесійнай кар’еры) з 1860 па 1868 пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Натхнёны патолагаанатамам [[Джуліа Біцоцэра]], ён займаўся даследаваннямі нервовай сістэмы. Яго адкрыццё тэхнікі афарбоўвання пад назвай «чорная рэакцыя» (часам яе называюць [[Метад Гольджы|метадам Гольджы]] або афарбоўваннем Гольджы ў яго гонар) у 1873 годзе стала значным прарывам у нейрабіялогіі. У яго гонар названы некалькі структур і з’яў у [[Анатомія|анатоміі]] і [[Фізіялогія|фізіялогіі]], у тым ліку [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]], [[сухажыльны орган Гольджы]] і [[сухажыльны рэфлекс Гольджы]].<ref>{{cite book|title=Adult Neurogenesis|author=Gerd Kempermann MD|year=2001|publisher=Oxford University Press|edition=2nd|isbn=978-0-19-972969-2|page=616}}</ref> Гольджы і іспанскі біёлаг [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] былі сумесна ўзнагароджаныя Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне ў 1906 годзе «ў знак прызнання іх прац па будове нервовай сістэмы».<ref>{{cite news|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html|access-date=22 December 2017|work=www.nobelprize.org}}</ref> == Біяграфія == Каміла Гольджы нарадзіўся 7 ліпеня 1843 года ў вёсцы Картэна каля Брэшыі, у [[Брэшыя (правінцыя)|правінцыі Брэшыя]] ([[Ламбардыя]]), у той час Каралеўства Ламбардыя-Венецыя, сёння Італія. Вёска цяпер называецца [[Картэна-Гольджы]] ў яго гонар. Ён быў сынам Алесандра і Караліны Гольджы, яго бацька быў лекарам і раённым медыцынскім чыноўнікам, родам з Павіі. У 1860 годзе ён паступіў ва [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэт Павіі]], каб вывучаць медыцыну, дзе і атрымаў медыцынскую ступень у 1865 годзе.<ref name="DBDI2">{{cite encyclopedia|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-golgi_(Dizionario-Biografico)|title=GOLGI, Camillo|first=Guido|last=Cimino|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|language=it|volume=57|year=2001}}</ref> Праходзіў інтэрнатуру ў бальніцы Сан-Матэа (цяпер IRCCS Policlinico San Matteo Foundation). Падчас інтэрнатуры ён некаторы час працаваў грамадзянскім лекарам у італьянскай арміі і памочнікам хірурга ў бальніцы Новара (цяпер Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara). У той жа час ён таксама ўдзельнічаў у медыцынскай брыгадзе па расследаванні эпідэміі халеры ў вёсках вакол Павіі.<ref>{{Cite journal|last=Mazzarello|first=Paolo|date=2020|title=Camillo Golgi: the conservative revolutionary|url=https://oajournals.fupress.net/index.php/ijae/article/view/11658|journal=Italian Journal of Anatomy and Embryology|volume=124 |issue=3 |language=en|pages=288–304 Pages|doi=10.13128/IJAE-11658}}</ref> У 1867 годзе ён аднавіў сваю акадэмічную кар’еру пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Ламброза быў вядомым навукоўцам у галіне [[медыцынская псіхалогія|медыцынскай псіхалогіі,]] даследваў геніяльнасць, вар’яцтва і злачыннасць. Натхнёны Ламброза, Гольджы напісаў дысертацыю па этыялогіі [[Псіхічны разлад|псіхічных расстройстваў]], па якой атрымаў [[доктар медыцыны|ступень доктара медыцынскіх навук]] у 1868 годзе.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> Ён стаў больш цікавіцца эксперыментальнай медыцынай і пачаў наведваць Інстытут агульнай паталогіі, які ўзначальваў Джуліа Біцоцэра. На тры гады маладзейшы за яго, Біцоцэра быў красамоўным настаўнікам і эксперыментатарам, які спецыялізаваўся на гісталогіі нервовай сістэмы і ўласцівасцях [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]]. Найважнейшыя даследчыя публікацыі Гольджы знаходзіліся пад прамым ці ўскосным уплывам Біцоцэра. Яны так зблізіліся, што жылі ў адным будынку; пазней Гольджы ажаніўся з пляменніцай Джуліа, Лінай Алеці.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Да 1872 года Гольджы быў вядомым клініцыстам і гістапатолагам. Аднак у яго не было магчымасці займаць пасаду штатнага прафесара ў Павіі і працягваць выкладаць і займацца нейрабіялогіяй.<ref name="mazz992" /> Фінансавы ціск падштурхнуў яго ў 1872 годзе далучыцца да працы ў Шпіталі хранічна хворых (Pio Luogo degli Incurabili) у [[Аб’ятэграса|Аб’ятэграса]], недалёка ад Мілана, у якасці галоўнага ўрача. Каб працягнуць даследаванні, ён арганізаваў уласную простую лабараторыю ў адрамантаванай шпітальнай кухні, і менавіта там ён пачаў рабіць свае самыя значныя адкрыцці. Яго галоўным дасягненнем стала распрацоўка тэхнікі афарбоўвання нервовай тканіны пад назвай «чорная рэакцыя» (пазней [[Golgi's method|метад Гольджы]]). Ён апублікаваў свае асноўныя працы паміж 1875 і 1885 гадамі ў часопісе ''«Rivista sperimentale di Freniatria e di medicina legale»''.<ref>{{cite journal|last1=Drouin|first1=Emmanuel|last2=Piloquet|first2=Philippe|last3=Péréon|first3=Yann|title=The first illustrations of neurons by Camillo Golgi|journal=The Lancet Neurology|date=2015|volume=14|issue=6|pages=567|doi=10.1016/S1474-4422(15)00051-4|pmid=25987274|s2cid=7920555}}</ref> У 1875 годзе ён пачаў працаваць на факультэце гісталогіі ва Універсітэце Павіі. У 1879 годзе ён быў прызначаны загадчыкам кафедры анатоміі ва [[Сіенскі ўніверсітэт|Універсітэце Сіены]]. Але ў наступным годзе ён вярнуўся ва Універсітэт Павіі на пасаду прафесара гісталогіі.<ref name="encyclo">{{cite web|last1=Zanobio|first1=Bruno|title=Camillo Golgi facts, information, pictures |url=http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi|website=www.encyclopedia.com|access-date=22 December 2017|language=en}}</ref> З 1879 года ён таксама стаў прафесарам агульнай паталогіі, а таксама ганаровым загадчыкам (''Primario ad honorarem'') бальніцы Сан-Матэа. Ён двойчы займаў пасаду рэктара Павійскага ўніверсітэта, першы раз паміж 1893 і 1896 гадамі, а другі раз паміж 1901 і 1909 гадамі. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1914—1917) ён кіраваў ваенным шпіталем Collegio Borrmeo ў Павіі. Ён сышоў у адстаўку ў 1918 годзе і працягваў даследаванні ў сваёй прыватнай лабараторыі да 1923 года. Памёр 21 студзеня 1926 года.<ref name="mazz992"></ref> === Асабістае жыццё === У Гольджы і яго жонкі Ліны Алеці не было дзяцей, і яны ўсынавілі пляменніцу Гольджы Караліну.<ref name="benti22">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> У пазнейшым жыцці Гольджы быў нерэлігійным і стаў агностыкам. Адзін з яго былых вучняў няўдала спрабаваў схіліць яго перад смерцю да атэізму.<ref>Rapport, Richard L. Nerve Endings: The Discovery of the Synapse. New York: W.W. Norton, 2005. Print.</ref> == Унёсак == === Чорная рэакцыя або афарбоўка метадам Гольджы === [[Файл:Golgi's_drawing_of_nervous_system.gif|міні|Першая ілюстрацыя нервовай сістэмы метадам Гольджы. Вертыкальны разрэз нюхальнай цыбуліны сабакі (1875 г.).]] У часы Гольджы вывучэнне [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] было складаным, бо клеткі было цяжка ідэнтыфікаваць. Існуючыя [[Staining (biology)|метады афарбоўвання тканак]] былі марнымі для вывучэння [[Нервовая тканка|нервовай тканкі]]. Падчас працы галоўным лекарам у шпіталі для хранічна хворых, ён эксперыментаваў з металічнай імпрэсіяй нервовай тканкі, выкарыстоўваючы ў асноўным [[Серабро|срэбра]] ([[Silver staining|афарбоўванне срэбрам]]). У пачатку 1873 года ён адкрыў метад афарбоўвання нервовай тканкі, які дазваляў выпадковым чынам афарбоўваць абмежаваную колькасць клетак цалкам. Спачатку ён апрацаваў тканку дыхраматам калію, каб зацвярдзіць яе, а затым нітратам срэбра. Пад мікраскопам контур нейрона стаў адрознівацца ад навакольных тканін і клетак. Асадак храмата срэбра, як прадукт рэакцыі, выбарачна афарбоўвае толькі некаторыя клеткавыя кампаненты выпадковым чынам, не закранаючы іншыя часткі клеткі. Часціцы храмата срэбра ствараюць рэзкі чорны адклад на соме (целе нервовай клеткі), а таксама на [[аксон]]е і ўсіх [[Dendrites|дендрытах]], забяспечваючы надзвычай выразную і добра кантрасную выяву [[нейрон]]а на жоўтым фоне. Гэта ўпершыню дазволіла лягчэй прасачыць структуру нервовых клетак у мозгу.<ref name="benti23">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Паколькі клеткі выбарачна афарбоўваюцца ў чорны колер, ён назваў гэты працэс ''la reazione nera'' («чорная рэакцыя»), але сёння ён называецца метадам Гольджы або афарбоўкай Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Chu|first1=NS|title=[Centennial of the nobel prize for Golgi and Cajal—founding of modern neuroscience and irony of discovery]|journal=Acta Neurologica Taiwanica|date=2006|volume=15|issue=3|pages=217–222|pmid=16995603}}</ref> 16 лютага 1873 года ён напісаў свайму сябру Нікола Манфрэдзі:<blockquote>Я вельмі рады, што знайшоў новую рэакцыю, якая дазваляе нават сляпым людзям прадэманстраваць структуру міжтканкавай стромы кары галаўнога мозгу.</blockquote>Яго адкрыццё было апублікавана ў ''«Gazzeta Medica Italiani»'' 2 жніўня 1873 года.<ref>{{cite journal|last1=DeFelipe|first1=Javier|title=The dendritic spine story: an intriguing process of discovery|journal=Frontiers in Neuroanatomy|date=2015|volume=9|page=14|doi=10.3389/fnana.2015.00014|pmid=25798090|pmc=4350409|doi-access=free }}</ref> === Нервовая сістэма === [[Файл:Golgi_Hippocampus.jpg|міні|Малюнак Каміла Гольджы [[Hippocampus|гіпакампа]], афарбаванага нітратам срэбра]] У 1871 годзе нямецкі анатом [[Іозеф фон Герлах]] пастуляваў, што мозг — гэта складаная «пратаплазматычная сетка», мае выгляд бесперапыннай сеткі, якая называецца рэтыкулумам. Выкарыстоўваючы сваю методыку афарбоўкі, Гольджы змог прасачыць розныя вобласці спіннамазгавой восі, выразна адрозніваючы розныя нервовыя адросткі, а менавіта [[аксон]]ы ад [[Дэндрыт|дендрытаў]]. Ён распрацаваў новую класіфікацыю нервовых клетак на аснове структуры іх адросткаў. Ён апісаў надзвычай густую і складаную сетку, якая складаецца з павуціння пераплеценых галін аксонаў, якія паходзяць з розных слаёў клетак («дыфузная нервовая сетка»). Гэтая сеткавая структура, якая ўзнікае з аксонаў, істотна адрозніваецца ад гіпотэзы Герлаха. Паводле Гольджы, гэта быў галоўны орган цэнтральнай нервовай сістэмы. Такім чынам, Гольджы прадставіў [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярную тэорыю]], якая сцвярджае, што мозг — гэта адзіная сетка нервовых валокнаў, а не асобных клетак.<ref name="Marina Bentivoglio">{{Cite web|author=Marina Bentivoglio|title=Life and Discoveries of Camillo Golgi|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media|date=20 April 1998|access-date=23 August 2013}}</ref><ref name="cimi2">{{cite journal|author=Cimino G|title=Reticular theory versus neuron theory in the work of Camillo Golgi|journal=Physis Riv Int Stor Sci|volume=36|issue=2|pages=431–472|year=1999|pmid=11640243}}</ref> Нягледзячы на тое, што ў ранніх працах Гольджы паміж 1873 і 1885 гадамі аксанальныя сувязі [[Мазжачок|кары мазжачка]] і нюхальнай цыбуліны выразна адлюстроўваліся незалежнымі адна ад адной, у яго пазнейшых працах, у тым ліку ў «Нобелеўскай лекцыі», увесь гранулярны пласт кары мазжачка быў заняты сеткай разгалінаваных нервовых адросткаў з анастамозамі. Гэта было звязана з яго цвёрдай перакананасцю ў рэтыкулярнай тэорыі.<ref>{{cite journal|author=Raviola E, Mazzarello P|title=The diffuse nervous network of Camillo Golgi: facts and fiction|journal=Brain Res Rev|volume=66|issue=1–2|pages=75–82|year=2011|pmid=20840856|doi=10.1016/j.brainresrev.2010.09.005|s2cid=11871228}}</ref><ref name="Marina Bentivoglio" /> Тэорыя Гольджы была аспрэчана Рамонам-і-Кахалем, які выкарыстаў тую ж тэхніку афарбоўкі, распрацаваную Гольджы. Згодна з [[Нейронная дактрына|нейроннай дактрынай]] Рамона-і-Кахаля, нервовая сістэма — гэта ўсяго толькі сукупнасць асобных клетак, нейронаў, якія злучаюцца паміж сабой, утвараючы сетку.<ref>{{cite journal|last1=Bock|first1=Ortwin|title=Cajal, Golgi, Nansen, Schäfer and the Neuron Doctrine|journal=Endeavour|date=2013|volume=37|issue=4|pages=228–234|doi=10.1016/j.endeavour.2013.06.006|pmid=23870749}}</ref> Акрамя таго, Гольджы першым даў выразныя апісанні структуры [[Мазжачок|мазжачка]], [[гіпакамп]]а, [[Спінны мозг|спіннога мозгу]], [[Olfactory bulb|нюхальнай цыбуліны]], а таксама паражэнняў [[Паласатае цела|паласатага цела]] і коры галаўнога мозгу пры [[харэя|харэі]]. У 1878 годзе ён таксама адкрыў рэцэптарны орган, які адчувае змены ў мышачным нацяжэнні і цяпер вядомы як сухажыльны орган Гольджы або рэцэптар Гольджы; і цельцы Гольджы-Мацоні (рэцэптары ціску).<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> Таксама ён распрацаваў фарбавальнік, спецыфічны для [[міэлін]]у (спецыялізаванай мембраны, якая абвіваецца вакол аксона), выкарыстоўваючы [[дыхрамат калію]] і хларыд ртуці. Выкарыстоўваючы гэта, ён адкрыў міэлінавы кальцавы апарат, які часта называюць рагавой варонкай Гольджы-Рэцоніка.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> === Ныркі === Гольджы вывучаў функцыю нырак з 1882 па 1889 год. У 1882 годзе ён апублікаваў свае назіранні аб механізме гіпертрафіі нырак, якая, на яго думку, была выклікана праліферацыяй нырачных клетак. У 1884 годзе ён апісаў мітозы трубчастых клетак у нырцы чалавека, які пакутаваў ад [[Інтэрстыцыяльны нефрыт|інтэрстыцыяльнага нефрыту]], і адзначыў, што гэты працэс з’яўляецца неад’емнай часткай аднаўлення нырачнай тканкі. Ён першым выдзеліў непашкоджаныя [[нефрон]]ы і паказаў, што дыстальны каналец ([[пятля Генле]]) нефрона вяртаецца да свайго пачатковага [[Glomerulus (kidney)|клубочка]], адкрыццё, якое ён апублікаваў у 1889 годзе («Annotazioni intorno all’Istologia dei reni dell’uomo e di altri mammifieri e sull’istogenesi dei canalicoli oriniferi». ''Rendiconti R. Acad. Lincei'' 5: 545—557, 1889).<ref>{{cite journal|last1=Dal Canton|first1=Ilaria|last2=Calligaro|first2=Alessandro L.|last3=Dal Canton|first3=Francesca|last4=Frosio-Roncalli|first4=Moris|last5=Calligaro|first5=Alberto|title=Contributions of Camillo Golgi to Renal Histology and Embryology|journal=American Journal of Nephrology|date=1999|volume=19|issue=2|pages=304–307|doi=10.1159/000013465|pmid=10213832|s2cid=29666037}}</ref> === Малярыя === У 1880 годзе французскі армейскі ўрач [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] выявіў, што [[малярыя]] выклікаецца мікраскапічным паразітам (''[[Plasmodium falciparum]]''). Але навукоўцы ставіліся да гэтага скептычна, пакуль не ўмяшаўся Гольджы. Менавіта Гольджы дапамог яму даказаць, што малярыйны паразіт — гэта мікраскапічны [[Прасцейшыя|пратыст]]. З 1885 года Гольджы вывучаў малярыйнага паразіта і спосабы яго перадачы. Ён вызначыў два тыпы малярыі: трохдзённую (тэрцыяльную) і чатырохдзённую (квартальную) [[Ліхаманка|ліхаманкі,]] выкліканыя ''[[Plasmodium vivax]]'' і ''[[Plasmodium malariae]]'' адпаведна.<ref>{{cite journal|title=Sul ciclo evolutivo dei parassiti malarici nella febbre terzana : diagnosi differenziale tra i parassiti endoglobulari malarici della terzana e quelli della quartana|journal=Archivio per le Scienza Mediche|volume=13|pages=173–196|author=Golgi C.|trans-title=On the cycle of development of malarial parasites in tertian fever: differential diagnosis between the intracellular parasites of tertian and quartant fever|year=1889}}</ref> У 1886 годзе ён выявіў, што малярыйная ліхаманка ([[Paroxysmal attack|параксізм]]) выклікаецца бясполай стадыяй у крыві чалавека (якая называецца эрытрацытарным цыклам або цыклам Гольджы).<ref>{{cite journal|last1=Antinori|first1=Spinello|last2=Galimberti|first2=Laura|last3=Milazzo|first3=Laura|last4=Corbellino|first4=Mario|title=Biology of human malaria plasmodia including ''Plasmodium knowlesi''|journal=Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases|date=2012|volume=4|issue=1|pages=2012013|doi=10.4084/MJHID.2012.013|pmid=22550559|pmc=3340990}}</ref> У 1889—1890 гадах Гольджы і [[Ettore Marchiafava|Этторэ Маркіяфава]] апісалі адрозненні паміж дабраякаснай трохдзённай малярыяй і злаякаснай тэрцыяльнай малярыяй (апошняя выклікаецца ''P. falciparum''). У 1898 годзе разам з [[Giovanni Battista Grassi|Джавані Батыста Грасі]], [[Amico Bignami|Аміка Біньямі]], [[Giuseppe Bastianelli|Джузэпэ Бастыянэлі]], [[Angelo Celli|Анджэла Чэлі]] і Маркіафавай ён пацвердзіў, што малярыя перадаецца камарамі [[Малярыйныя камары|роду Anopheles]].<ref>{{cite journal|last1=Cox|first1=Francis EG|title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors|journal=Parasites & Vectors|date=2010|volume=3|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1756-3305-3-5|pmid=20205846|pmc=2825508|doi-access=free}}</ref> === Клетачная арганэла === Арганэла ў эўкарыятычных клетках, цяпер вядомая як [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]] або комплекс Гольджы, была адкрытая Камілам Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=Marina|title=The Discovery of the Golgi Apparatus|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=202–208|doi=10.1076/jhin.8.2.202.1833|pmid=11624302}}</ref> Гольджы мадыфікаваў свой метад афарбоўкі, выкарыстоўваючы раствор дыхрамату осмія, якім ён афарбоўваў нервовыя клеткі ([[клеткі Пуркінье]]) мазжачка сіпухі.<ref name="drosch2">{{cite journal|title=The history of the golgi apparatus in neurones from its discovery in 1898 to electron microscopy|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_1998-10_47_3/page/198|journal=Brain Research Bulletin|volume=47|issue=3|pages=199–203|pmid=9865850|doi=10.1016/S0361-9230(98)00080-X|s2cid=36117803|last1=Dröscher|first1=Ariane|date=1998}}</ref> Ён заўважыў ніткападобныя сеткі ўнутры клетак і назваў іх ''apparato reticolare interno'' (унутраны рэтыкулярны апарат). Прызнаўшы іх унікальнымі клеткавымі кампанентамі, ён прадставіў сваё адкрыццё перад Медыка-хірургічным таварыствам Павіі ў красавіку 1898 года.<ref>{{cite journal|title=How Camillo Golgi became "the Golgi"|journal=FEBS Letters|volume=583|pages=3732–3737|last1=Mazzarello|first1=Paolo|last2=Garbarino|first2=Carla|last3=Calligaro|first3=Alberto|date=2009|issue=23|doi=10.1016/j.febslet.2009.10.018|pmid=19833130|s2cid=23309035|doi-access=free|bibcode=2009FEBSL.583.3732M}}</ref> Пасля таго, як гэтае адкрыццё пацвердзіў яго памочнік Эміліа Вераці, ён апублікаваў яго ў ''Bollettino della Società medico-chirurgica di Pavia''.<ref>{{cite journal|last1=Dröscher|first1=A|title=Camillo Golgi and the discovery of the Golgi apparatus|journal=Histochemistry and Cell Biology|date=1998|volume=109|issue=5–6|pages=425–30|pmid=9681625|doi=10.1007/s004180050245|s2cid=9679562}}</ref> Аднак большасць навукоўцаў аспрэчвалі яго знаходку, лічылі яе артэфактам афарбоўвання. Іх мікраскопы былі недастаткова магутнымі, каб ідэнтыфікаваць арганэлы. Да 1930-х гадоў апісанне Гольджы было ў значнай ступені адхілена.<ref name="drosch2" /> Яно было канчаткова ўстаноўлена толькі праз 50 гадоў пасля яго адкрыцця, калі былі распрацаваны электронныя мікраскопы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=M|last2=Mazzarello|first2=P|title=One hundred years of the Golgi apparatus: history of a disputed cell organelle|journal=Italian Journal of Neurological Sciences|date=1998|volume=19|issue=4|pages=241–247|pmid=10933465|doi=10.1007/bf02427612|s2cid=31879493}}</ref> == Узнагароды і ўшанаванне == У 1903 годзе Гольджы стаў ганаровым членам [[Амерыканская асацыяцыя па анатоміі|Амерыканскай асацыяцыі па анатоміі]].<ref>{{Cite book |title=The American Association of Anatomists, 1888-1987: essays on the history of anatomy in America and a report on the membership: past and present|date=1987|publisher=Williams & Wilkins|isbn=978-0-683-06800-9|editor-last=Pauly|editor-first=John Edward|location=Baltimore|editor-last2=Basmajian|editor-first2=John V.|editor-last3=Christensen|editor-first3=A. Kent|editor-last4=Jollie|editor-first4=William P.|editor-last5=Kelly|editor-first5=Douglas E.}}</ref> Гольджы разам з [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамонам-і-Кахалем]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за даследаванні структуры нервовай сістэмы. Да працы, якая прынесла Кахалю і Гольджы прэмію, вялася дыскусія аб тым, як нервовыя імпульсы праводзяцца ў мозгу. Адны вучоныя лічылі, што нейроны зліваюцца (паміж аксонавымі адросткамі клеткі № 1 і дендрытамі клеткі № 2), так што мозг па сутнасці становіцца адной сумежнай клеткай, супернейронам; гэта прыводзіць да ўтварэння [[Сінцытый|сінцытыю]], які ляжыць у аснове састарэлай [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярнай тэорыі]]. Другія даследчыкі лічылі, што нейроны не зліваюцца, а сустракаюцца вельмі блізка, і гэта называлася [[Нейронавая дактрына|нейронавай дактрынай]]. Разрозніць клеткавыя кампаненты ў месцы ўзаемадзеяння паміж клеткамі было немагчыма ў той час і гэта стала магчымым толькі значна пазней з вынаходніцтвам [[Электронны мікраскоп|электроннага мікраскопа]] ў 1950-х гадах. Але з дапамогай афарбоўкі метадам Гольджы Кахаль змог пераканаўча прадэманстраваць контуры цэлага нейрона, выключыўшы пры гэтым суседнія нейроны, тым самым паказаў, што універсальнага нейроннага сінцытыю не існуе. Кахаль і Гольджы, будучы з супрацьлеглых лагераў, знянавідзелі адзін аднаго і перасталі размаўляць. Калі яны прыбылі ў [[Стакгольм]], каб атрымаць свой агульны прыз, Кахалю ўдалося адкласці свае рознагалоссі ў бок настолькі, каб пахваліць Гольджы, але Гольджы не адказаў узаемнасцю.<ref>Sapolsky, RM. Behave: The Biology of Humans at our Best and Worst, New York: Penguin Books, 2017, p688</ref> У 1900 годзе кароль [[Умберта I]] назначыў яго [[Сенат Італіі|сенатарам]].<ref>[http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument GOLGI Camillo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207094022/http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument|date=7 December 2016}}. Italian senate website</ref> У 1913 годзе Гольджы стаў замежным членам [[Нідэрландская каралеўская акадэмія навук|Каралеўскай нідэрландскай акадэміі мастацтваў і навук]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000453|title=C. Golgi (1844–1926)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|access-date=19 July 2015}}</ref> Ён атрымаў ганаровыя доктарскія ступені ад Кембрыджскага ўніверсітэта, Жэнеўскага ўніверсітэта, Універсітэцкага каледжа Крысціянія, Нацыянальнага і Кападыстрыйскага ўніверсітэта ў Афінах і Універсітэта Парыж-Сарбона. У 1994 годзе Еўрапейская супольнасць ушанавала яго памяць паштовымі маркамі.<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> === Помнікі ў Павіі === [[Файл:Statua_di_Camillo_golgi_-_Cortile_Università_di_Pavia.JPG|міні|Мармуровая статуя Гольджы ва Універсітэце Павіі]] [[Файл:Camillo_Golgi_home_1.JPG|міні|Дом Каміла Гольджы ў Павіі]] У Павіі некалькі славутасцяў з’яўляюцца помнікамі ў гонар Гольджы. * Мармуровая статуя ў двары старых будынкаў [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]], на N.65 цэнтральнай вуліцы «Strada Nuova». У склепе надпіс на італьянскай мове: «Camillo Golgi / patologo sommo / della scienza istologica / antesignano e maestro / la segreta struttura / del tessuto nervoso / con intenta vigilia / sorprese e descrisse / qui operò / qui vive / guida e luce ai venturi / MDCCCXLIII — MCMXXVI» (''Каміла Гольджы / выдатны патолагаанатам / гісталагічнай навукі / папярэднік і майстар / сакрэтнай структуры / нервовай тканкі / з напружанымі намаганнямі / адкрыты і апісаны / тут ён працаваў / тут ён жыве / тут ён накіроўвае і прасвятляе будучых навукоўцаў / 1843—1926)''. * «Дом Гольджы», таксама на вуліцы «Strada Nuova», па адрасе № 77, за некалькі сотняў метраў ад універсітэта, адразу насупраць гістарычнага тэатра Фраскіні. Гэта дом, у якім Гольджы правёў большую частку свайго сямейнага жыцця са сваёй жонкай Лінай. * Магіла Гольджы знаходзіцца на Манументальных могілках Павіі (віале Сан-Джаваніна), уздоўж цэнтральнай вуліцы, адразу перад вялікім помнікам загінуўшым у Першай сусветнай вайне. Гэта вельмі простая гранітная магіла з бронзавым медальёнам, які адлюстроўвае профіль навукоўца. Побач з магілай Гольджы, акрамя яго жонкі, пахаваны яшчэ два важныя італьянскія навукоўцы-медыкі: [[Барталамеа Паніца]] і [[Аделькі Негры|Адэлькі Негры]]. * Музей Гольджы быў створаны ў 2012 годзе ў старажытным Палацо Бота [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]] на плошчы Антоніёта Бота, 10. Там рэканструяваны кабінет Каміла Гольджы і яго лабараторыі з дапамогай мэблі і арыгінальных інструментаў.<ref>{{cite web|last1=Spizzi|first1=Dante|title=Museo Camillo Golgi|url=http://museocamillogolgi.unipv.eu/|website=museocamillogolgi.unipv.eu|access-date=23 December 2017|language=it-IT}}</ref> == Эпонімы == * Арганэла [[Комплекс Гольджы|апарата Гольджы]] або [[комплекс Гольджы]] * Сенсарны рэцэптарны [[Golgi tendon organ|орган Гольджы]] * [[Golgi's method|Метад Гольджы]] або афарбоўка па Гольджы — метад афарбоўвання нервовай тканіны * Фермент [[Golgi alpha-mannosidase II|альфа-маназідаза II апарата Гольджы]] * [[Клеткі Гольджы]] мазжачка * Нервовыя клеткі апарата Гольджы I (з доўгімі аксонамі) * Нервовыя клеткі апарата Гольджы II (з кароткімі аксонамі або без іх) * [[Гольджы (кратар)]], ударны кратар на Месяцы<ref>{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2213?__fsk=1377454541|title=Golgi crater|publisher=Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS|access-date=16 December 2019}}</ref> * Малая планета [[6875 Golgi|6875 Гольджы]] названа ў яго гонар.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=6875|title=(6875) Golgi = 1994 NG1 = 1934 QB = 1953 RK = 1977 DH2 = 1991 RT30 = 4643 T-1 = T/4643 T-1|publisher=Minor planet center}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дадатковая літаратура == * {{Citation|author=Mazzarello, Paolo|translator=Badiani, Aldo|translator2=Buchtel, Henry A.|year=2010|title=''Golgi: A Biography of the Founder of Modern Neuroscience''|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-533784-6|url=https://books.google.com/books?isbn=0195337840}} * {{cite book|last1=Mironov|first1=Alexander A.|last2=Margit|first2=Pavelka|title=The Golgi Apparatus State of Art After 110 Years of Camillo's Discovery.|date=2006|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=3-211-76310-4|url=https://books.google.com/books?isbn=3211763104}} * {{cite book|last1=Morré|first1=D. James|last2=Mollenhauer|first2=Hilton H.|title=The Golgi Apparatus: The First 100 Years|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-74347-9|url=https://books.google.com/books?isbn=0387743472}} * {{Citation|pmid=17490748|last1=De Carlos|first1=Juan A|last2=Borrell|first2=José|publication-date=August 2007|year=2007|title=A historical reflection of the contributions of Cajal and Golgi to the foundations of neuroscience.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=8–16|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.010|hdl=10261/62299|s2cid=7266966|hdl-access=free}} * {{Citation|pmid=17462742|last=Muscatello|first=Umberto|publication-date=August 2007|year=2007|title=Golgi's contribution to medicine.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=3–7|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.007|s2cid=41680914}} * {{Citation|pmid=17408565|last=Kruger|first=Lawrence|publication-date=October 2007|year=2007|title=The sensory neuron and the triumph of Camillo Golgi|volume=55|issue=2|periodical=Brain Research Reviews|pages=406–10|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.01.008|s2cid=32486297}} * {{Citation|pmid=9865849|last1=Fabene|first1=P F|last2=Bentivoglio|first2=M|publication-date=October 1998|year=1998|title=1898–1998: Camillo Golgi and "the Golgi": one hundred years of terminological clones.|volume=47|issue=3|periodical=Brain Res. Bull.|pages=195–8|doi=10.1016/S0361-9230(98)00079-3|s2cid=208785591}} * {{Citation|pmid=9778732|last1=Mironov|first1=A A|last2=Komissarchik|first2=Ia Iu|last3=Mironov|first3=A A|last4=Snigirevskaia|first4=E S|publication-date=1998|year=1998|title=[Current concept of structure and function of the Golgi apparatus. On the 100-anniversary of the discovery by Camillo Golgi]|volume=40|issue=6|periodical=Tsitologiia|pages=483–96|last5=Luini|first5=A}} * {{Citation|pmid=9695800|last1=Farquhar|first1=M G|last2=Palade|first2=G E|publication-date=January 1998|year=1998|title=The Golgi apparatus: 100 years of progress and controversy.|volume=8|issue=1|periodical=Trends Cell Biol.|pages=2–10|doi=10.1016/S0962-8924(97)01187-2|pmc=7135405}} == Спасылкі == *[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html Life and Discoveries of Camillo Golgi] * [http://himetop.wikidot.com/camillo-golgi Some places and memories related to Camillo Golgi] * [http://www.museogolgi.it/ The museum in Corteno, now called Corteno Golgi, dedicated to Golgi. Includes a gallery of images of his birthplace.] * [http://museocamillogolgi.unipv.eu/ The Museum Camillo Golgi in Pavia] * [https://www.britannica.com/biography/Camillo-Golgi Biography at Encyclopædia Britannica] * [http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi Biography at Encyclopedia.com] * [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html Profile at Whonamedit?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810221347/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html|date=10 August 2019}} * [http://www.sanmatteo.org/site/home.html IRCCS Policlinico San Matteo Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625010148/http://www.sanmatteo.org/site/home.html|date=25 June 2020}} * [http://www.maggioreosp.novara.it/site/home.html Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara] {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1901-1925}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гольджы Каміла}} [[Катэгорыя:Медыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Гістолагі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Павійскага ўніверсітэта]] 5q3zwclzwqa1d39bt9x0elg81a2upoq 5124631 5124629 2026-04-11T14:08:29Z Pabojnia 135280 /* Асабістае жыццё */ 5124631 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Каміла Гольджы | Арыгінал імя = {{lang-it|Camillo Golgi}} | Выява = Camillo Golgi nobel.jpg | Шырыня = 200px | Навуковая сфера = [[Гісталогія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Джуліа Бізацэра]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык нервовай сістэмы | Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль}} [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] ([[1906]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}}{{!!}}{{Кавалер Савойскага грамадзянскага ордэна}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}} {{!}}} | Сайт = }} '''Каміла Гольджы''' ({{lang-it|Camillo Golgi}}; [[7 ліпеня]] [[1843]], [[Картэна]] — [[21 студзеня]] [[1926]], [[Павія]]) — [[Італьянцы|італьянскі]] [[біёлаг]] і [[Паталогія|паталагаанатам,]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за працы па [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэме]]. Ён вывучаў медыцыну ў [[Павійскі ўніверсітэт|Павійскім універсітэце]] (дзе пазней правёў большую частку сваёй прафесійнай кар’еры) з 1860 па 1868 пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Натхнёны патолагаанатамам [[Джуліа Біцоцэра]], ён займаўся даследаваннямі нервовай сістэмы. Яго адкрыццё тэхнікі афарбоўвання пад назвай «чорная рэакцыя» (часам яе называюць [[Метад Гольджы|метадам Гольджы]] або афарбоўваннем Гольджы ў яго гонар) у 1873 годзе стала значным прарывам у нейрабіялогіі. У яго гонар названы некалькі структур і з’яў у [[Анатомія|анатоміі]] і [[Фізіялогія|фізіялогіі]], у тым ліку [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]], [[сухажыльны орган Гольджы]] і [[сухажыльны рэфлекс Гольджы]].<ref>{{cite book|title=Adult Neurogenesis|author=Gerd Kempermann MD|year=2001|publisher=Oxford University Press|edition=2nd|isbn=978-0-19-972969-2|page=616}}</ref> Гольджы і іспанскі біёлаг [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] былі сумесна ўзнагароджаныя Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне ў 1906 годзе «ў знак прызнання іх прац па будове нервовай сістэмы».<ref>{{cite news|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html|access-date=22 December 2017|work=www.nobelprize.org}}</ref> == Біяграфія == Каміла Гольджы нарадзіўся 7 ліпеня 1843 года ў вёсцы Картэна каля Брэшыі, у [[Брэшыя (правінцыя)|правінцыі Брэшыя]] ([[Ламбардыя]]), у той час Каралеўства Ламбардыя-Венецыя, сёння Італія. Вёска цяпер называецца [[Картэна-Гольджы]] ў яго гонар. Ён быў сынам Алесандра і Караліны Гольджы, яго бацька быў лекарам і раённым медыцынскім чыноўнікам, родам з Павіі. У 1860 годзе ён паступіў ва [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэт Павіі]], каб вывучаць медыцыну, дзе і атрымаў медыцынскую ступень у 1865 годзе.<ref name="DBDI2">{{cite encyclopedia|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-golgi_(Dizionario-Biografico)|title=GOLGI, Camillo|first=Guido|last=Cimino|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|language=it|volume=57|year=2001}}</ref> Праходзіў інтэрнатуру ў бальніцы Сан-Матэа (цяпер IRCCS Policlinico San Matteo Foundation). Падчас інтэрнатуры ён некаторы час працаваў грамадзянскім лекарам у італьянскай арміі і памочнікам хірурга ў бальніцы Новара (цяпер Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara). У той жа час ён таксама ўдзельнічаў у медыцынскай брыгадзе па расследаванні эпідэміі халеры ў вёсках вакол Павіі.<ref>{{Cite journal|last=Mazzarello|first=Paolo|date=2020|title=Camillo Golgi: the conservative revolutionary|url=https://oajournals.fupress.net/index.php/ijae/article/view/11658|journal=Italian Journal of Anatomy and Embryology|volume=124 |issue=3 |language=en|pages=288–304 Pages|doi=10.13128/IJAE-11658}}</ref> У 1867 годзе ён аднавіў сваю акадэмічную кар’еру пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Ламброза быў вядомым навукоўцам у галіне [[медыцынская псіхалогія|медыцынскай псіхалогіі,]] даследваў геніяльнасць, вар’яцтва і злачыннасць. Натхнёны Ламброза, Гольджы напісаў дысертацыю па этыялогіі [[Псіхічны разлад|псіхічных расстройстваў]], па якой атрымаў [[доктар медыцыны|ступень доктара медыцынскіх навук]] у 1868 годзе.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> Ён стаў больш цікавіцца эксперыментальнай медыцынай і пачаў наведваць Інстытут агульнай паталогіі, які ўзначальваў Джуліа Біцоцэра. На тры гады маладзейшы за яго, Біцоцэра быў красамоўным настаўнікам і эксперыментатарам, які спецыялізаваўся на гісталогіі нервовай сістэмы і ўласцівасцях [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]]. Найважнейшыя даследчыя публікацыі Гольджы знаходзіліся пад прамым ці ўскосным уплывам Біцоцэра. Яны так зблізіліся, што жылі ў адным будынку; пазней Гольджы ажаніўся з пляменніцай Джуліа, Лінай Алеці.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Да 1872 года Гольджы быў вядомым клініцыстам і гістапатолагам. Аднак у яго не было магчымасці займаць пасаду штатнага прафесара ў Павіі і працягваць выкладаць і займацца нейрабіялогіяй.<ref name="mazz992" /> Фінансавы ціск падштурхнуў яго ў 1872 годзе далучыцца да працы ў Шпіталі хранічна хворых (Pio Luogo degli Incurabili) у [[Аб’ятэграса|Аб’ятэграса]], недалёка ад Мілана, у якасці галоўнага ўрача. Каб працягнуць даследаванні, ён арганізаваў уласную простую лабараторыю ў адрамантаванай шпітальнай кухні, і менавіта там ён пачаў рабіць свае самыя значныя адкрыцці. Яго галоўным дасягненнем стала распрацоўка тэхнікі афарбоўвання нервовай тканіны пад назвай «чорная рэакцыя» (пазней [[Golgi's method|метад Гольджы]]). Ён апублікаваў свае асноўныя працы паміж 1875 і 1885 гадамі ў часопісе ''«Rivista sperimentale di Freniatria e di medicina legale»''.<ref>{{cite journal|last1=Drouin|first1=Emmanuel|last2=Piloquet|first2=Philippe|last3=Péréon|first3=Yann|title=The first illustrations of neurons by Camillo Golgi|journal=The Lancet Neurology|date=2015|volume=14|issue=6|pages=567|doi=10.1016/S1474-4422(15)00051-4|pmid=25987274|s2cid=7920555}}</ref> У 1875 годзе ён пачаў працаваць на факультэце гісталогіі ва Універсітэце Павіі. У 1879 годзе ён быў прызначаны загадчыкам кафедры анатоміі ва [[Сіенскі ўніверсітэт|Універсітэце Сіены]]. Але ў наступным годзе ён вярнуўся ва Універсітэт Павіі на пасаду прафесара гісталогіі.<ref name="encyclo">{{cite web|last1=Zanobio|first1=Bruno|title=Camillo Golgi facts, information, pictures |url=http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi|website=www.encyclopedia.com|access-date=22 December 2017|language=en}}</ref> З 1879 года ён таксама стаў прафесарам агульнай паталогіі, а таксама ганаровым загадчыкам (''Primario ad honorarem'') бальніцы Сан-Матэа. Ён двойчы займаў пасаду рэктара Павійскага ўніверсітэта, першы раз паміж 1893 і 1896 гадамі, а другі раз паміж 1901 і 1909 гадамі. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1914—1917) ён кіраваў ваенным шпіталем Collegio Borrmeo ў Павіі. Ён сышоў у адстаўку ў 1918 годзе і працягваў даследаванні ў сваёй прыватнай лабараторыі да 1923 года. Памёр 21 студзеня 1926 года.<ref name="mazz992"></ref> === Асабістае жыццё === У Гольджы і яго жонкі Ліны Алеці не было дзяцей, і яны ўсынавілі пляменніцу Гольджы Караліну.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> У пазнейшым жыцці Гольджы быў нерэлігійным і стаў агностыкам. Адзін з яго былых вучняў няўдала спрабаваў схіліць яго перад смерцю да атэізму.<ref>Rapport, Richard L. Nerve Endings: The Discovery of the Synapse. New York: W.W. Norton, 2005. Print.</ref> == Унёсак == === Чорная рэакцыя або афарбоўка метадам Гольджы === [[Файл:Golgi's_drawing_of_nervous_system.gif|міні|Першая ілюстрацыя нервовай сістэмы метадам Гольджы. Вертыкальны разрэз нюхальнай цыбуліны сабакі (1875 г.).]] У часы Гольджы вывучэнне [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] было складаным, бо клеткі было цяжка ідэнтыфікаваць. Існуючыя [[Staining (biology)|метады афарбоўвання тканак]] былі марнымі для вывучэння [[Нервовая тканка|нервовай тканкі]]. Падчас працы галоўным лекарам у шпіталі для хранічна хворых, ён эксперыментаваў з металічнай імпрэсіяй нервовай тканкі, выкарыстоўваючы ў асноўным [[Серабро|срэбра]] ([[Silver staining|афарбоўванне срэбрам]]). У пачатку 1873 года ён адкрыў метад афарбоўвання нервовай тканкі, які дазваляў выпадковым чынам афарбоўваць абмежаваную колькасць клетак цалкам. Спачатку ён апрацаваў тканку дыхраматам калію, каб зацвярдзіць яе, а затым нітратам срэбра. Пад мікраскопам контур нейрона стаў адрознівацца ад навакольных тканін і клетак. Асадак храмата срэбра, як прадукт рэакцыі, выбарачна афарбоўвае толькі некаторыя клеткавыя кампаненты выпадковым чынам, не закранаючы іншыя часткі клеткі. Часціцы храмата срэбра ствараюць рэзкі чорны адклад на соме (целе нервовай клеткі), а таксама на [[аксон]]е і ўсіх [[Dendrites|дендрытах]], забяспечваючы надзвычай выразную і добра кантрасную выяву [[нейрон]]а на жоўтым фоне. Гэта ўпершыню дазволіла лягчэй прасачыць структуру нервовых клетак у мозгу.<ref name="benti23">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Паколькі клеткі выбарачна афарбоўваюцца ў чорны колер, ён назваў гэты працэс ''la reazione nera'' («чорная рэакцыя»), але сёння ён называецца метадам Гольджы або афарбоўкай Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Chu|first1=NS|title=[Centennial of the nobel prize for Golgi and Cajal—founding of modern neuroscience and irony of discovery]|journal=Acta Neurologica Taiwanica|date=2006|volume=15|issue=3|pages=217–222|pmid=16995603}}</ref> 16 лютага 1873 года ён напісаў свайму сябру Нікола Манфрэдзі:<blockquote>Я вельмі рады, што знайшоў новую рэакцыю, якая дазваляе нават сляпым людзям прадэманстраваць структуру міжтканкавай стромы кары галаўнога мозгу.</blockquote>Яго адкрыццё было апублікавана ў ''«Gazzeta Medica Italiani»'' 2 жніўня 1873 года.<ref>{{cite journal|last1=DeFelipe|first1=Javier|title=The dendritic spine story: an intriguing process of discovery|journal=Frontiers in Neuroanatomy|date=2015|volume=9|page=14|doi=10.3389/fnana.2015.00014|pmid=25798090|pmc=4350409|doi-access=free }}</ref> === Нервовая сістэма === [[Файл:Golgi_Hippocampus.jpg|міні|Малюнак Каміла Гольджы [[Hippocampus|гіпакампа]], афарбаванага нітратам срэбра]] У 1871 годзе нямецкі анатом [[Іозеф фон Герлах]] пастуляваў, што мозг — гэта складаная «пратаплазматычная сетка», мае выгляд бесперапыннай сеткі, якая называецца рэтыкулумам. Выкарыстоўваючы сваю методыку афарбоўкі, Гольджы змог прасачыць розныя вобласці спіннамазгавой восі, выразна адрозніваючы розныя нервовыя адросткі, а менавіта [[аксон]]ы ад [[Дэндрыт|дендрытаў]]. Ён распрацаваў новую класіфікацыю нервовых клетак на аснове структуры іх адросткаў. Ён апісаў надзвычай густую і складаную сетку, якая складаецца з павуціння пераплеценых галін аксонаў, якія паходзяць з розных слаёў клетак («дыфузная нервовая сетка»). Гэтая сеткавая структура, якая ўзнікае з аксонаў, істотна адрозніваецца ад гіпотэзы Герлаха. Паводле Гольджы, гэта быў галоўны орган цэнтральнай нервовай сістэмы. Такім чынам, Гольджы прадставіў [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярную тэорыю]], якая сцвярджае, што мозг — гэта адзіная сетка нервовых валокнаў, а не асобных клетак.<ref name="Marina Bentivoglio">{{Cite web|author=Marina Bentivoglio|title=Life and Discoveries of Camillo Golgi|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media|date=20 April 1998|access-date=23 August 2013}}</ref><ref name="cimi2">{{cite journal|author=Cimino G|title=Reticular theory versus neuron theory in the work of Camillo Golgi|journal=Physis Riv Int Stor Sci|volume=36|issue=2|pages=431–472|year=1999|pmid=11640243}}</ref> Нягледзячы на тое, што ў ранніх працах Гольджы паміж 1873 і 1885 гадамі аксанальныя сувязі [[Мазжачок|кары мазжачка]] і нюхальнай цыбуліны выразна адлюстроўваліся незалежнымі адна ад адной, у яго пазнейшых працах, у тым ліку ў «Нобелеўскай лекцыі», увесь гранулярны пласт кары мазжачка быў заняты сеткай разгалінаваных нервовых адросткаў з анастамозамі. Гэта было звязана з яго цвёрдай перакананасцю ў рэтыкулярнай тэорыі.<ref>{{cite journal|author=Raviola E, Mazzarello P|title=The diffuse nervous network of Camillo Golgi: facts and fiction|journal=Brain Res Rev|volume=66|issue=1–2|pages=75–82|year=2011|pmid=20840856|doi=10.1016/j.brainresrev.2010.09.005|s2cid=11871228}}</ref><ref name="Marina Bentivoglio" /> Тэорыя Гольджы была аспрэчана Рамонам-і-Кахалем, які выкарыстаў тую ж тэхніку афарбоўкі, распрацаваную Гольджы. Згодна з [[Нейронная дактрына|нейроннай дактрынай]] Рамона-і-Кахаля, нервовая сістэма — гэта ўсяго толькі сукупнасць асобных клетак, нейронаў, якія злучаюцца паміж сабой, утвараючы сетку.<ref>{{cite journal|last1=Bock|first1=Ortwin|title=Cajal, Golgi, Nansen, Schäfer and the Neuron Doctrine|journal=Endeavour|date=2013|volume=37|issue=4|pages=228–234|doi=10.1016/j.endeavour.2013.06.006|pmid=23870749}}</ref> Акрамя таго, Гольджы першым даў выразныя апісанні структуры [[Мазжачок|мазжачка]], [[гіпакамп]]а, [[Спінны мозг|спіннога мозгу]], [[Olfactory bulb|нюхальнай цыбуліны]], а таксама паражэнняў [[Паласатае цела|паласатага цела]] і коры галаўнога мозгу пры [[харэя|харэі]]. У 1878 годзе ён таксама адкрыў рэцэптарны орган, які адчувае змены ў мышачным нацяжэнні і цяпер вядомы як сухажыльны орган Гольджы або рэцэптар Гольджы; і цельцы Гольджы-Мацоні (рэцэптары ціску).<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> Таксама ён распрацаваў фарбавальнік, спецыфічны для [[міэлін]]у (спецыялізаванай мембраны, якая абвіваецца вакол аксона), выкарыстоўваючы [[дыхрамат калію]] і хларыд ртуці. Выкарыстоўваючы гэта, ён адкрыў міэлінавы кальцавы апарат, які часта называюць рагавой варонкай Гольджы-Рэцоніка.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> === Ныркі === Гольджы вывучаў функцыю нырак з 1882 па 1889 год. У 1882 годзе ён апублікаваў свае назіранні аб механізме гіпертрафіі нырак, якая, на яго думку, была выклікана праліферацыяй нырачных клетак. У 1884 годзе ён апісаў мітозы трубчастых клетак у нырцы чалавека, які пакутаваў ад [[Інтэрстыцыяльны нефрыт|інтэрстыцыяльнага нефрыту]], і адзначыў, што гэты працэс з’яўляецца неад’емнай часткай аднаўлення нырачнай тканкі. Ён першым выдзеліў непашкоджаныя [[нефрон]]ы і паказаў, што дыстальны каналец ([[пятля Генле]]) нефрона вяртаецца да свайго пачатковага [[Glomerulus (kidney)|клубочка]], адкрыццё, якое ён апублікаваў у 1889 годзе («Annotazioni intorno all’Istologia dei reni dell’uomo e di altri mammifieri e sull’istogenesi dei canalicoli oriniferi». ''Rendiconti R. Acad. Lincei'' 5: 545—557, 1889).<ref>{{cite journal|last1=Dal Canton|first1=Ilaria|last2=Calligaro|first2=Alessandro L.|last3=Dal Canton|first3=Francesca|last4=Frosio-Roncalli|first4=Moris|last5=Calligaro|first5=Alberto|title=Contributions of Camillo Golgi to Renal Histology and Embryology|journal=American Journal of Nephrology|date=1999|volume=19|issue=2|pages=304–307|doi=10.1159/000013465|pmid=10213832|s2cid=29666037}}</ref> === Малярыя === У 1880 годзе французскі армейскі ўрач [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] выявіў, што [[малярыя]] выклікаецца мікраскапічным паразітам (''[[Plasmodium falciparum]]''). Але навукоўцы ставіліся да гэтага скептычна, пакуль не ўмяшаўся Гольджы. Менавіта Гольджы дапамог яму даказаць, што малярыйны паразіт — гэта мікраскапічны [[Прасцейшыя|пратыст]]. З 1885 года Гольджы вывучаў малярыйнага паразіта і спосабы яго перадачы. Ён вызначыў два тыпы малярыі: трохдзённую (тэрцыяльную) і чатырохдзённую (квартальную) [[Ліхаманка|ліхаманкі,]] выкліканыя ''[[Plasmodium vivax]]'' і ''[[Plasmodium malariae]]'' адпаведна.<ref>{{cite journal|title=Sul ciclo evolutivo dei parassiti malarici nella febbre terzana : diagnosi differenziale tra i parassiti endoglobulari malarici della terzana e quelli della quartana|journal=Archivio per le Scienza Mediche|volume=13|pages=173–196|author=Golgi C.|trans-title=On the cycle of development of malarial parasites in tertian fever: differential diagnosis between the intracellular parasites of tertian and quartant fever|year=1889}}</ref> У 1886 годзе ён выявіў, што малярыйная ліхаманка ([[Paroxysmal attack|параксізм]]) выклікаецца бясполай стадыяй у крыві чалавека (якая называецца эрытрацытарным цыклам або цыклам Гольджы).<ref>{{cite journal|last1=Antinori|first1=Spinello|last2=Galimberti|first2=Laura|last3=Milazzo|first3=Laura|last4=Corbellino|first4=Mario|title=Biology of human malaria plasmodia including ''Plasmodium knowlesi''|journal=Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases|date=2012|volume=4|issue=1|pages=2012013|doi=10.4084/MJHID.2012.013|pmid=22550559|pmc=3340990}}</ref> У 1889—1890 гадах Гольджы і [[Ettore Marchiafava|Этторэ Маркіяфава]] апісалі адрозненні паміж дабраякаснай трохдзённай малярыяй і злаякаснай тэрцыяльнай малярыяй (апошняя выклікаецца ''P. falciparum''). У 1898 годзе разам з [[Giovanni Battista Grassi|Джавані Батыста Грасі]], [[Amico Bignami|Аміка Біньямі]], [[Giuseppe Bastianelli|Джузэпэ Бастыянэлі]], [[Angelo Celli|Анджэла Чэлі]] і Маркіафавай ён пацвердзіў, што малярыя перадаецца камарамі [[Малярыйныя камары|роду Anopheles]].<ref>{{cite journal|last1=Cox|first1=Francis EG|title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors|journal=Parasites & Vectors|date=2010|volume=3|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1756-3305-3-5|pmid=20205846|pmc=2825508|doi-access=free}}</ref> === Клетачная арганэла === Арганэла ў эўкарыятычных клетках, цяпер вядомая як [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]] або комплекс Гольджы, была адкрытая Камілам Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=Marina|title=The Discovery of the Golgi Apparatus|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=202–208|doi=10.1076/jhin.8.2.202.1833|pmid=11624302}}</ref> Гольджы мадыфікаваў свой метад афарбоўкі, выкарыстоўваючы раствор дыхрамату осмія, якім ён афарбоўваў нервовыя клеткі ([[клеткі Пуркінье]]) мазжачка сіпухі.<ref name="drosch2">{{cite journal|title=The history of the golgi apparatus in neurones from its discovery in 1898 to electron microscopy|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_1998-10_47_3/page/198|journal=Brain Research Bulletin|volume=47|issue=3|pages=199–203|pmid=9865850|doi=10.1016/S0361-9230(98)00080-X|s2cid=36117803|last1=Dröscher|first1=Ariane|date=1998}}</ref> Ён заўважыў ніткападобныя сеткі ўнутры клетак і назваў іх ''apparato reticolare interno'' (унутраны рэтыкулярны апарат). Прызнаўшы іх унікальнымі клеткавымі кампанентамі, ён прадставіў сваё адкрыццё перад Медыка-хірургічным таварыствам Павіі ў красавіку 1898 года.<ref>{{cite journal|title=How Camillo Golgi became "the Golgi"|journal=FEBS Letters|volume=583|pages=3732–3737|last1=Mazzarello|first1=Paolo|last2=Garbarino|first2=Carla|last3=Calligaro|first3=Alberto|date=2009|issue=23|doi=10.1016/j.febslet.2009.10.018|pmid=19833130|s2cid=23309035|doi-access=free|bibcode=2009FEBSL.583.3732M}}</ref> Пасля таго, як гэтае адкрыццё пацвердзіў яго памочнік Эміліа Вераці, ён апублікаваў яго ў ''Bollettino della Società medico-chirurgica di Pavia''.<ref>{{cite journal|last1=Dröscher|first1=A|title=Camillo Golgi and the discovery of the Golgi apparatus|journal=Histochemistry and Cell Biology|date=1998|volume=109|issue=5–6|pages=425–30|pmid=9681625|doi=10.1007/s004180050245|s2cid=9679562}}</ref> Аднак большасць навукоўцаў аспрэчвалі яго знаходку, лічылі яе артэфактам афарбоўвання. Іх мікраскопы былі недастаткова магутнымі, каб ідэнтыфікаваць арганэлы. Да 1930-х гадоў апісанне Гольджы было ў значнай ступені адхілена.<ref name="drosch2" /> Яно было канчаткова ўстаноўлена толькі праз 50 гадоў пасля яго адкрыцця, калі былі распрацаваны электронныя мікраскопы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=M|last2=Mazzarello|first2=P|title=One hundred years of the Golgi apparatus: history of a disputed cell organelle|journal=Italian Journal of Neurological Sciences|date=1998|volume=19|issue=4|pages=241–247|pmid=10933465|doi=10.1007/bf02427612|s2cid=31879493}}</ref> == Узнагароды і ўшанаванне == У 1903 годзе Гольджы стаў ганаровым членам [[Амерыканская асацыяцыя па анатоміі|Амерыканскай асацыяцыі па анатоміі]].<ref>{{Cite book |title=The American Association of Anatomists, 1888-1987: essays on the history of anatomy in America and a report on the membership: past and present|date=1987|publisher=Williams & Wilkins|isbn=978-0-683-06800-9|editor-last=Pauly|editor-first=John Edward|location=Baltimore|editor-last2=Basmajian|editor-first2=John V.|editor-last3=Christensen|editor-first3=A. Kent|editor-last4=Jollie|editor-first4=William P.|editor-last5=Kelly|editor-first5=Douglas E.}}</ref> Гольджы разам з [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамонам-і-Кахалем]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за даследаванні структуры нервовай сістэмы. Да працы, якая прынесла Кахалю і Гольджы прэмію, вялася дыскусія аб тым, як нервовыя імпульсы праводзяцца ў мозгу. Адны вучоныя лічылі, што нейроны зліваюцца (паміж аксонавымі адросткамі клеткі № 1 і дендрытамі клеткі № 2), так што мозг па сутнасці становіцца адной сумежнай клеткай, супернейронам; гэта прыводзіць да ўтварэння [[Сінцытый|сінцытыю]], які ляжыць у аснове састарэлай [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярнай тэорыі]]. Другія даследчыкі лічылі, што нейроны не зліваюцца, а сустракаюцца вельмі блізка, і гэта называлася [[Нейронавая дактрына|нейронавай дактрынай]]. Разрозніць клеткавыя кампаненты ў месцы ўзаемадзеяння паміж клеткамі было немагчыма ў той час і гэта стала магчымым толькі значна пазней з вынаходніцтвам [[Электронны мікраскоп|электроннага мікраскопа]] ў 1950-х гадах. Але з дапамогай афарбоўкі метадам Гольджы Кахаль змог пераканаўча прадэманстраваць контуры цэлага нейрона, выключыўшы пры гэтым суседнія нейроны, тым самым паказаў, што універсальнага нейроннага сінцытыю не існуе. Кахаль і Гольджы, будучы з супрацьлеглых лагераў, знянавідзелі адзін аднаго і перасталі размаўляць. Калі яны прыбылі ў [[Стакгольм]], каб атрымаць свой агульны прыз, Кахалю ўдалося адкласці свае рознагалоссі ў бок настолькі, каб пахваліць Гольджы, але Гольджы не адказаў узаемнасцю.<ref>Sapolsky, RM. Behave: The Biology of Humans at our Best and Worst, New York: Penguin Books, 2017, p688</ref> У 1900 годзе кароль [[Умберта I]] назначыў яго [[Сенат Італіі|сенатарам]].<ref>[http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument GOLGI Camillo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207094022/http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument|date=7 December 2016}}. Italian senate website</ref> У 1913 годзе Гольджы стаў замежным членам [[Нідэрландская каралеўская акадэмія навук|Каралеўскай нідэрландскай акадэміі мастацтваў і навук]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000453|title=C. Golgi (1844–1926)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|access-date=19 July 2015}}</ref> Ён атрымаў ганаровыя доктарскія ступені ад Кембрыджскага ўніверсітэта, Жэнеўскага ўніверсітэта, Універсітэцкага каледжа Крысціянія, Нацыянальнага і Кападыстрыйскага ўніверсітэта ў Афінах і Універсітэта Парыж-Сарбона. У 1994 годзе Еўрапейская супольнасць ушанавала яго памяць паштовымі маркамі.<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> === Помнікі ў Павіі === [[Файл:Statua_di_Camillo_golgi_-_Cortile_Università_di_Pavia.JPG|міні|Мармуровая статуя Гольджы ва Універсітэце Павіі]] [[Файл:Camillo_Golgi_home_1.JPG|міні|Дом Каміла Гольджы ў Павіі]] У Павіі некалькі славутасцяў з’яўляюцца помнікамі ў гонар Гольджы. * Мармуровая статуя ў двары старых будынкаў [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]], на N.65 цэнтральнай вуліцы «Strada Nuova». У склепе надпіс на італьянскай мове: «Camillo Golgi / patologo sommo / della scienza istologica / antesignano e maestro / la segreta struttura / del tessuto nervoso / con intenta vigilia / sorprese e descrisse / qui operò / qui vive / guida e luce ai venturi / MDCCCXLIII — MCMXXVI» (''Каміла Гольджы / выдатны патолагаанатам / гісталагічнай навукі / папярэднік і майстар / сакрэтнай структуры / нервовай тканкі / з напружанымі намаганнямі / адкрыты і апісаны / тут ён працаваў / тут ён жыве / тут ён накіроўвае і прасвятляе будучых навукоўцаў / 1843—1926)''. * «Дом Гольджы», таксама на вуліцы «Strada Nuova», па адрасе № 77, за некалькі сотняў метраў ад універсітэта, адразу насупраць гістарычнага тэатра Фраскіні. Гэта дом, у якім Гольджы правёў большую частку свайго сямейнага жыцця са сваёй жонкай Лінай. * Магіла Гольджы знаходзіцца на Манументальных могілках Павіі (віале Сан-Джаваніна), уздоўж цэнтральнай вуліцы, адразу перад вялікім помнікам загінуўшым у Першай сусветнай вайне. Гэта вельмі простая гранітная магіла з бронзавым медальёнам, які адлюстроўвае профіль навукоўца. Побач з магілай Гольджы, акрамя яго жонкі, пахаваны яшчэ два важныя італьянскія навукоўцы-медыкі: [[Барталамеа Паніца]] і [[Аделькі Негры|Адэлькі Негры]]. * Музей Гольджы быў створаны ў 2012 годзе ў старажытным Палацо Бота [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]] на плошчы Антоніёта Бота, 10. Там рэканструяваны кабінет Каміла Гольджы і яго лабараторыі з дапамогай мэблі і арыгінальных інструментаў.<ref>{{cite web|last1=Spizzi|first1=Dante|title=Museo Camillo Golgi|url=http://museocamillogolgi.unipv.eu/|website=museocamillogolgi.unipv.eu|access-date=23 December 2017|language=it-IT}}</ref> == Эпонімы == * Арганэла [[Комплекс Гольджы|апарата Гольджы]] або [[комплекс Гольджы]] * Сенсарны рэцэптарны [[Golgi tendon organ|орган Гольджы]] * [[Golgi's method|Метад Гольджы]] або афарбоўка па Гольджы — метад афарбоўвання нервовай тканіны * Фермент [[Golgi alpha-mannosidase II|альфа-маназідаза II апарата Гольджы]] * [[Клеткі Гольджы]] мазжачка * Нервовыя клеткі апарата Гольджы I (з доўгімі аксонамі) * Нервовыя клеткі апарата Гольджы II (з кароткімі аксонамі або без іх) * [[Гольджы (кратар)]], ударны кратар на Месяцы<ref>{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2213?__fsk=1377454541|title=Golgi crater|publisher=Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS|access-date=16 December 2019}}</ref> * Малая планета [[6875 Golgi|6875 Гольджы]] названа ў яго гонар.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=6875|title=(6875) Golgi = 1994 NG1 = 1934 QB = 1953 RK = 1977 DH2 = 1991 RT30 = 4643 T-1 = T/4643 T-1|publisher=Minor planet center}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дадатковая літаратура == * {{Citation|author=Mazzarello, Paolo|translator=Badiani, Aldo|translator2=Buchtel, Henry A.|year=2010|title=''Golgi: A Biography of the Founder of Modern Neuroscience''|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-533784-6|url=https://books.google.com/books?isbn=0195337840}} * {{cite book|last1=Mironov|first1=Alexander A.|last2=Margit|first2=Pavelka|title=The Golgi Apparatus State of Art After 110 Years of Camillo's Discovery.|date=2006|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=3-211-76310-4|url=https://books.google.com/books?isbn=3211763104}} * {{cite book|last1=Morré|first1=D. James|last2=Mollenhauer|first2=Hilton H.|title=The Golgi Apparatus: The First 100 Years|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-74347-9|url=https://books.google.com/books?isbn=0387743472}} * {{Citation|pmid=17490748|last1=De Carlos|first1=Juan A|last2=Borrell|first2=José|publication-date=August 2007|year=2007|title=A historical reflection of the contributions of Cajal and Golgi to the foundations of neuroscience.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=8–16|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.010|hdl=10261/62299|s2cid=7266966|hdl-access=free}} * {{Citation|pmid=17462742|last=Muscatello|first=Umberto|publication-date=August 2007|year=2007|title=Golgi's contribution to medicine.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=3–7|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.007|s2cid=41680914}} * {{Citation|pmid=17408565|last=Kruger|first=Lawrence|publication-date=October 2007|year=2007|title=The sensory neuron and the triumph of Camillo Golgi|volume=55|issue=2|periodical=Brain Research Reviews|pages=406–10|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.01.008|s2cid=32486297}} * {{Citation|pmid=9865849|last1=Fabene|first1=P F|last2=Bentivoglio|first2=M|publication-date=October 1998|year=1998|title=1898–1998: Camillo Golgi and "the Golgi": one hundred years of terminological clones.|volume=47|issue=3|periodical=Brain Res. Bull.|pages=195–8|doi=10.1016/S0361-9230(98)00079-3|s2cid=208785591}} * {{Citation|pmid=9778732|last1=Mironov|first1=A A|last2=Komissarchik|first2=Ia Iu|last3=Mironov|first3=A A|last4=Snigirevskaia|first4=E S|publication-date=1998|year=1998|title=[Current concept of structure and function of the Golgi apparatus. On the 100-anniversary of the discovery by Camillo Golgi]|volume=40|issue=6|periodical=Tsitologiia|pages=483–96|last5=Luini|first5=A}} * {{Citation|pmid=9695800|last1=Farquhar|first1=M G|last2=Palade|first2=G E|publication-date=January 1998|year=1998|title=The Golgi apparatus: 100 years of progress and controversy.|volume=8|issue=1|periodical=Trends Cell Biol.|pages=2–10|doi=10.1016/S0962-8924(97)01187-2|pmc=7135405}} == Спасылкі == *[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html Life and Discoveries of Camillo Golgi] * [http://himetop.wikidot.com/camillo-golgi Some places and memories related to Camillo Golgi] * [http://www.museogolgi.it/ The museum in Corteno, now called Corteno Golgi, dedicated to Golgi. Includes a gallery of images of his birthplace.] * [http://museocamillogolgi.unipv.eu/ The Museum Camillo Golgi in Pavia] * [https://www.britannica.com/biography/Camillo-Golgi Biography at Encyclopædia Britannica] * [http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi Biography at Encyclopedia.com] * [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html Profile at Whonamedit?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810221347/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html|date=10 August 2019}} * [http://www.sanmatteo.org/site/home.html IRCCS Policlinico San Matteo Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625010148/http://www.sanmatteo.org/site/home.html|date=25 June 2020}} * [http://www.maggioreosp.novara.it/site/home.html Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara] {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1901-1925}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гольджы Каміла}} [[Катэгорыя:Медыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Гістолагі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Павійскага ўніверсітэта]] 31nml4z26k75v0p2y0hfd4hc5ek8yun 5124632 5124631 2026-04-11T14:09:03Z Pabojnia 135280 /* Чорная рэакцыя або афарбоўка метадам Гольджы */ 5124632 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Каміла Гольджы | Арыгінал імя = {{lang-it|Camillo Golgi}} | Выява = Camillo Golgi nobel.jpg | Шырыня = 200px | Навуковая сфера = [[Гісталогія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Джуліа Бізацэра]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык нервовай сістэмы | Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль}} [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] ([[1906]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}}{{!!}}{{Кавалер Савойскага грамадзянскага ордэна}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}} {{!}}} | Сайт = }} '''Каміла Гольджы''' ({{lang-it|Camillo Golgi}}; [[7 ліпеня]] [[1843]], [[Картэна]] — [[21 студзеня]] [[1926]], [[Павія]]) — [[Італьянцы|італьянскі]] [[біёлаг]] і [[Паталогія|паталагаанатам,]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за працы па [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэме]]. Ён вывучаў медыцыну ў [[Павійскі ўніверсітэт|Павійскім універсітэце]] (дзе пазней правёў большую частку сваёй прафесійнай кар’еры) з 1860 па 1868 пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Натхнёны патолагаанатамам [[Джуліа Біцоцэра]], ён займаўся даследаваннямі нервовай сістэмы. Яго адкрыццё тэхнікі афарбоўвання пад назвай «чорная рэакцыя» (часам яе называюць [[Метад Гольджы|метадам Гольджы]] або афарбоўваннем Гольджы ў яго гонар) у 1873 годзе стала значным прарывам у нейрабіялогіі. У яго гонар названы некалькі структур і з’яў у [[Анатомія|анатоміі]] і [[Фізіялогія|фізіялогіі]], у тым ліку [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]], [[сухажыльны орган Гольджы]] і [[сухажыльны рэфлекс Гольджы]].<ref>{{cite book|title=Adult Neurogenesis|author=Gerd Kempermann MD|year=2001|publisher=Oxford University Press|edition=2nd|isbn=978-0-19-972969-2|page=616}}</ref> Гольджы і іспанскі біёлаг [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] былі сумесна ўзнагароджаныя Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне ў 1906 годзе «ў знак прызнання іх прац па будове нервовай сістэмы».<ref>{{cite news|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html|access-date=22 December 2017|work=www.nobelprize.org}}</ref> == Біяграфія == Каміла Гольджы нарадзіўся 7 ліпеня 1843 года ў вёсцы Картэна каля Брэшыі, у [[Брэшыя (правінцыя)|правінцыі Брэшыя]] ([[Ламбардыя]]), у той час Каралеўства Ламбардыя-Венецыя, сёння Італія. Вёска цяпер называецца [[Картэна-Гольджы]] ў яго гонар. Ён быў сынам Алесандра і Караліны Гольджы, яго бацька быў лекарам і раённым медыцынскім чыноўнікам, родам з Павіі. У 1860 годзе ён паступіў ва [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэт Павіі]], каб вывучаць медыцыну, дзе і атрымаў медыцынскую ступень у 1865 годзе.<ref name="DBDI2">{{cite encyclopedia|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-golgi_(Dizionario-Biografico)|title=GOLGI, Camillo|first=Guido|last=Cimino|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|language=it|volume=57|year=2001}}</ref> Праходзіў інтэрнатуру ў бальніцы Сан-Матэа (цяпер IRCCS Policlinico San Matteo Foundation). Падчас інтэрнатуры ён некаторы час працаваў грамадзянскім лекарам у італьянскай арміі і памочнікам хірурга ў бальніцы Новара (цяпер Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara). У той жа час ён таксама ўдзельнічаў у медыцынскай брыгадзе па расследаванні эпідэміі халеры ў вёсках вакол Павіі.<ref>{{Cite journal|last=Mazzarello|first=Paolo|date=2020|title=Camillo Golgi: the conservative revolutionary|url=https://oajournals.fupress.net/index.php/ijae/article/view/11658|journal=Italian Journal of Anatomy and Embryology|volume=124 |issue=3 |language=en|pages=288–304 Pages|doi=10.13128/IJAE-11658}}</ref> У 1867 годзе ён аднавіў сваю акадэмічную кар’еру пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Ламброза быў вядомым навукоўцам у галіне [[медыцынская псіхалогія|медыцынскай псіхалогіі,]] даследваў геніяльнасць, вар’яцтва і злачыннасць. Натхнёны Ламброза, Гольджы напісаў дысертацыю па этыялогіі [[Псіхічны разлад|псіхічных расстройстваў]], па якой атрымаў [[доктар медыцыны|ступень доктара медыцынскіх навук]] у 1868 годзе.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> Ён стаў больш цікавіцца эксперыментальнай медыцынай і пачаў наведваць Інстытут агульнай паталогіі, які ўзначальваў Джуліа Біцоцэра. На тры гады маладзейшы за яго, Біцоцэра быў красамоўным настаўнікам і эксперыментатарам, які спецыялізаваўся на гісталогіі нервовай сістэмы і ўласцівасцях [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]]. Найважнейшыя даследчыя публікацыі Гольджы знаходзіліся пад прамым ці ўскосным уплывам Біцоцэра. Яны так зблізіліся, што жылі ў адным будынку; пазней Гольджы ажаніўся з пляменніцай Джуліа, Лінай Алеці.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Да 1872 года Гольджы быў вядомым клініцыстам і гістапатолагам. Аднак у яго не было магчымасці займаць пасаду штатнага прафесара ў Павіі і працягваць выкладаць і займацца нейрабіялогіяй.<ref name="mazz992" /> Фінансавы ціск падштурхнуў яго ў 1872 годзе далучыцца да працы ў Шпіталі хранічна хворых (Pio Luogo degli Incurabili) у [[Аб’ятэграса|Аб’ятэграса]], недалёка ад Мілана, у якасці галоўнага ўрача. Каб працягнуць даследаванні, ён арганізаваў уласную простую лабараторыю ў адрамантаванай шпітальнай кухні, і менавіта там ён пачаў рабіць свае самыя значныя адкрыцці. Яго галоўным дасягненнем стала распрацоўка тэхнікі афарбоўвання нервовай тканіны пад назвай «чорная рэакцыя» (пазней [[Golgi's method|метад Гольджы]]). Ён апублікаваў свае асноўныя працы паміж 1875 і 1885 гадамі ў часопісе ''«Rivista sperimentale di Freniatria e di medicina legale»''.<ref>{{cite journal|last1=Drouin|first1=Emmanuel|last2=Piloquet|first2=Philippe|last3=Péréon|first3=Yann|title=The first illustrations of neurons by Camillo Golgi|journal=The Lancet Neurology|date=2015|volume=14|issue=6|pages=567|doi=10.1016/S1474-4422(15)00051-4|pmid=25987274|s2cid=7920555}}</ref> У 1875 годзе ён пачаў працаваць на факультэце гісталогіі ва Універсітэце Павіі. У 1879 годзе ён быў прызначаны загадчыкам кафедры анатоміі ва [[Сіенскі ўніверсітэт|Універсітэце Сіены]]. Але ў наступным годзе ён вярнуўся ва Універсітэт Павіі на пасаду прафесара гісталогіі.<ref name="encyclo">{{cite web|last1=Zanobio|first1=Bruno|title=Camillo Golgi facts, information, pictures |url=http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi|website=www.encyclopedia.com|access-date=22 December 2017|language=en}}</ref> З 1879 года ён таксама стаў прафесарам агульнай паталогіі, а таксама ганаровым загадчыкам (''Primario ad honorarem'') бальніцы Сан-Матэа. Ён двойчы займаў пасаду рэктара Павійскага ўніверсітэта, першы раз паміж 1893 і 1896 гадамі, а другі раз паміж 1901 і 1909 гадамі. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1914—1917) ён кіраваў ваенным шпіталем Collegio Borrmeo ў Павіі. Ён сышоў у адстаўку ў 1918 годзе і працягваў даследаванні ў сваёй прыватнай лабараторыі да 1923 года. Памёр 21 студзеня 1926 года.<ref name="mazz992"></ref> === Асабістае жыццё === У Гольджы і яго жонкі Ліны Алеці не было дзяцей, і яны ўсынавілі пляменніцу Гольджы Караліну.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> У пазнейшым жыцці Гольджы быў нерэлігійным і стаў агностыкам. Адзін з яго былых вучняў няўдала спрабаваў схіліць яго перад смерцю да атэізму.<ref>Rapport, Richard L. Nerve Endings: The Discovery of the Synapse. New York: W.W. Norton, 2005. Print.</ref> == Унёсак == === Чорная рэакцыя або афарбоўка метадам Гольджы === [[Файл:Golgi's_drawing_of_nervous_system.gif|міні|Першая ілюстрацыя нервовай сістэмы метадам Гольджы. Вертыкальны разрэз нюхальнай цыбуліны сабакі (1875 г.).]] У часы Гольджы вывучэнне [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] было складаным, бо клеткі было цяжка ідэнтыфікаваць. Існуючыя [[Staining (biology)|метады афарбоўвання тканак]] былі марнымі для вывучэння [[Нервовая тканка|нервовай тканкі]]. Падчас працы галоўным лекарам у шпіталі для хранічна хворых, ён эксперыментаваў з металічнай імпрэсіяй нервовай тканкі, выкарыстоўваючы ў асноўным [[Серабро|срэбра]] ([[Silver staining|афарбоўванне срэбрам]]). У пачатку 1873 года ён адкрыў метад афарбоўвання нервовай тканкі, які дазваляў выпадковым чынам афарбоўваць абмежаваную колькасць клетак цалкам. Спачатку ён апрацаваў тканку дыхраматам калію, каб зацвярдзіць яе, а затым нітратам срэбра. Пад мікраскопам контур нейрона стаў адрознівацца ад навакольных тканін і клетак. Асадак храмата срэбра, як прадукт рэакцыі, выбарачна афарбоўвае толькі некаторыя клеткавыя кампаненты выпадковым чынам, не закранаючы іншыя часткі клеткі. Часціцы храмата срэбра ствараюць рэзкі чорны адклад на соме (целе нервовай клеткі), а таксама на [[аксон]]е і ўсіх [[Dendrites|дендрытах]], забяспечваючы надзвычай выразную і добра кантрасную выяву [[нейрон]]а на жоўтым фоне. Гэта ўпершыню дазволіла лягчэй прасачыць структуру нервовых клетак у мозгу.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Паколькі клеткі выбарачна афарбоўваюцца ў чорны колер, ён назваў гэты працэс ''la reazione nera'' («чорная рэакцыя»), але сёння ён называецца метадам Гольджы або афарбоўкай Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Chu|first1=NS|title=[Centennial of the nobel prize for Golgi and Cajal—founding of modern neuroscience and irony of discovery]|journal=Acta Neurologica Taiwanica|date=2006|volume=15|issue=3|pages=217–222|pmid=16995603}}</ref> 16 лютага 1873 года ён напісаў свайму сябру Нікола Манфрэдзі:<blockquote>Я вельмі рады, што знайшоў новую рэакцыю, якая дазваляе нават сляпым людзям прадэманстраваць структуру міжтканкавай стромы кары галаўнога мозгу.</blockquote>Яго адкрыццё было апублікавана ў ''«Gazzeta Medica Italiani»'' 2 жніўня 1873 года.<ref>{{cite journal|last1=DeFelipe|first1=Javier|title=The dendritic spine story: an intriguing process of discovery|journal=Frontiers in Neuroanatomy|date=2015|volume=9|page=14|doi=10.3389/fnana.2015.00014|pmid=25798090|pmc=4350409|doi-access=free }}</ref> === Нервовая сістэма === [[Файл:Golgi_Hippocampus.jpg|міні|Малюнак Каміла Гольджы [[Hippocampus|гіпакампа]], афарбаванага нітратам срэбра]] У 1871 годзе нямецкі анатом [[Іозеф фон Герлах]] пастуляваў, што мозг — гэта складаная «пратаплазматычная сетка», мае выгляд бесперапыннай сеткі, якая называецца рэтыкулумам. Выкарыстоўваючы сваю методыку афарбоўкі, Гольджы змог прасачыць розныя вобласці спіннамазгавой восі, выразна адрозніваючы розныя нервовыя адросткі, а менавіта [[аксон]]ы ад [[Дэндрыт|дендрытаў]]. Ён распрацаваў новую класіфікацыю нервовых клетак на аснове структуры іх адросткаў. Ён апісаў надзвычай густую і складаную сетку, якая складаецца з павуціння пераплеценых галін аксонаў, якія паходзяць з розных слаёў клетак («дыфузная нервовая сетка»). Гэтая сеткавая структура, якая ўзнікае з аксонаў, істотна адрозніваецца ад гіпотэзы Герлаха. Паводле Гольджы, гэта быў галоўны орган цэнтральнай нервовай сістэмы. Такім чынам, Гольджы прадставіў [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярную тэорыю]], якая сцвярджае, што мозг — гэта адзіная сетка нервовых валокнаў, а не асобных клетак.<ref name="Marina Bentivoglio">{{Cite web|author=Marina Bentivoglio|title=Life and Discoveries of Camillo Golgi|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media|date=20 April 1998|access-date=23 August 2013}}</ref><ref name="cimi2">{{cite journal|author=Cimino G|title=Reticular theory versus neuron theory in the work of Camillo Golgi|journal=Physis Riv Int Stor Sci|volume=36|issue=2|pages=431–472|year=1999|pmid=11640243}}</ref> Нягледзячы на тое, што ў ранніх працах Гольджы паміж 1873 і 1885 гадамі аксанальныя сувязі [[Мазжачок|кары мазжачка]] і нюхальнай цыбуліны выразна адлюстроўваліся незалежнымі адна ад адной, у яго пазнейшых працах, у тым ліку ў «Нобелеўскай лекцыі», увесь гранулярны пласт кары мазжачка быў заняты сеткай разгалінаваных нервовых адросткаў з анастамозамі. Гэта было звязана з яго цвёрдай перакананасцю ў рэтыкулярнай тэорыі.<ref>{{cite journal|author=Raviola E, Mazzarello P|title=The diffuse nervous network of Camillo Golgi: facts and fiction|journal=Brain Res Rev|volume=66|issue=1–2|pages=75–82|year=2011|pmid=20840856|doi=10.1016/j.brainresrev.2010.09.005|s2cid=11871228}}</ref><ref name="Marina Bentivoglio" /> Тэорыя Гольджы была аспрэчана Рамонам-і-Кахалем, які выкарыстаў тую ж тэхніку афарбоўкі, распрацаваную Гольджы. Згодна з [[Нейронная дактрына|нейроннай дактрынай]] Рамона-і-Кахаля, нервовая сістэма — гэта ўсяго толькі сукупнасць асобных клетак, нейронаў, якія злучаюцца паміж сабой, утвараючы сетку.<ref>{{cite journal|last1=Bock|first1=Ortwin|title=Cajal, Golgi, Nansen, Schäfer and the Neuron Doctrine|journal=Endeavour|date=2013|volume=37|issue=4|pages=228–234|doi=10.1016/j.endeavour.2013.06.006|pmid=23870749}}</ref> Акрамя таго, Гольджы першым даў выразныя апісанні структуры [[Мазжачок|мазжачка]], [[гіпакамп]]а, [[Спінны мозг|спіннога мозгу]], [[Olfactory bulb|нюхальнай цыбуліны]], а таксама паражэнняў [[Паласатае цела|паласатага цела]] і коры галаўнога мозгу пры [[харэя|харэі]]. У 1878 годзе ён таксама адкрыў рэцэптарны орган, які адчувае змены ў мышачным нацяжэнні і цяпер вядомы як сухажыльны орган Гольджы або рэцэптар Гольджы; і цельцы Гольджы-Мацоні (рэцэптары ціску).<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> Таксама ён распрацаваў фарбавальнік, спецыфічны для [[міэлін]]у (спецыялізаванай мембраны, якая абвіваецца вакол аксона), выкарыстоўваючы [[дыхрамат калію]] і хларыд ртуці. Выкарыстоўваючы гэта, ён адкрыў міэлінавы кальцавы апарат, які часта называюць рагавой варонкай Гольджы-Рэцоніка.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> === Ныркі === Гольджы вывучаў функцыю нырак з 1882 па 1889 год. У 1882 годзе ён апублікаваў свае назіранні аб механізме гіпертрафіі нырак, якая, на яго думку, была выклікана праліферацыяй нырачных клетак. У 1884 годзе ён апісаў мітозы трубчастых клетак у нырцы чалавека, які пакутаваў ад [[Інтэрстыцыяльны нефрыт|інтэрстыцыяльнага нефрыту]], і адзначыў, што гэты працэс з’яўляецца неад’емнай часткай аднаўлення нырачнай тканкі. Ён першым выдзеліў непашкоджаныя [[нефрон]]ы і паказаў, што дыстальны каналец ([[пятля Генле]]) нефрона вяртаецца да свайго пачатковага [[Glomerulus (kidney)|клубочка]], адкрыццё, якое ён апублікаваў у 1889 годзе («Annotazioni intorno all’Istologia dei reni dell’uomo e di altri mammifieri e sull’istogenesi dei canalicoli oriniferi». ''Rendiconti R. Acad. Lincei'' 5: 545—557, 1889).<ref>{{cite journal|last1=Dal Canton|first1=Ilaria|last2=Calligaro|first2=Alessandro L.|last3=Dal Canton|first3=Francesca|last4=Frosio-Roncalli|first4=Moris|last5=Calligaro|first5=Alberto|title=Contributions of Camillo Golgi to Renal Histology and Embryology|journal=American Journal of Nephrology|date=1999|volume=19|issue=2|pages=304–307|doi=10.1159/000013465|pmid=10213832|s2cid=29666037}}</ref> === Малярыя === У 1880 годзе французскі армейскі ўрач [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] выявіў, што [[малярыя]] выклікаецца мікраскапічным паразітам (''[[Plasmodium falciparum]]''). Але навукоўцы ставіліся да гэтага скептычна, пакуль не ўмяшаўся Гольджы. Менавіта Гольджы дапамог яму даказаць, што малярыйны паразіт — гэта мікраскапічны [[Прасцейшыя|пратыст]]. З 1885 года Гольджы вывучаў малярыйнага паразіта і спосабы яго перадачы. Ён вызначыў два тыпы малярыі: трохдзённую (тэрцыяльную) і чатырохдзённую (квартальную) [[Ліхаманка|ліхаманкі,]] выкліканыя ''[[Plasmodium vivax]]'' і ''[[Plasmodium malariae]]'' адпаведна.<ref>{{cite journal|title=Sul ciclo evolutivo dei parassiti malarici nella febbre terzana : diagnosi differenziale tra i parassiti endoglobulari malarici della terzana e quelli della quartana|journal=Archivio per le Scienza Mediche|volume=13|pages=173–196|author=Golgi C.|trans-title=On the cycle of development of malarial parasites in tertian fever: differential diagnosis between the intracellular parasites of tertian and quartant fever|year=1889}}</ref> У 1886 годзе ён выявіў, што малярыйная ліхаманка ([[Paroxysmal attack|параксізм]]) выклікаецца бясполай стадыяй у крыві чалавека (якая называецца эрытрацытарным цыклам або цыклам Гольджы).<ref>{{cite journal|last1=Antinori|first1=Spinello|last2=Galimberti|first2=Laura|last3=Milazzo|first3=Laura|last4=Corbellino|first4=Mario|title=Biology of human malaria plasmodia including ''Plasmodium knowlesi''|journal=Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases|date=2012|volume=4|issue=1|pages=2012013|doi=10.4084/MJHID.2012.013|pmid=22550559|pmc=3340990}}</ref> У 1889—1890 гадах Гольджы і [[Ettore Marchiafava|Этторэ Маркіяфава]] апісалі адрозненні паміж дабраякаснай трохдзённай малярыяй і злаякаснай тэрцыяльнай малярыяй (апошняя выклікаецца ''P. falciparum''). У 1898 годзе разам з [[Giovanni Battista Grassi|Джавані Батыста Грасі]], [[Amico Bignami|Аміка Біньямі]], [[Giuseppe Bastianelli|Джузэпэ Бастыянэлі]], [[Angelo Celli|Анджэла Чэлі]] і Маркіафавай ён пацвердзіў, што малярыя перадаецца камарамі [[Малярыйныя камары|роду Anopheles]].<ref>{{cite journal|last1=Cox|first1=Francis EG|title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors|journal=Parasites & Vectors|date=2010|volume=3|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1756-3305-3-5|pmid=20205846|pmc=2825508|doi-access=free}}</ref> === Клетачная арганэла === Арганэла ў эўкарыятычных клетках, цяпер вядомая як [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]] або комплекс Гольджы, была адкрытая Камілам Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=Marina|title=The Discovery of the Golgi Apparatus|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=202–208|doi=10.1076/jhin.8.2.202.1833|pmid=11624302}}</ref> Гольджы мадыфікаваў свой метад афарбоўкі, выкарыстоўваючы раствор дыхрамату осмія, якім ён афарбоўваў нервовыя клеткі ([[клеткі Пуркінье]]) мазжачка сіпухі.<ref name="drosch2">{{cite journal|title=The history of the golgi apparatus in neurones from its discovery in 1898 to electron microscopy|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_1998-10_47_3/page/198|journal=Brain Research Bulletin|volume=47|issue=3|pages=199–203|pmid=9865850|doi=10.1016/S0361-9230(98)00080-X|s2cid=36117803|last1=Dröscher|first1=Ariane|date=1998}}</ref> Ён заўважыў ніткападобныя сеткі ўнутры клетак і назваў іх ''apparato reticolare interno'' (унутраны рэтыкулярны апарат). Прызнаўшы іх унікальнымі клеткавымі кампанентамі, ён прадставіў сваё адкрыццё перад Медыка-хірургічным таварыствам Павіі ў красавіку 1898 года.<ref>{{cite journal|title=How Camillo Golgi became "the Golgi"|journal=FEBS Letters|volume=583|pages=3732–3737|last1=Mazzarello|first1=Paolo|last2=Garbarino|first2=Carla|last3=Calligaro|first3=Alberto|date=2009|issue=23|doi=10.1016/j.febslet.2009.10.018|pmid=19833130|s2cid=23309035|doi-access=free|bibcode=2009FEBSL.583.3732M}}</ref> Пасля таго, як гэтае адкрыццё пацвердзіў яго памочнік Эміліа Вераці, ён апублікаваў яго ў ''Bollettino della Società medico-chirurgica di Pavia''.<ref>{{cite journal|last1=Dröscher|first1=A|title=Camillo Golgi and the discovery of the Golgi apparatus|journal=Histochemistry and Cell Biology|date=1998|volume=109|issue=5–6|pages=425–30|pmid=9681625|doi=10.1007/s004180050245|s2cid=9679562}}</ref> Аднак большасць навукоўцаў аспрэчвалі яго знаходку, лічылі яе артэфактам афарбоўвання. Іх мікраскопы былі недастаткова магутнымі, каб ідэнтыфікаваць арганэлы. Да 1930-х гадоў апісанне Гольджы было ў значнай ступені адхілена.<ref name="drosch2" /> Яно было канчаткова ўстаноўлена толькі праз 50 гадоў пасля яго адкрыцця, калі былі распрацаваны электронныя мікраскопы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=M|last2=Mazzarello|first2=P|title=One hundred years of the Golgi apparatus: history of a disputed cell organelle|journal=Italian Journal of Neurological Sciences|date=1998|volume=19|issue=4|pages=241–247|pmid=10933465|doi=10.1007/bf02427612|s2cid=31879493}}</ref> == Узнагароды і ўшанаванне == У 1903 годзе Гольджы стаў ганаровым членам [[Амерыканская асацыяцыя па анатоміі|Амерыканскай асацыяцыі па анатоміі]].<ref>{{Cite book |title=The American Association of Anatomists, 1888-1987: essays on the history of anatomy in America and a report on the membership: past and present|date=1987|publisher=Williams & Wilkins|isbn=978-0-683-06800-9|editor-last=Pauly|editor-first=John Edward|location=Baltimore|editor-last2=Basmajian|editor-first2=John V.|editor-last3=Christensen|editor-first3=A. Kent|editor-last4=Jollie|editor-first4=William P.|editor-last5=Kelly|editor-first5=Douglas E.}}</ref> Гольджы разам з [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамонам-і-Кахалем]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за даследаванні структуры нервовай сістэмы. Да працы, якая прынесла Кахалю і Гольджы прэмію, вялася дыскусія аб тым, як нервовыя імпульсы праводзяцца ў мозгу. Адны вучоныя лічылі, што нейроны зліваюцца (паміж аксонавымі адросткамі клеткі № 1 і дендрытамі клеткі № 2), так што мозг па сутнасці становіцца адной сумежнай клеткай, супернейронам; гэта прыводзіць да ўтварэння [[Сінцытый|сінцытыю]], які ляжыць у аснове састарэлай [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярнай тэорыі]]. Другія даследчыкі лічылі, што нейроны не зліваюцца, а сустракаюцца вельмі блізка, і гэта называлася [[Нейронавая дактрына|нейронавай дактрынай]]. Разрозніць клеткавыя кампаненты ў месцы ўзаемадзеяння паміж клеткамі было немагчыма ў той час і гэта стала магчымым толькі значна пазней з вынаходніцтвам [[Электронны мікраскоп|электроннага мікраскопа]] ў 1950-х гадах. Але з дапамогай афарбоўкі метадам Гольджы Кахаль змог пераканаўча прадэманстраваць контуры цэлага нейрона, выключыўшы пры гэтым суседнія нейроны, тым самым паказаў, што універсальнага нейроннага сінцытыю не існуе. Кахаль і Гольджы, будучы з супрацьлеглых лагераў, знянавідзелі адзін аднаго і перасталі размаўляць. Калі яны прыбылі ў [[Стакгольм]], каб атрымаць свой агульны прыз, Кахалю ўдалося адкласці свае рознагалоссі ў бок настолькі, каб пахваліць Гольджы, але Гольджы не адказаў узаемнасцю.<ref>Sapolsky, RM. Behave: The Biology of Humans at our Best and Worst, New York: Penguin Books, 2017, p688</ref> У 1900 годзе кароль [[Умберта I]] назначыў яго [[Сенат Італіі|сенатарам]].<ref>[http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument GOLGI Camillo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207094022/http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument|date=7 December 2016}}. Italian senate website</ref> У 1913 годзе Гольджы стаў замежным членам [[Нідэрландская каралеўская акадэмія навук|Каралеўскай нідэрландскай акадэміі мастацтваў і навук]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000453|title=C. Golgi (1844–1926)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|access-date=19 July 2015}}</ref> Ён атрымаў ганаровыя доктарскія ступені ад Кембрыджскага ўніверсітэта, Жэнеўскага ўніверсітэта, Універсітэцкага каледжа Крысціянія, Нацыянальнага і Кападыстрыйскага ўніверсітэта ў Афінах і Універсітэта Парыж-Сарбона. У 1994 годзе Еўрапейская супольнасць ушанавала яго памяць паштовымі маркамі.<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> === Помнікі ў Павіі === [[Файл:Statua_di_Camillo_golgi_-_Cortile_Università_di_Pavia.JPG|міні|Мармуровая статуя Гольджы ва Універсітэце Павіі]] [[Файл:Camillo_Golgi_home_1.JPG|міні|Дом Каміла Гольджы ў Павіі]] У Павіі некалькі славутасцяў з’яўляюцца помнікамі ў гонар Гольджы. * Мармуровая статуя ў двары старых будынкаў [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]], на N.65 цэнтральнай вуліцы «Strada Nuova». У склепе надпіс на італьянскай мове: «Camillo Golgi / patologo sommo / della scienza istologica / antesignano e maestro / la segreta struttura / del tessuto nervoso / con intenta vigilia / sorprese e descrisse / qui operò / qui vive / guida e luce ai venturi / MDCCCXLIII — MCMXXVI» (''Каміла Гольджы / выдатны патолагаанатам / гісталагічнай навукі / папярэднік і майстар / сакрэтнай структуры / нервовай тканкі / з напружанымі намаганнямі / адкрыты і апісаны / тут ён працаваў / тут ён жыве / тут ён накіроўвае і прасвятляе будучых навукоўцаў / 1843—1926)''. * «Дом Гольджы», таксама на вуліцы «Strada Nuova», па адрасе № 77, за некалькі сотняў метраў ад універсітэта, адразу насупраць гістарычнага тэатра Фраскіні. Гэта дом, у якім Гольджы правёў большую частку свайго сямейнага жыцця са сваёй жонкай Лінай. * Магіла Гольджы знаходзіцца на Манументальных могілках Павіі (віале Сан-Джаваніна), уздоўж цэнтральнай вуліцы, адразу перад вялікім помнікам загінуўшым у Першай сусветнай вайне. Гэта вельмі простая гранітная магіла з бронзавым медальёнам, які адлюстроўвае профіль навукоўца. Побач з магілай Гольджы, акрамя яго жонкі, пахаваны яшчэ два важныя італьянскія навукоўцы-медыкі: [[Барталамеа Паніца]] і [[Аделькі Негры|Адэлькі Негры]]. * Музей Гольджы быў створаны ў 2012 годзе ў старажытным Палацо Бота [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]] на плошчы Антоніёта Бота, 10. Там рэканструяваны кабінет Каміла Гольджы і яго лабараторыі з дапамогай мэблі і арыгінальных інструментаў.<ref>{{cite web|last1=Spizzi|first1=Dante|title=Museo Camillo Golgi|url=http://museocamillogolgi.unipv.eu/|website=museocamillogolgi.unipv.eu|access-date=23 December 2017|language=it-IT}}</ref> == Эпонімы == * Арганэла [[Комплекс Гольджы|апарата Гольджы]] або [[комплекс Гольджы]] * Сенсарны рэцэптарны [[Golgi tendon organ|орган Гольджы]] * [[Golgi's method|Метад Гольджы]] або афарбоўка па Гольджы — метад афарбоўвання нервовай тканіны * Фермент [[Golgi alpha-mannosidase II|альфа-маназідаза II апарата Гольджы]] * [[Клеткі Гольджы]] мазжачка * Нервовыя клеткі апарата Гольджы I (з доўгімі аксонамі) * Нервовыя клеткі апарата Гольджы II (з кароткімі аксонамі або без іх) * [[Гольджы (кратар)]], ударны кратар на Месяцы<ref>{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2213?__fsk=1377454541|title=Golgi crater|publisher=Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS|access-date=16 December 2019}}</ref> * Малая планета [[6875 Golgi|6875 Гольджы]] названа ў яго гонар.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=6875|title=(6875) Golgi = 1994 NG1 = 1934 QB = 1953 RK = 1977 DH2 = 1991 RT30 = 4643 T-1 = T/4643 T-1|publisher=Minor planet center}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дадатковая літаратура == * {{Citation|author=Mazzarello, Paolo|translator=Badiani, Aldo|translator2=Buchtel, Henry A.|year=2010|title=''Golgi: A Biography of the Founder of Modern Neuroscience''|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-533784-6|url=https://books.google.com/books?isbn=0195337840}} * {{cite book|last1=Mironov|first1=Alexander A.|last2=Margit|first2=Pavelka|title=The Golgi Apparatus State of Art After 110 Years of Camillo's Discovery.|date=2006|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=3-211-76310-4|url=https://books.google.com/books?isbn=3211763104}} * {{cite book|last1=Morré|first1=D. James|last2=Mollenhauer|first2=Hilton H.|title=The Golgi Apparatus: The First 100 Years|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-74347-9|url=https://books.google.com/books?isbn=0387743472}} * {{Citation|pmid=17490748|last1=De Carlos|first1=Juan A|last2=Borrell|first2=José|publication-date=August 2007|year=2007|title=A historical reflection of the contributions of Cajal and Golgi to the foundations of neuroscience.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=8–16|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.010|hdl=10261/62299|s2cid=7266966|hdl-access=free}} * {{Citation|pmid=17462742|last=Muscatello|first=Umberto|publication-date=August 2007|year=2007|title=Golgi's contribution to medicine.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=3–7|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.007|s2cid=41680914}} * {{Citation|pmid=17408565|last=Kruger|first=Lawrence|publication-date=October 2007|year=2007|title=The sensory neuron and the triumph of Camillo Golgi|volume=55|issue=2|periodical=Brain Research Reviews|pages=406–10|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.01.008|s2cid=32486297}} * {{Citation|pmid=9865849|last1=Fabene|first1=P F|last2=Bentivoglio|first2=M|publication-date=October 1998|year=1998|title=1898–1998: Camillo Golgi and "the Golgi": one hundred years of terminological clones.|volume=47|issue=3|periodical=Brain Res. Bull.|pages=195–8|doi=10.1016/S0361-9230(98)00079-3|s2cid=208785591}} * {{Citation|pmid=9778732|last1=Mironov|first1=A A|last2=Komissarchik|first2=Ia Iu|last3=Mironov|first3=A A|last4=Snigirevskaia|first4=E S|publication-date=1998|year=1998|title=[Current concept of structure and function of the Golgi apparatus. On the 100-anniversary of the discovery by Camillo Golgi]|volume=40|issue=6|periodical=Tsitologiia|pages=483–96|last5=Luini|first5=A}} * {{Citation|pmid=9695800|last1=Farquhar|first1=M G|last2=Palade|first2=G E|publication-date=January 1998|year=1998|title=The Golgi apparatus: 100 years of progress and controversy.|volume=8|issue=1|periodical=Trends Cell Biol.|pages=2–10|doi=10.1016/S0962-8924(97)01187-2|pmc=7135405}} == Спасылкі == *[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html Life and Discoveries of Camillo Golgi] * [http://himetop.wikidot.com/camillo-golgi Some places and memories related to Camillo Golgi] * [http://www.museogolgi.it/ The museum in Corteno, now called Corteno Golgi, dedicated to Golgi. Includes a gallery of images of his birthplace.] * [http://museocamillogolgi.unipv.eu/ The Museum Camillo Golgi in Pavia] * [https://www.britannica.com/biography/Camillo-Golgi Biography at Encyclopædia Britannica] * [http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi Biography at Encyclopedia.com] * [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html Profile at Whonamedit?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810221347/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html|date=10 August 2019}} * [http://www.sanmatteo.org/site/home.html IRCCS Policlinico San Matteo Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625010148/http://www.sanmatteo.org/site/home.html|date=25 June 2020}} * [http://www.maggioreosp.novara.it/site/home.html Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara] {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1901-1925}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гольджы Каміла}} [[Катэгорыя:Медыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Гістолагі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Павійскага ўніверсітэта]] 51jrw77aivrn9oi5ym8inws2j3x62fe 0 138120 5124753 5123671 2026-04-11T17:33:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124753 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскім беларускім музеем імя Івана Луцкевіча|сучаснай музейнай установай у Вільні}} {{Музей |назва = Беларускі музей у Вільні |sort = |выява = Vilnia, Biełaruski muzej. Вільня, Беларускі музэй (1933).jpg |памер = |подпіс = Адна з залаў Беларускага музея ў Вільні |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |дата = |заснаваны = [[1921]] |ліквідаваны = [[1944]] |месцазнаходжанне= [[Вільнюс|Вільня]], вул. [[Вастрабрамская вуліца|Вастрабрамская]], 9 |наведвальнікі = |дырэктар = [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Янка Шутовіч]] |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = |карта = Польская Рэспубліка |Commons = }} '''Белару́скі музе́й у Ві́льні''' або '''Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча''' ({{lang-be-latin|Biełaruski muzej u Vilni|1}}, {{lang-pl|Muzeum Białoruskie w Wilnie}}, {{Lang-lt|I. Luckevičiaus baltarusių muziejus}})&nbsp;— беларуская навуковая і асветніцкая ўстанова, якая дзейнічала ў 1921—1945 гадах у [[Вільнюс|Вільні]] па адрасе вуліца [[Вастрабрамская вуліца|Вастрабрамская]], 9 (у так званых «[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыліянскіх мурах]]», побач з [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускім навуковым таварыствам]] і [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіяй]]). == Калекцыя Івана Луцкевіча == [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] збіраў помнікі беларускай даўніны з часу навучання ў 3-м класе гімназіі, яны склалі багатую калекцыю і сталі асновай створанага ў 1921 годзе музея. Да 1908 года, калі І.&nbsp;Луцкевіч перавёз сваю калекцыю ў рэдакцыю «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]», у яе складзе ўжо былі асобнікі [[Біблія Францыска Скарыны|Бібліі Францыска Скарыны]], [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага]], некалькі [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]], асобнікі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]» і іншыя каштоўныя прадметы. Калекцыя складалася з этнаграфічнага (адзенне, тканіны, хатнія вырабы, музычныя інструменты), археалагічнага (рэчы з [[Курган|курганоў]] і іншых раскопак), мастацкага (карціны, [[абраз]]ы, [[графіка]], дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), [[Нумізматыка|нумізматычнага]] аддзелаў, збору зброі і рыштунку, а таксама бібліятэкі (пераважна старадрукі і рукапісы). [[Файл:Дуда.jpg|міні|[[Беларуская дуда|Дуда]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], падораная Людаміру Міхалу Рагоўскаму, а пасля ахвяраваная ў фонд калекцыі Івана Луцкевіча.]] На падставе публікацыі ў польскім часопісе «Сігналы» (Sygnały nr. 75 за 1939 год), якая дакладна апісвала калекцыю беларускага музея, вядома, якія экспанаты змяшчала секцыя фальклору і народных інструментаў. У калекцыі музея былі [[Беларуская дуда|дуда]] (так званая дуда [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]]), [[колавая ліра]] (падораная рэдакцыяй «Нашай Нівы» Людаміру Міхалу Рагоўскаму ў 1910 годзе), а таксама [[Жалейка|жалейкі]], [[Рог (музычны інструмент)|рогі]] і [[Пастушая труба|пастушыя трубы]]<ref>{{cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item/sygnaly-sprawy-spoleczne-literatura-sztuka-r-6-nr-75-15-sierpnia-1939,NTczMTg2NDY/9/#item|title=Sygnały : sprawy społeczne, literatura, sztuka R.6, nr 75 (15 sierpnia 1939)|publisher=polona.pl|accessdate=2023-08-24}}</ref>. Іх абрысы бачныя на старым фотаздымку аднаго з пакояў музея, а выгляд апісвае ў вершы між іншага [[Міхась Машара]]: «Там на сьцяне дуда, цымбалы / Спакойна ціхімі вісяць; / Іх час прайшоў, / І сэрцаў сьмелых і удалых / Яны ўжо больш не весяляць»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Віталь Воранаў|В. Воранаў]] |загаловак=Дудары Глыбоцкага краю}}</ref>. === Фотаархіў === Асобную каштоўнасць уяўляў фотаархіў музея, які налічваў каля 2 тысяч адзінак і з’яўляўся першай спробай комплекснай ацэнкі і збірання візуальных дакументаў па гісторыі Беларусі. Фотаздымкі паступалі ў музей як ад прыватных асоб (напрыклад, ад [[Лявон Іванавіч Вітан-Дубейкаўскі|Л.&nbsp;Дубейкаўскага]], [[Б. Данейка|Б.&nbsp;Данейкі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е.&nbsp;Р.&nbsp;Раманава]]), так і ад беларускіх арганізацый ([[Таварыства беларускай школы|ТБШ]], Беларускага студэнцкага саюза і інш.). Самая вялікая калекцыя фотакопій экспанатаў (зброі, пячатак, манет, археалагічных знаходак) паходзіла з прыватнага музея мінскага археолага [[Генрых Татур|Генрыха Татура]]. У зборы таксама захоўваліся ўнікальныя індывідуальныя фотаздымкі піяністкі і грамадскай дзяячкі [[Каміла Марцінкевіч|Камілы Дунін-Марцінкевіч]], аўтапартрэт мастака [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]] (1943), а таксама фотакопіі прац мастакоў К.&nbsp;Шымоніса, Ю.&nbsp;Зікараса, Ю.&nbsp;Клоса, П.&nbsp;Рымшы, Й.&nbsp;Шылейкі, А.&nbsp;Варнаса, В.&nbsp;Дзіджокаса, [[Пётра Сергіевіч|П.&nbsp;Сергіевіча]], П.&nbsp;Мірановіча і іншых{{sfn|Іванова-Фотаархіў|2022|с=188—191}}. Пасля ліквідацыі музея яго фотаархіў быў падзелены. Сёння каля 630 фотаздымкаў захоўваюцца ў [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]] (Вільнюс), яшчэ 158 фотаздымкаў (за перыяд 1862—1943 гадоў) у 1956 годзе былі перададзены ў [[Беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакументаў]] (Дзяржынск), а астатнія часткі знаходзяцца ў фондах [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]]{{sfn|Іванова-Фотаархіў|2022|с=191, 194}}. == Стварэнне і дзейнасць у міжваенны час == На аснове калекцыі Івана Луцкевіча ў [[1921]] годзе [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускім навуковым таварыствам]] (БНТ) быў створаны музей, у памяць ахвярадаўца названы «Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча». Афіцыйная назва згодна са статутам&nbsp;— «Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей імя Івана Луцкевіча»{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=92}}. Працэс стварэння ўстановы пачаўся яшчэ ў студзені 1918 года, калі Іван Луцкевіч афіцыйна перадаў свой архіў, бібліятэку і зборы новастворанаму БНТ. У канцы 1918 года Беларускі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны атрымаў ад нямецкіх акупацыйных улад дазвол заняць будынак былой духоўнай семінарыі ў «[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]]». У пачатку 1921 года адбыўся перанос збораў з кватэры Луцкевічаў на [[Вастрабрамская вуліца|вуліцу Вастрабрамскую]], 9<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=ЛЦДА|фонд=281|вопіс=2|справа=12|аркушы=1}}</ref>{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=97}}. Музей размяшчаўся ў невялікім памяшканні з пяці—шасці пакояў (агульнай плошчай каля 500 кв. м., пазней уключаючы 15 пакояў{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=121}}). Упарадкаваннем музея займаліся брат Івана&nbsp;— [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], а таксама інжынер [[Лявон Іванавіч Вітан-Дубейкаўскі|Лявон Дубейкаўскі]]. Музей заўсёды быў нацыянальным па сваёй канцэпцыі і сутнасці, ён гуртаваў вакол сябе беларускую інтэлігенцыю і выступаў як інстытут нацыянальнай памяці{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=96, 131}}. Антон Луцкевіч актыўна прапагандаваў дзейнасць ўстановы ў віленскім асяродку, у тым ліку праз змяшчэнне інфармацыі пра музей у даведніках і навуковых зборніках. У 1938 годзе польскія ўлады прапанавалі перадаць зборы ў Рэгіянальны музей, але Антон Луцкевіч адмовіўся, з-за чаго дзяржаўнае фінансаванне было спынена і музей існаваў выключна на ахвяраванні<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=НАРБ|фонд=591|вопіс=1|справа=248|аркушы=22}}</ref>{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=96, 98}}. Галоўнай думкай Івана Луцкевіча быў збор матэрыялаў, якія зрабілі б магчымымі даследаванні матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў&nbsp;— перш за ўсё народнай, беларускай гісторыі&nbsp;— з асаблівым акцэнтам на перыяд Вялікага Княства Літоўскага. Менавіта так пісаў Антон Луцкевіч пра мэту стварэння музея і выбар эпохі, якую ён мусіў ілюстраваць<ref>{{артыкул |аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|A. Łuckiewicz]] |загаловак=Muzeum Białoruskie im. Jana Łuckiewicza w Wilnie |выданне=Balticoslavica |месца=Wilno |выдавецтва=Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej |год=1933 |том=1}}</ref>. У 1937 годзе на пытанне анкеты пра характар збору музея ён адказаў, што музей з’яўляецца рэгіянальным і нацыянальным з тэрыторыі перадваенных беларускіх земляў, якія знаходзяцца ў межах ВКЛ<ref>{{артыкул |аўтар=[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. Лабачэўская]] |загаловак=Новыя звесткі пра зборы Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні |выданне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] |год=1995 |нумар=5 |старонкі=162}}</ref>. Першы вядомы 278-старонкавы інвентар быў складзены ў 1922 годзе. Ён падзяляў экспанаты на групы: фальклор (106 прадметаў), ручныя малюнкі ў папках (797 малюнкаў), зброя (126 прадметаў), кафлі і цэглы (435 прадметаў)<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы|фонд=21|аркушы=378|іншае=Інвентарная кніга Музею ім. Івана Луцкевіча Беларускага Навуковага Таварыства ў Вільні №&nbsp;1}}</ref>. У 1933 годзе А.&nbsp;Луцкевічам былі апісаны асобныя аддзелы. Дагістарычны аддзел складаўся з каля 200 экспанатаў&nbsp;— прадметаў з эпохі [[палеаліт]]у, [[неаліт]]у, [[Бронзавы век|бронзавага]] і [[Жалезны век|жалезнага вякоў]] з больш як 18 паветаў, знойдзеных пры археалагічных раскопках як Іванам Луцкевічам, так і [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафіем Тышкевічам]]. Асобна былі вылучаны сфрагістычная калекцыя (каля 103 пячатак), калекцыя пярсцёнкаў, прадметы рэлігійнага культу (старадаўнія [[крыж]]ы, складні, царкоўныя апараты, [[антымінс]]ы, іконы і абразы, касцельныя апараты і вопраткі, абразы беларускія, рускія і візантыйскага стылю), свецкае малярства, графіка, збор [[Дрэварыт|дрэварытаў]]. Этнаграфічны аддзел складаўся з калекцыі тканін і вопраткі, твораў народных разбяроў, музычных інструментаў, гліняных, фаянсавых і шкляных вырабаў. Побытавы аддзел аб’ядноўваў старадаўнія вопраткі і прыборы да іх, слуцкія паясы, шапкі. Аддзел зброі складаўся са зброі старадаўняй і навейшага часу. Быў таксама аддзел рукапісаў і друкаў<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы|фонд=21|аркушы=378|іншае=Інвентарная кніга Музею ім. Івана Луцкевіча Беларускага Навуковага Таварыства ў Вільні №&nbsp;1}}</ref>. Паводле анкеты, запоўненай 1 студзеня 1937 года А.&nbsp;Луцкевічам (своеасаблівай справаздачы перад міністэрствам), у музеі налічвалася 4228 экспанатаў, з іх у экспазіцыі 1511, у фондах&nbsp;— 2711. Колькасць экспанатаў у аддзелах: этнаграфія&nbsp;— 86, выяўленчае мастацтва&nbsp;— 161, скульптура&nbsp;— 65, мастацкія промыслы&nbsp;— 154, нумізматыка&nbsp;— 2492, археалогія&nbsp;— 184, бібліятэка&nbsp;— 10555 тамоў<ref>{{артыкул |аўтар=[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. Лабачэўская]] |загаловак=Новыя звесткі пра зборы Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні |выданне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] |год=1995 |нумар=5 |старонкі=162}}</ref>. == Падзеі 1939—1944 гадоў == Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні савецкімі войскамі]] 19 верасня 1939&nbsp;года пачаліся выпрабаванні для ўстановы. 30 верасня былі арыштаваны дырэктар Антон Луцкевіч і шэраг іншых дзеячаў ([[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], [[Янка Пазняк]]). Музей фактычна спыніў дзейнасць, а ключы засталіся ў намесніка старшыні БНТ Баляслава Грабінскага{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=100}}. Пасля далучэння Літвы да СССР, у кастрычніку 1940 года музей быў перададзены ў падпарадкаванне Інстытута літуаністыкі. У канцы 1940 года адбылася перадача каля 2,5 тыс. заінвентарызаваных экспанатаў і 5 тыс. кніг Інстытуту літуаністыкі, а частка архіва музея апынулася ў [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=101—102}}. З кастрычніка 1940&nbsp;года прэзідэнт [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Вінцас Крэве|Вінцас Крэве-Міцкявічус]] прызначыў этнографа [[Мар’ян Пецюкевіч|Мар’яна Пецюкевіча]] кіраўніком музея. У штат таксама ўвайшлі мастак [[Пётра Сергіевіч]], [[Язэп Найдзюк]], бібліятэкар [[Янка Шутовіч]] і літоўскі мастацтвазнавец [[Владас Дрэма]]. 16 студзеня 1941 года музей атрымаў назву «Беларускі музей №&nbsp;1 пры Акадэміі навук ЛССР». У маі 1941 года ў Вільню прыбыла дэлегацыя БССР у складзе [[Цімафей Сазонавіч Гарбуноў|Цімафея Гарбунова]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], якая вяла перагаворы з кіраўніцтвам АН ЛССР (у прыватнасці, з [[Мікалас Біржышка|Мікаласам Біржышкам]]) аб перадачы музея ў Мінск, аднак літоўскі бок фактычна адмовіў у перадачы збораў, спасылаючыся на іх рэгіянальны віленскі характар{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=106—109}}. З 18 снежня 1940 года ў музеі пачаў працаваць [[Янка Шутовіч]], які з 7 ліпеня 1941 года (падчас [[Нямецкая акупацыя Літвы (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]) заняў пасаду дырэктара ўстановы{{sfn|Іванова-Аўтограф_4|2023|с=167}}. Музей працягваў працаваць, праводзілася інвентарызацыя (літоўскі мастацтвазнавец Владас Дрэма апрацаваў 7442 пазіцыі), папаўняліся фонды, у тым ліку за кошт збораў фальклору (напрыклад, з дапамогай кампазітара [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]){{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=116—117}}. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Шутовіча «Незабыўная скарбніца» (1971), нягледзячы на цяжкі ваенны час, музей значна папоўніўся экспанатамі і кніжнымі фондамі за кошт зліквідаваных культурна-асветніцкіх арганізацый і прыватных асоб. Згодна з інвентарнымі кнігамі, у аддзеле сфрагістыкі і нумізматыкі было зарэгістравана каля 3000 пазіцый, у бібліятэцы&nbsp;— каля 15&nbsp;000. Агулам, паводле падлікаў дырэктара, на дзень ліквідацыі ўстановы ў ёй захоўвалася больш за 50&nbsp;000 экспанатаў, а ў бібліятэцы&nbsp;— больш за 25&nbsp;000 тамоў кніг{{sfn|Іванова-Аўтограф_4|2023|с=175}}. У пачатку 1944 года акупацыйныя ўлады загадалі вызваліць Базыльянскія муры, і музей быў вымушаны пераехаць у значна меншае памяшканне на [[Вуліца Святой Ганны (Вільня)|вуліцы Святой Ганны]], 4. Падчас бамбардзіроўкі Вільні ў ліпені 1944 года будынак на вуліцы Святой Ганны быў пашкоджаны (дзверы ў пакоі і залы былі расчынены, кнігі і экспанаты раскіданы, зніклі некаторыя адзінкі зброі), аднак асноўныя фонды ўдалося зберагчы амаль цалкам{{sfn|Іванова-Аўтограф_4|2023|с=174}}. Перад адступленнем немцаў улетку 1944 года найбольш каштоўныя экспанаты (4618 адзінак рукапісаў, гістарычных дакументаў і старадрукаў) былі схаваныя супрацоўнікамі ў сутарэннях касцёла Святога Міхаіла пад апекай ксяндза [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]]{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=118}}. <gallery> Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Часоўнік. Масква, 1640.jpg|«Часоўнік» (Масква, 1640) з калекцыі музея Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Стафан Зізаній. Казанне святога Кірыла. 1596.jpg|«Казанне святога Кірылы» [[Стафан Зізаній|Стэфана Зізанія]] ([[Віленская брацкая друкарня]], 1596) з калекцыі музея Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Турэцкая манархія. Слуцкая друкарня.jpg|«[[Турэцкая манархія]]» ([[Слуцкая друкарня]], 1678) з калекцыі музея Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Мялецій Сматрыцкі. Граматыка славенска, правільней сінтагма.jpg|«Граматыка славенска, правільней сінтагма» [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]] ([[Еўе|Еўінская друкарня]], 1619) з калекцыі музея </gallery> == Ліквідацыя музея і лёс збораў (1944—1945) == 15—16 жніўня 1944 года, праз месяц пасля вызвалення Вільні, супрацоўнікі НКУС канфіскавалі з музея 53 скрыні і 283 тэчкі архіўных матэрыялаў, якія тычыліся беларускага нацыянальнага руху (дакументы [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]], [[Таварыства беларускай школы|ТБШ]], асабістыя архівы дзеячаў){{sfn|Іванова-Аўтограф|2022|с=120}}. 20 лістапада 1944 года быў арыштаваны дырэктар музея Янка Шутовіч. [[Савет Народных Камісараў|СНК]] Літоўскай ССР стварыў ліквідацыйную камісію на чале з намеснікам наркама асветы [[Міхаліна Мешкаўскене|Міхалінай Мешкаўскене]]. Беларускі бок прадстаўляў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] (БДМГВАВ). Экспанаты дзяліліся паводле тэрытарыяльна-нацыянальнага прынцыпу, прычым рашэнні прымаліся выключна літоўскім бокам без удзелу беларускіх экспертаў на этапе адбору{{sfn|Іванова-Аўтограф|2022|с=125—126}}. Актам ад 1 жніўня 1945 года пад апеку Віленскага этнаграфічнага музея было перададзена 32&nbsp;562 адзінкі захоўвання, у тым ліку 20&nbsp;278 кніг, 8564 гістарычныя і 2441 этнаграфічны аб’ект. Дадаткова 804 мастацкія і графічныя творы былі адабраны Віленскім дзяржаўным мастацкім інстытутам{{sfn|Іванова-Аўтограф|2022|с=126—127}}. Беларускай ССР была перададзена значна меншая частка&nbsp;— першапачаткова заяўлялася пра 10&nbsp;321 адзінку. У [[Мінск]], куды экспанаты суправаджала [[Е. М. Заклінская|Е.&nbsp;М.&nbsp;Заклінская]], трапіла каля 3000 каштоўных прадметаў і 2507 малакаштоўных адзінак. Большая частка перададзенага ў БДМГВАВ складалася з тыпаграфскіх клішэ (каля 2273 штук). У 1952 годзе камісія [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] пастанавіла знішчыць большасць з гэтых малакаштоўных прадметаў (у тым ліку больш за 2000 клішэ)<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=НАРБ|фонд=690|вопіс=9|справа=732|аркушы=30}}</ref>{{sfn|Іванова-Аўтограф|2022|с=128—129}}{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=127}}. Схаваныя ў касцёле Святога Міхаіла 4618 адзінак архіва і старадрукаў былі выяўлены і ў 1946 годзе перададзены Бібліятэцы Акадэміі навук Літоўскай ССР, дзе склалі аснову «Віленскага беларускага фонду»{{sfn|Іванова_Homo_Historicus|2022|с=129—130}}. == Крыніцы па гісторыі музея == Значным комплексам дакументаў па гісторыі ўстановы з'яўляецца асабісты архіў яе перадапошняга дырэктара [[Янка Шутовіч|Янкі Шутовіча]], які захоўваецца ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ЦНБ НАН Беларусі) і [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] (БДАМЛМ). У архіве адклаліся справаводныя дакументы музея за 1941—1944 гады, а таксама восем варыянтаў успамінаў Я.&nbsp;Шутовіча пад назвай «Незабыўная скарбніца», напісаных у 1971 годзе да 50-гадовага юбілею музея. У фондзе таксама збераглася вялікая колькасць фотаздымкаў асоб, звязаных з дзейнасцю ўстановы: [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]], [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]], [[Кляўдуш Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Кляўдуша Дуж-Душэўскага]], [[Уладзімір Паўлюкоўскі|Уладзіслава Паўлюкоўскага]] і іншых{{sfn|Іванова-Аўтограф_4|2023|с=173, 176}}. == Аднаўленне ў XXI ст == {{Асноўны артыкул|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)}} У 2001 годзе ў Вільні намаганнямі [[Сяржук Вітушка|Сяржука Вітушкі]] зроблена спроба аднавіць інстытуцыю, у Літоўскай Рэспубліцы зарэгістравана грамадскае аб’яднанне «Беларускі музей імя Івана Луцкевіча». У 2021 годзе грамадскае аб’яднанне атрымала памяшканне па [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцы Віленскай]], 20 у Вільні. Першая выстаўка «Чаму воля гэта жанчына» адбылася ў музеі з 4 жніўня&nbsp;да 16 верасня 2021 года. Дырэктарка музея&nbsp;— [[Людвіка Кардзіс]]. == Памяць == З 15 кастрычніка па 12 снежня [[2021 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2021]] года ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] працавала выстаўка, прымеркаваная да 100-годдзя Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча<ref>{{cite web|url=https://www.artmuseum.by/by/assets/images/News/2021/October/86739068343_768690.jpg|title=Афіша выстаўкі, прысвечанай 100-годдзю Беларускага музея ў Вільні|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023130124/https://www.artmuseum.by/by/assets/images/News/2021/October/86739068343_768690.jpg|archive-date=23 кастрычніка 2021|lang=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларускі музей (Ляймен)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|1|артыкул=Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|старонкі=436|ref=ЭГБ}} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Склад збораў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні ў святле актаў прыёму-перадачы на дзяржаўнае захоўванне |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=5 |серыя=XXI Архіўныя чытанні |старонкі=125—134 |ref=Іванова-Аўтограф}} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—194 |ref=Іванова-Фотаархіў}} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі |выданне=Homo Historicus. Гадавік антрапалагічнай гісторыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавец Зміцер Колас |год=2022 |старонкі=92—142 |ref=Іванова_Homo_Historicus}} * {{артыкул |аўтар=[[Вольга Іванова|Іванова В.]] |загаловак=Асабісты архіў Янкі Шутовіча як крыніца па гісторыі Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |серыя=XX Архіўныя чытанні |старонкі=167—181 |ref=Іванова-Аўтограф_4}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]] |загаловак=Беларускі музей імені Івана Луцкевіча |месца=Вільня |год=1933 |старонак=16 |іншае=Рэпрынт 1992}} * ''Саладоўнік А.'' Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Этапы гісторыі. Вільня: ЕГУ, 2010&nbsp;г. (Бакалаўрская праца) * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Хільмановіч|Хільмановіч У.]] |загаловак=Беларускае золата |месца=Беласток |выдавецтва=СЕОРВ |год=2014 |старонкі=166—167}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://archive.org/details/@muzej_vilenski Архіўная старонка адноўленага музея (кнігі і дакументы)] * [https://belsat.eu/ru/programs/vilenskij-belorusskij-muzej-unichtozhen-za-to-chto-belorusskij/ Виленский белорусский музей. Уничтожен за то, что белорусский] // belsat.eu * [https://www.diena.lt/naujienos/vilnius/menas-ir-pramogos/baltarusiu-i-luckeviciaus-muziejui-vilniuje-100-metu-1033014 Baltarusių I. Luckevičiaus muziejui Vilniuje&nbsp;— 100 metų] // diena.lt {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1921 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] 07mofdwyvs3msfmuxgya3tsgzwdm9pa 0 140997 5124571 3842362 2026-04-11T12:25:34Z DzBar 156353 абнаўленне звестак 5124571 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ісмаіл Амар Геле''' ({{lang-fr|Ismaïl Omar Guelleh}}, {{lang-so|Ismaaciil Cumar Geelle}}, {{lang-ar|اسماعيل عمر جليه}}; {{ДН|27|11|1947}}, [[Дырэ-Даўа]], [[Эфіопія]]) — другі прэзідэнт [[Джыбуці]] з 8 мая 1999. Успадкаваў пасаду ад свайго дзядзькі, [[Хасан Гулед Аптыдон|Хасана Гулед Аптыдона]]. Яго сям’я пераехала з [[Эфіопія|Эфіопіі]] ў Джыбуці ў 1960-я. Служыў у паліцыі, пасля атрымання Джыбуці незалежнасці ў 1977 г. прызначаны кіраўніком сакрэтнай службы. У красавіку 1999 г. яго кандыдатура як пераемніка Аптвдона была выстаўлена на прэзідэнцкіх выбарах, і Гела перамог, атрымаўшы 73 % галасоў. У 2005 г. пераабраны, пры адсутнасці іншых кандыдатаў, атрымаўшы 100 %. Па выніках прэзідэнцкіх выбараў 10 сакавіка 2026 года пераабраны прэзідэнам, атрымаўшы 97.81 % галасоў супраць апазіцыйнага кандыдата, які атрымаў 2.19 % галасоў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/djibouti-election-guelleh-56800757f1108c104adb4bdc5ae880fa|title=Djibouti President Ismaïl Omar Guelleh is reelected for a sixth term|website=AP News|date=2026-04-11|access-date=2026-04-11}}</ref> {{зноскі}} {{Прэзідэнты Джыбуці}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геле}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Джыбуці]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] b1oohnl96qroj3v29nct8ia4s05oefq 14 146162 5124587 2431940 2026-04-11T13:03:37Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124587 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рок-музыканты паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] [[Катэгорыя:Постаці рускага рока]] 5v3w97du27bmbfsw9gdjnj8c18qhfbb 0 155344 5124874 3169237 2026-04-12T07:24:03Z DzBar 156353 афармленне 5124874 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Ганна Марлі''' ({{lang-fr|Anna Marly}}, {{ДН|30|10|1917}}, [[Петраград]] — {{ДС|15|2|2006}}, Палмер, [[Аляска]]) — французская спявачка і аўтар песень. Стала вядомая пасля напісання «Песні партызан», якая стала неафіцыйным гімнам Французскага Супраціву падчас [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. «Песня партызан» дасягнула такой папулярнасці, што пасля заканчэння вайны яе прапаноўвалі зрабіць нацыянальным гімнам Францыі. == Зноскі == <references /> {{DEFAULTSORT:Марлі}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі]] [[Катэгорыя:Шансанье]] t8bbd83ls2m22u5k1lviu41akiskhul 0 159251 5124854 3193952 2026-04-12T06:42:39Z DzBar 156353 спасылкі, катэгорыі 5124854 wikitext text/x-wiki '''Літаратурны музей Аркадзя Куляшова''' — [[музей]], прысвечаны памяці і творчасці [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]. Заснаваны ў [[1984]] г. у в. [[Новыя Саматэвічы]] [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]]. Філіял [[Касцюковіцкі краязнаўчы музей|Касцюковіцкага краязнаўчага музея]]. Аснову экспазіцыі склалі прадметы з выстаўкі 1978 г., прысвечанай А.Куляшову, і рэчы з мемарыяльнага пакоя паэта, адкрытага ў 1980 г. у Касцюковіцкім краязнаўчым музеі. Размяшчаўся ў 3 пакоях драўлянай хаты. У 1990 г. закрыты, экспанаты перададзены раённаму краязнаўчаму музею. У 1999 г. аднавіў сваю дзейнасць у будынку Новасаматэвіцкай сярэдняй школы як Літаратурны музей А. Куляшова. Музеем кіравалі Я. А. Шаройка, А. В. Раздзёрына. З 2006 г. дырэктар Н. М. Лабынцава. Асноўны фонд (2008) налічвае 350 адзінак захоўвання. Плошча экспазіцыі музея 53,3 м². Экспазіцыя складаецца з раздзелаў: дзяцінства будучага паэта; пачатак творчасці; юнацтва — росквіт паэтычнага таленту; Вялікая Айчынная вайна; Куляшоў-перакладчык; даніна памяці паэту. Сярод прадстаўленых экспанатаў асабістыя рэчы пісьменніка, партрэт яго маці, бюст А. Куляшова, падораны яму скульптарам [[Заір Азгур|З. Азгурам]], шматлікія фотаздымкі сям'і паэта, яго сяброў, віншавальныя тэлеграмы, ганаровыя граматы. Сабрана калекцыя друкаваных выданняў паэтаў і пісьменнікаў ХХ ст., якія захапляліся творчасцю А.Куляшова. == Спасылкі == * [http://nssh.kostjukovichi.edu.by/ru/main.aspx?guid=88281 Старонка музея на сайце Новасаматэвіцкай сярэдняй школы] * [https://library-mogilev.wixsite.com/kuleshov/literary-museum-4 Пра музей на сайце прысвечанага А. Куляшову праекта Магілёўскай абласной біліятэкі] [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новыя Саматэвічы]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1984 годзе]] 8btyy9lm8buiy3l8twxn9f88tseknpw 0 160397 5124804 5116601 2026-04-12T04:47:32Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124804 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = IraqWarHeader.jpg |частка = [[Іракскі канфлікт]] |загаловак = '''Зверху ўніз па гадзіннікавай стрэлцы''': амерыканскія танкі ў Багдадзе, 2003; эвакуацыя параненага, Фалуджа, 2004; падрыў тайніка са зброяй у правінцыі Анбар, 2005; іракскія салдаты, 2005. |дата = [[20 сакавіка]] [[2003]] — [[15 снежня]] [[2011]]<ref name="end">{{cite web|date=15 снежня 2011|url=http://www.lenta.ru/news/2011/12/15/panetta/|title=ЗША афіцыйна завяршылі вайну ў Іраку|publisher=[[Лента.Ру]]|access-date=2011-12-18|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/684r2t2sx?url=http://www.lenta.ru/news/2011/12/15/panetta/|archive-date=31 мая 2012|url-status=live}}</ref> |месца = [[Ірак]] |канфлікт = Іракская вайна |вынік = * ЗША зрынулі рэжым Садама Хусейна; * Іракскія паўстанцы дамагліся вываду замежных войск; * [[Грамадзянская вайна ў Іраку|працяг канфлікту]]. |праціўнік1 = '''2003 год:'''<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<br /> {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br /> {{сцяг|Іракскі Курдыстан}} [[Пешмерга]] ---- '''Пасля 2003 года:'''<br /> [[Выява:Multi-National Force-Iraq ShoulderSIeeveInsignia.jpg|22px]] [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]] <br /> * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} * {{Сцягафікацыя|Італія}} * {{Сцягафікацыя|Польшча}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|Грузія}} * {{Сцягафікацыя|Украіна}} * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{Сцягафікацыя|Іспанія}} * ''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|і іншыя]]'' {{Сцягафікацыя|Ірак}} * {{сцяг|Іракскі Курдыстан}} [[Пешмерга]]<br>{{Сцягафікацыя|Турцыя}}<br>[[File:Flag of the Iraq Awakening Conference.svg|22пкс]] Апалчэнне «[[Сыны Ірака]]»<br>[[Файл:Badr Organisation Political Logo.jpg|22px]] [[Арганізацыя Бадра]]<br>[[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі]]<ref>{{Cite web |url=http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |title=Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане |access-date=9 жніўня 2019 |archive-date=9 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |url-status=dead }}</ref> ---- '''пры падтрымцы:''' * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/3702655|title=U.S. employs Israeli tactics in Iraq |date=December 13, 2003 |website=NBC News|access-date=2023-06-12}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Hersh|first=Seymour M.|date=21 June 2004|title=As June 30th approaches, Israel looks to the Kurds.|magazine=[[The New Yorker]]|url=https://www.newyorker.com/magazine/2004/06/28/plan-b-2|access-date=12 June 2023}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Іран}} <small>(супраць [[Іракскія паўстанцы#Склад|суніцкіх і баасісцкіх сіл]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Iranian Strategy in Iraq Politics and "Other Means" |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref>)</small> |праціўнік2 = '''2003 год:'''<br /> {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Баасісцкі Ірак|Ірак]]<br /> {{Сцяг|Сірыя}} [[Сірыя|Сірыйскія]] добраахвотнікі<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/04/01/volunteers/|title=Lenta.ru: Свет: Сірыя перапраўляе ў Ірак добраахвотнікаў для вайны з Амерыкай|access-date=2013-03-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6FcPrcUTM?url=http://lenta.ru/iraq/2003/04/01/volunteers/|archive-date=4 красавіка 2013|url-status=live}}</ref> ---- '''Пасля 2003 года:'''<br /> [[Іракскія паўстанцы]]: * [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]] * [[Файл:Logo of the Army of the Men of the Naqshbandi Order.png|22px]] [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]] * [[Файл:Islamic Army of Iraq (emblem).png|22px]] [[Ісламская армія ў Іраку]] * [[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] [[Армія Махдзі]] * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<ref>[http://jcpa.org/article/hizbullah%E2%80%99s-role-in-attacks-against-u-s-and-british-forces-in-iraq/ Hizbullah's Role in Attacks Against U.S. and British Forces in Iraq] {{V|27|4|2012}}</ref> * {{flagicon image|Shiism_arabic_blue.PNG}} [[Асаіб Ахль аль-Хак]] * [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірак]] * [[File:Flag of Ansar al-Islam.svg|22px]] [[Ансар аль-Іслам]] * {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Аль-Каіда ў Іраку]] * [[Выява:Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg|border|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]]<ref>[[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]]</ref> * {{Сцяг|Джыхад}} Замежныя найміты [[Іракскія паўстанцы#Склад|і іншыя]] ---- '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Іран}} <small>(падтрымка [[Іракскія паўстанцы#Склад|шыіцкіх сіл]]<ref>[https://www.inopressa.ru/pwa/article/12Feb2007/nytimes/shiites.html США заявляют, что Иран поставляет оружие иракским шиитам]</ref>)</small> * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] <small>(падтрымка [[Іракскія паўстанцы#Склад|суніцкіх сіл]]<ref>[https://rusk.ru/st.php?idar=184737 Гумер Исаев: «Сирия как союзница Ирана поддерживает иракских повстанцев»] Петербургский востоковед объяснил, почему проамериканское иракское правительство вынуждено стягивать войска на сирийской границе</ref>)</small> |камандзір1 = [[Выява:Flag of the President of the United States of America.svg|22px]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]<br />[[Выява:Flag of the President of the United States of America.svg|22px]] [[Барак Абама]]<br />{{сцяг ЗША}} [[Томі Фрэнкс]]<br />{{сцяг ЗША}} [[Джон Абізаід]]<br />{{Сцяг ЗША}} [[Рыкарда Санчэс]]<br />{{Сцяг ЗША}} [[Джордж Кейсі]]<br />{{Сцяг ЗША}} [[Дэвід Петрэус]]<br />{{Сцяг ЗША}} [[Рэйманд Адзіерна]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джэймс Мэціс]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Томас Мец]]<br>{{Flagicon|UK}} [[Тоні Блэр]]<br>{{Flagicon|UK}} [[Гордан Браўн]]<br>{{Flagicon|UK}} [[Дэвід Кэмеран]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Андэрс Фог Расмусен]] <br />{{Сцяг|Курдыстан}} [[Масуд Барзані]] <br />{{Сцяг|Ірак}} [[Нуры аль-Малікі]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Абдул Сатар Бузай Аль-Рышаві|Абдул аль-Рышаві]] †<br>[[Файл:Badr Organisation Political Logo.jpg|22px]] [[Хадзі аль-Амеры]] |камандзір2 = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Садам Хусейн]] # †<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Удэй Хусейн]] †<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Кусей Хусейн]] †<br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Алі Хасан аль-Маджыд]] # † <br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Ібрагім Ізат ад-Дуры|Ізат ад-Дуры]] <br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Таха Ясін Рамадан]] # † <br />{{Сцяг|Ірак|1991}} [[Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці]] # † ---- [[Файл:Logo of the Army of the Men of the Naqshbandi Order.png|22px]] [[Ібрагім Ізат ад-Дуры|Ізат ад-Дуры]]<br />[[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] [[Муктада ас-Садр]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>{{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абу Мусаб аз-Заркаві]] †<br />{{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абу Аюб аль-Масры]] †<br />{{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абу Сулейман ан-Насір|Абу Сулейман]]<br /> {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абу Бакр аль-Багдадзі|Абу Дуа]] |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = як мінімум 25 091 загінулых |страты2 =як мінімум 31 708 загінулых |агульныя страты = от 97 000 до 1 120 000 загінулых цывільных асоб<ref>[https://ria.ru/20230320/irak-1858339963.html Миллион погибших и 20 лет позора.]<br>''«В 2008-м исследовательская компания IIACSS оценивала количество жертв в миллион. "Если принять во внимание погрешность, то расчетный диапазон составляет от 946 000 до 1 120 000", — отмечали авторы доклада, не уточняя, включены ли в это число иракские военнослужащие. В IBC полагают, что за годы оккупации погибли не менее 97 тысяч мирных иракцев, а британский журнал The Lancet в 2013-м называл 116 тысяч.»''</ref><ref>{{cite web |title=Iraq war 10 years on: at least 116,000 civilians killed |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/9932214/Iraq-war-10-years-on-at-least-116000-civilians-killed.html |author=David Blair |lang=en |website=[[The Telegraph]] |date=2013-03-15 |access-date=2019-09-12 |archive-date=2013-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318102607/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/9932214/Iraq-war-10-years-on-at-least-116000-civilians-killed.html |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=http://www.opinion.co.uk/Newsroom_details.aspx?NewsId=120 |title=Update on Iraqi Casualty Data (January 2008) |access-date=2010-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220142121/http://www.opinion.co.uk/Newsroom_details.aspx?NewsId=120 |archive-date=2011-02-20 |url-status=dead }}</ref> }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Іракская вайна''' — узброены канфлікт [[2003]]—[[2011]] гадоў паміж [[Ірак]]ам, а затым іраксімі паўстанцамі, і міжнароднымі ваеннымі сіламі на чале са [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучанымі Штатамі Амерыкі]], які пачаўся са звяржэння ўрада [[Партыя арабскага сацыялістычнага адраджэння|Партыі арабскага сацыялістычнага адраджэння]] [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. Афіцыйнай падставай да пачатку ваенных дзеянняў была заяўлена сувязь урада з [[тэрарызм|міжнародным тэрарызмам]], у прыватнасці, рухам «[[Аль-Каіда]]», а таксама пошук і знішчэнне зброі масавага паражэння. Наступныя праверкі абверглі дадзеныя заявы. Выказваліся таксама думкі, што адной з мэтаў ўварвання было атрыманне кантролю над іракскай нафтай. У [[2011]] годзе ЗША вывелі свой вайсковы кантынгент з Іраку, аднак баявыя дзеянні працягваліся. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іраку|новага вітка канфлікту]] ў [[2014]] годзе ўрад краіны страціў да 1/3 тэрыторыі дзяржавы, якую занялі ісламісты. Гэтыя падзеі вымусілі амерыканскую армію вярнуцца ў Ірак і разгарнуць [[Аперацыя «Непахісная рашучасць»|аперацыю супраць баевікоў]]. == Перадгісторыя == У [[1991]] годзе, пасля [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]], прычынай якой паслужыла анексія Іракам [[Кувейт]]а, Савет бяспекі ААН прымае рашэнне аб прыбыцці на іракскую тэрыторыю Спецыяльнай камісіі. Яе мэтай з’яўлялася ажыццяўленне нагляду за вытворчасцю зброі масавага паражэння. Нягледзячы на ​​паспяховае выкананне сваіх функцый, у [[1998]] годзе ўрад Ірака адмовіўся ад далейшага супрацоўніцтва з ААН і настаяў на рэарганізацыі камісіі. Акрамя гэтага, з боку краін кааліцыі былі створаны спецыяльныя нялётныя зоны для баявой авіяцыі Ірака, з мэтай абароны [[Курды|курдаў]] і [[шыіты|шыітаў]]<ref>[http://project25195.tilda.ws/ Война в Ираке]</ref>. [[11 верасня]] [[2001]] адбылася [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычная атака на Сусветны гандлёвы цэнтр]], у якой загінула больш за 2500 тысяч чалавек. Адказнасць за гэты тэракт узяла на сябе тэрарыстычная арганізацыя [[Аль-Каіда]]. Урад ЗША патрабаваў зноў ўвесці Спецыяльную камісію на тэрыторыю Ірака. У сродках масавай інфармацыі з’яўляюцца абвінавачванні амерыканскіх уладаў у бок Садама Хусейна, што ён мае дачыненне да крывавых падзеяў 11 верасня. Таксама, акрамя афіцыйнай версіі здарэння, ёсць і іншая, сутнасць якой, заключаецца ў тым, што да трагедыі ў СГЦ датычны самі ўлады ЗША, мэтай якіх сталі наўмысныя абвінчаванні ў адрас Хусейна. Але, нягледзячы на гэта ў [[2002]] годзе, атрымаўшы згоду Ірака, на тэрыторыі краіны зноў трапляюць інспектара Спецыяльнай камісіі. Пошук слядоў зброі працягваўся да пачатку вайны. [[30 студзеня]] [[2002]] прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш-малодшы]] ў сваім звароце да нацыі ўпершыню ужыў выраз «[[вось зла]]». Разам з [[КНДР|Паўночнай Карэяй]] і [[Іран]]ам у «вось» быў уключаны і Ірак<ref name="РИА">[https://ria.ru/20130320/927830711.html Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году]</ref>. [[12 верасня]] Джордж Буш, выступаючы на ​​Генеральнай Асамблеі ААН, заявіў аб «сур’ёзнай небяспецы» з боку Садама Хусейна. Па словах Буша, калі Багдад адмовіцца выконваць патрабаванні ААН па раззбраенні, ваенная акцыя стане непазбежнай. [[17 кастрычніка]] сенат ЗША санкцыянаваў найбуйнейшае за апошнія 20 гадоў павелічэнне ваенных асігнаванняў — на 37,5 мільярда долараў, да 355,1 мільярда. Перад гэтым Буш паставіў подпіс пад рэзалюцыяй кангрэса, якая дазваляе выкарыстанне сілы супраць Ірака<ref name="РИА"/>. [[28 студзеня]] 2003 года ў звароце да нацыі Буш абяцаў даць доказы таго, што Багдад хавае зброю масавага паражэння. Акрамя таго, амерыканскі прэзідэнт прапанаваў узначаліць антыіракскую кааліцыю ў выпадку ваеннага канфлікту<ref name="РИА"/>. [[5 лютага]] дзяржскаратар США [[Колін Паўэл]] [[Выступленне Коліна Паўэла ў Савеце Бяспекі ААН|вытсупае ў Савеце Бяспекі ААН па гэтаму пытанню]], з мэтай пераканаць міжнародную супольнасць у наяўнасці ў Садама Хусейна ЗМЗ і сувязяў з тэрарыстамі. Напярэдадні ўварвання афіцыйная пазіцыя ЗША заключалася ў тым, што Ірак парушае асноўныя палажэнні рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 1441 і займаецца распрацоўкай зброі масавага паражэння (у прыватнасці, закупка Іракам алюмініевых трубак была прадстаўлена як доказ распрацоўкі цэнтрыфуг для ўзбагачэння ўрану і атамнай зброі), і што неабходна раззброіць Ірак сілавым шляхам. ЗША і [[Вялікабрытанія]] планавалі правесці галасаванне ў Савеце Бяспекі па распрацаванай імі адпаведнай рэзалюцыі, але адмовіліся ад гэтага, бо [[Расія]], [[Кітай]] і [[Францыя]] далі зразумець, што накладуць вета на любую рэзалюцыю, якой прадугледжана выкарыставанне сілы супраць Ірака. == Ход вайны == {{Main|Храналогія Іракскай вайны}} === Уварванне === {{Main|Уварванне ў Ірак (2003)}} [[Файл:Iraq War 2003.gif|thumb|left|Наступленне кааліцыйных сіл з датамі.]] [[19 сакавіка]] кааліцыйныя войскі захапілі дэмілітарызаваную зону на мяжы Кувейта і Ірака. У гэты ж дзень Джордж Буш аддаў загад аб пачатку ваенных дзеянняў. Камандаваў сіламі генерал [[Томі Фрэнкс]]<ref name="РИА"/>. Ваенная аперацыя [[Узброеныя Сілы ЗША|УС ЗША]] і іх саюзнікаў супраць Ірака афіцыйна пачалася [[20 сакавіка]] ў 05:33 раніцы па мясцовым часе. Спачатку былі нанясены адзіночныя ўдары крылатымі ракетамі марскога базавання і авіяцыйнымі высокадакладнымі боепрыпасамі па стратэгічна важным ваенным мэтам і шэрагу ўрадавых аб’ектаў у Багдадзе. Амерыканскія войскі на мяжы Кувейта і Ірака пачалі інтэнсіўную артылерыйскую падрыхтоўку. Экспедыцыйныя атрады марской пяхоты і 3-й мотапяхотнага дывізія перасеклі мяжу і пачалі наземную аперацыю ў Іраку<ref name="Шок">Криворучка А. П., Рощупкин В. Т. ''Багдадский вождь: взлёт и падение… Политический портрет Саддама Хусейна и его режима на региональном и глобальном фоне'«, 2008; с 415. isbn978-5-392-00071-5 </ref>. ЗША заявілі, што рашэнне аб прымяненні ваеннай сілы супраць Ірака падтрымліваюць 45 дзяржаў свету. 15 з іх афіцыйна не абвяшчаюць пра гэта, але гатовы даць сваю паветраную прастору для ўдараў па Іраку<ref name="РИА"/>. 3-я амерыканская пяхотная дывізія рухалася на захад і далей на поўнач праз пустыню на Багдад. Тым часам 1-я дывізія марской пяхоты прасоўвалася праз цэнтр краіны на паўночны захад па аўтамагістралі [[Басра]]—Багдад, а брытанская 7-я танкавая брыгада рухалася ў міжрэччы [[Тыгр (рака)|Тыгра]] і [[Еўфрат]]а таксама ў бок сталіцы. [[22 сакавіка]] перадавыя брытанскія часці з ходу занялі нафтавыя вышкі ў некалькіх кіламетрах на паўночны захад ад Басры. З-за пагрозы вулічных баёў войскі кааліцыі абышлі горад з абодвух бакоў. Пад Ум-Касрам затрымаліся часці брытанскай 3-й брыгады спецыяльнага прызначэння, некалькі брытанскіх танкавых батальёнаў і 2 падраздзяленні амерыканскага 15-га экспедыцыйнага атрада марской пяхоты. 1-я дывізія марской пяхоты прайшла з баямі праз нафтаносную правінцыю Румайла і рушыла на поўнач да [[Насірыя|Насірыі]]. Гэты горад, населены пераважна шыітамі, меў важнае стратэгічнае значэнне, з’яўляючыся месцам перасячэння галоўных магістраляў поўдня краіны. Таксама, непадалёк ад горада размешчаны вайсковы аэрадром Таліль. 3-я пяхотная дывізія ЗША рассеяла войскі, якія абаранялі аэрадром, і рушыла на захад у абыход Насірыі. Атачыўшы Насірыю, [[23 мая]] марская пяхота з 2-й эбрмп і сілы [[спецпрызн]]у пачалі штурм горада. У ноч з 24 на 25 сакавіка праз Насірыю прайшлі часці 1-й дывізіі марской пяхоты ЗША. Захапіўшы аэрадром Таліль, амерыканцы атрымалі важную базу ў паўднёвым Іраку. Праз аэрадром Таліль кааліцыйныя войскі атрымалі магчымасць хуткага папаўнення. 27—28 сакавіка моцная пясчаная бура замарудзіла прасоўванне амерыканскіх войскаў. Тым часам 3-я пяхотная дывізія вяла баі ў прыгарадах [[Неджэф]]а і Куфы. Асабліва жорсткі супраціў амерыканцам аказала група іракскіх войскаў у прыгарадах Куфы. Пасля паразы іракцаў, амерыканскія войскі рушылі на поўнач да г. [[Кербела]]. На поўдні брытанская 7-я танкавая брыгада пракладала сабе шлях да другога па велічыні іракскаму гораду — Басры, пачаўшы [[Бітва за Басру (2003)|бітву за Басру]]. [[27 сакавіка]] ў заходніх наваколлях горада разгарнулася танкавая бітва, падчас якой іракскія войскі страцілі 14 танкаў. [[6 красавіка]] брытанцы ўвайшлі ў Басру. Пры гэтым, над цэнтральнай часткай горада, недаступнай для танкаў, кантроль усталёўваў парашутны дэсант. [[9 красавіка]] часці брытанскай 7-й танкавай брыгады рушылі на поўнач да горада Эль-Амара. Першая працяглая паўза ў наступленні пачалася ў ваколіцах Кербелы, дзе амерыканскія сілы сустрэлі жорсткае супраціўленне іракцаў. [[30 сакавіка]] — [[4 красавіка]] 2003 года мела месца [[Бітва за Эс-Самаву (2003)|бітва за горад Эс-Самава]]<ref>»''American troops using tanks and attack helicopters engaged in heavy fighting with Iraqi forces at the town of Samawah, about 150 miles south of Baghdad''"<br />Iraq claims 350 civilian fatalities in first week // «The Irish Times» от 28 марта 2003</ref>. 82-я паветрана-дэсантная дывізія і 2 (70)-ы танкавы і 1 (41)-ы пяхотны батальёны амерыканскай 1-й танкавай дывізіі аблажылі горад, адрэзаўшы іракскі гарнізон у Кербеле ад асноўных сіл. 101-я паветрана-дэсантная дывізія блакавала Эн-Наджаф, вымусіўшы асноўную частку іракскіх войскаў пакінуць горад у ноч на [[5 красавіка]]. Іракцы адправіліся ў бок Кербелы{{sfn|Михайлов|2004|с=400}}. Гэта стала пераломным днём усёй кампаніі, пасля якога супраціў іракскіх войскаў стаў згасаць{{sfn|Михайлов|2004|с=401}}. На [[8 красавіка]] іракскія войскі, часткова ці цалкам, утрымлівалі Эн-Наджаф, Эль-Кут і шэраг невялікіх гарадоў на поўдні краіны. Раніцай войскі кааліцыі занялі Кербелу, іракскія войскі спынілі супраціў і змяшаліся з мясцовымі жыхарамі. Працягваліся баі за Басру. Пачата фарміраванне новай адміністрацыі Іраку{{sfn|Михайлов|2004|с=409}}. Тым часам 3-я пяхотная дывізія [[Бітва за Багдад (2003)|выйшла на ўскраіны Багдада]]. Напярэдадні часці дывізіі абышлі Кербелу, дзе заселі іракскія войскі, і праехалі 140 км да сталіцы краіны. 3-я пяхотная дывізія ЗША стала першым саюзным фарміраваннем, якое ўступіла ў іракскую сталіцу. Нечаканае з’яўленне ў раёне Багдада дазволіла 1-й брыгадзе 3-й пяхотнай дывізіі ўзяць з ходу аэрапорт імя Хусейна. У хуткім часе следам падцягнулася 2-я брыгада 3-й пяхотнай дывізіі{{sfn|Михайлов|2004|с=398}}. На дапамогу ім былі перакінуты падмацаванні ад 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі колькасцю 500 дэсантнікаў і 80 ударных і транспартных верталётаў{{sfn|Михайлов|2004|с=401}}<ref>{{cite web|title=Американские войска вошли в Багдад|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=23035&cid=9|date=2003-04-05|work=Вести|access-date=2018-12-29}}</ref>. Раніцай [[9 красавіка]] амерыканскае камандаванне запатрабавала капітуляцыі ад іракскіх войскаў, у выпадку адмовы рушыў услед бы буйнамаштабны штурм. Іракскія ўлады адмовіліся ад далейшага супраціву. У гэты ж дзень амерыканскія войскі ўвайшлі ў горад{{sfn|Михайлов|2004|с=410}} Хутка амерыканскія войскі задушылі супраціў іракскіх УС у сталіцы. Пад кантроль 1-й дывізіі марской пяхоты перайшлі авіябаза Аль-Рашыд і міжнародны аэрапорт{{sfn|Михайлов|2004|с=411}}. 10 і 11 красавіка былі ўзяты іншыя найбуйнейшыя гарады Ірака — [[Кіркук]] і [[Масул]]. [[14 красавіка]] 2003 года з узяццем Тыкрыта — роднага горада Садама Хусейна — ваенная фаза аперацыі была завершана. Актыўная фаза аперацыі доўжылася ўсяго 26 дзён. [[1 мая]] Джордж Буш абвясціў аб завяршэнні вайсковых дзеянняў і пачатку ваеннай акупацыі<ref name="РИА"/>. === Акупацыя і паўстанне === {{Main|Акупацыя Ірака (2003—2011)}} Краіна была падзелена на некалькі зон адказнасці. [[Багдад]], «[[суніцкі трохвугольнік]]», паўночныя раёны Ірака і заходняя правінцыя Аль-Анбар кантраляваліся амерыканскімі ваеннымі. Населеныя [[шыіты|шыітамі]] раёны на поўдзень ад Багдаду былі зонамі шматнацыянальнай дывізіі, якая складалася з падраздзяленняў [[Польшча|Польшчы]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Украіна|Украіны]] і некалькіх краін [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. На крайнім поўдні ў [[Басра|Басры]] дыслакаваўся брытанскі кантынгент. Для кіравання акупаванай краінай у канцы красавіка была створана [[Часовы орган кааліцыі|часовая кааліцыйная адміністрацыя]], узначаленая адстаўным генералам [[Джэй Гарнер|Джэем Гарнерам]], які, аднак, ужо ў маі быў зменены [[Пол Брэмер|Полам Брэмерам]]. Задачай адміністрацыі было стварэнне неабходных умоў для перадачы ўлады новаму іракскаму ўраду. У красавіку замежнікі прыцягнулі паліцэйскіх да забеспячэння правапарадку на вуліцах Багдада і Басры. Аднак 23 мая часовая адміністрацыя распусціла іракскую армію і паліцыю<ref>«''On 23 May 2003, the US civilian administrator for Iraq, L. Paul Bremer, abolished several ministries and institutions of Saddam Hussein’s regime, and disbanded the Iraqi army, declaring them illegal. The ministries of defense and information were among institutions being dissolved''»<br />[http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/defense.htm Ministry of Defense] // globalsecurity.org</ref>. Пасля гэтага вайскоўцы кааліцыі ажыццяўлялі падрыхтоўку новых сілавых структур. 25 чэрвеня пад кіраўніцтвам амерыканскай кампаніі «Vinnell Corporation» пачалося фарміраванне першых дзевяці пяхотных батальёнаў. 22 лютага 2004 года ў адпаведнасці з загадам № 61 акупацыйнай адміністрацыі адноўлена Міністэрства абароны Ірака<ref name=autogenerated2>капитан 1 ранга С. Ковтун. Силы национальной обороны Ирака // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (725), август 2007. стр. 15-21</ref>. [[Файл:Patrol in Iraq, March 2008.jpg|thumb|Патруль амерыканскіх вайскоўцаў у Іраку.]] У той жа час ішла кампанія па дэмакратызацыі Ірака. Першапачаткова замежнікі пачалі актыўную работу з насельніцтвам, змагаліся з культам асобы Садама Хусейна і ідэалагічнымі ўяўленнямі, сфармаванымі ў гады яго прэзідэнтсва. У 2005 годзе прайшлі парламенцкія выбары, а таксама была прынята новая канстытуцыя краіны<ref name=autogenerated2/><ref>[https://web.archive.org/web/20070621033325/http://www.ieciraq.org/final%20cand/IECI_Decision_Certified_Results_of_CoR_Elections_En.pdf Протокол НИК Ирака от 10 февраля 2006]</ref>. Паралельна [[Баас|прыхільнікі былой улады]] і [[ісламізм|ісламарадыкальныя]] рухі, якія набралі сілу ў краіне як раз пасля ўварвання, арганізавалі ўзброеную партызанскую барацьбу. Першы выпадак, які класіфікуецца як партызанская акцыя, адбыўся яшчэ 28 красавіка 2003 года (у дзень нараджэння Садама Хусейна) у горадзе Масул, калі па войсках ЗША быў адкрыты кулямётны агонь. Бой працягваўся на працягу 45 хвілін і стаў найбуйнейшым інцыдэнтам з моманту ўстанаўлення кантролю сіл кааліцыі над горадам<ref>[http://www.newsru.com/world/28apr2003/mosulus.html В Мосуле неизвестные обстреляли американцев из пулеметов] // NEWSRU.COM от 28 апреля 2003</ref>. [[Файл:Iraqi insurgents with guns, 2006.jpg|thumb|Двое іракскіх паўстанцаў.]] Пасля гэтага паступова ўзрастаў [[іракскія паўстанцы|рух супраціву]], прадстаўлены рознымі групоўкамі. Дадзеныя сілы супрацьстаялі акупантам і новаму ўраду Ірака, праводзячы напады на воінскія калоны, базы, патрулі, блокпасты і іншыя аб’екты, часам прыцягваючы да ўдзелу снайпераў і мінамётчыкаў<ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/09/18/iraq/ Четвертый этап новейшей истории Ирака] // Lenta.ru, 18 сентября 2004</ref>. Разам з тым, партызаны здзяйснялі тэрарыстычныя акты, у тым ліку падрывы аўтамабіляў, захоп закладнікаў і атакі на мячэці<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=724752 С. Строкань. Багдад взорвался с шести сторон (Коммерсантъ)]</ref>. Часам паўстанцы захоплівалі цэлыя гарады і раёны, усталёўвая там сваю ўладу<ref>{{Cite web |title=Первый штурм Фаллуджи — операция «Неусыпная решимость» (апрель 2004) |url=http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |access-date=14 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234535/http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |archive-date=17 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/10/AR2006091001204.html Thomas Ricks. Situation Called Dire in West Iraq (Washington Post)]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/27/world/middleeast/27ramadi.html?_r=1&oref=login&pagewanted=all U.S. and Iraq Take Ramadi a Neighborhood at a Time] — New York Times</ref>. Міжнародная кааліцыя і яе саюзнікі адказвалі контрпартызанскімі аперацыямі, самай першай з якіх стала [[аперацыя «Удар па паўвостраве»]] летам 2003 па знішчэнні атрадаў на поўнач ад Багдада<ref>[https://web.archive.org/web/20040908172312/http://lenta.ru/iraq/2003/06/12/strike/_Printed.htm Войска США нанесли «Удар по полуострову» в районе Багдада (Lenta.ru)]</ref>. Замежныя войскі правялі шэраг паспяховых нападаў на гарады, занятыя паўстанцамі, актыўна ужываючы авіяцыю і артылерыю<ref>{{cite web|url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_0105_Fallujah-P1,00.html|title=Who Won the Battle of Fallujah?|access-date=23 September 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/6FHQgYJh2?url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_0105_Fallujah-P1,00.html|archive-date=2013-03-21}}</ref><ref name="newsru.com">[http://newsru.com/arch/world/18nov2004/afkeel.html Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США]</ref><ref name=DefenseLINK_20050510>Miles, 10 May 2005</ref>. Падчас контрпартызанскіх рэйдаў нярэдка нападу падвяргаліся мірныя жыхары, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з баевікамі, што суправаджалася масавымі расстрэламі<ref>[https://web.archive.org/web/20071120021340/http://www.unitedforpeace.org/article.php?id=3283 Поимённый список иракцев, убитых в Хадите]</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,300701,00.html US-Hubschrauber greifen Hochzeitsfeier an — Dutzende Tote] // Spiegel, 19.05.2004 ([https://web.archive.org/web/20041019040138/http://www.inosmi.ru/text/translation/209729.html перевод inosmi.ru])</ref>. === Міжканфесійны гвалт === {{Main|Міжканфесійны канфлікт у Іраку (2006—2009)}} [[Файл:Iraqi voters in Nasarwasalam.jpg|thumb|left|Іракскі салдат з выбаршчыкамі. Правінцыйныя выбары 30 студзеня 2005 года.]] [[30 студзеня]] [[2005]] года ў абстаноўцы ўзмоцненых мер бяспекі ў Іраку прайшлі першыя за паўстагоддзя шматпартыйныя правінцыйныя выбары<ref>{{Cite web |url=http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2005/01/31/176901.html |title=Выборы в Ираке завершились, явка превысила 60 % (Подробности) |access-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504213142/http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2005/01/31/176901.html |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. Напярэдадні выбараў адбылася хваля гвалту. Баевікі пагражалі размясціць насупраць выбарчых участкаў [[снайпер]]аў<ref>[https://utro.ru/articles/2005/01/14/396304.shtml Члена избиркома убили выстрелом в голову (YTRO.ru)]</ref>. Нягледзячы на байкот галасавання ў шэрагу суніцкіх раёнаў (у правінцыі Аль-Анбар яўка выбаршчыкаў адсутнічала<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2005/03-02-05.htm Е. Загорнова. Выборы в Ираке 30 января 2005 г. Подготовительный процесс, ход голосования и предварительные итоги]</ref>), выбары былі прызнаны. Як і прадказвалі аналітыкі, перамогу на іх атрымаў шыіцкі «Аб’яднаны Іракскі Альянс», які набраў 48 % галасоў. У красавіку быў сфармаваны пераходны ўрад, задачай якога з’яўлялася падрыхтоўка новай канстытуцыі краіны. У працэсе распрацоўкі новай канстытуцыі выявіліся сур’ёзныя супярэчнасці паміж палітычнымі партыямі шыітаў і [[курды|курдаў]] з аднаго боку і сунітаў з другога. Асноўныя пярэчанні сунітаў выклікалі пункты праекта, якія датычыліся пытанняў федэралізацыі дзяржавы, ліквідацыі партыі Баас, а таксама прыналежнасці Ірака арабскаму свету<ref>[http://www.obozrevatel.com/news/2005/9/6/40481.htm Окончательный вариант конституции Ирака будет готов к 8 сентября (Обозреватель)]</ref>. Прыняты праект адлюстроўваў у асноўным погляды шыітаў і курдаў, якія валодалі большасцю ў парламенце. Раскол у іракскім грамадстве быў добра прыкметны на рэферэндуме па прыняцці Канстытуцыі 15 кастрычніка, калі ў шыіцкіх раёнах панавала святочная атмасфера, а ў суніцкіх гарадах Эль-Юсіфія і Эль-Латыфія ўчасткі для галасавання наогул не адкрываліся<ref>[http://www.newsru.com/world/15oct2005/closed.html Референдум по проекту новой конституции Ирака состоялся (NEWSru.com)]</ref>. Тым не менш, Канстытуцыя была прынята. 15 снежня адбыліся новыя парламенцкія выбары, па выніках якіх павінен быў быць створана цяпер ужо пастаянны ўрад краіны. Перамогу зноў атрымаў Аб’яднаны Іракскі Альянс, які атрымаў 128 месцаў у Нацыянальным Сходзе. Усе суніцкія партыі атрымалі толькі 58 месцаў, а курды — 53 месцы<ref>{{Cite web |url=http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2006/02/10/285700.html |title=В Ираке объявили результаты парламентских выборов (Подробности) |access-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504213547/http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2006/02/10/285700.html |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. Прыход да ўлады ў Іраку шыіцкіх палітычных сілаў прыкметна абвастрыў адносіны паміж іракцамі, якія належалі да двух розных галін [[іслам]]у. Хоць суніты былі рэлігійнай меншасцю, яны традыцыйна складалі асноўную частку палітычнай эліты краіны (Садам Хусейн таксама быў сунітам). Па меры змены сітуацыі ў суніцкіх колах раслі асцярогі таго, што шыіты і курды, перахапіўшы палітычную ініцыятыву, паспрабуюць абвясціць уласныя суверэнныя дзяржавы на тэрыторыях Ірака, дзе яны пераважаюць. У гэтым выпадку краіна пазбавіцца амаль усіх асноўных радовішчаў [[нафта|нафты]]. Аднак і суніцкія, і шыіцкія ўзброеныя групоўкі выступалі супраць прысутнасці замежных войскаў у Іраку. [[22 лютага]] [[2006]] года невядомыя, меркавана суніты, арганізавалі выбух у мячэці Аль-Аскарыя ў [[Самара (Ірак)|Самары]]. Ахвяр не было, але купал мячэці, адной з галоўных шыіцкіх святынь, апынуўся разбураны. У наступныя дні і тыдні краіну захліснула хваля гвалту на глебе міжрэлігійнага канфлікту. Апалчэнцы абодвух бакоў падрывалі шыіцкія і суніцкія мячэці, выкрадалі і забівалі мірных іракцаў, якія вызнавалі «варожую» плынь ісламу. Такія расправы сталі штодзённай з’явай; штодня на вуліцах іракскіх гарадоў паліцыя выяўляла дзясяткі трупаў, многія з якіх мелі сляды катаванняў. Многія назіральнікі загаварылі аб тым, што ў Іраку пачалася [[грамадзянская вайна]]. Адміністрацыя Джорджа Буша імкнулася пазбягаць такой фармулёўкі, што прывяло да дэбатаў пра тое, ці можна лічыць тое, што адбываецца грамадзянскай вайной. Да кастрычніка ў выніку ўнутранага канфлікту каля 365 тыс. іракцаў сталі бежанцамі<ref>[http://www.unhcr.org/news/NEWS/452fa9954.html UNHCR worried about effect of dire security situation on Iraq’s displaced]</ref>. Штомесяц у выніку гвалту гінула больш за 1000 грамадзян краіны<ref>[http://www.icasualties.org/oif/ icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100211193249/http://www.icasualties.org/oif/ |date=11 лютага 2010 }}</ref>. У канфлікце ўдзельнічалі пераважна сілы паўстанцаў, якія выступалі супраць міжнароднай кааліцыі, адклаўшы барацьбу з замежнай кааліцыяй на другі план. Летам [[Канфлікт паміж Ісламскай арміяй і Аль-Каідай|успыхнулі баі]] нават паміж сунітамі. Ісламісцкая групоўка «[[Ісламская армія ў Іраку]]», што не праводзіла тэрарыстычныя акцыі, займаючыся выключна ўзброенымі нападамі на камбатантаў, выступіла з крытыкай «Аль-Каіды», якая паўсюдна вырабляла падрывы, расстрэлы і захопы закладнікаў<ref name="Rise">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0e6rBAAAQBAJ|title=The ISIS Threat: The Rise of the Islamic State and their Dangerous Potential|first1=U. S.|last1=Congress|first2=U. S.|last2=Senate|first3=Wikimedia|last3=Foundation|first4=Foreign Affairs|last4=Committee|first5=Bureau of|last5=Counterterrorism|first6=Australian National|last6=Security|date=25 September 2014|publisher=Providence Research|via=Google Books}}</ref><ref name="telegraph">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10914567/Islamic-Army-of-Iraq-founder-Isis-and-Sunni-Islamists-will-march-on-Baghdad.html Islamic Army of Iraq founder: Isis and Sunni Islamists will march on Baghdad]</ref><ref name="что-то там"/>. Адначасова «Ісламская армія Ірака» разглядала сябе як лідара барацьбы супраць амерыканскай акупацыі Іраку, адпрэчваючы прэтэнзіі АК на гэтую ролю<ref name="что-то там">{{Cite web |url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |title=A Truce Between U.S. Enemies in Iraq |access-date=14 студзеня 2021 |archive-date=9 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709081933/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |url-status=dead }}</ref>. На здзіўленне, гэты эпізод канфлікту скончыўся падпісаннем перамір’я паміж групоўкамі [[6 чэрвеня]] [[2007]] года<ref>Ghosh, Bobby. «[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html A Truce Between U.S. Enemies in Iraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130824182627/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |date=24 жніўня 2013 }}», ''Time'', 6 June 2007.</ref>. У жніўні 2007 года адбыліся буйныя сутыкненні ў горадзе Кербела паміж байцамі «Бадры», суніцкімі паўстанцамі, прыхільнікі старога рэжыму і Арміяй Махдзі<ref>[http://news.ng.ru/2007/08/20/1187607652.html В Ираке от взрыва погиб еще один губернатор провинции.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929124127/http://news.ng.ru/2007/08/20/1187607652.html |date=29 верасня 2007 }} Независимая газета. от 20.08.2007 г.</ref>. Разам з гэтым раскол наспеў і ў шыіцкім руху, калі [[25 сакавіка]] [[2008]] года акупацыйныя сілы пачалі [[Бітва за Басру (2008)|ваенную аперацыю]] ў Басры для барацьбы з шыіцкімі баевікамі «Арміі Махдзі»<ref>[http://rus.newsru.ua/world/30mar2008/mahdi.html «Армия Махди» отступает. Ас-Садр готов на перемирие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603064329/http://rus.newsru.ua/world/30mar2008/mahdi.html |date=3 чэрвеня 2008 }} {{V|12|5|2009}}</ref>. На баку кааліцыі выступіла таксама шыіцкая арганізацыя «Бадра», якая да гэтага не вяла партызанскай вайны супраць замежнікаў і нават падтрымлівала іх і новы ўрад краіны ў барацьбе з суніцкім супрацівам. Баявыя дзеянні і тэракты (пераважна ў цэнтральных рэгіёнах і сталічным Багдадзе, дзе канфесіі датыкаліся) паміж баевікамі з рознай інтэнсіўнасцю падоўжыліся да [[2009]] года, пасля чаго значных сутыкненняў зафіксавана не было<ref>Anthony H. Cordesman (2011), [https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110209_Iraq-PattofViolence.pdf «Iraq: Patterns of Violence, Casualty Trends and Emerging Security Threats»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012070900/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110209_Iraq-PattofViolence.pdf |date=12 October 2017}}, p. 33.</ref>. === Вывад кантынгенту === {{Main|Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)}} 13 верасня 2007 года прэзідэнт Буш абвясціў, што 168 000 амерыканскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў той час у Іраку, будуць скарочаны на 5700 чалавек да [[Каляды|Каляд]] і што дадатковыя войскі будуць выведзены, у выніку чаго агульная колькасць амерыканскіх войск скароціцца з 20 да 15 баявых брыгад да ліпеня 2008 года. Але да канца года колькасць амерыканскіх вайскоўцаў у Іраку скарацілася толькі да 146 000 чалавек<ref name="гав">«US Ground Forces End Strength», ''Global Security.org http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraq_orbat_es.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209193425/http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraq_orbat_es.htm |date=9 December 2014 }}; "President Bush’s Speech On Iraq, September 17, 2007, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14406922 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814121710/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14406922 |date=14 August 2018 }}, accessed 9 Dec 2014</ref>. Да кастрычніка пад кантролем міжнародных сіл у Іраку заставаліся 5 з 18 правінцый (мухафаз)<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2008/05-11-08.htm В. П. Юрченко. Военно-политическая обстановка в Ираке (октябрь 2008 года)] {{V|12|5|2009}}</ref>, у астатніх жа забеспячэннем бяспекі займаліся іракскія армія і паліцыя. [[19 жніўня]] [[2010]] года 4-я брыгада «Страйкер» 2-й пяхотнай дывізіі стала апошняй амерыканскай баявой брыгадай, выведзенай з Ірака. У той жа час у сваёй прамове [[31 жніўня]] новы прэзідэнт ЗША [[Барак Абама]] заявіў, што ''«амерыканская ваенная місія ў Іраку скончылася. Аперацыя „Іракская свабода“ таксама скончылася, і цяпер іракскі народ нясе галоўную адказнасць за бяспеку сваёй краіны»''<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/18/AR2010081805644.html | work=The Washington Post | title=Operation Iraqi Freedom ends as last combat soldiers leave Baghdad | first=Ernesto | last=Londoño | date=19 August 2010 | access-date=18 September 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170726003620/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/18/AR2010081805644.html | archive-date=26 July 2017 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/09/01/world/01obama-text.html|title=President Obama’s Address on Iraq|date=31 August 2010|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/38944049 |title=Obama's full speech: 'Operation Iraqi Freedom is over' |publisher=NBC News |date=31 August 2010 |access-date=23 October 2010 }}</ref>. У той момант каля 50 000 амерыканскіх вайскоўцаў заставаліся ў краіне ў якасці кансультантаў у рамках аперацыі «Новы світанак», якая працягвалася да канца [[2011]] года. Замежнікі працягвалі навучаць і кансультаваць іракскія войскі<ref name="last">{{cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/08/201081818840122963.html |title=Last US combat brigade leaves Iraq |author=Al Jazeera and agencies |date=19 August 2010 |publisher=Al Jazeera and agencies |access-date=19 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819033610/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/08/201081818840122963.html |archive-date=19 August 2010}}</ref>. Хутка, з крахам дыскусій аб падаўжэнні знаходжання амерыканскіх сіл, Абама абвясціў аб поўным вывадзе войск з Ірака, як і планавалася раней<ref name="MacAskill">{{cite news|last=MacAskill|title=Iraq rejects US request to maintain bases after troop withdrawal|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/21/iraq-rejects-us-plea-bases|access-date=28 April 2012|newspaper=The Guardian|date=21 October 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910210202/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/21/iraq-rejects-us-plea-bases|archive-date=10 September 2013}}</ref>. 15 снежня 2011 года ў Багдадзе адбылася ўрачыстая цырымонія, якая паклала фармальны канец амерыканскай місіі<ref>{{cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/1211/70480.html|title=Leon Panetta marks end of Iraq war|date=15 December 2011|publisher=POLITICO.com|first=Tim|last=Mak|access-date=15 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108235909/http://www.politico.com/news/stories/1211/70480.html|archive-date=8 January 2012}}</ref>. Апошнія 500 салдат пакінулі Ірак раніцай 18 снежня. На той момант на тэрыторыі Ірака заставаліся супрацоўнікі прыватных ваенных і ахоўных кампаній, а таксама невядомы лік амерыканскіх і іншых замежных інструктараў. Станам на сакавік [[2013]] года, агульная колькасць прыватнікаў, без уліку спецыялістаў узброеных сіл краін кааліцыі, складала 5500 чалавек<ref>Anna Fifield. [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7f435f04-8c05-11e2-b001-00144feabdc0.html Contractors reap $138bn from Iraq war] // «The Financial Times» от 18 марта 2013</ref>. == Абгрунтаванне ваенных дзеянняў == {{Гл. таксама|Законнасць уварвання ў Ірак у 2003 годзе}} Амерыканскі бок засноўваў большую частку свайго абгрунтавання ўварвання на сцвярджэннях, што Ірак мае праграму стварэння [[зброя масавага знішчэння|зброі масавага паражэння (ЗМЗ)]]<ref>{{cite web |title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq |url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq |website=[[Fox News]] |publisher=Associated Press |date=2015-03-25 |access-date=2023-08-20 |archive-date=2023-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106134543/https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq |deadlink=no }}</ref>, падтрымлівае баевікоў «Аль-Каіды»<ref>{{cite news |url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/003/033jgqyi.asp |work=The Weekly Standard |title=Saddam's al Qaeda Connection |accessdate=2023-08-20 |archivedate=2014-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223072010/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/003/033jgqyi.asp }}</ref> і з’яўляецца пагрозай для ЗША і саюзнікаў<ref>Center for American Progress (29 January 2004) [https://www.americanprogress.org/issues/security/news/2004/01/29/459/in-their-own-words-iraqs-imminent-threat/ «In Their Own Words: Iraq’s 'Imminent' Threat»] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160115202751/https://www.americanprogress.org/issues/security/news/2004/01/29/459/in-their-own-words-iraqs-imminent-threat/ |date=2016-01-15}} ''americanprogress.org''</ref><ref name=nelson>Senator Bill Nelson (28 January 2004) [https://fas.org/irp/congress/2004_cr/s012804b.html «New Information on Iraq’s Possession of Weapons of Mass Destruction»], {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160420112938/https://fas.org/irp/congress/2004_cr/s012804b.html |date=2016-04-20}} ''Congressional Record''</ref>. Адразу пасля заканчэння фазы ўварвання ў краіне пачала работу група даследавання Ірака, якая займалася пошукам ЗМЗ. Ваеннаслужачыя [[Польшча|Польшчы]] і ЗША ў 2004 годзе знайшлі ў Іраку боепрыпасы з [[Хімічная зброя|хімічнай зброяй]]<ref>{{Cite web |url=http://www.newsru.ru/world/02jul2004/zarin.html |title=В Ираке найдено химическое оружие |access-date=19 верасня 2016 |archive-date=16 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516155039/http://www.newsru.ru/world/02jul2004/zarin.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.opcw.org/news/article/status-of-chemical-demilitarisation-as-at-21-april-2009 Update on chemical demilitarisation]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2006/06/29/chemical/ Найденное в Ираке химическое оружие признано смертельно опасным]</ref>. Аднак, як высветлілася пазней, знойдзеныя снарады ўтрымлівалі толькі рэшткі рэчываў, што знішчаліся пад наглядам прадстаўнікоў [[ААН]] яшчэ ў 1990-я гады. 6 кастрычніка 2004 года арганізацыя Iraq Survey Group (яна з’яўлялася пануючай у справе пошукаў ЗМЗ) афіцыйна заявіла, што на момант уварвання замежных сіл у 2003 годзе Ірак не меў ніякіх забароненых сродкаў<ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/10/07/wmd/ США официально признали, что у Саддама не было ОМП]</ref>. На допыце ў [[Федэральнае бюро расследаванняў|Федэральнам бюро расследаванняў]] Садам Хусейн пацвердзіў, што ў краіны не было зброі масавага знішчэння<ref>{{cite news |last1=Anderson |first1=Curt |title=FBI agent who interrogated Saddam Hussein leads airport case |url=https://apnews.com/22f65720d95b4ad0abf74eed6eddd79c/FBI-agent-who-interrogated-Saddam-Hussein-leads-airport-case |access-date=2020-01-08 |publisher=[[Associated Press]] |date=2017-01-09 |archivedate=2023-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230106142153/https://apnews.com/22f65720d95b4ad0abf74eed6eddd79c/FBI-agent-who-interrogated-Saddam-Hussein-leads-airport-case }}</ref>. У 2004 годзе Камісія па тэрактах 11 верасня прыйшла да высновы, што няма доказаў якіх-небудзь адносін паміж рэжымам Садама і «Аль-Каідай»<ref>{{Cite web|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|access-date=2019-05-28|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008005454/https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|deadlink=no}}</ref>. Абвінавачванні былі заснаваныя на недастатковых доказах, адпрэчаных прадстаўнікамі разведкі<ref>{{Cite web|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last1=L|first1=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|access-date=2019-04-21|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521220947/https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|deadlink=no}}</ref>. Абгрунтаванне вайны ў Іраку падвергнулася рэзкай крытыцы як унутры краіны, так і за мяжой<ref>{{cite journal|last1=Jervis|first1=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|journal=[[Journal of Strategic Studies]]|date=February 2006|volume=29|issue=1|pages=3–52|doi=10.1080/01402390600566282|s2cid=216088620|df = dmy-all|issn=0140-2390 }}</ref>. Генсек ААН [[Кофі Анан]] заявіў, што ўварванне парушала міжнароднае права і [[Статут ААН]]<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661134.stm | title = Iraq war illegal, says Annan | date = 2004-09-16 | work = [[BBC News]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20220810002343/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661134.stm | archive-date = 2022-08-10 | url-status = live | access-date = 2022-08-26 | df = dmy-all | archivedate = 2014-09-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140912171408/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661134.stm }}</ref>. == Страты == {{Main|Людскія страты ў Іракскай вайне}} [[Файл:USCasualtiesC130DoverAFB.jpg|thumb|300px|Транспарціроўка загінулых вайскоўцаў ЗША на борце самалёта C-17.]] Міжнародная кааліцыя на чале з ЗША, паводле даных міністэрстваў абароны краін альянсу, а таксама аўтарытэтнага незалежнага інтэрнэт-сайта [[iCasualties.org]], баявыя і небаявыя страты кааліцыі склалі 4804 вайскоўцаў загінулымі, сярод якіх 4 423 (яшчэ 66 амерыканцаў забілі пасля завяршэння аперацыі «Іракская свабода»<ref>{{Cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |title=Официальная статистика Министерства обороны США от 31 марта 2014 (pdf-файл) |access-date=2009-04-19 |archive-date=2009-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706234900/http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |url-status=live }}</ref>) з’яўляюцца байцамі амерыканскай арміі. З гэтых лічб падчас непасрэднага ўварвання і баёў з урадавай арміяй рэжыма Садама Хусейна былі забіты 172 салдаты іншаземных сіл (139 амерыканцаў і 33 брытанцы<ref>[http://www.icasualties.org/Iraq/ByMonth.aspx «Iraq Coalition Casualties: Fatalities by Year and Month»] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20160206184540/http://icasualties.org/Iraq/ByMonth.aspx |date= 6 February 2016 }} iCasualties.org. {{Retrieved |access-date=1 November 2009}}</ref>)<ref>[http://www.icasualties.org/ iCasualties.org]</ref>. У той жа час, існуюць і іншыя ацэнкі страт, асабліва што датычыцца арміі ЗША. Як заявіў 26 сакавіка 2003 года ўрад Садама Хусейна, толькі за першы тыдзень канфлікту ў баях загінулі каля 700 брытанскіх і амерыканскіх ваенных<ref name="23 сакавіка">[https://www.km.ru/glavnoe/2003/03/26/kommentarii-dnya/crochno-obnaruzheno-sekretnoe-zakhoronenie-amerikanskikh-soldat Срочно! Обнаружено секретное захоронение американских солдат] // Сетевое издание KM.RU, 26 марта 2003</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/31mar2003/irak.html Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых] // News.ru, 31 марта 2003</ref>. Згодна з інфармацыяй іракскага паўстанцкага руху, у баях у Фалуджы за 4—30 красавіка і 8—18 лістапада 2004 года загінула 640 «амерыканскіх акупантаў», у той час як іх апаненты прызналі гібель толькі 119 чалавек<ref name="newsru.com"/><ref>Inside Fallujah: The Unembedded Story by Ahmed Mansour</ref>, а падчас дзеянняў снайпероў у Багдадзе за перыяд 2005—2008 гадоў, як сцвярджалі баевікі, налічана 634 забітых ваенных ЗША, дзе кааліцыя пацвердзіла 37<ref>[https://zen.yandex.ru/media/alternateweapons/kak-odin-chelovek-smog-likvidirovat-634-amerikanskih-voennyh-5d643c7d5d636200ace9199d Как? Один человек смог ликвидировать 634 американских военных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200726122030/https://zen.yandex.ru/media/alternateweapons/kak-odin-chelovek-smog-likvidirovat-634-amerikanskih-voennyh-5d643c7d5d636200ace9199d |date=26 ліпеня 2020 }}</ref>. Паводле даных [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]], рэальныя амерыканскія ваенныя страты нібыта ў 2,5 разы больш заяўленых, гэта значыць крыху больш за 11 тыс. чалавек<ref>[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане] // RG.RU, 22 феврале 2019</ref>. Некаторыя няўрадавыя назіральнікі казалі пра 10 тысяч чалавек забітымі<ref name="Платаў">[https://ru.m.journal-neo.org/2020/02/06/skol-ko-gibnet-amerikanskih-soldat-na-blizhnem-vostoke-i-zachem/ Сколько гибнет американских солдат на Ближнем Востоке и зачем?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116214934/https://ru.m.journal-neo.org/2020/02/06/skol-ko-gibnet-amerikanskih-soldat-na-blizhnem-vostoke-i-zachem/ |date=16 студзеня 2021 }} // Новое восточное обозрение, 6 февраля 2020</ref><ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Lenta.ru, 11 ноября 2004</ref><ref>[https://youtu.ru/82Z2HcWEaUU]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У той жа час новая іракская армія і іншыя сілавыя структуры страцілі 17 690 чалавек забітымі<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), [https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref> і яшчэ 1002 байцоў лаяльнага новаму ўраду апалчэння «[[Сыны Ірака]]»<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016}}</ref>. Як мінімум 24 байцоў [[Курды|курдскай]] [[Пешмерга|Пешмергі]], саюзнай да замежнікаў і новага ўрада, былі забіты падчас уварвання<ref name="fsu">[http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf Willing to face Death: A History of Kurdish Military Forces — the Peshmerga — from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq (page 67)] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf |date= 29 October 2013 }}, Michael G. Lortz</ref>. Армія прэзідэнта Садама Хусейна страціла 5 388<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad |date=2 верасня 2009 }} // comw.org</ref>—45 000<ref>[https://www.theguardian.com/usa/story/0,12271,965235,00.html «Body counts»]. By Jonathan Steele. ''[[The Guardian]]''. 28 May 2003.</ref> чалавек забітымі. Інфармацыя аб стратах баевікоў ад іх саміх амаль адсутнічае, але, па даных кааліцыі, атрады паўстанцкага руху панеслі страты ў 26 320—27 000 забітых<ref> 597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428200503/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm |date=April 28, 2011 }}, 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), [https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730184028/http://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq |date=July 30, 2013 }} 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202190922/http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |date=December 2, 2010 }} 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=September 3, 2009 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804181246/http://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html |date=August 4, 2014 }} 366 killed in 2011 (with the exception of February), [http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714071733/http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html |date=July 14, 2014 }}[http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209184621/http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/ |date=February 9, 2015 }}[http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812043950/http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html |date=August 12, 2014 }}[http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209184820/http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442 |date=February 9, 2015 }}{{cite web |url = http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html |title = Archived copy |archive-url = https://web.archive.org/web/20120111145441/http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html |archive-date = January 11, 2012 |access-date = July 3, 2011 }}[http://web.archive.bibalex.org/web/20111208174352/http://arabia.msn.com/news/middleeast/afp/2011/august/7991554.aspx]{{cite web |url = http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |title = Archived copy |archive-url = https://web.archive.org/web/20120112042255/http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |archive-date = January 12, 2012 |access-date = October 22, 2011 }}{{cite web |url = http://gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no%3D2%26item_no%3D461485%26version%3D1%26template_id%3D37%26parent_id%3D17 |title = Archived copy |archive-url = https://web.archive.org/web/20111002182259/http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=461485&version=1&template_id=37&parent_id=17 |archive-date = October 2, 2011 |access-date = October 15, 2011 }} thus giving a total of 26,320 dead </ref>, з якіх на 2007 год ад 8,6 да 14,1 тысяч загінулі непасрэдна ў баях замежнымі сіламі<ref>{{Cite web |url=http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=30214&categID=6 |title=В Ираке за четыре года были уничтожены свыше 19 тыс. бойцов — данные Пентагона |access-date=2007-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415150049/http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=30214&categID=6 |archive-date=2009-04-15 |url-status=dead }}</ref>. Адсюль таксама пэўная колькасць байцоў загінула ў сутычках паміж сабой, паколькі супраціў з’яўляўся разнамасным, і яго члены мелі шэраг ідэалагічных і рэлігійных спрэчак. Асабліва гэта тычылася барацьбы [[шыіты|шыітаў]] з [[Суніты|сунітамі]], [[Суфізм|суфітаў]] з [[Салафія|салафітамі]] і [[Іран|праіранскіх]] сіл (прыхільнікаў ісламскай рэспублікі) з баасістамі (прыхільнікаў зрынутага рэжыму Садама Хусейна). Станам на сакавік 2011 года агульная колькасць страт сярод супрацоўнікаў [[Прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]] ацэньваецца ў 1537 забітых<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/politicsNews/idUSN0318650320070703?sp=true |title=In outsourced U.S. wars, contractor deaths top 1,000 &#124; Politics |publisher=Reuters |date=2007-07-03 |access-date=2009-01-30}}</ref><ref name="ncdsv">{{Cite web |url=http://www.ncdsv.org/images/WI_US-and-Coalition-Casualties-in-Iraq-and-Afghanistan_6-6-2011.pdf |title=US and Coalition Casualties in Iraq and Afghanistan, Catherine Lutz, Watson Institute, Brown University, June 6, 2011 |access-date=13 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918113408/http://www.ncdsv.org/images/WI_US-and-Coalition-Casualties-in-Iraq-and-Afghanistan_6-6-2011.pdf |archive-date=18 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Галоўным чынам гэта грамадзяне ЗША, Вялікабрытаніі і Турцыі. Аднак ёсць і з краін, якія не прымалі непасрэднага ўдзелу ў канфлікце, да прыкладу, [[Расія]], [[Кітай]], [[Малдова]], [[Аўстрыя]], [[Германія]], [[Бразілія]] і іншыя. Па ацэнцы брытанскага медыцынскага часопіса The Lancet, да восені 2004 года ахвярамі вайны сталі 98 тыс. іракцаў<ref>{{cite web |title=Mortality before and after the 2003 invasion of Iraq: cluster sample survey |url=http://www.zmag.org/lancet.pdf |author=Les Roberts, Riyadh Lafta, Richard Garfield, Jamal Khudhairi, Gilbert Burnham |lang=en |format=pdf |website=ZMag.org |date=2004-10-29 |access-date=2019-09-12 |url-status=dead |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20051201092157/http://www.zmag.org/lancet.pdf |archive-date=2005-12-01}}</ref>, а да лета 2006 года — 655 тысяч<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69491-9/fulltext]</ref>. Абедзве лічбы ўключаюць непрамыя страты — гэта значыць тых, хто не нарадзіўся ў выніку пагаршэння сістэмы аховы здароўя, інфраструктуры, росту злачыннасці і г. д. Гэтыя лічбы ўключаюць таксама скарачэнне колькасці насельніцтва ў выніку змяншэння нараджальнасці ў перыяд ваенных дзеянняў і ў наступны перыяд. Гэта скарачэнне разглядаецца як прамы вынік вайны, які выклікаў змены ў сацыяльнай структуры іракскага грамадства, а таксама істотна паменшыў колькасць новых шлюбаў. Пасля заканчэння вайны, у 2013 годзе, The Lancet апублікаваў новае даследаванне, у якім прыведзена нашмат меншая адзнака ахвяр — 116 903<ref>{{cite web |title=Iraq war 10 years on: at least 116,000 civilians killed |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/9932214/Iraq-war-10-years-on-at-least-116000-civilians-killed.html |author=David Blair |lang=en |website=The Telegraph |date=2013-03-15 |access-date=2019-09-12}}</ref>. Па даных амерыкана-брытанскай няўрадавай праваабарончай арганізацыі «Iraq Body Count», з пачатку акупацыі Ірака да снежня 2007 года, у краіне загінулі каля 80 тыс. мірных жыхароў, больш за 160 тыс. атрымалі раненні і калецтвы. Толькі ў Багдадзе ахвярамі сталі 40,5 тыс. чалавек. Чвэрць загінулых — жанчыны і дзеці<ref>{{cite web |title=Кому проиграла Америка? |url=http://www.izvestia.ru/politic/article3111280/ |author=Александр Садчиков |lang=ru |website=«Известия» |date=2007-12-14 |access-date=2019-09-12 |url-status=dead |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://archive.today/20120803105500/http://izvestia.ru/news/331644 }}</ref>. Гэтыя даныя не з’яўляюцца поўнымі, паколькі «Iraq Body Count» падлічваў толькі тыя смерці, пра якія паведамлялі сродкі масавай інфармацыі. Па ацэнцы інфармацыйнага агенцтва «Асашыэйтэд Прэс», якое з 2006 года займалася падлікам ахвяр вайны па навінавых паведамленнях, у 2006 годзе ў Іраку ў выніку гвалту загінулі 13 813 мірных жыхароў, у 2007 годзе — 18 610<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20071231/ap_on_re_mi_ea/iraq_casualties |title=2007 deadliest for US troops in Iraq |author=Bradley Brooks |lang=en |website=Yahoo! News |date=2007-12-30 |access-date=2019-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071231230446/http://news.yahoo.com/s/ap/20071231/ap_on_re_mi_ea/iraq_casualties |archive-date=2007-12-31 }}</ref>. Па ацэнцы новага іракскага ўрада і [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], з сакавіка 2003 і да сярэдзіны 2006 года памерлі гвалтоўнай смерцю 151 тыс. чалавек<ref>{{cite web |url=https://news.un.org/en/story/2008/01/245322-151000-iraqis-died-violent-deaths-three-years-after-2003-invasion-un-study |title=151,000 Iraqis died violent deaths in three years after 2003 invasion – UN study |lang=en |website=UN News |date=2008-01-09 |access-date=2019-09-12}}</ref>. Праведзенае СААЗ даследаванне эксперты назвалі самым буйным і найбольш адпаведным крытэрам навуковасці пасля пачатку вайны<ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/nation/13569886.html |title=151,000 Iraqis died in 3 years after US invaded, study by Iraq and UN health agency finds |author=Marilynn Marchione |lang=en |website=Star Tribune |access-date=2019-09-12 |url-status=dead |archive-date=19 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219205107/https://www.startribune.com/nation/13569886.html }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] * [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|Михайлов|2004|3=Андрей Михайлов. Иракский капкан. — М.: Яуза, Эксмо, 2004.}} == Спасылкі == * [https://www.istpravda.ru/bel/research/5820/ Дж. У. Буш: «Мы ідзём у Ірак з павагай да яго грамадзян, да іх вялікай цывілізацыі і да іх рэлігійных перакананняў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131110210315/http://www.istpravda.ru/bel/research/5820/ |date=10 лістапада 2013 }} Зварот да нацыі перад вайной у бел. перакладзе А. Берастоўскага // Сайт Историческая правда * Андрэй Берастоўскі. Гісторыя ЗША ў апавяданнях і дакументах. Мінск: выдавец А. М. Вараксін, 2019—176 с. {{ISBN|978-985-7220-59-5}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Іракская вайна}} {{Гісторыя ЗША}} [[Катэгорыя:Вайна ў Іраку| ]] [[Катэгорыя:Партызанскія войны]] [[Катэгорыя:Вайна супраць тэрарызму]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Ірака]] d55qm4mjmfzvenxk3pzmp2ot49cw9vu 0 161563 5124866 3176988 2026-04-12T07:09:37Z DzBar 156353 катэгорыі 5124866 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вечар блазнаў»''' ({{lang-sv|Gycklarnas afton}}) — фільм [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] [[1953]] года. == Сюжэт == Некалькі дзён з жыцця артыстаў вандроўнага цырка, «самых вясёлых людзей на свеце». Яны імкнуцца здабыць свабоду і стабільнасць, вырвацца з абцугоў галечы і бадзяжніцтва, але [[грамадства]] не хоча прымаць іх, сустракае іх у лепшым выпадку адчужана-абыякава, а ў горшым — кпінамі, пагардай і здзекаваннямі. == У ролях == * Оке Гронберг — Альберт Юхансан * [[Харыет Андэрсан]] — Ганна * Хасэ Экман — Франс * Андэрс Эк — Фрост * Гудрун Брост — Альма * Анніка Трэтаў — Агда * Эрык Страндмарк — Енс * Гунар Б'ёрнстранд — спадар Шуберг * Курт Леўгрэн — Блом * Кікі (акцёр) — карлік {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Інгмара Бергмана]] [[Катэгорыя:Фільмы Швецыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Швецыі]] myk2i0caqzg4ujl6bhmteld4fyqzkud 0 161647 5124635 4855896 2026-04-11T14:13:24Z DzBar 156353 шаблон 5124635 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Караліна Джынінг Нілсан''' ({{lang-sv|Carolina Gynning Nilsson}}; {{ДН|6|10|1978}}, [[Мальмё]], [[Сконэ]], [[Швецыя]]) — шведская [[актрыса]], спявачка, журналістка, тэлевядучая, [[пісьменніца]] і мастачка. == Кар'ера == Караліна пачала сваю кар'еру ў якасці мадэлі ў 1991 годзе. Цяпер яна таксама з'яўляецца актрысай, журналісткай, тэлевядучай, пісьменніцай і мастачкай. {{DEFAULTSORT:Джынінг}} k5z7omvxc2jes90cwh4tyl33nsq0y6w 5124636 5124635 2026-04-11T14:15:48Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]]; +[[Катэгорыя:Тэлевядучыя Швецыі]]; +[[Катэгорыя:Журналісты Швецыі]]; +[[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124636 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Караліна Джынінг Нілсан''' ({{lang-sv|Carolina Gynning Nilsson}}; {{ДН|6|10|1978}}, [[Мальмё]], [[Сконэ]], [[Швецыя]]) — шведская [[актрыса]], спявачка, журналістка, тэлевядучая, [[пісьменніца]] і мастачка. == Кар'ера == Караліна пачала сваю кар'еру ў якасці мадэлі ў 1991 годзе. Цяпер яна таксама з'яўляецца актрысай, журналісткай, тэлевядучай, пісьменніцай і мастачкай. {{DEFAULTSORT:Джынінг}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Швецыі]] [[Катэгорыя:Журналісты Швецыі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] 9egu148u7qyq0ksr8plm19vqlk1v5v0 5124639 5124636 2026-04-11T14:21:57Z DzBar 156353 дапаўненне 5124639 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Караліна Джынінг Нілсан''' ({{lang-sv|Carolina Gynning Nilsson}}; {{ДН|6|10|1978}}, [[Мальмё]], [[Сконэ]], [[Швецыя]]) — шведская [[актрыса]], спявачка, журналістка, тэлевядучая, [[пісьменніца]] і мастачка. == Кар'ера == Караліна пачала сваю кар'еру ў якасці мадэлі ў 1991 годзе. Цяпер яна таксама з'яўляецца актрысай, журналісткай, тэлевядучай, пісьменніцай і мастачкай. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Фільм |- |2004 |''Happily Ever After'' |- |2012 |''Blondie'' |- |2022 |''[[Трыкутнік смутку|Triangle of Sadness]]'' |} {{DEFAULTSORT:Джынінг}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Швецыі]] [[Катэгорыя:Журналісты Швецыі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] oa12k8ii8tqbwakcdojtuozaontr4x3 5124640 5124639 2026-04-11T14:22:31Z DzBar 156353 5124640 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Караліна Джынінг Нілсан''' ({{lang-sv|Carolina Gynning Nilsson}}; {{ДН|6|10|1978}}, [[Мальмё]], [[Сконэ]], [[Швецыя]]) — шведская [[актрыса]], спявачка, журналістка, тэлевядучая, [[пісьменніца]] і мастачка. == Кар'ера == Караліна пачала сваю кар'еру ў якасці мадэлі ў 1991 годзе. Цяпер яна таксама з'яўляецца актрысай, журналісткай, тэлевядучай, пісьменніцай і мастачкай. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Фільм |- |2004 |''Happily Ever After'' |- |2012 |''Blondie'' |- |2022 |''[[Трыкутнік смутку|Triangle of Sadness]]'' |} == Зноскі == <references /> {{DEFAULTSORT:Джынінг}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Швецыі]] [[Катэгорыя:Журналісты Швецыі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] lw9mg5sh951t90jdmkslegwj9ugj5k4 0 161670 5124869 3176962 2026-04-12T07:12:07Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124869 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''Восеньская саната''' ({{lang-sv|Höstsonaten}}) — мастацкі фільм шведскага рэжысёра [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] 1978 года. == Сюжэт == У цыклічнай санатнай форме паказана гісторыя распада сям'і піяністкі Шарлоты ([[Інгрыд Бергман]]) і двух яе дочак, Евы ([[Ліў Ульман]]) і Хелен (Лена Найман). Шарлота, сусветная вядомая піяністка нядаўна згубіла Леанарда — чалавека, з якім жыла шмат гадоў. Застаўшыся сам-насам, у шоку ад смерці, яна прымае запрашэнне сваёй дачкі Евы прыехаць да яе ў Нарвегію. Там яе чакае наспадзяваны сюрпрыз: акрамя Евы ў доме знаходзіцца і другая дачка — Хелен, якую Шарлота калісьці аддала ў шпіталь для псіхічнахворых. Нупружанне паміж Шарлотай і Евай узрастае, уначы яны вырашаюць пагаварыць, выказаць усё, што чакала шмат год. == У ролях == * [[Інгрыд Бергман]] — Шарлота Андэргаст * [[Ліў Ульман]] — Ева * Лена Нюман — Хелена * Халвар Б'ёрк — Віктар * Мар'яна Аміноф — сакратар Шарлоты * Арнэ Банг-Хансен — дзядзька Ота * Гунар Б'ёрнстранд — Поль * Эрланд Юзефсан — Ёзэф * Мімі Полак — настаўніца фартэпіяна * Георг Лекеберг — Леанарда * Лін Ульман — Ева ў дзяцінстве == Узнагароды == * 1979 — Прэмія «David di Donatello» — Найлепшая замежная акторка — падзялілі Інгрыд Бергман і Ліў Ульман. * 1979 — Прэмія «[[Залаты глобус]]» Найлепшы замежны фільм. * 1978 — Прэмія Нацыянальнай рады кінакрытыкаў ЗША: Лепшая актрыса — Інгрыд Бергман, Лепшы рэжысёр — Інгмар Бергман, Найлепшы замежны фільм. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Інгмара Бергмана]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Швецыі]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм на замежнай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ФРГ]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] 8wyk1js8z96rcry2wexivo8eiijuu3o 0 168644 5124779 4418106 2026-04-11T19:34:34Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5124779 wikitext text/x-wiki [[Файл:Watervapor cup.jpg|міні|справа|Вадзяная пара на кубачкам гарачага гарбаты]] [[File:10. Ладење при испарување.ogv|thumb|right|280px|]] '''Выпарэ́нне''' — працэс пераходу [[Рэчыва|рэчывы]] з [[Вадкасць|вадкага]] стану ў [[пара]]падобны або [[газ]]ападобны, які адбываецца на паверхні рэчывы. Працэс выпарэння з’яўляецца зваротным працэсу [[Кандэнсацыя|кандэнсацыі]] (пераход з парападобнага стану ў вадкі). Выпарэнне (параўтварэнне), пераход рэчыва з кандэнсаванай (цвёрдай ці вадкай) фазы ў газападобную (пар); [[фазавы пераход]] першага роду. Існуе больш разгорнутае паняцце выпарэння ў вышэйшай фізіцы. '''Выпарэнне''' — гэта працэс, пры якім з паверхні вадкасці або [[Цвёрдае цела|цвёрдага цела]] вылятаюць (адрываюцца) часціцы ([[Малекула|малекулы]], [[атам]]ы), пры гэтым E_k>E_п. == Агульная характарыстыка == Выпарэнне цвёрдага цела завецца [[Сублімацыя (фізіка)|сублімацыя]]й (узгонкай), а параўтварэнне ў аб’ёме вадкасці — [[кіпенне]]м. Выпарэнне — эндатэрмічны працэс, пры якім паглынаецца [[цеплыня]] фазавага пераходу — цеплыня выпарэння, выдаткоўваная на пераадоленне сіл малекулярнага счаплення ў вадкай фазе і на працу пашырэння пры ператварэнні вадкасці ў пар. Працэс выпарэння залежыць ад інтэнсіўнасці цеплавога руху малекул: чым хутчэй рухаюцца малекулы, тым хутчэй адбываецца выпарэнне. Акрамя таго, на выпарэнне ўплывае хуткасць вонкавай (па адносінах да рэчыва) дыфузіі, а таксама ўласцівасці самога рэчывы: да прыкладу, [[спірт]] выпараецца значна хутчэй [[Вада|вады]]. Важным фактарам з’яўляецца таксама плошча паверхні вадкасці, з якой адбываецца выпарэнне: з вузкай шклянкі яно будзе адбывацца больш павольна, чым з шырокай талеркі. == Гл. таксама == * [[Сублімацыя (фізіка)|Сублімацыя]] * [[Кіпенне]] * [[Параўтварэнне]] == Літаратура == {{wiktionary|выпарэнне}} * {{Крыніцы/БелЭн|4|Выпарэнне||317|}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Испарение}} * '' Берман Л. Д.'' Испарительное охлаждение циркуляционной воды, 2 изд., — М.-Л., 1957; * '' Фукс Н. А.'' Испарение и рост капель в газообразной среде. — М., 1958; * '' Берд Р., Стьюарт В., Лайтфут Е.'' Явления переноса, пер. с англ. — М., 1974; * '' Берман Л. Д.'' «Теоретические основы хим. технологии», 1974, т. 8, № 6, с. 811—822; * ''Шервуд Т., Пигфорд Р., Уилки Ч.'' Массопередача, пер. с англ. — М., 1982. Л. Д. Берман. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]] [[Катэгорыя:Фазавыя пераходы]] [[Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы]] mfpwfceo17qk0nk41ykv968m2y04p8q 10 168898 5124692 5124563 2026-04-11T16:30:38Z Economico-geographer 399 абнаўленне звестак 5124692 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь |navbar = |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Дзеючы склад [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |выява = <!--[[Выява:|70px|Эмблема Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]--> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Старшыня |спіс1 = * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |загаловак2 = Прэзідыум |спіс2 = * <!--Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта-->[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] * <!--Старшыня Дзяржкантролю-->[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] * <!--Першы намеснік Прэм'ера-->[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] * <!--Намеснік Прэм'ера, сацыяльная сфера - ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт-->[[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] * <!--Намеснік Прэм'ера, пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту-->[[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] * <!--Намеснік Прэм'ера, сельская гаспадарка--> * <!--Намеснік Прэм'ера, прамысловасць, энергетыка-->[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] * <!--Міністр эканомікі-->[[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] * <!--Міністр фінансаў-->[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] * <!--Міністр замежных спраў-->[[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] |загаловак3 = Члены |спіс3 = * <!--Міністр абароны-->[[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]] * <!--Міністр адукацыі-->[[Андрэй Іванавіч Іванец|Андрэй Іванец]] * <!--Міністр архітэктуры і будаўніцтва-->[[Аляксандр Віктаравіч Студнеў|Аляксандр Студнеў]] * <!--Міністр аховы здароўя-->[[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]] * <!--Міністр гандлю-->[[Артур Барысавіч Карповіч|Артур Карповіч]] * <!--Міністр ЖКГ-->[[Генадзь Аляксеевіч Трубіла|Генадзь Трубіла]] * <!--Міністр інфармацыі-->[[Дзмітрый Аляксандравіч Жук|Дзмітрый Жук]] * <!--Міністр культуры-->[[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марат Маркаў]] * <!--Міністр лясной гаспадаркі-->[[Аляксандр Антонавіч Кулік|Аляксандр Кулік]] * <!--Міністр па надзвычайных сітуацыях-->[[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] * <!--Міністр па падатках і зборах-->[[Дзмітрый Мікалаевіч Кійко|Дзмітрый Кійко]] * <!--Міністр прамысловасці-->[[Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў|Андрэй Кузняцоў]] * <!--Міністр працы і сацыяльнай абароны -->[[Андрэй Валянцінавіч Лабовіч|Андрэй Лабовіч]] * <!--Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя --> * <!--Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання -->[[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] * <!--Міністр спорту і турызму-->[[Сяргей Міхайлавіч Кавальчук|Сяргей Кавальчук]] * <!--Міністр сувязі і інфарматызацыі -->[[Кірыл Барысавіч Залескі|Кірыл Залескі]] * <!--Міністр транспарту і камунікацый -->[[Аляксей Аляксеевіч Ляхновіч|Аляксей Ляхновіч]] * <!--Міністр унутраных спраў-->[[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] * <!--Міністр фінансаў-->[[Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў|Юрый Селівёрстаў]] * <!--Міністр энергетыкі-->[[Дзяніс Равільевіч Мароз|Дзяніс Мароз]] * <!--Міністр юстыцыі-->[[Яўген Іосіфавіч Каваленка|Яўген Каваленка]] * <!--Старшыня Дзяржкамваенпрама-->[[Дзмітрый Аляксандравіч Пантус|Дзмітрый Пантус]] * <!--Старшыня Дзяржкаммаёмасці-->[[Віталь Іосіфавіч Нявера|Віталь Нявера]] * <!--Старшыня ДКНТа-->[[Дзяніс Леанідавіч Каржыцкі|Дзяніс Каржыцкі]] * <!--Старшыня Дзяржстандарта-->[[Алена Міхайлаўна Маргунова|Алена Маргунова]] * <!--Старшыня ДМК-->[[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] * <!--Старшыня Дзяржпагранкамітэта-->[[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] * <!--Старшыня КДБ-->[[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] * <!--Старшыня праўлення Нацбанка-->[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] * <!--Старшыня Белкаапсаюза-->[[Інэса Леанідаўна Караткевіч|Інэса Караткевіч]] * <!--Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі-->[[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] |стыль_унізе = |унізе = }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Члены Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка Беларусі]] </noinclude> b7ldf86jm7zkksmmoxebxi0bjdaxthd 0 171202 5124960 5075203 2026-04-12T09:38:24Z Plaga med 116903 5124960 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Палацца дэла Роверэ''' — палац у [[Рым]]е, у [[Італія|Італіі]], які выходзіць на вуліцу [[Віа дэла Канчыліяцыёнэ]]. Таксама вядомы як '''Палацца дэі Пенітэнцыеры'''. Узвядзенне палаца было распачата ў [[1480]] годзе кардыналам [[Даменіка дэла Роверэ]], сваяком Папы [[Сікст IV|Сікста IV]], магчыма па праекце [[Фларэнцыя|фларэнційскага]] архітэктара [[Бачыа Пантэлі]]. Палац будаваўся паміж [[1480 год|1480]] і [[1490]] гадамі; Пантэлі дакладна паўтарыў архітэктурны стыль [[Палацца Венецыя]], аднаго з найважнейшых будынкаў Рыма XV стагоддзя. Пяць парадных зал цяпер выконваюць ролю афіцыйных прыёмных пакояў [[Ордэн Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай|Ордэна Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай]]. [[Файл:Pinturicchio, soffitto dei semidei, 1490, roma, palazzo dei penitenzieri.jpg|thumb|260px|[[Скляпенне паўбагоў]]]] Назва '''Палацца дэі Пенітэнцыеры''' замацавалася за палацам у часы Папы [[Аляксандр VII|Аляксандра VII]], які размясціў тут папскіх спавядальнікаў, вядомых як ''penitenzieri''. Цяпер у будынку Палацца дэла Роверэ размяшчаюцца гатэль і [[Ордэн Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай]]. == Апісанне == Будынак мае масіўны фасад, па вобразу [[Палацца Венецыя]], з вежай на левым боку. Імя Даменіка дэла Роверэ напісана на вокнах на першым паверсе, а герб на фасадзе палаца належыць Папе [[Клімент XIV|Кліменту XIV]]. У інтэр’ер палаца ўваходзіць двухузроўневы двор: ніжні з порцікам і з васьміграннымі калонамі і студняй, і верхні з садам. Палац мае багатае ўнутранае ўбранне. Найбольш вядомай дэталлю інтэр’ера з’яўляецца {{нп3|Скляпенне паўбагоў||en|Semi-Gods Ceiling}} — галерэя з міфалагічных і алегарычных фігур, створаная мастаком [[Пінтурык’я]] ў 1501 годзе. == Літаратура == * {{cite book|author= |title= Roma|publisher= Touring Club Editore|location=Milan|year=1999|isbn=88-365-1324-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Palazzo dei Penitenzieri}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэла Роверэ, Палацца}} [[Катэгорыя:Палацы Рыма]] 9qaf5g24xylha7f9cjbg9o8wg533sof 0 172736 5124619 5112734 2026-04-11T13:39:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5124619 wikitext text/x-wiki '''Жукоўскі''', жаночая форма '''[[Жукоўская]]''' — беларускае, польскае і рускае прозвішча, а таксама тапонім. == Вядомыя асобы == * [[Алёкса Жукоўскі]] (1906—1979) — беларускі паэт, празаік, педагог. * [[Антоні Шыман Жукоўскі]] (1766—1834) — беларускі акцёр, антрэпрэнёр. * [[Валерый Францавіч Жукоўскі]] — беларускі футбаліст. * [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі]] — рускі паэт. * [[Караль Казіміравіч Жукоўскі]] (1814—1866) — расійскі мастак-малявальшчык і літограф. * [[Мікалай Ягоравіч Жукоўскі]] — расійскі вучоны, стваральнік аэрадынамікі. * [[Міхал Жукоўскі]] — беларускі гравёр XVIII ст. * [[Оскар Саламонавіч Жукоўскі]] — савецкі вайсковы дзеяч. * [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі]] (1814—1886) — мастак, жывапісец, ілюстратар і педагог. * [[Станіслаў Жукоўскі (графік)|Станіслаў Жукоўскі]] (1911—1983) — мастак-графік. * [[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі]] (1873—1944) — мастак-жывапісец. * [[Сымон Фелікс Жукоўскі]] (1782-1834) - гісторык, філолаг, прафесар Віленскага ўніверсітэта. * [[Сяргей Якаўлевіч Жукоўскі]] (1918—1980) — вайсковы дзеяч. == Тапонім == * [[Жукоўскі (аэрапорт)]] * [[Жукоўскі (горад)|Жукоўскі]] — горад у [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] Расіі. == Гл. таксама == * [[Жукаў]] * [[Жукаўка]] * [[Жукава]] {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] akqn4ha05wcd812gqhb4r2jdyobxf3m 0 173127 5124951 4834514 2026-04-12T09:31:31Z Plaga med 116903 5124951 wikitext text/x-wiki [[Файл:Golgotha (Church of the Holy Sepulchre).jpg|thumb|right|220px|Традыцыйнае месцазнаходжанне Галгофы, дзе зараз стаіць [[храм Магілы Гасподняй]]]] '''Галго́фа, Галго́та''' ({{lang-el|Γολγόθα, Κρανίου Τοπος}}; {{lang-he|גולגלתא}}, «лобнае месца» ад [[Арамейскія мовы|арам.]] ''gûlgaltâ'', літ. «чэрап»; {{lang-la|Calvaria}}) (таксама ўжываецца '''''Кальварыя''''') — паводле [[Евангеллі|Евангелляў]] месца адразу за сценамі [[Іерусалім]]а, дзе быў укрыжаваны [[Ісус Хрыстос]]. == Месцазнаходжанне == Галгофа згадваецца ў ранніх работах, як пагорак, які размешчаны вельмі блізка да брамы ў Іерусалім. З 6 стагоддзя месца згадваецца як гара, а з 333 года як невялікі ўзгорак. [[Новы Запавет]] апісвае яго як месца досыць блізка да горада, і тыя, якія ўваходзілі ў горад маглі чытаць надпіс над крыжам «Ісус з Назарэта — Цар Іўдзейскі». Само размяшчэнне Галгофы згадваецца ва ўсіх чатырох Евангеллях. Традыцыйнае месцазнаходжанне Галгофы вядзе пачатак ад ідэнтыфікацыі [[святая Алена|Алены]], маці [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I]], у [[325]] годзе. У некалькіх метрах побач, Алена таксама вызначыла месцазнаходжанне [[Магіла Ісуса|Магілы Ісуса]] і сцвярджала, што выявіла [[Жыватворны Крыж]], а яе сын, Канстанцін потым пабудаваў на гэтым месцы [[храм Магілы Гасподняй|царкву Магілы Гасподняй]]. У 333 годзе, паломнік з [[Бардо]], уваходзячы з усходу, апісаў «''невялікі пагорак Галгофы, дзе быў укрыжаваны Гасподзь''». Гэта месца знаходзіліся на паўночны захад ад горада. У цяперашні час яно з’яўляецца часткай Храма Магілы Гасподняй у хрысціянскім квартале [[стары Іерусалім|старога горада Іерусаліма]]. Пачынаючы з канца XIX стагоддзя некаторыя даследчыкі вылучалі іншыя версіі аб яе месцазнаходжанні, напрыклад [[Садовая магіла]] на поўначы Іерусаліма ля [[Дамаская брама, Іерусалім|Дамаскай брамы]]. {{Пакаранне смерцю Хрыста}} [[Катэгорыя:Мукі Хрыстовы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:Месцы паломніцтва]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія рэліквіі]] [[Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма]] [[Катэгорыя:Месцы пакаранняў смерцю]] [[Катэгорыя:Храм Гроба Гасподняга]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] dofeamqy83fcg4btjpi6pvtbt8s6ttj 5124952 5124951 2026-04-12T09:31:44Z Plaga med 116903 выдалена [[Катэгорыя:Храм Гроба Гасподняга]]; дададзена [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124952 wikitext text/x-wiki [[Файл:Golgotha (Church of the Holy Sepulchre).jpg|thumb|right|220px|Традыцыйнае месцазнаходжанне Галгофы, дзе зараз стаіць [[храм Магілы Гасподняй]]]] '''Галго́фа, Галго́та''' ({{lang-el|Γολγόθα, Κρανίου Τοπος}}; {{lang-he|גולגלתא}}, «лобнае месца» ад [[Арамейскія мовы|арам.]] ''gûlgaltâ'', літ. «чэрап»; {{lang-la|Calvaria}}) (таксама ўжываецца '''''Кальварыя''''') — паводле [[Евангеллі|Евангелляў]] месца адразу за сценамі [[Іерусалім]]а, дзе быў укрыжаваны [[Ісус Хрыстос]]. == Месцазнаходжанне == Галгофа згадваецца ў ранніх работах, як пагорак, які размешчаны вельмі блізка да брамы ў Іерусалім. З 6 стагоддзя месца згадваецца як гара, а з 333 года як невялікі ўзгорак. [[Новы Запавет]] апісвае яго як месца досыць блізка да горада, і тыя, якія ўваходзілі ў горад маглі чытаць надпіс над крыжам «Ісус з Назарэта — Цар Іўдзейскі». Само размяшчэнне Галгофы згадваецца ва ўсіх чатырох Евангеллях. Традыцыйнае месцазнаходжанне Галгофы вядзе пачатак ад ідэнтыфікацыі [[святая Алена|Алены]], маці [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I]], у [[325]] годзе. У некалькіх метрах побач, Алена таксама вызначыла месцазнаходжанне [[Магіла Ісуса|Магілы Ісуса]] і сцвярджала, што выявіла [[Жыватворны Крыж]], а яе сын, Канстанцін потым пабудаваў на гэтым месцы [[храм Магілы Гасподняй|царкву Магілы Гасподняй]]. У 333 годзе, паломнік з [[Бардо]], уваходзячы з усходу, апісаў «''невялікі пагорак Галгофы, дзе быў укрыжаваны Гасподзь''». Гэта месца знаходзіліся на паўночны захад ад горада. У цяперашні час яно з’яўляецца часткай Храма Магілы Гасподняй у хрысціянскім квартале [[стары Іерусалім|старога горада Іерусаліма]]. Пачынаючы з канца XIX стагоддзя некаторыя даследчыкі вылучалі іншыя версіі аб яе месцазнаходжанні, напрыклад [[Садовая магіла]] на поўначы Іерусаліма ля [[Дамаская брама, Іерусалім|Дамаскай брамы]]. {{Пакаранне смерцю Хрыста}} [[Катэгорыя:Мукі Хрыстовы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:Месцы паломніцтва]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія рэліквіі]] [[Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма]] [[Катэгорыя:Месцы пакаранняў смерцю]] [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] e2omikeft1kal72wf5uyxqcwiwoo815 0 180741 5124987 5083875 2026-04-12T11:08:38Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5124987 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўной кропкай у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і атрымаў права на стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». З-за міжнародных санкцый і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветранай блакады]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушаны быў правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, з-за чаго хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Страт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паражэнні ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за болей высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе аднак адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце з-за шматлікіх нічыіх «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ігар Бурко]]||1988}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Дзяніс Лявіцкі]]||1997}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Даніла Нячаеў]]||1999}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Саша Доміч||1998}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Кавалёў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Пацко]]||1995}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Кыргызстан}}|ПА|Алімардон Шукураў||1999}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксей Бутарэвіч]]||1997}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ксенафонтаў]]||1999}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Мякіш]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Малдова}}|Нап|Андрэй Кобец||1997}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан|у арэндзе з «[[ФК Будаўнік Каменск-Шазхцёінскі|Будаўніка]]»|1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Максім Скавыш]]||1989}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Ілья Васілевіч]]||2000}} {{Ігрок|51|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Лапцеў]]||1991}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]|у «[[ФК Слуцк|Слуцку]]» да снежня 2024 года|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Віталь Казанцаў]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Афанасьеў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Павел Прышывалка||1999}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігар Бурко||1988}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Эдуард Карасцялёў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Галушка||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Захараў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Канчаленка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Міхайлаў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Мычолкін||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Пацко||1995}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мацвей Сакалоўскі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Сідорык||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Сіўкоў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Скаўпнёў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Фамін||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Цімафей Шаркоўскі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзяніс Нікалаеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Нябышынец||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан||1996}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фурс||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Ягораў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] ta72jyt0og1mrhuwsvqgnbbi9pngsfn 5124992 5124987 2026-04-12T11:15:51Z Reteeeee 3133 132326 5124992 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўной кропкай у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і атрымаў права на стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». З-за міжнародных санкцый і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветранай блакады]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушаны быў правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, з-за чаго хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Страт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паражэнні ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за болей высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе аднак адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце з-за шматлікіх нічыіх «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзімір Манаеў]]||2004}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Дзяніс Лявіцкі]]||1997}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Даніла Нячаеў]]||1999}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Саша Доміч||1998}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Кавалёў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Пацко]]||1995}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Кыргызстан}}|ПА|Алімардон Шукураў||1999}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксей Бутарэвіч]]||1997}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ксенафонтаў]]||1999}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Мякіш]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Малдова}}|Нап|Андрэй Кобец||1997}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан|у арэндзе з «[[ФК Будаўнік Каменск-Шазхцёінскі|Будаўніка]]»|1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Максім Скавыш]]||1989}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Ілья Васілевіч]]||2000}} {{Ігрок|51|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Лапцеў]]||1991}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]|у «[[ФК Слуцк|Слуцку]]» да снежня 2024 года|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Віталь Казанцаў]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Афанасьеў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Павел Прышывалка||1999}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігар Бурко||1988}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Эдуард Карасцялёў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Галушка||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Захараў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Канчаленка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Міхайлаў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Мычолкін||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Пацко||1995}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мацвей Сакалоўскі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Сідорык||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Сіўкоў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Скаўпнёў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Фамін||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Цімафей Шаркоўскі||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзяніс Нікалаеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Нябышынец||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Рубан||1996}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фурс||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Ягораў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 6ceczst01stllufqnlyxnrx1s3of6li 0 182184 5124978 5113194 2026-04-12T09:50:53Z Plaga med 116903 5124978 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Беларуская назва = Бабруйскі манастыр святых жанчын-міраносіц |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = Бабруйская і Быхаўская |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = праваслаўны манастыр |Будаўнік = |Заснаванне = [[2005]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = Манастыр |Сайт = |Commons = }} '''Манастыр святых жанчын-міраносіц''' ― жаночы [[манастыр]] у гонар святых жанчын-міраносіц у горадзе [[Бабруйск]]у. == Адкрыццё манастыра == Знаходзіцца ў горадзе [[Бабруйск]]у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адносіцца да [[Бабруйская і Быхаўская епархія|Бабруйскай епархіі]]. Заснаваны ў 2005 годзе. Размешчаны ў месцы, дзе некалі пачынаўся горад ― на тэрыторыі [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] ў былых будынках цытадэлі. Манастыру аддадзены 6 пабудоў ваеннай крэпасці; ў будынку турмы вырашана было стварыць манастырскі храм [[Марыя Магдаліна|Марыі Магдаліны]]. У планах манастыра ўзнавіць храм [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]], узарваны ў 1934 годзе, ― ужо адкрыты рэшткі падмуркаў. У сакавіку 2008 года ў прыходзе [[Свята-Мікола-Сафійская царква (Бабруйск)|бабруйскага Мікола-Сафійскага храма]] [[Епіскап|архірэй]] [[Серафім (Беланожка)|Серафім]] прадставіў прыхаджанам ігуменню манастыра Раісу, выпускніцу [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], якая раней служыла ў дзяржаўных органах кіравання<ref>Монастыри Русской Православной Церкви. Справочник-путеводитель. ― М., О-во сохранения литературного наследия. 2011. с. 543.</ref>. == Пра жон-міраносіц == [[Файл:Zheny mironosicy u Groba Gospodnja.jpg|thumb|200px|<center>Жоны-міраносіцы каля [[Магілы Гасподняя|Магілы Гасподняй]] <br />(Ікона, к. [[XV ст.]])</center>]] Храм названы ў гонар жанчын-міраносіц. Міраносіцы ― тыя самыя жанчыны, якія па любові да [[Выратаванне (хрысціянства)|Выратавальніка]] прымалі Яго ў сваіх дамах, а пазней рушылі ўслед за Ім да месца распяцця на [[Галгофа|Галгофу]]. Яны былі сведкамі крыжовых пакут [[Хрыстос|Хрыста]]. Гэта яны зацемна паспяшаліся да [[Магіла Гасподняя|Магілы Гасподняй]], каб намазаць цела Хрыста мірам, як гэта належала па звычаю юдзеяў. Гэта яны, жанчыны-міраносіцы, першымі пазналі, што Хрыстос уваскрэс. Упершыню пасля сваёй крыжовай смерці Выратавальнік з’явіўся жанчыне ― [[Марыя Магдаліна|Марыі Магдаліне]]<ref>[http://www.postkomsg.com/?id=45925 Дзень Жон-міраносіц]</ref>. == Жыццё манастыра == Спачатку тэрыторыя была ў поўным заняпадзе, ігумення спала ў каморы, з палкай ад пацукоў. Але паступова, з дапамогай дзяржаўных арганізацый і вернікаў жыццё наладзілася. У адрэстаўраваным корпусе ў прыходзе Свята-Сафійскага храма была абсталявана дамавая царква ў гонар іконы Божай Маці Скорапаслушніцы. Ужо цяпер у будынку манастыра штодня ідзе малітва ― чытаецца [[акафіст]] св. роўнаапостальнай Марыі Магдаліне, праводзіцца хрэсны ход вакол манастыра. З часам да будынкаў манастыра падведзены камунікацыі ― газ, вада, электрычнасць, каналізацыя. Рамонт аднаго двухпавярховага будынка завершаны, засталіся толькі вонкавыя аддзелачныя работы. Адкрыты трапезная, келлі, швейны пакой. Для сельскагаспадарчых работ у манастыр завезены ўрадлівы грунт, выкладзена тратуарная плітка, якая вядзе да манастыра. У скорым часе неабходна пабудаваць сабор Аляксандра Неўскага, ужо закладзены падмурак. Будуць таксама ўзведзены манастырская званіца і [[капліца]] ― купель. Выкапаны катлаван і прывезены будаўнічыя матэрыялы для будаўніцтва сховішча для агародніны<ref>{{Cite web |url=http://bobruisk.ru/node/24665 |title=Аднаўленне бабруйскага манастыра |access-date=20 лістапада 2013 |archive-date=15 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015172227/http://bobruisk.ru/node/24665 |url-status=dead }}</ref>. == Святыні == Часціца Жыватворнага Крыжа, на якім быў укрыжаваны [[Хрыстос]], часціцы [[Мошчы|мошчаў]] такіх святых, як [[Ефрасіння Полацкая]], [[Іаан Кармянскі]], [[Манефа Гомельская]], Спірыдон Трыміфунцкі, [[Амфілохій Пачаеўскі]], опцінскіх старцаў Амвросія, Нектара і Іосіфа, Мітрафана Варонежскага, Аляксандра Неўскага, а таксама часціца мошчаў аднаго з мучанікаў, забітых [[Ірад Вялікі|Ірадам Вялікім]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://fotki.yandex.ru/users/aleskrasavin/album/70508/ Бабруйскі манастыр жанчын-міраносіц на Яндексе] * [http://bobruisk.hram.by/news/20120430.html У Бабруйскім манастыры жанчын-міроносіц ] * [http://bobruisk.hram.by/news/20120506_18-56-04.html Афонскія манахі у Бабруйскім манастыре] * [http://bobruisk.ru/node/5576 Бабруйскі манастыр святых жанчын-міраносіц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016005326/http://bobruisk.ru/node/5576 |date=16 кастрычніка 2013 }} [[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Бабруйская епархія]] [[Катэгорыя:Жаночыя манастыры]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:2005 год у Бабруйску]] 82zu3jvrwrqlmm8khrkjosdm0g9j4hx 0 182986 5124954 4921009 2026-04-12T09:35:07Z Plaga med 116903 5124954 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|О’Браен}} {{Іерарх}} [[Яго Высокапраасвяшчэнства]] [[кардынал]] '''Эдвін Фрэдэрык О’Браен''' ({{lang-en|Edwin Frederick O’Brien}}; {{ДН|8|4|1939}}, [[Бронкс]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — [[ЗША|амерыканскі]] кардынал. [[Тытулярны біскуп]] Тызікі і [[Аўксіліярый (каталіцтва)|дапаможны біскуп]] [[Архідыяцэзія Нью-Ёрка|Нью-Ёрка]] з 6 лютага 1996 па 7 красавіка 1997. [[Каад'ютар]] [[Архідыяцэзія ўзброеных сіл ЗША|архідыяцэзіі ўзброеных сіл ЗША]] з 7 красавіка па 12 жніўня 1997. [[Архідыяцэзія ўзброеных сіл ЗША|Архібіскуп узброеных сіл ЗША]] з 12 жніўня 1997 па 12 ліпеня 2007. [[Архідыяцэзія Балтымара|Архібіскуп Балтымара]] з 12 ліпеня 2007 па 29 жніўня 2011. [[Апостальскі адміністратар]] [[Архідыяцэзія Балтымара|Балтымара]] з 29 жніўня 2011 па 20 сакавіка 2012. Пра-вялікі магістр [[Ордэн Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай|Рыцарскага Ордэна Святой Магілы Гасподняй]] з 29 жніўня [[2011]] па 15 сакавіка 2012. [[Вялікі магістр ордэна|Вялікі магістр]] [[Ордэн Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай|Рыцарскага Ордэна Святой Магілы Гасподняй]] з 15 сакавіка 2012. [[Кардынал-дыякан]] з [[дыякан]]ствам ''S. Sebastiano al Palatino'' з 18 лютага 2012. == Біяграфія == Пасвечаны ў свяшчэнны сан [[кардынал]]ам [[Фрэнсіс Джозеф Спелман|Фрэнсісам Спелманам]] [[29 мая]] [[1965]] года. У [[1965]]—[[1970]] гадах — грамадзянскі [[капелан]] [[Ваенная акадэмія ЗША|Ваеннай акадэміі Вест-Пойнт]], затым ваенны капелан у званні [[Капітан (воінскае званне)|капітана]]. Служыў капеланам у складзе [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Форт-Брэг, Паўночная Караліна|Форт-Брэг]], у [[1971]]—[[1972]] гадах — у [[В’етнам]]е ў складзе [[173-я паветрана-дэсантная брыгада ЗША|173-й паветрана-дэсантнай брыгады]] і [[:en:1st Brigade Combat Team, 1st Cavalry Division (United States)|1-й «кавалерыйскай» дывізіі]], затым у Форт-Гордан. У [[1973]] годзе накіраваны для далейшага навучання ў [[Рым]]. Далей служыў на розных пасадах у царкоўнай адміністрацыі ў [[ЗША]]. [[18 лютага]] [[2012]] года, у [[сабор Святога Пятра|саборы Святога Пятра]] адбылася [[кансісторыя (каталіцтва)|кансісторыя]], на якой Эдвін Фрэдэрык О’Браен быў узведзены ў сан [[кардынал-дыякан]]а з [[дыякан]]ствам ''S. Sebastiano al Palatino''. На новага [[Князь Царквы|Князя Царквы]] была ўскладзены [[кардынальская шапка]] і ўручаны [[кардынальскі пярсцёнак]]. [[Кардыналы-выбаршчыкі на Канклаве 2013 года|Удзельнік]] [[Канклаў 2013 года|Канклава 2013 года]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bobrien.html Інфармацыя] {{ref-en}} {{start box}} {{succession box |title = [[Вялікі магістр ордэна|Вялікі магістр]] [[Ордэн Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай|Рыцарскага Ордэна Магілы Гасподняй]] |before = [[Джон Патрык Фолі|кардынал Джон Патрык Фолі]] |after = — |years = [[29 жніўня]] [[2011]] — }} {{succession box |title = [[Архідыяцэзія Балтымара|Архібіскуп Балтымара]] |before = [[Уільям Генрых Кілар|кардынал Уільям Генрых Кілар]] |after = [[Уільям Эдуард Лоры|архібіскуп Уільям Эдуард Лоры]] |years = [[12 ліпеня]] [[2007]] — [[29 жніўня]] [[2011]] }} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кардыналы ЗША]] [[Катэгорыя:Апостальскія адміністратары]] 18xy1o5hpcl5aj9b0rdtkd57hwv5w50 0 182990 5124955 5089234 2026-04-12T09:35:53Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме]] у [[Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме]]: разам з [[Магіла Гасподняя]] 5089234 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме |выява = GA Ordre du Saint-Sépulcre.svg |гады = [[1099]] — наш час |краіна = |падначаленне = [[Папа Рымскі]] |тып = Каталіцкі рыцарскі ордэн |роля = |памер = 28000 членаў |камандная_структура = |гарнізон = |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = {{lang-la|[[Deus vult|Deus lo vult]]}} («Гэтага хоча Бог») |колеры = Белая мантыя, з каўняром з белага аксаміту, галунамі з белай тасьмы, закаўрашом з белага атласу, [[Крыж крыжакоў|Іерусалімскім крыжам]] з пунсовай тканіны на грудзях |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = [[Эдвін Фрэдэрык О’Браен|Кардынал Эдвін Фрэдэрык О’Браен]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме''' ({{lang-la|Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani}}) — [[Каталіцтва|каталіцкі]] [[Рыцарскія ордэны|рыцарскі ордэн]], заснаваны [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і непасрэдна ад яго залежны. Члены Ордэна па ўсім свеце — прадстаўнікі каралеўскіх сем’яў, паспяховыя бізнесмены, палітыкі і навуковая эліта. Паводле справаздачы, датаванай 2010 годам, колькасць Ордэна перавысіла 28000 членаў<ref name=autogenerated2>Newsletter #22 from the Grand Magisterium — Mar '10, p.6</ref>. Штаб-кватэра Ордэна знаходзіцца ў [[Рым]]е ў [[Палацца дэла Роверэ]], цэнтр духоўнай дзейнасці Ордэна знаходзіцца ў [[кляштар]]ы пры царкве [[Сант-Анофрыа-аль-Джанікола]].<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p. 24</ref> [[29 жніўня]] [[2011]] года [[архідыяцэзія Балтымара|архібіскуп Балтымара]] [[Эдвін Фрэдэрык О’Браен]] быў прызначаны [[Папства|Папам]] [[Бенедыкт XVI|Бенедыктам XVI]] Пра-вялікім магістрам Ордэна, а пасля пасвячэння ў сан [[кардынал]]а 18 лютага 2012 года атрымаў тытул [[Гросмайстар|Вялікага магістра]] <ref name=autogenerated1 />. == Мэты і задачы == Мэты дзейнасці Ордэна — падтрымка і дапамога [[Каталіцтва|Царкве]] на [[Святая зямля|Святой Зямлі]], умацаванне практыкі хрысціянскага жыцця саміх членаў Ордэна, захаванне і распаўсюджванне веры на Блізкім Усходзе, прыцягненне да ўдзелу ў гэтым каталікоў усяго свету, а таксама абарона правоў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]] на [[Святая зямля|Святой Зямлі]].<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p 23</ref> Члены Ордэны сваімі ўнёскамі ажыццяўляюць матэрыяльную падтрымку розных культурных і сацыяльных праектаў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]] на [[Святая зямля|Святой Зямлі]]. Сярод іх будаўніцтва і падтрыманне школ (якія наведваюць больш за 15 тысяч вучняў<ref>Ordo Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani #7. Villa di Serio, 1997, p.6</ref>), бальніц, цэркваў, семінарый і іншага.<ref>Annales. Ordinis Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani. IX (2004—2005). Vaticano, 2005, p 16</ref> У перыяд з [[2000]] па [[2007]] гады Ордэнам на гэтыя праекты было выдаткавана больш за 50 мільёнаў долараў<ref>Newsletter #15 from the Grand Magisterium — July '09, p.2</ref>. == Структура == [[Файл:Croix de l Ordre du Saint-Sepulcre.svg|thumb|У часы Крыжовых паходаў [[Крыж крыжакоў|Іерусалімскі Крыж]] стаў формай і эмблемай Ордэна Святона Гробу.]] Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме — міжнародная арганізацыя [[Парафіянін|парафіян]], членамі якой з’яўляюцца таксама і [[клір|клірыкі]] (складаюць 12 працэнтаў ад яго агульнай колькасці)<ref name=autogenerated2 />. Ордэн падраздзелены на 52 [[Намесніцтва|намесніцтвы]] ў розных частках свету. [[Намесніцтва|Намесніцтвы]] арганізаваны па [[нацыя]]нальнаму прынцыпу. У адной краіне могуць быць заснавана некалькі [[Намесніцтва|намесніцтваў]], кожнае з якіх мае ўласную тэрыторыю [[Юрысдыкцыя|юрысдыкцыі]]. Каля 52 працэнтаў членаў Ордэна адносяцца да [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], з іх на долю [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] прыпадае 48 %. У [[Еўропа|Еўропе]] найбольшая колькасцю членаў у [[Італія|Італіі]] (23 %).<ref name="autogenerated2" /> З 52 [[Намесніцтва|намесніцтваў]] 24 размешчаны ў [[Еўропа|Еўропе]], 15 у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], 5 у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], 6 у [[Аўстралія|Аўстраліі]] і на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]].<ref>[http://www.holysepulchre.net/history/structure.html Structure of the Order] — афіцыйны сайт Цэнтральнага паўночнага намесніцтва Ордэна (англ.)</ref> Ордэнам кіруе Вялікі Магістр, прызначаны Папам з Кардыналаў Святой Рымскай Царквы. Кіраваць Ордэнам яму дапамагаюць Вялікі Магістэрыум і яго Прэзідыум, а таксама Савет Ордэна. Самай высокапастаўленай асобай пасля [[Гросмайстар|Вялікага Магістра]] з’яўляецца [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма]], які займае пасаду [[Прыёр|Вялікага Прыёра]] Ордэна.<ref name=autogenerated1>[http://www.vatican.va/roman_curia/institutions_connected/oessh/en/subindex_en.html Гісторыя Ордэна] — афіцыйны сайт (англ.)</ref> У сваю чаргу члены Ордэна падзяляюцца на некалькі званняў у адпаведнасці са ступенню заслуг. Вышэйшае званне носяць Рыцары і Дамы Ланцугу. Яно прысуджаецца як [[клір]]ыкам, так і [[Парафіянін|парафіянам]], але толькі ў выключных выпадках, а па праве належыць [[Гросмайстар|Вялікаму Магістру]] і [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|Лацінскаму Патрыярху Іерусаліма]]. Далей па іерархіі ідуць класы Рыцараў і Дам, якія маюць свой падзел. Клас Рыцараў: Рыцары, Камандоры, Камандоры з Зоркай ці Старэйшыя Афіцэры, Рыцары Вялікага Крыжа. Пачынаючы з [[1888]] года, па ўхваленні [[Леў XIII|Льва XIII]], у Ордэн сталі пасвячаць і жанчын. Клас Дам: Дамы, Дамы Камандоры, Дамы Камандоры з Зоркай, Дамы Вялікага Крыжа.<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p.27</ref> == Гісторыя == [[Файл:Godefrey of Bouillon.jpg|thumb|[[Готфрыд Бульёнскі]], адзін з правадыроў [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]]]] Узыходзіць каранямі да [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыда Бульёнскага]] (1060—[[1100]]), аднаго з правадыроў [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] 1096—1099 гадоў на Усход. Ён быў абвешчаны кіраўніком [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусалімскага каралеўства]], аднак адмовіўся ад [[Каранацыя|каранацыі]], аддаўшы перавагу тытулу абаронцы [[Гроб Гасподні|Гробу Гасподняга]]. Пасля заканчэння [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] ім была заснавана арганізацыя з той жа мэтай, якая ў 1113 годзе была афіцыйна прызнана Папам Рымскім.<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://www.lpj.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1003:the-latin-patriarchal-seminary-congratulates-the-jerusalemite-knights-and-ladies-of-the-holy-sepulcher&catid=1:actualite-locale&Itemid=124&lang=en |title=The Latin Patriarchal Seminary congratulates the Jerusalemite Knights and Ladies of the Holy Sepulcher. |access-date=27 лістапада 2013 |archive-date=12 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912083233/http://www.lpj.org/index.php?catid=1%3Aactualite-locale&Itemid=124&lang=en&option=com_content&view=article&id=1003%3Athe-latin-patriarchal-seminary-congratulates-the-jerusalemite-knights-and-ladies-of-the-holy-sepulcher |url-status=dead }}</ref> У 1496 годзе пасля пераносу кіравання Ордэнам з [[Іерусалім]]а ў Рым Папа Аляксандр VI узначальвае яго ў рангу Вялікага магістра. Вытокі Ордэна ўзыходзяць да канца XI — пачатку XII стст. — часу, калі пасля [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] ў [[Палесціна|Палесціне]] ўзнікла [[Іерусалімскае каралеўства]]. З аднаго боку, Ордэн выводзіць сваё паходжанне да хрысціянскага Брацтва Рэгулярных Канонікаў, якое было заснавана каля [[Храм Гроба Гасподняга|Храма Гробу Гасподняга ў Іерусаліме]] ў [[1099]] годзе, адразу пасля заваявання горада [[Крыжовыя паходы|Крыжакамі]]: Канонікі ставілі рэлігійныя мэты і адказвалі за абарону [[Паломніцтва|пілігрымаў]]. З іншага боку, Ордэн з’явіўся вынікам рэлігійных звычаяў [[Паломніцтва|пілігрымаў]], якія жадалі быць пасвечаны ў [[рыцар]]ы на [[Святая зямля|Святой зямлі]]. Рытуал пасвячэнне праводзіў[[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|Патрыярх]], а пазней — [[Кустодзія Святой Зямлі|Кустод Францысканцаў на Святой зямлі]].<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p.9</ref> На чале Ордэна стаяў [[Кароль Іерусалімскі]], акрамя таго, Ордэн знаходзіўся пад кіраўніцтвам [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскага патрыярха Іерусалімскага]]. Рыцары ордэна займаліся абаронай [[Труна Гасподняя|Гробу Гасподняга]] і іншых святых месцаў [[Палесціна|Палесціны]]. У [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]] былі створаны [[прыярат]]ы Ордэна, якія і пасля падзення [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусалімскага каралеўства]] працягвалі існаваць пад пратэкцыяй розных манархаў, а таксама [[Святы Прастол|Святога Прастола]].<ref name=autogenerated1 /> [[Пій IX|Папа Пій IX у 1847]] аднавіў [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскі Іерусалімскі патрыярхат]] і зацвердзіў новы статут Ордэна, падпарадкаваўшы яго непасрэдна [[Святы Прастол|Святому Прастолу]]: тытул [[Гросмайстар|Вялікага Магістра]] ордэна быў прыняты самім [[Папства|Папам]]<ref>[http://www.chivalricorders.org/vatican/holysep.htm Гісторыя Ордэна] на www.chivalricorders.org (англ.)</ref>. Асноўнай задачай ордэна стала падтрымка дзейнасці [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскай Іерусалімскай патрыярхата]] і садзейнічанне распаўсюджанню хрысціянскай веры ў [[Палесціна|Палесціне]]. У [[1949]] годзе [[Пій XII|Папа Пій XII]] рэфармаваў кіраванне Ордэнам, пастанавіўшы, што тытул [[Гросмайстар|Вялікага Магістра]] ў далейшым павінен дэлегавацца Папам аднаму з [[кардынал]]аў, а [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскі патрыярх Іерусаліма]] атрымаў прэрагатыву [[Прыёр|Вялікага Прыёра Ордэна]]. Папы [[Ян XXIII]] у [[1962]] годзе і [[Павел VI]] [[1967]] годзе перапрацавалі статут Ордэна<ref name=autogenerated3 />. У [[1996]] годзе Папа [[Ян Павел II]] надаў Ордэну статус грамадскага аб’яднання вернікаў. У [[2007]] годзе Папа [[Бенедыкт XVI]] прызначыў кардынала [[Джон Патрык Фолі|Джона Патрыка Фолі]] [[Гросмайстар|Вялікім магістрам Ордэна]]<ref>Newsletter Nr. X from the Grand Magisterium — December 2007, p.4</ref>. == Спіс Вялікіх магістраў Ордэна == У [[1496]] годзе Папа Рымскі [[Аляксандр VI]] заснаваў пасаду [[Гросмайстар|Вялікага магістра]] Ордэна, аднак займалі яе на працягу працяглага часу Рымскія Папы. У [[1949]] годзе тытул быў перададзены членам [[Рымская курыя|Курыі Ватыкана]] пад назіраннем Папы Рымскага і ў цеснай сувязі з [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|Лацінскім Патрыярхатам Іерусаліма]]. З гэтага часу пасада займалі наступныя Кардыналы: * 1949 — [[Нікола Каналі]]; * 1962 — [[Эжэн Тысеран]]; * 1972 — [[Максіміліян дэ Фюрстэнберг]]; * 1988 — [[Джузэпэ Капрыа]]; * 1995 — [[Карла Фурно]]; * 2007 — [[Джон Патрык Фолі]]; * 2011 — [[Эдвін Фрэдэрык О’Браен]]. == Вядомыя члены Ордэна == [[Файл:Grabesritter4.jpg|thumb|left|Члены Рыцарскага Ордэна Святога Гробу ў Іерусаліме.]] Ордэн не займаецца палітычнай дзейнасцю, аднак яго членамі з’яўляюцца ўплывовыя прадстаўнікі палітыкі, бізнесу і навуковай эліты. Спісы членаў Ордэна не даступныя для шырокай грамадскасці, але вядомы імёны шматлікіх публічных асоб, якія належаць да Ордэна, у тым ліку і каралеўскіх асоб. * [[Іспанія|Іспанскія]] каралі [[Альфонс XIII]] і [[Хуан Карлас I]] ; * [[Бельгія|Бельгійскія]] каралі [[Леапольд II (кароль Бельгіі)|Леапольд II]], [[Альберт I (кароль Бельгіі)|Альберт I]], [[Бадуэн I (кароль Бельгіі)|Бадуэн I]], [[Альберт II (кароль Бельгіі)|Альберт II]] і [[Паола Руфа дзі Калабрыа|каралева Паола]]; * [[Франц Іосіф I]] — імператар Аўстрыйскай імперыі і кароль Багеміі з 1848 года, [[апасталічны кароль]] Венгрыі з 2 снежня 1848 па 14 красавіка 1849 года (1-ы раз) і з 13 жніўня 1849 (2-гі раз); з 15 сакавіка 1867 года — глава двуадзінай дзяржавы — Аўстра-Венгерскай манархіі; * [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] — германскі імператар і кароль Прусіі з 15 чэрвеня 1888 года па 9 лістапада 1918 года; * [[Франц фон Папен]] — нямецкі палітычны дзеяч і дыпламат, 13-ы рэйхсканцлер Веймарскай рэспублікі, Віцэ-канцлер Германіі (1933—1934), міністр-прэзідэнт Прусіі (1932—1933); * [[Конрад Адэнаўэр]] — першы федэральны канцлер ФРГ (1949—1963); * [[Ферэнц Ліст]] — венгерскі кампазітар, піяніст, педагог, дырыжор, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў музычнага рамантызму; * [[Міхаэль Шпіндэлегер]] — аўстрыйскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Міністр замежных спраў Аўстрыі з 2008; * [[Джуліа Андрэоці]] — італьянскі палітык, хрысціянскі дэмакрат, неаднаразова які з’яўляўся Старшынёй Савета міністраў Італіі; * [[Джон Фэрау]] — кінарэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар і пісьменнік. {{Зноскі}} == Літаратура == * The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996 * Newsletter Nr. X from the Grand Magisterium — December 2007 * Newsletter #15 from the Grand Magisterium — July '09 * Newsletter #17 from the Grand Magisterium — Dec '09 * Visentin M. Ordine equestre del Santo Sepolcro di Gerusalemme. Verona, 1991 * Annales. Ordinis Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani. IX (2004—2005). Vaticano, 2005 * Ordo Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani #7. Villa di Serio, 1997 == Спасылкі == * [http://www.vatican.va/roman_curia/institutions_connected/oessh/index_en.htm Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме] — афіцыйны сайт (англ.) * [http://www.lpj.org/ Лацінскі Патрыярхат Іерусаліма] — афіцыйны сайт (англ.) * [http://www.youtube.com/watch?v=HbrHXYvbtf8 You Tube: Investitura of the EQUESTRIAN ORDER OF THE HOLY SEPULCHRE OF JERUSALEM in Russian Federation] {{Каталіцкія рэлігійныя ордэны}} [[Катэгорыя:Каталіцтва]] [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Каталіцкія рухі]] [[Катэгорыя:Крыжовыя паходы]] [[Катэгорыя:Ватыкан]] mv6zzhr1egu63ipr1un635o4jstsi1j 5124959 5124955 2026-04-12T09:37:56Z Plaga med 116903 5124959 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме |выява = GA Ordre du Saint-Sépulcre.svg |гады = [[1099]] — наш час |краіна = |падначаленне = [[Папа Рымскі]] |тып = Каталіцкі рыцарскі ордэн |роля = |памер = 28000 членаў |камандная_структура = |гарнізон = |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = {{lang-la|[[Deus vult|Deus lo vult]]}} («Гэтага хоча Бог») |колеры = Белая мантыя, з каўняром з белага аксаміту, галунамі з белай тасьмы, закаўрашом з белага атласу, [[Крыж крыжакоў|Іерусалімскім крыжам]] з пунсовай тканіны на грудзях |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = [[Эдвін Фрэдэрык О’Браен|Кардынал Эдвін Фрэдэрык О’Браен]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме''' ({{lang-la|Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani}}) — [[Каталіцтва|каталіцкі]] [[Рыцарскія ордэны|рыцарскі ордэн]], заснаваны [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і непасрэдна ад яго залежны. Члены Ордэна па ўсім свеце — прадстаўнікі каралеўскіх сем’яў, паспяховыя бізнесмены, палітыкі і навуковая эліта. Паводле справаздачы, датаванай 2010 годам, колькасць Ордэна перавысіла 28000 членаў<ref name=autogenerated2>Newsletter #22 from the Grand Magisterium — Mar '10, p.6</ref>. Штаб-кватэра Ордэна знаходзіцца ў [[Рым]]е ў [[Палацца дэла Роверэ]], цэнтр духоўнай дзейнасці Ордэна знаходзіцца ў [[кляштар]]ы пры царкве [[Сант-Анофрыа-аль-Джанікола]].<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p. 24</ref> [[29 жніўня]] [[2011]] года [[архідыяцэзія Балтымара|архібіскуп Балтымара]] [[Эдвін Фрэдэрык О’Браен]] быў прызначаны [[Папства|Папам]] [[Бенедыкт XVI|Бенедыктам XVI]] Пра-вялікім магістрам Ордэна, а пасля пасвячэння ў сан [[кардынал]]а 18 лютага 2012 года атрымаў тытул [[Гросмайстар|Вялікага магістра]] <ref name=autogenerated1 />. == Мэты і задачы == Мэты дзейнасці Ордэна — падтрымка і дапамога [[Каталіцтва|Царкве]] на [[Святая зямля|Святой Зямлі]], умацаванне практыкі хрысціянскага жыцця саміх членаў Ордэна, захаванне і распаўсюджванне веры на Блізкім Усходзе, прыцягненне да ўдзелу ў гэтым каталікоў усяго свету, а таксама абарона правоў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]] на [[Святая зямля|Святой Зямлі]].<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p 23</ref> Члены Ордэны сваімі ўнёскамі ажыццяўляюць матэрыяльную падтрымку розных культурных і сацыяльных праектаў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]] на [[Святая зямля|Святой Зямлі]]. Сярод іх будаўніцтва і падтрыманне школ (якія наведваюць больш за 15 тысяч вучняў<ref>Ordo Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani #7. Villa di Serio, 1997, p.6</ref>), бальніц, цэркваў, семінарый і іншага.<ref>Annales. Ordinis Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani. IX (2004—2005). Vaticano, 2005, p 16</ref> У перыяд з [[2000]] па [[2007]] гады Ордэнам на гэтыя праекты было выдаткавана больш за 50 мільёнаў долараў<ref>Newsletter #15 from the Grand Magisterium — July '09, p.2</ref>. == Структура == [[Файл:Croix de l Ordre du Saint-Sepulcre.svg|thumb|У часы Крыжовых паходаў [[Крыж крыжакоў|Іерусалімскі Крыж]] стаў формай і эмблемай Ордэна Святой Магілы.]] Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме — міжнародная арганізацыя [[Парафіянін|парафіян]], членамі якой з’яўляюцца таксама і [[клір|клірыкі]] (складаюць 12 працэнтаў ад яго агульнай колькасці)<ref name=autogenerated2 />. Ордэн падраздзелены на 52 [[Намесніцтва|намесніцтвы]] ў розных частках свету. [[Намесніцтва|Намесніцтвы]] арганізаваны па [[нацыя]]нальнаму прынцыпу. У адной краіне могуць быць заснавана некалькі [[Намесніцтва|намесніцтваў]], кожнае з якіх мае ўласную тэрыторыю [[Юрысдыкцыя|юрысдыкцыі]]. Каля 52 працэнтаў членаў Ордэна адносяцца да [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], з іх на долю [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] прыпадае 48 %. У [[Еўропа|Еўропе]] найбольшая колькасцю членаў у [[Італія|Італіі]] (23 %).<ref name="autogenerated2" /> З 52 [[Намесніцтва|намесніцтваў]] 24 размешчаны ў [[Еўропа|Еўропе]], 15 у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], 5 у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], 6 у [[Аўстралія|Аўстраліі]] і на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]].<ref>[http://www.holysepulchre.net/history/structure.html Structure of the Order] — афіцыйны сайт Цэнтральнага паўночнага намесніцтва Ордэна (англ.)</ref> Ордэнам кіруе Вялікі Магістр, прызначаны Папам з Кардыналаў Святой Рымскай Царквы. Кіраваць Ордэнам яму дапамагаюць Вялікі Магістэрыум і яго Прэзідыум, а таксама Савет Ордэна. Самай высокапастаўленай асобай пасля [[Гросмайстар|Вялікага Магістра]] з’яўляецца [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма]], які займае пасаду [[Прыёр|Вялікага Прыёра]] Ордэна.<ref name=autogenerated1>[http://www.vatican.va/roman_curia/institutions_connected/oessh/en/subindex_en.html Гісторыя Ордэна] — афіцыйны сайт (англ.)</ref> У сваю чаргу члены Ордэна падзяляюцца на некалькі званняў у адпаведнасці са ступенню заслуг. Вышэйшае званне носяць Рыцары і Дамы Ланцугу. Яно прысуджаецца як [[клір]]ыкам, так і [[Парафіянін|парафіянам]], але толькі ў выключных выпадках, а па праве належыць [[Гросмайстар|Вялікаму Магістру]] і [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|Лацінскаму Патрыярху Іерусаліма]]. Далей па іерархіі ідуць класы Рыцараў і Дам, якія маюць свой падзел. Клас Рыцараў: Рыцары, Камандоры, Камандоры з Зоркай ці Старэйшыя Афіцэры, Рыцары Вялікага Крыжа. Пачынаючы з [[1888]] года, па ўхваленні [[Леў XIII|Льва XIII]], у Ордэн сталі пасвячаць і жанчын. Клас Дам: Дамы, Дамы Камандоры, Дамы Камандоры з Зоркай, Дамы Вялікага Крыжа.<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p.27</ref> == Гісторыя == [[Файл:Godefrey of Bouillon.jpg|thumb|[[Готфрыд Бульёнскі]], адзін з правадыроў [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]]]] Узыходзіць каранямі да [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыда Бульёнскага]] (1060—[[1100]]), аднаго з правадыроў [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] 1096—1099 гадоў на Усход. Ён быў абвешчаны кіраўніком [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусалімскага каралеўства]], аднак адмовіўся ад [[Каранацыя|каранацыі]], аддаўшы перавагу тытулу абаронцы [[Магіла Гасподняя|Магілы Гасподняга]]. Пасля заканчэння [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] ім была заснавана арганізацыя з той жа мэтай, якая ў 1113 годзе была афіцыйна прызнана Папам Рымскім.<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://www.lpj.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1003:the-latin-patriarchal-seminary-congratulates-the-jerusalemite-knights-and-ladies-of-the-holy-sepulcher&catid=1:actualite-locale&Itemid=124&lang=en |title=The Latin Patriarchal Seminary congratulates the Jerusalemite Knights and Ladies of the Holy Sepulcher. |access-date=27 лістапада 2013 |archive-date=12 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912083233/http://www.lpj.org/index.php?catid=1%3Aactualite-locale&Itemid=124&lang=en&option=com_content&view=article&id=1003%3Athe-latin-patriarchal-seminary-congratulates-the-jerusalemite-knights-and-ladies-of-the-holy-sepulcher |url-status=dead }}</ref> У 1496 годзе пасля пераносу кіравання Ордэнам з [[Іерусалім]]а ў Рым Папа Аляксандр VI узначальвае яго ў рангу Вялікага магістра. Вытокі Ордэна ўзыходзяць да канца XI — пачатку XII стст. — часу, калі пасля [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] ў [[Палесціна|Палесціне]] ўзнікла [[Іерусалімскае каралеўства]]. З аднаго боку, Ордэн выводзіць сваё паходжанне да хрысціянскага Брацтва Рэгулярных Канонікаў, якое было заснавана каля [[Храм Магілы Гасподняй|Храма Магілы Гасподняй у Іерусаліме]] ў [[1099]] годзе, адразу пасля заваявання горада [[Крыжовыя паходы|Крыжакамі]]: Канонікі ставілі рэлігійныя мэты і адказвалі за абарону [[Паломніцтва|пілігрымаў]]. З іншага боку, Ордэн з’явіўся вынікам рэлігійных звычаяў [[Паломніцтва|пілігрымаў]], якія жадалі быць пасвечаны ў [[рыцар]]ы на [[Святая зямля|Святой зямлі]]. Рытуал пасвячэнне праводзіў[[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|Патрыярх]], а пазней — [[Кустодзія Святой Зямлі|Кустод Францысканцаў на Святой зямлі]].<ref>The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996, p.9</ref> На чале Ордэна стаяў [[Кароль Іерусалімскі]], акрамя таго, Ордэн знаходзіўся пад кіраўніцтвам [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскага патрыярха Іерусалімскага]]. Рыцары ордэна займаліся абаронай [[Магіла Гасподняя|Магілы Гасподняй]] і іншых святых месцаў [[Палесціна|Палесціны]]. У [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]] былі створаны [[прыярат]]ы Ордэна, якія і пасля падзення [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусалімскага каралеўства]] працягвалі існаваць пад пратэкцыяй розных манархаў, а таксама [[Святы Прастол|Святога Прастола]].<ref name=autogenerated1 /> [[Пій IX|Папа Пій IX у 1847]] аднавіў [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскі Іерусалімскі патрыярхат]] і зацвердзіў новы статут Ордэна, падпарадкаваўшы яго непасрэдна [[Святы Прастол|Святому Прастолу]]: тытул [[Гросмайстар|Вялікага Магістра]] ордэна быў прыняты самім [[Папства|Папам]]<ref>[http://www.chivalricorders.org/vatican/holysep.htm Гісторыя Ордэна] на www.chivalricorders.org (англ.)</ref>. Асноўнай задачай ордэна стала падтрымка дзейнасці [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскай Іерусалімскай патрыярхата]] і садзейнічанне распаўсюджанню хрысціянскай веры ў [[Палесціна|Палесціне]]. У [[1949]] годзе [[Пій XII|Папа Пій XII]] рэфармаваў кіраванне Ордэнам, пастанавіўшы, што тытул [[Гросмайстар|Вялікага Магістра]] ў далейшым павінен дэлегавацца Папам аднаму з [[кардынал]]аў, а [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскі патрыярх Іерусаліма]] атрымаў прэрагатыву [[Прыёр|Вялікага Прыёра Ордэна]]. Папы [[Ян XXIII]] у [[1962]] годзе і [[Павел VI]] [[1967]] годзе перапрацавалі статут Ордэна<ref name=autogenerated3 />. У [[1996]] годзе Папа [[Ян Павел II]] надаў Ордэну статус грамадскага аб’яднання вернікаў. У [[2007]] годзе Папа [[Бенедыкт XVI]] прызначыў кардынала [[Джон Патрык Фолі|Джона Патрыка Фолі]] [[Гросмайстар|Вялікім магістрам Ордэна]]<ref>Newsletter Nr. X from the Grand Magisterium — December 2007, p.4</ref>. == Спіс Вялікіх магістраў Ордэна == У [[1496]] годзе Папа Рымскі [[Аляксандр VI]] заснаваў пасаду [[Гросмайстар|Вялікага магістра]] Ордэна, аднак займалі яе на працягу працяглага часу Рымскія Папы. У [[1949]] годзе тытул быў перададзены членам [[Рымская курыя|Курыі Ватыкана]] пад назіраннем Папы Рымскага і ў цеснай сувязі з [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|Лацінскім Патрыярхатам Іерусаліма]]. З гэтага часу пасада займалі наступныя Кардыналы: * 1949 — [[Нікола Каналі]]; * 1962 — [[Эжэн Тысеран]]; * 1972 — [[Максіміліян дэ Фюрстэнберг]]; * 1988 — [[Джузэпэ Капрыа]]; * 1995 — [[Карла Фурно]]; * 2007 — [[Джон Патрык Фолі]]; * 2011 — [[Эдвін Фрэдэрык О’Браен]]. == Вядомыя члены Ордэна == [[Файл:Grabesritter4.jpg|thumb|left|Члены Рыцарскага Ордэна Святой Магілы ў Іерусаліме.]] Ордэн не займаецца палітычнай дзейнасцю, аднак яго членамі з’яўляюцца ўплывовыя прадстаўнікі палітыкі, бізнесу і навуковай эліты. Спісы членаў Ордэна не даступныя для шырокай грамадскасці, але вядомы імёны шматлікіх публічных асоб, якія належаць да Ордэна, у тым ліку і каралеўскіх асоб. * [[Іспанія|Іспанскія]] каралі [[Альфонс XIII]] і [[Хуан Карлас I]] ; * [[Бельгія|Бельгійскія]] каралі [[Леапольд II (кароль Бельгіі)|Леапольд II]], [[Альберт I (кароль Бельгіі)|Альберт I]], [[Бадуэн I (кароль Бельгіі)|Бадуэн I]], [[Альберт II (кароль Бельгіі)|Альберт II]] і [[Паола Руфа дзі Калабрыа|каралева Паола]]; * [[Франц Іосіф I]] — імператар Аўстрыйскай імперыі і кароль Багеміі з 1848 года, [[апасталічны кароль]] Венгрыі з 2 снежня 1848 па 14 красавіка 1849 года (1-ы раз) і з 13 жніўня 1849 (2-гі раз); з 15 сакавіка 1867 года — глава двуадзінай дзяржавы — Аўстра-Венгерскай манархіі; * [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] — германскі імператар і кароль Прусіі з 15 чэрвеня 1888 года па 9 лістапада 1918 года; * [[Франц фон Папен]] — нямецкі палітычны дзеяч і дыпламат, 13-ы рэйхсканцлер Веймарскай рэспублікі, Віцэ-канцлер Германіі (1933—1934), міністр-прэзідэнт Прусіі (1932—1933); * [[Конрад Адэнаўэр]] — першы федэральны канцлер ФРГ (1949—1963); * [[Ферэнц Ліст]] — венгерскі кампазітар, піяніст, педагог, дырыжор, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў музычнага рамантызму; * [[Міхаэль Шпіндэлегер]] — аўстрыйскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Міністр замежных спраў Аўстрыі з 2008; * [[Джуліа Андрэоці]] — італьянскі палітык, хрысціянскі дэмакрат, неаднаразова які з’яўляўся Старшынёй Савета міністраў Італіі; * [[Джон Фэрау]] — кінарэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар і пісьменнік. {{Зноскі}} == Літаратура == * The Equestrian Order of the Holy Sepulchre of Jerusalem: Historical outlines. Present day. Accomplishments. Roma, 1996 * Newsletter Nr. X from the Grand Magisterium — December 2007 * Newsletter #15 from the Grand Magisterium — July '09 * Newsletter #17 from the Grand Magisterium — Dec '09 * Visentin M. Ordine equestre del Santo Sepolcro di Gerusalemme. Verona, 1991 * Annales. Ordinis Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani. IX (2004—2005). Vaticano, 2005 * Ordo Equestris Sancti Sepulchri Hierosolymitani #7. Villa di Serio, 1997 == Спасылкі == * [http://www.vatican.va/roman_curia/institutions_connected/oessh/index_en.htm Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме] — афіцыйны сайт (англ.) * [http://www.lpj.org/ Лацінскі Патрыярхат Іерусаліма] — афіцыйны сайт (англ.) * [http://www.youtube.com/watch?v=HbrHXYvbtf8 You Tube: Investitura of the EQUESTRIAN ORDER OF THE HOLY SEPULCHRE OF JERUSALEM in Russian Federation] {{Каталіцкія рэлігійныя ордэны}} [[Катэгорыя:Каталіцтва]] [[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]] [[Катэгорыя:Каталіцкія рухі]] [[Катэгорыя:Крыжовыя паходы]] [[Катэгорыя:Ватыкан]] gmax74acwcgmz6evzi0kw41fyvva6pf 0 189764 5124972 4780507 2026-04-12T09:47:19Z Plaga med 116903 5124972 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Манастыр Феадосія Вялікага''' (таксама ''Лаўра Феадосія Вялікага'', ''Deir Dosi''<ref>[http://www.srcc.msu.su/bib_roc/jmp/03/05-03/10.htm Іерусалімскі тыпікон у Канстанцінопалі ў Палеалогаўскі перыяд]</ref>) — першы ў [[Палесціна|Палесціне]] [[Кіновія|манастыр супольнага жыцця]]. Размешчаны ў 11 км на ўсход ад [[Віфлеем]]а, у [[Іўдзейская пустыня|Іўдзейскай пустыні]], на [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходнім беразе Іардана]], у [[Палесцінская аўтаномія|Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі]]. У наш час гэта праваслаўны грэчаскі жаночы манастыр у падначаленні [[Іерусалімская Праваслаўная Царква|Іерусалімскай патрыярхіі]]. Заснаваны ў 476 годзе [[Феадосій Вялікі, прападобны|Феадосіем Вялікім]] каля пячоры, дзе, паводле падання, вешчуны, якія прыходзілі на [[Пакланенне вешчуноў|пакланенне да Хрыста]], спыняліся на адпачынак на зваротным шляху ({{Біблія|Мф|2:12}}). Прысвечаны Прасвятой Багародзіцы. У перыяд максімальнага росквіту манастыра (VI — пачатак VII стст.) колькасць насельнікаў перавышала 700 чалавек. Манастыр Феадосія існаваў да пачатку XVI стагоддзя, калі быў спустошаны туркамі, пасля чаго доўгі час быў у запусценні. У 1898 годзе Іерусалімская патрыярхія выкупіла гэты ўчастак зямлі і занялася рэканструкцыяй, якая ішла з 1914 па 1952 гады. Сама пячора захавалася і ўтрымлівае грабніцы [[Іаан Мосх|Іаана Мосха]] і іншых святых, у тым ліку самога Св. Феадосія (але яго мошчы цяпер захоўваюцца у Іерусаліме ў [[Храм Магілы Гасподняй|Храме Магілы Гасподняй]]).<ref name="бибиков">Святая Земля. Исторический путеводитель по памятным местам Израиля, Египта, Иордании и Ливана / Ред. акад. М. В. Бибиков. — Израиль:J.C.A. Holyland, 2000. c. 106—107. ISBN 5-93632-002-2.</ref>. == Гл. таксама == * [[Лаўра Савы Асвячонага]] * [[Манастыр Спакусы]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|St. Theodosius Monastery}} * [http://palomnic.org/stay/v/ov/lavra_feodosia/ Лаўра прап. Феадосія Вялікага Кінавіярха] * [http://palomnic.org/xm/history/stari_ierusalim/pustina/8/ Архімандрыт Леанід (Кавелін). Стары Іерусалім і яго наваколлі. З запісак манаха-паломніка. Мясціна Прападобнага Феадосія Кінавіярха] {{DEFAULTSORT:Феадосія Вялікага}} [[Катэгорыя:Манастыры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Ізраіля]] [[Катэгорыя:Манастыры Іерусалімскай праваслаўнай царквы]] m5s1j2n8zhouo961syvvba5joi5mprh 0 190038 5124774 5119314 2026-04-11T19:06:11Z Feeleman 163471 афармленне 5124774 wikitext text/x-wiki {{тэлесерыял|Выява=Твін Пікс.png}} '''«Твін Пікс»''' ({{lang-en|Twin Peaks}}) — амерыканскі драматычны [[тэлесерыял]], створаны рэжысёрам [[Дэвід Лінч|Дэвідам Лінчам]] і сцэнарыстам Маркам Фростам<ref name="guardian.co.uk">[http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/oct/22/twin-peaks-battersea-festival Twin Peaks: 20 years on this supernatural soap is still celebrated]</ref><ref name="seattletimes.nwsource.com">{{Cite web |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19901007&slug=1097115 |title=Twin Peaks — The Hero Quest |access-date=5 лютага 2014 |archive-date=26 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726161539/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19901007&slug=1097115 |url-status=dead }}</ref><ref name="theweek.com">[http://theweek.com/article/index/238491/twin-peaks-the-definitive-plan-to-continue-the-series Twin Peaks: The definitive plan to continue the series ]</ref>. Дзея серыяла адбываецца ў выдуманым мястэчку Твін Пікс на паўночным захадзе [[Вашынгтон (штат)|штата Вашынгтон]] побач канадскай мяжы<ref name="guardian.co.uk" /><ref name="seattletimes.nwsource.com" />. Серыял упершыню выйшаў у эфір у ЗША на канале ABC і трансляваўся з 8 красавіка 1990 да 10 чэрвеня 1991 года. Прэм'ера сабрала каля тэлеэкранаў 8&nbsp;150&nbsp;000 гледачоў<ref name="guardian.co.uk" /><ref name="nytimes.com">[http://www.nytimes.com/1990/11/08/arts/twin-peaks-splash-on-both-sides-of-atlantic-in-britain-it-s-all-just-beginning.html 'Twin Peaks': Splash on Both Sides of Atlantic; In Britain, It's All Just Beginning]</ref>. Сам Лінч зняў шэсць серый, а рэшту здымалі запрошаныя рэжысёры. Супрадзюсарам фільма выступіла кампанія Аарона Спелінга, дыстрыбуцыяй займалася кампанія Worldvision Enterprises. Серыял складаецца з 30 серый, падзеленых на два сезоны, уключаючы пілотную серыю — 7 серый першага сезона і 22 серыі другога. У 1992 годзе быў зняты прыквел [[«Твін Пікс: Агонь, ідзі са мной»]], які ў амерыканскім пракаце абярнуўся камерцыйным правалам. У 2007 годзе часопіс «Time» уключыў серыял у лік найлепшых ТВ-шоу ўсіх часоў. 21 мая 2017 года пачаўся паказ трэцяга сезона з 18 серый, здымкі якога пачалася ўвосень 2015 года і скончылася ў красавіку 2016 года. Усе серыі новага сезона зняў [[Дэвід Лінч]]. Сезон пазіцыянавалі не як серыял, а як падзелены на васямнаццаць частак фільм. == Сюжэт == Асноўная сюжэтная лінія серыяла ў першых 16 серыях — гісторыя расследавання спецыяльным агентам ФБР Дэйлам Куперам жахлівага забойства старшакласніцы Лоры Палмер у мястэчку Твін Пікс, што ў штаце Вашынгтон. Перад гледачамі серыяла адкрываецца жыццё невялікага правінцыйнага мястэчка, населенага дружнымі, наіўнымі і трохі эксцэнтрычнымі людзьмі. Гісторыя пачынаецца з навіны пра знойдзенае цела Лоры Палмер, абверчанае ў поліэтылен і вынесенае хвалямі на бераг возера. У ходзе расследавання пад падазрэнне Купера, шэрыфа Трумана і яго памочнікаў трапляюць розныя жыхары Твін Пікс. З часам глядач адкрывае для сябе цёмны і страшны бок жыцця насельнікаў, на першы погляд, ціхага мястэчка. Дзея першых двух сезонаў адбываецца ў 1989 годзе, дзе кожная серыя, за рэдкім выключэннем, – гэта адзін дзень з жыцця мястэчка. Прыблізны час дзеі трэцяга сезона — праз 25 гадоў пасля забойства Лоры Палмер, але ёсць і флэшбэкі (1945 і 1956 гады). У адрозненне ад папярэдніх сезонаў, дзе падзеі разгортваліся ў Твін Пікс, геаграфія падзей трэцяга істотна пашырылася. Сезон збудаваны на ўяўленнях пра ірэальнасць свету і глядач вымушаны самастойна вызначаць сэнс убачанага на экране. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1990 года]] j498v5zh7wsxc56m4zt5kpxcd1615lw 0 190089 5124570 5124569 2026-04-11T11:59:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124570 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Канстанцінас Шырвідас |Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}<br>{{lang-pl|Konstanty Szyrwid}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Канстанцінас Шырвідас, партрэт XVIII стагоддзя |Дата нараджэння = паміж 1578 і 1581 |Месца нараджэння = Сірвіды, [[Вількамірскі павет]], [[Віленскае ваяводства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]] |Дата смерці = {{ДС|23|8|1631}} |Месца смерці = [[Вільня]], Віленскае ваяводства, Вялікае Княства Літоўскае, Рэч Паспалітая |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[мовазнавец]], [[лексікограф]], [[педагог]], [[тэолаг]], каталіцкі [[святар]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] |Навуковая ступень = магістр філасофіі і вольных навук (1631) |Навуковае званне = прафесар тэалогіі |Альма-матэр = [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|Пултускі езуіцкі калегіум]] (1606)<br>[[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] (1610) |Мова твораў = [[літоўская мова]], [[польская мова]], [[лацінская мова]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] }} '''Канстанці́нас Шы́рвідас''' (таксама вядомы як ''Сірвідас, Сірвід, Шырвід''; {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}, {{lang-pl|Konstanty Szyrwid}}; паміж 1578 і 1581, вёска Сірвіды, [[Вількамірскі павет]] — {{ДС|23|8|1631}}, [[Вільня]]) — літоўскі пісьменнік, мовазнавец-[[лексікограф]], педагог і прафесар тэалогіі. З’яўляецца адным з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Магістр філасофіі і вольных навук (1631), член манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Біяграфія == Нарадзіўся паміж 1578 і 1581 гадамі ў вёсцы Сірвіды [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1598 годзе стаў членам манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Сваю адукацыю пачаў у [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|езуіцкім калегіуме ў Пултуску]], дзе вучыўся з 1603 па 1606 гады. Пасля гэтага працягнуў навучанне ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], якую скончыў у 1610 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. На працягу 1613—1625 гадоў (з пэўнымі перапынкамі) выкладаў [[Свяшчэннае Пісанне]] ў Віленскай акадэміі, працаваў яе прафесарам тэалогіі. У 1631 годзе атрымаў навуковую ступень магістра філасофіі і вольных навук. Памёр 23 жніўня 1631 года ад [[туберкулёз]]у{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Канстанцінас Шырвідас зрабіў значны ўнёсак у нармалізацыю і развіццё літоўскай мовы. Ён з’яўляецца складальнікам першага друкаванага слоўніка літоўскай мовы — трохмоўнага польска-лацінска-літоўскага лексікона «Слоўнік трох моў» (лац.: ''[[Dictionarium trium linguarum]]''). Першае выданне гэтай працы пабачыла свет у Вільні каля 1620 года і было разлічана на студэнтаў, якія вывучалі паэтыку і рыторыку. Слоўнік змяшчаў каля 14 тысяч слоў і карыстаўся вялікай папулярнасцю: у далейшым праца неаднаразова перавыдавалася (у 1629, 1631, 1642, 1677 і 1713 гадах). Гэты слоўнік адыграў надзвычай важную ролю ў працэсе нармалізацыі літоўскай літаратурнай мовы і аж да сярэдзіны XIX стагоддзя заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. Таксама Шырвідас з’яўляецца аўтарам першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове. Ён падрыхтаваў і выдаў зборнік рэлігійных пропаведзяў (казанняў) з паралельнымі перакладамі на [[польская мова|польскую мову]] пад назвай «Пункты казанняў» (польск.: ''Punkty kazań''), які выйшаў у дзвюх частках у 1629—1644 гадах. Лінгвістычныя працы і тэксты Канстанцінаса Шырвідаса вызначаюцца чысцінёй і багаццем мовы, утрымліваюць значную колькасць сінонімаў і неалагізмаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}{{sfn|БелЭн|2004|с=19}}. == Бібліяграфія == * ''Dictionarium trium linguarum'' (Вільня, каля 1620) * ''Punkty kazań'' (Вільня, частка 1 — 1629, частка 2 — 1644) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Сірвідас Канстанцінас|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|В. Пазднякоў]]|старонкі=569|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|артыкул=Шырвідас Канстанцінас|старонкі=19}} * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч А.]] |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=13597&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Dictionarium trium linguarum]{{ref-en}} * [http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= Sirvydas, Konstantinas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123223835/http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= |date=23 лістапада 2007 }}{{ref-lt}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3983858 Szyrwid Konstanty]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шырвідас Канстанцінас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вількамірскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] knnpcyrw227nhg4vzz3o2xbt8x74wxl 5124696 5124570 2026-04-11T16:32:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124696 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Канстанцінас Шырвідас |Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}<br>{{lang-pl|Konstanty Szyrwid}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Канстанцінас Шырвідас, партрэт XVIII стагоддзя |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[мовазнавец]], [[лексікограф]], [[педагог]], [[тэолаг]], [[каталіцкі святар]] |Месца працы = |Навуковая ступень = магістр філасофіі і вольных навук (1631) |Навуковае званне = прафесар тэалогіі |Мова твораў = [[літоўская мова]], [[польская мова]], [[лацінская мова]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] }} '''Канстанці́нас Шы́рвідас''' (таксама вядомы як ''Сірвідас, Сірвід, Шырвід''; {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}, {{lang-pl|Konstanty Szyrwid}}; паміж 1578 і 1581, вёска Сірвіды, [[Вількамірскі павет]] — {{ДС|23|8|1631}}, [[Вільня]]) — літоўскі пісьменнік, мовазнавец-[[лексікограф]], педагог і прафесар тэалогіі. З’яўляецца адным з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Магістр філасофіі і вольных навук (1631), член манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Біяграфія == Нарадзіўся паміж 1578 і 1581 гадамі ў вёсцы Сірвіды [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1598 годзе стаў членам манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Сваю адукацыю пачаў у [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|езуіцкім калегіуме ў Пултуску]], дзе вучыўся з 1603 па 1606 гады. Пасля гэтага працягнуў навучанне ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], якую скончыў у 1610 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. На працягу 1613—1625 гадоў (з пэўнымі перапынкамі) выкладаў [[Свяшчэннае Пісанне]] ў Віленскай акадэміі, працаваў яе прафесарам тэалогіі. У 1631 годзе атрымаў навуковую ступень магістра філасофіі і вольных навук. Памёр 23 жніўня 1631 года ад [[туберкулёз]]у{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Канстанцінас Шырвідас зрабіў значны ўнёсак у нармалізацыю і развіццё літоўскай мовы. Ён з’яўляецца складальнікам першага друкаванага слоўніка літоўскай мовы — трохмоўнага польска-лацінска-літоўскага лексікона «Слоўнік трох моў» (лац.: ''[[Dictionarium trium linguarum]]''). Першае выданне гэтай працы пабачыла свет у Вільні каля 1620 года і было разлічана на студэнтаў, якія вывучалі паэтыку і рыторыку. Слоўнік змяшчаў каля 14 тысяч слоў і карыстаўся вялікай папулярнасцю: у далейшым праца неаднаразова перавыдавалася (у 1629, 1631, 1642, 1677 і 1713 гадах). Гэты слоўнік адыграў надзвычай важную ролю ў працэсе нармалізацыі літоўскай літаратурнай мовы і аж да сярэдзіны XIX стагоддзя заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. Таксама Шырвідас з’яўляецца аўтарам першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове. Ён падрыхтаваў і выдаў зборнік рэлігійных пропаведзяў (казанняў) з паралельнымі перакладамі на [[польская мова|польскую мову]] пад назвай «Пункты казанняў» (польск.: ''Punkty kazań''), які выйшаў у дзвюх частках у 1629—1644 гадах. Лінгвістычныя працы і тэксты Канстанцінаса Шырвідаса вызначаюцца чысцінёй і багаццем мовы, утрымліваюць значную колькасць сінонімаў і неалагізмаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}{{sfn|БелЭн|2004|с=19}}. == Бібліяграфія == * ''Dictionarium trium linguarum'' (Вільня, каля 1620) * ''Punkty kazań'' (Вільня, частка 1 — 1629, частка 2 — 1644) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Сірвідас Канстанцінас|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|В. Пазднякоў]]|старонкі=569|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|артыкул=Шырвідас Канстанцінас|старонкі=19}} * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч А.]] |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=13597&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Dictionarium trium linguarum]{{ref-en}} * [http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= Sirvydas, Konstantinas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123223835/http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= |date=23 лістапада 2007 }}{{ref-lt}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3983858 Szyrwid Konstanty]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шырвідас Канстанцінас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вількамірскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] 0nbb2u2ohxnjoyfcnan4wrk8zo9bn6u 5124699 5124696 2026-04-11T16:34:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124699 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Канстанцінас Шырвідас |Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}<br>{{lang-pl|Konstanty Szyrwid}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Канстанцінас Шырвідас, партрэт XVIII стагоддзя |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[мовазнавец]], [[лексікограф]], [[педагог]], [[тэолаг]], [[каталіцкі святар]] |Месца працы = |Навуковая ступень = магістр філасофіі і вольных навук (1631) |Навуковае званне = прафесар тэалогіі |Мова твораў = [[літоўская мова]], [[польская мова]], [[лацінская мова]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] }} '''Канстанці́нас Шы́рвідас''' (таксама вядомы як ''Сірвідас, Сірвід, Шырвід''; {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}, {{lang-pl|Konstanty Szyrwid}}; паміж 1578 і 1581, вёска [[Сірвіды]], [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскі павет]] — {{ДС|23|8|1631}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[пісьменнік]], [[мовазнавец]]-[[лексікограф]], педагог і прафесар тэалогіі. З’яўляецца адным з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Магістр філасофіі і вольных навук (1631), член манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Біяграфія == Нарадзіўся паміж 1578 і 1581 гадамі ў вёсцы [[Сірвіды]] [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1598 годзе стаў членам манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Сваю адукацыю пачаў у [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|езуіцкім калегіуме ў Пултуску]], дзе вучыўся з 1603 па 1606 гады. Пасля гэтага працягнуў навучанне ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], якую скончыў у 1610 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. На працягу 1613—1625 гадоў (з пэўнымі перапынкамі) выкладаў [[Свяшчэннае Пісанне]] ў Віленскай акадэміі, працаваў яе прафесарам тэалогіі. У 1631 годзе атрымаў навуковую ступень магістра філасофіі і вольных навук. Памёр 23 жніўня 1631 года ад [[туберкулёз]]у{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Канстанцінас Шырвідас зрабіў значны ўнёсак у нармалізацыю і развіццё літоўскай мовы. Ён з’яўляецца складальнікам першага друкаванага слоўніка літоўскай мовы — трохмоўнага польска-лацінска-літоўскага лексікона «Слоўнік трох моў» (лац.: ''[[Dictionarium trium linguarum]]''). Першае выданне гэтай працы пабачыла свет у Вільні каля 1620 года і было разлічана на студэнтаў, якія вывучалі паэтыку і рыторыку. Слоўнік змяшчаў каля 14 тысяч слоў і карыстаўся вялікай папулярнасцю: у далейшым праца неаднаразова перавыдавалася (у 1629, 1631, 1642, 1677 і 1713 гадах). Гэты слоўнік адыграў надзвычай важную ролю ў працэсе нармалізацыі літоўскай літаратурнай мовы і аж да сярэдзіны XIX стагоддзя заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. Таксама Шырвідас з’яўляецца аўтарам першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове. Ён падрыхтаваў і выдаў зборнік рэлігійных пропаведзяў (казанняў) з паралельнымі перакладамі на [[польская мова|польскую мову]] пад назвай «Пункты казанняў» (польск.: ''Punkty kazań''), які выйшаў у дзвюх частках у 1629—1644 гадах. Лінгвістычныя працы і тэксты Канстанцінаса Шырвідаса вызначаюцца чысцінёй і багаццем мовы, утрымліваюць значную колькасць сінонімаў і неалагізмаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}{{sfn|БелЭн|2004|с=19}}. == Бібліяграфія == * ''Dictionarium trium linguarum'' (Вільня, каля 1620) * ''Punkty kazań'' (Вільня, частка 1 — 1629, частка 2 — 1644) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Сірвідас Канстанцінас|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|В. Пазднякоў]]|старонкі=569|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|артыкул=Шырвідас Канстанцінас|старонкі=19}} * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч А.]] |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=13597&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Dictionarium trium linguarum]{{ref-en}} * [http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= Sirvydas, Konstantinas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123223835/http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= |date=23 лістапада 2007 }}{{ref-lt}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3983858 Szyrwid Konstanty]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шырвідас Канстанцінас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вількамірскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] sj2ce672s0psj1xgk3w24a49gpstep0 5124700 5124699 2026-04-11T16:34:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вількамірскім павеце]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124700 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Канстанцінас Шырвідас |Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}<br>{{lang-pl|Konstanty Szyrwid}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Канстанцінас Шырвідас, партрэт XVIII стагоддзя |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[мовазнавец]], [[лексікограф]], [[педагог]], [[тэолаг]], [[каталіцкі святар]] |Месца працы = |Навуковая ступень = магістр філасофіі і вольных навук (1631) |Навуковае званне = прафесар тэалогіі |Мова твораў = [[літоўская мова]], [[польская мова]], [[лацінская мова]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] }} '''Канстанці́нас Шы́рвідас''' (таксама вядомы як ''Сірвідас, Сірвід, Шырвід''; {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}, {{lang-pl|Konstanty Szyrwid}}; паміж 1578 і 1581, вёска [[Сірвіды]], [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскі павет]] — {{ДС|23|8|1631}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[пісьменнік]], [[мовазнавец]]-[[лексікограф]], педагог і прафесар тэалогіі. З’яўляецца адным з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Магістр філасофіі і вольных навук (1631), член манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Біяграфія == Нарадзіўся паміж 1578 і 1581 гадамі ў вёсцы [[Сірвіды]] [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1598 годзе стаў членам манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Сваю адукацыю пачаў у [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|езуіцкім калегіуме ў Пултуску]], дзе вучыўся з 1603 па 1606 гады. Пасля гэтага працягнуў навучанне ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], якую скончыў у 1610 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. На працягу 1613—1625 гадоў (з пэўнымі перапынкамі) выкладаў [[Свяшчэннае Пісанне]] ў Віленскай акадэміі, працаваў яе прафесарам тэалогіі. У 1631 годзе атрымаў навуковую ступень магістра філасофіі і вольных навук. Памёр 23 жніўня 1631 года ад [[туберкулёз]]у{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Канстанцінас Шырвідас зрабіў значны ўнёсак у нармалізацыю і развіццё літоўскай мовы. Ён з’яўляецца складальнікам першага друкаванага слоўніка літоўскай мовы — трохмоўнага польска-лацінска-літоўскага лексікона «Слоўнік трох моў» (лац.: ''[[Dictionarium trium linguarum]]''). Першае выданне гэтай працы пабачыла свет у Вільні каля 1620 года і было разлічана на студэнтаў, якія вывучалі паэтыку і рыторыку. Слоўнік змяшчаў каля 14 тысяч слоў і карыстаўся вялікай папулярнасцю: у далейшым праца неаднаразова перавыдавалася (у 1629, 1631, 1642, 1677 і 1713 гадах). Гэты слоўнік адыграў надзвычай важную ролю ў працэсе нармалізацыі літоўскай літаратурнай мовы і аж да сярэдзіны XIX стагоддзя заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. Таксама Шырвідас з’яўляецца аўтарам першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове. Ён падрыхтаваў і выдаў зборнік рэлігійных пропаведзяў (казанняў) з паралельнымі перакладамі на [[польская мова|польскую мову]] пад назвай «Пункты казанняў» (польск.: ''Punkty kazań''), які выйшаў у дзвюх частках у 1629—1644 гадах. Лінгвістычныя працы і тэксты Канстанцінаса Шырвідаса вызначаюцца чысцінёй і багаццем мовы, утрымліваюць значную колькасць сінонімаў і неалагізмаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}{{sfn|БелЭн|2004|с=19}}. == Бібліяграфія == * ''Dictionarium trium linguarum'' (Вільня, каля 1620) * ''Punkty kazań'' (Вільня, частка 1 — 1629, частка 2 — 1644) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Сірвідас Канстанцінас|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|В. Пазднякоў]]|старонкі=569|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|артыкул=Шырвідас Канстанцінас|старонкі=19}} * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч А.]] |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=13597&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Dictionarium trium linguarum]{{ref-en}} * [http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= Sirvydas, Konstantinas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123223835/http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= |date=23 лістапада 2007 }}{{ref-lt}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3983858 Szyrwid Konstanty]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шырвідас Канстанцінас}} [[Катэгорыя:Памерлі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] 84wq0kfeefxxdy0hi4xdwwg9jdbylij 0 192118 5124961 4848720 2026-04-12T09:39:26Z Plaga med 116903 5124961 wikitext text/x-wiki [[Файл:1759 map Holy Land and 12 Tribes.jpg|thumb|Карта Святой Зямлі, 1759 год.]] '''Свята́я зямля́''' ({{lang-he|ארץ הקורש}}, Eretz ha-Kodesh; {{lang-la|Terra Sancta}}; {{lang-el|Άγιοι Τόποι}}, Agioi Topoi; {{lang-ar|اَلْأَرْض اَلْمُقَدَّسَة}}, al-Ardu l-Muqaddasa) — частка тэрыторыі сучаснай [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] (да 1948 года — [[Палесціна|Палесціны]]). Святыня чатырох [[Аўраамічныя рэлігіі|аўраамічных рэлігій]]: [[бахаі]], [[іўдаізм]]у, [[хрысціянства]] і [[іслам]]у. == У іўдаізме == {{Асноўны артыкул|Зямля Ізраільская}} == У хрысціянстве == [[Файл:Holy sepulchre mass.jpg|thumb|Храм Магілы Гасподняй.]] '''Святая зямля''' — агульная еўрапейская назва [[Іерусалім]]а і навакольных тэрыторый. Геаграфічна атаясняецца з [[Палесціна]]й. Назва ўзнікла ў сувязі з размяшчэннем на гэтых тэрыторыях [[хрысціянства|хрысціянскіх]] святынь, якія былі сведчаннямі падзей [[Біблейская гісторыя|свяшчэннай (біблейскай) гісторыі]], якія адбываліся тут або былі неяк з імі звязаны (напрыклад, [[Гефсіманія]], [[Галгофа]] і г. д.). == Гісторыя Святой зямлі == Гісторыя [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] склалася пад уплывам аднаўлення кантролю над хрысціянскімі святынямі на Святой Зямлі. Да крыжовых паходаў адзінымі ўладальнікамі Святых месцаў былі царкоўныя абшчыны Усходу: [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|грэка-праваслаўная]], [[Армянская апостальская царква|армянская]], [[сірыйска-якабіцкая царква|сіра-якабіцкая]], [[Копцкая праваслаўная царква|копцкая]] і [[Эфіопская праваслаўная царква|абісінская]]; пасля крыжовых паходаў Святыя мясціны перайшлі пад кіраванне [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]]. Калі ў 1187 годзе Іерусалім зноў быў заняты мусульманамі, султан [[Саладзін]] атрымаў як ключы Магілы Гасподняй, так і кантроль над іншымі Святымі месцамі, і толькі потым паступова ўдалося лацінянам і грэкам, карыстаючыся спрыяльнымі абставінамі, атрымаць права валодання Святымі месцамі. У 1230 годзе Папа [[Грыгорый IX]] прызначыў [[Францысканцы|францысканцаў]] захавальнікамі Святых месцаў. [[Каралеўства Францыя|Францыя]] з XVI стагоддзя абараняла правы Рымска-каталіцкай царквы на Усходзе і дамагалася ад Порты пацвярджэння правоў францысканцаў на валоданне Святымі месцамі. Спрэчкі паміж лацінянамі і грэкамі адбываліся са старажытных часоў за розныя прывілеі і перавагі, якімі карысталіся паслядоўнікі абедзвюх канфесій падчас наведвання Святых месцаў. Гэтыя спрэчкі абцяжарвалі [[Асманская імперыя|Асманскую Порту]], якая вырашала справы то на карысць аднаго боку, то на карысць другога боку і часта выклікала незадаволенасць абодвух. У 1740 годзе Францыя дабілася ад султана новых прывілеяў для каталіцкай царквы, на шкоду праваслаўным; але потым, пры абыякавасці французаў да рэлігійных спраў, грэкам удалося атрымаць ад [[візір]]аў большую частку [[Храм Магілы Гасподняй|царквы Св. Магілы]], [[Базіліка Нараджэння Хрыстова|царквы ў Віфлееме]] і адзін з трох ключоў ад [[Пячора Раства|пячоры, дзе нарадзіўся Ісус]]. Калі ў 1808 годзе царква над Магілай Гасподняй згарэла, грэкі ўзялі на сябе пабудову новага храма і зрабіліся адзінымі ўладальнікамі большай яго часткі. У XIX ст. [[Расійская імперыя|Расія]] выступае заступнікам усіх грэка-праваслаўных хрысціян на Усходзе і патрабуе правоў на валоданне ключом ад царквы Святой Магілы. Гэтаму запрацівілася Францыя, якая ў 1850 годзе запатрабавала на падставе дагавора 1740 года, каб каталіцкім святарам была вернута вялікая царква ў Віфлееме з правам усталяваць там новую зорку, змяніць дываны ў пячоры і ўвогуле мець у выключным валоданні магілу Прасвятой Багародзіцы і [[Камень мірапамазання]]; разам з тым Францыя прысвойвала сабе права зрабіць неабходны рамонт у вялікім купале царквы Уваскрэсення і аднавіць у ёй усё, як было да пажару 1808 года. З-за пярэчанняў Расіі Порта абяцала грэкам даць права служыць літургію ў [[Царква ўзнясення на Елеонскай гары|царкве Узнясення]], якая да таго часу належала выключна каталікам; грэкам было нададзена таксама права аднавіць купал без умяшання каталікоў, але апошнія атрымалі права адпраўляць службу ў [[Грабніца Багародзіцы|пячоры Гефсіманіі]], і яны атрымалі права, разам з грэкамі і армянамі, мець ключы ад паўднёва-ўсходніх і паўночных варот вялікай Віфліемскай царквы. Але неўзабаве Асманская імперыя пад уплывам Францыі ўхілілася ад выканання дадзеных Расіі абяцанняў. Гэта выклікала спыненне дыпламатычных адносін паміж Расіяй і Асманскай імперыяй, а потым да [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853—1855 гадоў, якая была для Расіі няўдалай і яе патрабаванні засталіся нявыкананымі. У 1868—1869 гадах Расія, разам з Францыяй, аднавіла купал над Святой Магілай, пасля чаго і Расія атрымала права валодання царквой Святой Магілы. На пачатак XX ст. розныя правы на царкву Магілы Гасподняй выглядалі наступным чынам: [[Асманскія султаны|султан]] лічыўся ўласнікам зямлі пад царквою і паветра над царквою; ключы ад царквы знаходзіліся ў руках мусульман; яны ж ахоўвалі будынак царквы і назіралі за парадкам унутры будынка. Царква ўтварала агульную ўласнасць (''condominium'') шасці веравызнанняў; галоўнымі ўласнікамі з’яўляліся тры прывілеяваныя веравызнанні ў Іерусаліме — каталікі, грэкі і армяне; меншыя правы мелі копты, якабіты і эфіопы. Царква ў Віфлееме належала грэкам; што тычыцца пячоры, то на яе прад’яўлялі правы як усходняя царква, так і каталікі. Увогуле, у пытанні валодання Святымі месцамі трэба адрозніваць агульнае валоданне, выключнае валоданне і права карыстання. [[Берлінскі кангрэс]] 1878 года пастанавіў, што адносна Святых месцаў павінна быць захавана [[status quo]]. Пачынаючы з 1960-х гадоў тэрыторыя Святой зямлі з’яўляецца прадметам [[араба-ізраільскі канфлікт|араба-ізраільскага канфлікту]]. == Літаратура == * ''Густерин П. В.'' Города Арабского Востока. — М.: Восток-Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4 == Спасылкі == * [https://www.loc.gov/item/2021668401 Апісанне Святой зямлі (карта, 1585)]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ізраіль]] [[Катэгорыя:Палесціна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] jtljac4j1un8r1fh3wfl5w2lvtmdwdc 100 193297 5124665 5124292 2026-04-11T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5124665 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эўглена зграбная|2026-04-11T08:42:52Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Факус|2026-04-11T08:18:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лепацынкліс|2026-04-09T20:57:02Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходнеамазонскі ламанцін|2026-04-05T09:23:12Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Anomotherium|2026-04-04T12:23:31Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Рачны цвыркун|2026-04-03T20:00:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сінтагматыка|2026-03-29T19:17:16Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Парадыгматыка|2026-03-29T18:54:02Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Potamosiren|2026-03-29T14:07:58Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ribodon|2026-03-29T12:55:04Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Афрыканскі ламанцін|2026-03-29T09:59:56Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ламанцінавыя|2026-03-29T08:56:37Z|Observr1}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> poy90hc9t52dqod70g1em424m44ukir 100 193441 5124662 5124289 2026-04-11T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124662 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Чацвярак (будынак)|2026-04-10T08:44:25Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Каланіяльная імперыя|2026-04-09T10:42:58Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Дом, у якім жыў Канстанцін Заслонаў|2026-04-07T13:13:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вадзяны млын (Орша)|2026-04-07T12:21:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкія могілкі (Орша)|2026-04-07T12:09:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, вуліца Леніна)|2026-04-07T12:07:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, Камсамольская вуліца)|2026-04-07T12:06:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў, ахвяр фашызму і ваеннапалонных (Орша)|2026-04-07T12:05:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў (Орша)|2026-04-07T11:57:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Архітэктура барока ў Беларусі|2026-04-05T18:56:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэа Поца|2026-04-05T17:30:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Курсанта Гвішыані (Мінск)|2026-04-03T15:55:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|34-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|2026-04-02T10:45:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мацвей Слушчанскі|2026-03-31T20:50:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амфітэатр (Маладзечна)|2026-03-31T15:01:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Краснаярскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна|2026-03-31T05:16:34Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nvi1qws04alkjfb0a4tjppoks5cafu1 0 194628 5124971 4747175 2026-04-12T09:46:56Z Plaga med 116903 5124971 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|thumb|300px|right|[[Храмавая гара]], [[Купал Скалы]], удалечыні бачныя бэзавыя купалы [[Храм Магілы Гасподняй|Храма Магілы Гасподняй]].]] [[Файл:EastJerusalemMap-es.svg|thumb|300px|right|Карта Усходняга Іерусаліма.]] '''Усходні Іерусалім''' — частка [[Іерусалім]]а, у [[1948]] годзе захопленая [[Трансіарданія]]й падчас [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільскай вайны]], а затым, у [[1967]] годзе, захопленая [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны]]. Пасля гэтых захопаў Усходні Іерусалім быў у аднабаковым парадку [[Анексія|анексаваны]] спачатку Трансіарданіяй ([[1948]]—[[1967]] гг.)<ref>якая пасля анексіі Усходняга Іерусаліма і Заходняга берага ракі Іардан абвясціла сябе Іарданіяй</ref>, а з [[1980]] года і па цяперашні час — Ізраілем. Праарабскі настроеныя рэжымы і арабскія краіны завуць гэтыя захопы [[акупацыя]]й. Разам з тым, з пункту гледжання міжнароднага права гэтыя захопы акупацыяй не з’яўляліся. Захопленыя паслядоўна як адным, так і іншым бокам тэрыторыі Іерусаліма ў той час былі нічыйнымі ([[Terra nullius]]), і ААН толькі планавала стварыць незалежны горад пад эгідай ААН. Але, як трансіарданская, так і ізраільская [[Анексія|анексіі]] не былі прызнаны большасцю краін свету, бо прама супярэчылі планам міжнароднай супольнасці. Усходні Іерусалім складаецца са [[Стары горад, Іерусалім|Старога горада]] і размешчаных там святых месцаў [[іўдаізм]]у, [[хрысціянства]] і [[іслам]]у, такія як [[Храмавая гара]], [[Сцяна плачу]], [[Храм Магілы Гасподняй]], [[Аль-Акса|мячэць Аль-Акса]]. [[31 ліпеня]] [[1988]] года, пасля пачатку [[Першая палесцінская інтыфада|першай інтыфады]] і ў адказ на патрабаванні палестынцаў на самавызначэнне, кароль Іарданіі [[Хусейн бен Талал|Хусейн]] адмовіўся ад прэтэнзій на [[Заходні бераг ракі Іардан]]<ref>Артыкул [http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/IORDANIYA.html Іарданія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100818145323/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/IORDANIYA.html |date=18 жніўня 2010 }} ў энцыклапедыі Кругасвет</ref><ref name = "King">[http://www.kinghussein.gov.jo/88_july31.html The adress to the nation.] зварот караля Іарданіі Хусейна да нацыі 31 ліпеня 1988 года</ref> і Усходні Іерусалім на карысць будучай Палесцінскай дзяржавы. У выніку заключэння [[Ізраільска-іарданскі мірны дагавор|мірнага дагавора з Іарданіяй]] у [[1994]] годзе, тая адмовілася ад прэтэнзій на Усходні Іерусалім на карысць [[Ізраіль|Ізраіля]]. У наш час на яго прэтэндуюць Ізраіль, які прыняў у [[1980]] г. [[Закон аб Іерусаліме]] — яго «адзінай і непадзельнай сталіцы», і [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя]]. Статус Усходняга Іерусаліма з’яўляецца адной з галоўных тэм [[араба-ізраільскі канфлікт|араба-ізраільскага канфлікту]] ў сувязі з вышэйшай ступенню святасці горада і размешчаных у ім святынь (галоўным чынам [[Храмавая гара|Храмавай гары]]) як іўдзейскіх, так і мусульманскіх. == Гл. таксама == [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 478]] == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://archive.today/20130113202703/www.un.org/russian/peace/palestine/jerusalem/index.html| Статус Іерусаліма, Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, Нью-Ёрк, 1997 год.] * [http://www.mignews.com/news/politic/world/240509_223929_70042.html Забытыя правы Ізраіля на Іерусалім, 24.05.2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130530004416/http://www.mignews.com/news/politic/world/240509_223929_70042.html |date=30 мая 2013 }} [[MIGnews.com]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Іерусалім]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ізраіля]] [[Катэгорыя:Гісторыя Іарданіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Палесціны]] [[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі на Блізкім Усходзе|Іерусалім]] f9l3f0rzgk6nq07kzlquzd37q8pzblm 0 194635 5124968 4871932 2026-04-12T09:44:35Z Plaga med 116903 5124968 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя пры нараджэнні = | партрэт = Carlo Maratta - Self-portrait (2).jpg | шырыня = | загаловак = ''Аўтапартрэт'' }} '''Карла Марата''', таксама ''Мараці'' ({{lang-it|Carlo Maratta}}, {{ДН|13|5|1625}}, [[Камерана (Марке)|Камерана]] каля [[Анкона|Анконы]] — {{ДС|15|12|1713}}, г. [[Рым]]) — [[Італія|італьянскі]] мастак і архітэктар эпохі [[барока]], які належаў да рымскай школы жывапісу. == Жыццё і творчасць == Талент мастака выявіўся ў К. Марата яшчэ ў дзяцінстве. Ва ўзросце 12 гадоў быў адпраўлены сваімі бацькамі ў Рым, у навучанне да жывапісца [[Андрэа Сакі]]. У Сакі Марата заставаўся на працягу шматлікіх гадоў і разглядаў яго ўсё сваё жыццё як старэйшага сябра і настаўнікі. У 1650 годзе да маладога мастака прыходзіць вядомасць — пасля таго, як ён удала выканаў замову на алтарную карціну, Марата быў прадстаўлены Папе [[Аляксандр VII|Аляксандру VII]], які затым забяспечваў мастака замовамі. Шэраг алтарных палотнаў працы К. Марата дагэтуль знаходзяцца ў рымскіх цэрквах. У 1704 годзе К. Марата быў пасвечаны Папам [[Клімент XI|Кліментам XI]] у рыцары, узнагароджаны царкоўным ордэнам і становіцца прыдворным жывапісцам французскага караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], які быў заваяваны мастацтвам майстра, убачыўшы яго палатно, якое адлюстроўвала Дафну. У той жа час Людовік дазволіў К. Марата працягваць сваю працу ў Рыме. Быў таксама таленавітым архітэктарам, які распрацаваў праекты шматлікіх будынкаў. У 1700 годзе мастак становіцца прэзідэнтам рымскай [[Акадэмія Святога Лукі|Акадэміі Святога Лукі]]. Карла Марата ўтрымліваў вялікую майстэрню, дзе стажыраваліся яго шматлікія вучні (напр. [[Роберт ван Аўдэнардэ]]). Пахаваны ў рымскай царкве [[Санта-Марыя-дэльі-Анджэлі-э-дэі-Марціры]]. К. Марата пісаў свае палотны ў акадэмічнай традыцыі свайго настаўніка Сакі, якая бярэ свой пачатак яшчэ ў творчасці [[Рафаэль|Рафаэля]]. У канцы XVII стагоддзі Марата і Сакі былі прызнанымі, вядучымі рымскімі жывапісцамі. Акрамя алтарных палотнаў для цэркваў, майстар пісаў таксама партрэты, фрэскі, ствараў скульптуры. Найбольшую цікавасць ён уяўляе як партрэтыст. У наш час карціны К. Марата можна ўбачыць у музеях [[Парыж]]а ([[Луўр]]), [[Рым]]а, [[Берлін]]а, [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], [[Санкт-Пецярбург]]а, [[Лондан]]а, [[Мадрыд]]а, [[Бостан]]а, [[Вена|Вены]], [[Брусель|Бруселя]], [[Мюнхен]]а і інш. == Галерэя == <gallery perrow=6> выява:Carlo Maratta - Portrait of Pope Clement IX.jpg|Партрэт Папы Клімента IX выява:Carlo Maratta - Self-portrait (Royal Museums of Fine Arts of Belgium).jpg|Аўтапартрэт выява:Andre-Le-Nostre1.jpg|''Партрэт'' [[Андрэ Ленотр|''Андрэ Ленотра'']] (1679—1681) выява:Maratta Portrait of Sacchi.jpg|Партрэт [[Андрэа Сакі]] выява:Maratta.jpg|''Бязгрэшнае зачацце'' ([[1689]]) выява:Visitazione al Sepolcro con la Vergine e le tre Marie.jpg|''Маці Божая і тры Марыі ля Магілы Гасподняй'' (каля [[1700]]—[[1705]]) </gallery> {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марата Карла}} [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Прыдворныя мастакі]] b690arfm9nxof088smoje13lnicj4kp 0 196099 5124923 4666253 2026-04-12T08:43:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124923 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Арсен Восіпавіч Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = [[Старыя Хракавічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]] |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[гістарыяграфія]] |Месца працы = [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Арсен Восіпавіч Турцэ́віч''' ({{ДН|19|5|1849|7}}, {{МН|Мінская губерня|ў Мінскай губерні}} — пасля [[1915]]) — археограф і гісторык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара Харкавіцкай Мікалаеўскай царквы Іосіфа Сямёнавіча Турцэвіча. Скончыў 4 класы Мінскага духоўнага вучылішча, з якога перайшоў у Мазырскую гімназію, дзе скончыў таксама 4 класы (1868). У 1872 годзе скончыў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]]. Працаваў выкладчыкам у навучальных установах [[Літва|Літвы]] ў [[Шаўляй|Шаўляі]] і [[Вільня|Вільні]]. З 1901 г. у [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі]]. Аўтар падручніка «Руская гісторыя (у сувязі з гісторыяй Вялікага княства Літоўскага)» (13-е выданне, 1911), навучальнага дапаможніка «Хрэстаматыя па гісторыі Заходняй Расіі» (1892), манаграфіі «Русские крестьяне под владычеством Литвы и Польши» (1911), прадмоў да 35-га і 38-га тамоў [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|«Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»]] і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16|Турцэвіч Арсен Восіпавіч|старонкі=58|ref=БЭ}} == Спасылкі == * [http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. —] ISBN 985-417-858-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Арсен Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Члены Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Археографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] 9u18dbrstfzjdbot2wb6pas3uph6mtb 5124924 5124923 2026-04-12T08:45:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124924 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Арсен Восіпавіч Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = [[Старыя Хракавічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]] |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[гістарыяграфія]] |Месца працы = [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Арсен Восіпавіч Турцэ́віч''' ({{ДН|19|5|1849|7}}, {{МН|Мінская губерня|ў Мінскай губерні}} — пасля [[1915]]){{sfn|БЭ|2003|с=58}} — археограф і гісторык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара Харкавіцкай Мікалаеўскай царквы Іосіфа Сямёнавіча Турцэвіча{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Скончыў 4 класы Мінскага духоўнага вучылішча, з якога перайшоў у Мазырскую гімназію, дзе скончыў таксама 4 класы (1868){{sfn|БЭ|2003|с=58}}. У 1872 годзе скончыў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]]. Працаваў выкладчыкам у навучальных установах [[Літва|Літвы]] ў [[Шаўляй|Шаўляі]] і [[Вільня|Вільні]]. З 1901 г. у [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Аўтар падручніка «Руская гісторыя (у сувязі з гісторыяй Вялікага княства Літоўскага)» (13-е выданне, 1911), навучальнага дапаможніка «Хрэстаматыя па гісторыі Заходняй Расіі» (1892), манаграфіі «Русские крестьяне под владычеством Литвы и Польши» (1911), прадмоў да 35-га і 38-га тамоў [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|«Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»]] і інш.{{sfn|БЭ|2003|с=58}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16|Турцэвіч Арсен Восіпавіч|старонкі=58|ref=БЭ}} == Спасылкі == * [http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. —] ISBN 985-417-858-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Арсен Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Члены Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Археографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] fnskwnjefcjdidenk6xizj58bfniv33 5124925 5124924 2026-04-12T08:50:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124925 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Арсен Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|19|5|1849|7}} або 1848 |Месца нараджэння = [[Старыя Хракавічы]] або [[Дзяражычы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = пасля 1915 |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[гістарыяграфія]], [[археаграфія]], [[гісторыя]] |Месца працы = [[Шавельская гімназія]], [[Віленская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя]], [[Кіеўская 1-я гімназія|1-я Віленская гімназія]], [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] |Навуковая ступень = кандыдат універсітэта (1872) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = аўтар першых школьных падручнікаў па гісторыі з ліку мясцовых выхадцаў |Узнагароды і прэміі = }} '''Арсе́н Во́сіпавіч Турцэ́віч''' ({{ДН|19|5|1849|7}} або 1848, [[Мінская губерня]]&nbsp;— пасля [[1915]])&nbsp;— беларускі і расійскі гісторык, [[Археаграфія|археограф]], педагог. == Біяграфія == === Паходжанне і раннія гады === Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду [[Турцэвічы (род)|Турцэвічаў]], прадстаўнікі якога здаўна служылі святарамі на [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыччыне]]. Нарадзіўся ў сям'і святара Іосіфа (Восіпа) Сіманавіча Турцэвіча (каля 1819—1893), які быў у свой час благачынным, і яго жонкі. Даводзіўся стрыечным братам вядомаму філолагу-антыказнаўцу і прафесару [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч|Івану Турцэвічу]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. У даведачнай літаратуры традыцыйна пазначаецца, што ён нарадзіўся 19 мая 1849 года ў вёсцы [[Старыя Хракавічы]] ў сям'і святара Харкавіцкай Мікалаеўскай царквы{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Аднак сучасныя даследчыкі, такія як [[А. Петухоў|А.&nbsp;Петухоў]], абапіраючыся на паслужны спіс яго бацькі, сцвярджаюць, што ў 1848—1849 гадах Іосіф Турцэвіч служыў у прыходзе вёскі [[Дзяражычы]] Лоеўскага благачыння (цяпер [[Лоеўскі раён]]), што робіць гэты населены пункт найбольш імаверным месцам нараджэння будучага гісторыка{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. === Адукацыя і педагагічная дзейнасць === Скончыў 4 класы [[Мінскае духоўнае вучылішча|Мінскага духоўнага вучылішча]], з якога перайшоў у [[Мазырская гімназія|Мазырскую гімназію]], дзе скончыў таксама 4 класы ў 1868 годзе{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], які паспяхова скончыў у 1872 годзе са ступенню кандыдата{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Пасля ўніверсітэта 19 верасня 1872 года быў прызначаны на пасаду настаўніка гісторыі ў [[Шавельская гімназія|Шавельскую гімназію]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (цяпер [[Шаўляй]], [[Літва]]). Адпрацаваўшы там каля шасці гадоў, перабраўся ў [[Вільня|Вільню]]. З 16 верасня 1878 года пачаў выкладаць айчынную гісторыю і геаграфію ў [[Віленская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай рымска-каталіцкай духоўнай семінарыі]]. Пазней сумяшчаў гэтую працу з выкладаннем у іншых навучальных установах горада, у тым ліку ў [[Віленскае Марыінскае жаночае вучылішча|Віленскім Марыінскім жаночым вучылішчы]] і [[1-я Віленская гімназія|1-й Віленскай гімназіі]]{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Яго педагагічны аўтарытэт быў вельмі высокім: з 21 жніўня 1880 года Арсен Турцэвіч уваходзіў у склад выпрабавальнага камітэта пры [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]], дзе адказваў за прыём іспытаў па гісторыі і геаграфіі{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Разам з тым Арсен Восіпавіч падтрымліваў цесныя сувязі са сваімі сваякамі, часта ліставаўся са сваім стрыечным братам, прафесарам Іванам Турцэвічам, запрашаў яго на сямейныя ўрачыстасці на Гомельшчыну{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. === Навуковая і археаграфічная дзейнасць === З 21 сакавіка 1901 года з'яўляўся пастаянным членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. У рамках камісіі ён выканаў вялікую працу па сістэматызацыі і публікацыі гістарычных крыніц. Дзякуючы яго дзейнасці былі апублікаваны 35-ы і 38-ы тамы фундаментальнага збору «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]]». Да гэтых тамоў Арсен Турцэвіч напісаў грунтоўныя навуковыя прадмовы і выступіў у ролі непасрэднага складальніка{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Асаблівай заслугай Арсеня Турцэвіча з'яўляецца тое, што ён стаў першым сярод мясцовых жыхароў аўтарам падручнікаў па гісторыі для сярэдніх навучальных устаноў усёй [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Таксама ён склаў першую хрэстаматыю па айчыннай гісторыі. Яго вучэбныя дапаможнікі карысталіся вялікай папулярнасцю, неаднаразова перавыдаваліся (напрыклад, падручнік па рускай гісторыі вытрымаў 13 выданняў да 1911 года), мелі грыфы [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] і ўсе неабходныя цэнзурныя дазволы{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Даследаваў становішча беларускага сялянства ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Дакладная дата смерці вучонага невядомая. Звесткі пра яго губляюцца пасля акупацыі Вільні нямецкімі войскамі ў 1915 годзе ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Петухов|2016|с=132}}. == Бібліяграфія == * ''Хрестоматия по истории Западной России'': учеб. пособие для учеников ст. классов сред. учеб. заведений / сост. А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1892. — 776 с. * ''Русская история (в связи с историей Великого княжества литовского)'': курс 3 кл. гимназий и реал. уч-щ / А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1894. — 147 с. (13-е выд. — 1911). * ''Краткий учебник русской истории'' / А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1913. — 7-е изд. — 86 с. * ''Русские крестьяне под владычеством Литвы и Польши'' (1911). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16|Турцэвіч Арсен Восіпавіч|старонкі=58|ref=БЭ}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} == Спасылкі == * [http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. —] ISBN 985-417-858-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Арсен Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1849 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 20 стагоддзі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Археографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] lc0k35w2sx5r6lf0bribpbswaimkj3f 5124927 5124925 2026-04-12T08:51:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Памерлі ў 20 стагоддзі]]; дададзена [[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124927 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Арсен Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|19|5|1849|7}} або 1848 |Месца нараджэння = [[Старыя Хракавічы]] або [[Дзяражычы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = пасля 1915 |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[гістарыяграфія]], [[археаграфія]], [[гісторыя]] |Месца працы = [[Шавельская гімназія]], [[Віленская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя]], [[Кіеўская 1-я гімназія|1-я Віленская гімназія]], [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] |Навуковая ступень = кандыдат універсітэта (1872) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = аўтар першых школьных падручнікаў па гісторыі з ліку мясцовых выхадцаў |Узнагароды і прэміі = }} '''Арсе́н Во́сіпавіч Турцэ́віч''' ({{ДН|19|5|1849|7}} або 1848, [[Мінская губерня]]&nbsp;— пасля [[1915]])&nbsp;— беларускі і расійскі гісторык, [[Археаграфія|археограф]], педагог. == Біяграфія == === Паходжанне і раннія гады === Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду [[Турцэвічы (род)|Турцэвічаў]], прадстаўнікі якога здаўна служылі святарамі на [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыччыне]]. Нарадзіўся ў сям'і святара Іосіфа (Восіпа) Сіманавіча Турцэвіча (каля 1819—1893), які быў у свой час благачынным, і яго жонкі. Даводзіўся стрыечным братам вядомаму філолагу-антыказнаўцу і прафесару [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч|Івану Турцэвічу]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. У даведачнай літаратуры традыцыйна пазначаецца, што ён нарадзіўся 19 мая 1849 года ў вёсцы [[Старыя Хракавічы]] ў сям'і святара Харкавіцкай Мікалаеўскай царквы{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Аднак сучасныя даследчыкі, такія як [[А. Петухоў|А.&nbsp;Петухоў]], абапіраючыся на паслужны спіс яго бацькі, сцвярджаюць, што ў 1848—1849 гадах Іосіф Турцэвіч служыў у прыходзе вёскі [[Дзяражычы]] Лоеўскага благачыння (цяпер [[Лоеўскі раён]]), што робіць гэты населены пункт найбольш імаверным месцам нараджэння будучага гісторыка{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. === Адукацыя і педагагічная дзейнасць === Скончыў 4 класы [[Мінскае духоўнае вучылішча|Мінскага духоўнага вучылішча]], з якога перайшоў у [[Мазырская гімназія|Мазырскую гімназію]], дзе скончыў таксама 4 класы ў 1868 годзе{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], які паспяхова скончыў у 1872 годзе са ступенню кандыдата{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Пасля ўніверсітэта 19 верасня 1872 года быў прызначаны на пасаду настаўніка гісторыі ў [[Шавельская гімназія|Шавельскую гімназію]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (цяпер [[Шаўляй]], [[Літва]]). Адпрацаваўшы там каля шасці гадоў, перабраўся ў [[Вільня|Вільню]]. З 16 верасня 1878 года пачаў выкладаць айчынную гісторыю і геаграфію ў [[Віленская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай рымска-каталіцкай духоўнай семінарыі]]. Пазней сумяшчаў гэтую працу з выкладаннем у іншых навучальных установах горада, у тым ліку ў [[Віленскае Марыінскае жаночае вучылішча|Віленскім Марыінскім жаночым вучылішчы]] і [[1-я Віленская гімназія|1-й Віленскай гімназіі]]{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Яго педагагічны аўтарытэт быў вельмі высокім: з 21 жніўня 1880 года Арсен Турцэвіч уваходзіў у склад выпрабавальнага камітэта пры [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]], дзе адказваў за прыём іспытаў па гісторыі і геаграфіі{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Разам з тым Арсен Восіпавіч падтрымліваў цесныя сувязі са сваімі сваякамі, часта ліставаўся са сваім стрыечным братам, прафесарам Іванам Турцэвічам, запрашаў яго на сямейныя ўрачыстасці на Гомельшчыну{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. === Навуковая і археаграфічная дзейнасць === З 21 сакавіка 1901 года з'яўляўся пастаянным членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. У рамках камісіі ён выканаў вялікую працу па сістэматызацыі і публікацыі гістарычных крыніц. Дзякуючы яго дзейнасці былі апублікаваны 35-ы і 38-ы тамы фундаментальнага збору «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]]». Да гэтых тамоў Арсен Турцэвіч напісаў грунтоўныя навуковыя прадмовы і выступіў у ролі непасрэднага складальніка{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Асаблівай заслугай Арсеня Турцэвіча з'яўляецца тое, што ён стаў першым сярод мясцовых жыхароў аўтарам падручнікаў па гісторыі для сярэдніх навучальных устаноў усёй [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Таксама ён склаў першую хрэстаматыю па айчыннай гісторыі. Яго вучэбныя дапаможнікі карысталіся вялікай папулярнасцю, неаднаразова перавыдаваліся (напрыклад, падручнік па рускай гісторыі вытрымаў 13 выданняў да 1911 года), мелі грыфы [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] і ўсе неабходныя цэнзурныя дазволы{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Даследаваў становішча беларускага сялянства ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Дакладная дата смерці вучонага невядомая. Звесткі пра яго губляюцца пасля акупацыі Вільні нямецкімі войскамі ў 1915 годзе ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Петухов|2016|с=132}}. == Бібліяграфія == * ''Хрестоматия по истории Западной России'': учеб. пособие для учеников ст. классов сред. учеб. заведений / сост. А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1892. — 776 с. * ''Русская история (в связи с историей Великого княжества литовского)'': курс 3 кл. гимназий и реал. уч-щ / А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1894. — 147 с. (13-е выд. — 1911). * ''Краткий учебник русской истории'' / А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1913. — 7-е изд. — 86 с. * ''Русские крестьяне под владычеством Литвы и Польши'' (1911). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16|Турцэвіч Арсен Восіпавіч|старонкі=58|ref=БЭ}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} == Спасылкі == * [http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. —] ISBN 985-417-858-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Арсен Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1849 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Археографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] nhm3sgvrbfxooa15piewj1qhffwcg0x 5124933 5124927 2026-04-12T08:57:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124933 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Вядомы як = аўтар першых школьных падручнікаў па гісторыі з ліку мясцовых выхадцаў |Узнагароды і прэміі = }} '''Арсе́н Во́сіпавіч Турцэ́віч''' ({{ДН|19|5|1849|7}} або 1848, [[Мінская губерня]]&nbsp;— пасля [[1915]])&nbsp;— беларускі і расійскі гісторык, [[Археаграфія|археограф]], педагог. == Біяграфія == === Паходжанне і раннія гады === Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду [[Турцэвічы (род)|Турцэвічаў]], прадстаўнікі якога здаўна служылі святарамі на [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыччыне]]. Нарадзіўся ў сям'і святара Іосіфа (Восіпа) Сіманавіча Турцэвіча (каля 1819—1893), які быў у свой час благачынным, і яго жонкі. Даводзіўся стрыечным братам вядомаму філолагу-антыказнаўцу і прафесару [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч|Івану Турцэвічу]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. У даведачнай літаратуры традыцыйна пазначаецца, што ён нарадзіўся 19 мая 1849 года ў вёсцы [[Старыя Хракавічы]] ў сям'і святара Харкавіцкай Мікалаеўскай царквы{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Аднак сучасныя даследчыкі, такія як [[А. Петухоў|А.&nbsp;Петухоў]], абапіраючыся на паслужны спіс яго бацькі, сцвярджаюць, што ў 1848—1849 гадах Іосіф Турцэвіч служыў у прыходзе вёскі [[Дзяражычы]] Лоеўскага благачыння (цяпер [[Лоеўскі раён]]), што робіць гэты населены пункт найбольш імаверным месцам нараджэння будучага гісторыка{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. === Адукацыя і педагагічная дзейнасць === Скончыў 4 класы [[Мінскае духоўнае вучылішча|Мінскага духоўнага вучылішча]], з якога перайшоў у [[Мазырская гімназія|Мазырскую гімназію]], дзе скончыў таксама 4 класы ў 1868 годзе{{sfn|БЭ|2003|с=58}}. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], які паспяхова скончыў у 1872 годзе са ступенню кандыдата{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Пасля ўніверсітэта 19 верасня 1872 года быў прызначаны на пасаду настаўніка гісторыі ў [[Шавельская гімназія|Шавельскую гімназію]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (цяпер [[Шаўляй]], [[Літва]]). Адпрацаваўшы там каля шасці гадоў, перабраўся ў [[Вільня|Вільню]]. З 16 верасня 1878 года пачаў выкладаць айчынную гісторыю і геаграфію ў [[Віленская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай рымска-каталіцкай духоўнай семінарыі]]. Пазней сумяшчаў гэтую працу з выкладаннем у іншых навучальных установах горада, у тым ліку ў [[Віленскае Марыінскае жаночае вучылішча|Віленскім Марыінскім жаночым вучылішчы]] і [[1-я Віленская гімназія|1-й Віленскай гімназіі]]{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Яго педагагічны аўтарытэт быў вельмі высокім: з 21 жніўня 1880 года Арсен Турцэвіч уваходзіў у склад выпрабавальнага камітэта пры [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]], дзе адказваў за прыём іспытаў па гісторыі і геаграфіі{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Разам з тым Арсен Восіпавіч падтрымліваў цесныя сувязі са сваімі сваякамі, часта ліставаўся са сваім стрыечным братам, прафесарам Іванам Турцэвічам, запрашаў яго на сямейныя ўрачыстасці на Гомельшчыну{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. === Навуковая і археаграфічная дзейнасць === З 21 сакавіка 1901 года з'яўляўся пастаянным членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі]]{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. У рамках камісіі ён выканаў вялікую працу па сістэматызацыі і публікацыі гістарычных крыніц. Дзякуючы яго дзейнасці былі апублікаваны 35-ы і 38-ы тамы фундаментальнага збору «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]]». Да гэтых тамоў Арсен Турцэвіч напісаў грунтоўныя навуковыя прадмовы і выступіў у ролі непасрэднага складальніка{{sfn|БЭ|2003|с=58}}{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Асаблівай заслугай Арсеня Турцэвіча з'яўляецца тое, што ён стаў першым сярод мясцовых жыхароў аўтарам падручнікаў па гісторыі для сярэдніх навучальных устаноў усёй [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Таксама ён склаў першую хрэстаматыю па айчыннай гісторыі. Яго вучэбныя дапаможнікі карысталіся вялікай папулярнасцю, неаднаразова перавыдаваліся (напрыклад, падручнік па рускай гісторыі вытрымаў 13 выданняў да 1911 года), мелі грыфы [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] і ўсе неабходныя цэнзурныя дазволы{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Даследаваў становішча беларускага сялянства ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Дакладная дата смерці вучонага невядомая. Звесткі пра яго губляюцца пасля акупацыі Вільні нямецкімі войскамі ў 1915 годзе ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Петухов|2016|с=132}}. == Бібліяграфія == * ''Хрестоматия по истории Западной России'': учеб. пособие для учеников ст. классов сред. учеб. заведений / сост. А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1892. — 776 с. * ''Русская история (в связи с историей Великого княжества литовского)'': курс 3 кл. гимназий и реал. уч-щ / А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1894. — 147 с. (13-е выд. — 1911). * ''Краткий учебник русской истории'' / А.&nbsp;О.&nbsp;Турцевич. — Вильна : тип. А.&nbsp;Г.&nbsp;Сыркина, 1913. — 7-е изд. — 86 с. * ''Русские крестьяне под владычеством Литвы и Польши'' (1911). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|16|Турцэвіч Арсен Восіпавіч|старонкі=58|ref=БЭ}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} == Спасылкі == * [http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. —] ISBN 985-417-858-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Арсен Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1849 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Археографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] nrueqc4vvm5ii51n1t2qlgh5fwbgalj 0 196239 5124948 5116364 2026-04-12T09:28:55Z Plaga med 116903 5124948 wikitext text/x-wiki {{Храм | Выява = Головний фасад Храму Гроба Господнього Єрусалим.JPG | Подпіс выявы = Галоўны [[фасад]] Храма Магілы Гасподняй, [[Іерусалім]]. |Краіна = Ізраіль |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Іерусалім |lat_dir = |lat_deg = 31|lat_min =46 |lat_sec =42.4 |lon_dir = |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 47.1 |region = IL |CoordScale = 5000 |Канфесія = выкарыстоўваецца 6 [[Хрысціянства|хрысціянскімі]] цэрквамі |Архітэктурны стыль = [[Раманскі стыль|раманскі]], [[барока]] |Асноўныя даты = быў разбураны ў [[614]], [[1009]], [[1244]] гадах<br /> адбудоўваўся ў 616—626<br />пач. ХІ стагоддзя<br />1130—1147 (перабудова)<br />1555 (аднаўленне)<br />1809—1810 (частковае аднаўленне) |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 335 год }} '''Храм Магі́лы Гаспо́дняй''' ({{lang-la|Sanctum Sepulchrum}}), вядомы таксама (ва ўсходняй хрысціянскай традыцыі) пад назваю '''Храм Уваскрэсення Хрыстовага''' ({{lang-el|Ναός της Αναστάσεως}}, ''Naos tis Anastaseos''; {{lang-ar|كنيسة القيامة}}, ''Kanīsat al-Qiyāma''; {{lang-hy|Սուրբ Հարություն}}, ''Surp Harutyun'') — [[Хрысціянства|хрысціянская]] [[Царква (збудаванне)|царква]], на месцы якой, паводле хрысціянскае традыцыі, распялі і пахавалі [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], і дзе ён потым уваскрэс. Храм з’яўляецца мемарыялам Хрыста, тут усё звязана з яго імем. Здаўна, прынамсі з IV стагоддзя, ён з’яўляецца месцам багамолля хрысціян, тут сыходзіць [[жыватворны агонь]] на [[Вялікдзень]]. Храм Магілы Гасподняй з’яўляецца галоўным храмам патрыярхіі [[Іерусалімская Праваслаўная Царква|Іерусалімскай Праваслаўнай Царквы]], а сама ўнутранасць храма падзелена на асобныя прытворы, што належаць некалькім хрысціянскім цэрквам. == Апісанне == [[Файл:Golgotha_cross-section-uk.svg|міні|300пкс|Структура Храма Магілы Гасподняй]] Храм Магілы Гасподняй — вялікі рэлігійны і архітэктурны комплекс, які ўключае ў сябе [[Галгофа|Галгофу]] з месцам Распяцця, даволі вялікую [[Ратонда|ратонду]] з вялікім [[купал]]ам, пад якім непасрэдна размешчаны ''Кувуклія'', ''Кафалікон'' або саборны Храм, які з’яўляецца кафедральным для Патрыярхаў Іерусалімскай Праваслаўнай Царквы, падземны храм Здабыцця Жыватворнага Крыжа, храм святой роўнаапостальнай Алены і некалькі прытвораў. У межах Храма Магілы Гасподняй таксама размешчана некалькі дзеючых [[манастыр]]оў, ён уключае рад дапаможных пабудоў і галерэй. Пры ўваходзе ў Храм знаходзіцца ''камень Памазання'' — даўгаватая нізкая пліта, абліцаваная [[мармур]]ам. Згодна з паданнем, на гэту пліту палажылі цела Ісуса, знятае з крыжа, для націрання яго, згодна з іўдзейскім звычаем, араматычнымі алеямі перад пахаваннем і тут жа загарнулі яго ў [[Плашчаніца|плашчаніцу]]. У цэнтры храмавай залы-[[ратонда|ратонды]] месціцца невялікая [[капліца]] з ружовага мармуру, збудаваная ў 1910 годзе над пячораю Магілы Гасподняй (''Кувуклія''). У грабніцу вядзе вузкі праход. Грабніца асветлена лампадамі, у ёй размяшчаецца мармуровае надмагілле. Памер грабніцы — 2 х 1,5 м. Перад капліцаю — кафалікон [[Іерусалімская Праваслаўная Царква|Іерусалімскай праваслаўнай царквы]]. У ім, сярод іншага, месцяцца мармуровая паўсфера «мезамфалас», якая сімвалізуе «цэнтр зямлі», размешчаны ў [[Іерусалім]]е (т. зв. ''«пуп Зямлі»''), і трон патрыярха. У заходняй частцы да Кувукліі прыбудавана капліца Главы, якая належыць Копцкай царкве. Пры ўваходзе ў храм, недалёка ад каменя Памазання, двое сходцаў вядуць угору — да [[Галгофа|Галгофы]], месца, дзе, паводле падання, стаяў крыж, на яком быў распяты Ісус Хрыстос. Каланада дзеліць гэту прастору на дзве часткі: адна належыць Іерусалімскай праваслаўнай царкве, другая — рымска-каталіцкай. [[Файл:Розпис у Храмі Гроба Господнього.JPG|міні|250пкс|Адзін з роспісаў у Храме Магілы Гасподняй]] У глыбіні грэчаскага прытвора — распяцце над адкрытым прастолам. У падлозе пад прастолам знаходзіцца сярэбраны дыск з вечкам, які пазначае месца, куды быў устаноўлены крыж, яшчэ двума чорнымі коламі абазначаны месцы крыжоў, на якіх адначасова з Хрыстом катавалі двух злачынцаў. Каталіцкі прытвор упрыгожаны [[Мазаіка|мазаічнымі]] карцінамі на [[Біблія|біблейскія]] сюжэты. Тут размяшчаецца алтар «Прыгвазджэнне да крыжа». Каля аднае з калон, якія раздзяляюць прытворы, ёсць скульптурная выява Прасвятой [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], аздобленая золатам і каштоўнымі камянямі — яна была падаравана [[Партугалія|партугальскаю]] каралеваю [[Марыя I (каралева Партугаліі)|Марыяю Набожнаю]] у другой палавіне XVIII стагоддзя<ref>Путешествие в Святую Землю, Иерусалим (б.г.). С. 166 {{ref-ru}}</ref>. Ступаючы галерэяй уздоўж сцяны Храма і спусціўшыся на 30 прыступак, можна трапіць у грэчаскую праваслаўную царкву Святой Алены. Гэтая царква, у сваю чаргу, вядзе да пячоры ''Здабыцця Крыжа''. Мармуровая пліта ў пячоры пазначае месца, дзе, паводле падання, быў знойдзен крыж, на якім распялі Ісуса. Справа ад каменя Памазання, пад Галгофаю, знаходзіцца ўваход у ''капліцу праайца Адама'', які, згодна з паданнямі, пасля выгнання з [[Рай|раю]] жыў у Іерусаліме. Адам, згодна з легендаю, прадрок, што як Хрыстос будзе распяты, каменны падмурак Галгофы расколецца. Праз шкляное акенца ў глыбіні капліцы паказваюць расколіну, якая, як мяркуюць, утварылася ад землетрасення ў час распяцця Хрыста. == Гісторыя == === Заснаванне Храма, будаўніцтва імператара Канстанціна === Шанаваць месца распяцця, пахавання і ўваскрэсення Ісуса Хрыста пачалі яшчэ першыя хрысціяне. Тады яно было яшчэ за гарадскою мяжою Іерусаліма. Імаверна, памяць пра гэта месца не згубілася і пасля таго, як горад быў дашчэнту зруйнаваны імператарам [[Ціт Флавій Веспасіан|Цітом]] у 70 годзе. Згодна з паведамленнем [[Еўсевій Кесарыйскі|Еўсевія Кесарыйскага]], у час будаўніцтва пад кіраўніцтвам імператара [[Адрыян]]а новага рымскага горада [[Элія Капіталіна]] (135 год) на месцы пячоры Магілы быў узведзены [[Язычніцтва|язычніцкі]] храм [[Венера (багіня)|Венеры]]. Першую ж хрысціянскую царкву на месцы Магілы Гасподняй заклала [[Святая Алена]], і будавалася яна пад кіраўніцтвам ''Макарыя Іерусалімскага'' адначасова з часткова ўцалелым [[Храм Раства Хрыстовага|Храмам Раства Хрыстовага]] ў [[Віфлеем]]е. Акрамя ўласна Магілы Гасподняй, у склад храмавага комплекса ўвайшлі месца [[Галгофа|Галгофы]] і месца знаходкі Жыватворнага Крыжа. У выніку быў збудаваны комплекс пабудоў, агульны выгляд якіх вырысоўваецца пры супастаўленні археалагічных даследаванняў сучаснага збудавання з апісаннямі раннехрысціянскіх аўтараў і выяваю на [[Мазаіка|мазаічнай]] ''[[карта-мазаіка, Мадаба|карце з Мадабы]]'' (сярэдзіна V ст.). [[Файл:Anastasia Rotonda 4th century floor plan 2.png|міні|250пкс|План Храма ў IV ст.]] Храмавы комплекс складаўся з некалькіх частак, выцягнутых з захаду на ўсход: круглага ў плане храма-[[Маўзалей|маўзалея]], названага ''Анастасіс'' (ад грэчаскага «[[Уваскрэсенне Хрыста|Уваскрэсенне]]»), унутры якога знаходзілася Магіла Гасподняя, пад шасцігранным шатровым навесам, далей размяшчалася [[базіліка]] — ''Вялікая царква'', павернутая [[алтар]]ом у бок Анастасіса. Унутры базілікі была ўладкавана [[крыпта]], якая паказвала месца знаходкі Крыжа. Паміж Анастасісам і базілікаю, а таксама каля ўсходняга ўвахода ў храм было зроблена [[перыстыль]]нае падвор’е. Галоўны ўваход быў з усходняга боку, з аднае з асноўных вуліц, і з поўдня, з боку гарадскога [[Форум, плошча|форума]]. Збудаванне было багата аздоблена рознымі пародамі [[мармур]]у, [[мазаіка]]мі і каштоўным ліццём. Велічны комплекс храма Уваскрэсення быў урачыста асвечаны і адкрыты ў прысутнасці імператара [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]] і прадстаўнікоў вышэйшага духавенства з розных краёў [[13 верасня]] [[335]] года. Гэту падзею [[Праваслаўе|Праваслаўная царква]] і дагэтуль адзначае ў гэты дзень як свята ''Абнаўлення Храма''. === Храм у час персідскіх і арабскіх заваяванняў === Храмавы комплекс існаваў без істотных змен да ўзяцця ў 614 годзе Іерусаліма персідскім царом ''Хасровам II''. Будынкі комплекса былі моцна пашкоджаны, але пад кіраўніцтвам [[Манах|інака]] ''Мадэста'' (у будучыні патрыярха іерусалімскага) за кошт імператара [[Іраклій|Іраклія]] і жонкі Хасрова Марыі, хрысціянкі па веравызнанню, усё зруйнаванае было адноўлена на працягу 616—626 гадоў. Пасля захопу горада іншым халіфам [[Умар ібн Хатаб|Умарам]] у 637 годзе [[Святы Сафроній|патрыярх Сафроній]], баючыся паўтарэння кровапраліцця, як пры персідскай навале, прыказаў здаць горад і храм Магілы, аднак асноўныя хрысціянскія святыні Іерусаліма не былі пашкоджаны. У 1009 годзе халіф [[Аль-Хакім]], пад уплывам чутак і паклёпаў на хрысціян, аднаасобна парушыў таемнае пагадненне аб рэлігійным перамір’і, устаноўленае яшчэ ў часы Сафронія і халіфа Умара, і сваёю воляю санкцыянаваў масавыя забойствы і знішчэнне хрысціянскага насельніцтва Іерусаліма і руйнаванне хрысціянскіх храмаў у горадзе і яго ваколіцах. У выніку гэтых гвалтаў базіліка была страчана беззваротна. Імператар [[Канстанцін VIII]] вытаргаваў у сына Аль-Хакіма права на аднаўленне храма (у абмен на такія ўчынкі, як адкрыццё [[мячэць|мячэці]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]). Будаўнічыя работы працягваліся і пры праўленні імператара [[Канстанцін IX Манамах|Канстанціна Манамаха]], але па размаху і велічы значна саступалі сваім папярэднікам антычнага часу. Было ўзведзена некалькі дадатковых пабудоў на ўзор [[Капліца|капліц]]. Роля галоўнай царквы была аддадзена [[Ратонда|ратондзе]] Уваскрэсення, якая захавалася на той час лепш за іншыя збудаванні, і ў яе ўсходняй частцы зрабілі невялікую [[апсіда|апсіду]] (т. зв. ''«Манамахас»'', 1020—1037 гады). === Храм у часы крыжовых паходаў і праўлення мамелюкаў === [[Файл:Holy Sepulchre.jpg|міні|190пкс|На малюнку храма ў кнізе «Ілюстраваная гісторыя свету», выданай у [[Стакгольм]]е ў 1882 годзе, добра відаць [[раманскі стыль]] пабудовы]] У сярэдзіне XII стагоддзя [[крыжаносцы]] з размахам адбудавалі храм у велічным [[Раманскі стыль|раманскім стылі]], надаўшы Храму аблічча, па якім, у асноўным, ён вядомы і да цяперашняга часу (пазней іменна на ўзор гэтага Храма Магілы Гасподняй ў Іерусаліме будавалі храмы ў некаторых хрысціянскіх краінах — Італіі, Расіі). Будаўніцтва, якое апісаў храніст [[Вільгельм Цірскі]], было завершана ў час праўлення каралевы ''[[Мелісенда Іерусалімская|Мелісенды Іерусалімскай]]'' узвядзеннем [[званіца|званіцы]]. Пасля ўзяцця Іерусаліма мусульманамі [[Салах ад-Дзін]] дазволіў хрысціянскае [[паломніцтва]] да храма, а ў XIII стагоддзі храмам некаторы час валодаў [[Анафема|адлучаны ад царквы]] імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]]. Адбудованы ў 1130—1147 гадах храм Уваскрэсення зноў аб’яднаў пад адным дахам усе святыні, звязаныя са смерцю і [[Уваскрэсенне Хрыста|Уваскрэсеннем Ісуса Хрыста]]. Крыжаносцы не сталі істотна мяняць будову заходняй часткі збудавання, круглага Анастасіса, што захаваў планаванне і ў цэлым аздабленне, якія датуюцца яшчэ часам Канстанціна Вялікага. Гэтыя часткі, уласна, можна бачыць і зараз — гэта кальцавыя апоры ратонды, аформленыя як калоны ''[[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]]'' на масіўных каменных тумбах, якія паводле мясцовай традыцыі называюцца дагэтуль «слупамі Алены». Асноўнай справай крыжаносцаў стала ўзвядзенне новай Вялікай царквы (''[[Кафалікон]]а''), які прымкнуў да ратонды з усходняга боку. Збудаванне мела «Т»-падобнае планаванне ў форме крыжа з мноствам прытвораў. Арыгінальна ў архітэктурных адносінах была вырашана ўсходняя частка збудавання — за галоўным [[алтар]]ом быў зроблен своеасаблівы абход з групаю капел. Такі архітэктурны прыём (т. зв. ''[[Дэамбулаторый]]'') пазней быў узяты за аснову пры будаўніцтве культавых кампазіцый у [[Сярэдневякоўе|сярэдневяковай]] еўрапейскай архітэктуры. У стылістычным афармленні інтэр’ераў і вонкавага аздаблення храма заўважаюцца элементы ранняй [[Готыка|готыкі]]. Заключным акордам усяго ансамбля стала ўзвядзенне пяціяруснай званіцы са стрэльчатым завяршэннем, здзейсненае ў канцы існавання хрысціянскага каралеўства ў [[Палесціна|Палесціне]] (1160—1180 гады). У 1244 годзе храм, як і горад у цэлым, пацярпелі ад набегу цюркаў-''[[харэзм]]ійцаў'', якія амаль поўнасцю вынішчылі хрысціянскае насельніцтва<ref>Martin Gilbert. ''Jerusalem: Illustrated History Atlas''. New York, Macmillan Publishing, 1978. P. 25 {{ref-en}}</ref>, але ўжо праз тры гады (1247 год) самі былі выгнаныя егіпцянамі. У перыяд з 1250 па 1517 год горадам кіравалі [[мамелюкі]], гэта стала часам пастаянных сутычак паміж імі і крыжаносцамі, якія безнадзейна дабіваліся вяртання святога для хрысціян горада, і манголамі, якія пастаянна ажыццяўлялі набегі на Іерусалім. Таксама горад не раз цярпеў ад прыродных катаклізмаў ([[землетрасенне|землетрасенняў]]) і мору. Храм Магілы Гасподняй у гэты час занепадае. === Храм у часы асманскага праўлення === У [[1517]] годзе Іерусалім разам з ваколіцамі трапіў пад уладу [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і заставаўся пад ёю фактычна да распаду імперыі ў [[1917]] годзе<ref>[http://www.centuryone.com/hstjrslm.html Асноўныя падзеі гісторыі Іерусаліма на ''www.centuryone.com'' {{ref-en}}]</ref>. Горад перажывае сапраўдны ўздым будаўніцтва (аднаўлення) і адноснай рэлігійнай цярпімасці пры турэцкім султане [[Сулейман I|Сулеймане Велічным]] ([[1520]]—[[1566]]). У гэты час павялічваецца прыток паломнікаў у Іерусалім. Аднак разбурэнні, выкліканыя землетрасеннем [[1545]] года, патрабавалі аднаўленчых работ (адным з вынікаў землятрусу таксама было зніжэнне званіцы да сучаснага ўзроўню). Так, у [[1555]] годзе храм пачалі адбудоўваць і пашыраць, гэтым займаўся ордэн манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]; пад іх наглядам таксама была аформлена Кувуклія. [[Файл:Jerusalem Church of the Holy Sepulchre 1898.jpg|міні|150пкс|Натоўп паломнікаў перад уваходам у храм, 1898 год]] [[Файл:Floorplan of the CotHS.JPG|міні|злева|205пкс|План храма пасля аднаўленчых работ у пачатку XIX стагоддзя]] Пасля аднаўлення Храма Магілы Гасподняй ў [[1555]] годзе за кантроль над ім вядзецца пастаянна барацьба паміж тымі ж францысканцамі (і ўвогуле католікамі) і праваслаўнымі, перамога ў ёй даставалася то аднаму, то другому боку і залежала ад атрымання і пацвярджэння дазволу-''фірмана'' ад [[Асманская імперыя|Порты]]. Нарэшце, у [[1767]] годзе міжцаркоўныя спрэчкі прыводзяць да таго, што Порта выдае фірман на супольнае валоданне храмам цэрквамі-саперніцамі, што фактычна стала асноваю для сучаснага канфесійнага становішча ў кіраванні Храмам Магілы Гасподняй. Гэта ж становішча пацверджана іншым фірманам ад [[1852]] года, які ўжо канчаткова вызначыў ''[[status quo]]'' тэрытарыяльнага і адміністрацыйнага падзелу святыні паміж канфесіямі. У [[1808]] годзе моцны пажар значна пашкодзіў храм і стаў прычынаю падзення [[купал]]а ратонды. Іменна таму ў 1809—1810 гады група работнікаў пад кіраўніцтвам архітэктара ''Камінаса з Метылена'' праводзіла аднаўленчыя работы, якія закранулі скляпенні і купал Кафалікона, надаўшы ім рысы тагачаснага асманскага [[барока]]. Інтэр’ераў пажар не зачапіў, і, такім чынам, яны засталіся такімі ж, як і пасля работ у [[1555]] годзе. Шэраг перабудоў на працягу XIX стагоддзя, а іменна збудаванне ў 1860-х гадах паўсферычнага купала над ратондаю з металаканструкцый, які нагадвае сваёю формаю першапачатковае завяршэнне ''Анастасіса'' часоў Канстанціна Вялікага, вызначылі канчатковы выгляд Храма Магілы Гасподняй — ён застаецца нязменным прыблізна з 1870 года. У тым жа XIX стагоддзі, акрамя Усходняй праваслаўнай, Каталіцкай і Армянскай апостальскай цэркваў, свае правы на храм заявілі прадстаўнікі Сірыйскай і Эфіопскай праваслаўных цэркваў і [[копты]]. === Храм Магілы Гасподняй у сучаснасці === [[Файл:Golgothakreuz.jpg|міні|злева|140пкс|Крыж на купале храма]] Сучасны Храм Магілы Гасподняй падзелены паміж шасцю канфесіямі хрысціянскай царквы: Грэка-праваслаўнаю, Каталіцкаю, Армянскаю, Копцкаю, Сірыйскаю і Эфіопскаю, кожнай з якіх вызначаны свае межы і гадзіны (расклад) для [[Малітва|малітвы]]. Так, царква францысканцаў і ''Алтар гваздоў'' належаць каталіцкай царкве, храм роўнаапостальнай Алены і прытвор «Тры Марыі» — Армянскай апостальскай царкве, магіла св. Іосіфа Арымафейскага, алтар на заходнім баку Кувукліі — Эфіопскай / Копцкай цэрквам. Галоўныя ж святыні Храма — Галгофа, Кувуклія, Кафалікон, як і агульнае кіраванне царкоўнымі [[служба]]мі, належаць Іерусалімскай Праваслаўнай Царкве. [[Файл:Holy Sepulchre Jerusalem.jpg|міні|230пкс|Сучасны від верхняй часткі Храма Магілы Гасподняй з купаламі]] Нярэдка такі падзел прыводзіць да непаразуменняў і нават сутычак паміж прадстаўнікамі розных канфесій. Так, летам [[2002]] года падзел адведзенага месца на даху Храма стаў прычынай бойкі паміж коптамі і манахамі Эфіопскай праваслаўнай царквы<ref>''Chris Armstrong''. [http://www.christianitytoday.com/ct/2002/129/52.0.html Куток хрысціянскай гісторыі: ''эмоцыі раздзіраюць хрысціян, якія спрачаюцца за бліжэйшае месца да Гроба Гасподняга'', артыкул на ''www.christianitytoday.com''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021171724/http://www.christianitytoday.com/ct/2002/129/52.0.html |date=21 кастрычніка 2021 }} {{ref-en}}</ref>, у [[2004]] годзе пад час святкавання [[Уздзвіжанне Крыжа Гасподняга|Узвіжання Крыжа Гасподняга]] ўзнік канфлікт паміж католікамі і праваслаўнымі<ref>''Allyn Fisher-Ilan''. [http://www.guardian.co.uk/religion/Story/0,2763,1314466,00.html Punch-up at tomb of Jesusа] // электронная версія газеты «[[Guardian]]» за [[28 верасня]] [[2004]] года {{ref-en}}</ref>. Нярэдка падобныя сітуацыі ўзнікаюць пры вялікім сцячэнні народу, асабліва ў час свят, найперш [[Вялікдзень|Велікодных]], — бойка між армянамі і грэкамі на [[Вербная нядзеля|Вербную нядзелю]] [[2008]] года<ref>[http://ua.korrespondent.net/world/440006 У Храмі гробу Господнього побилися віруючі] // інф. на [http://ua.korrespondent.net/ ''ua.korrespondent.net''] ад [[20 красавіка]] [[2008]] года {{ref-uk}}</ref>, або ўнутрыканфесійных — пад час падрыхтоўкі ў пачатку лістапада [[2008]] года прадстаўнікамі Армянскай праваслаўнай царквы штогадовай святочнай цырымоніі ў гонар знаходкі ў IV стагоддзі крыжа, на якім, як яны лічаць, быў распяты Ісус, таксама адбыліся сутычкі з грэкамі-хрысціянамі<ref>[http://ua.korrespondent.net/world/641593 Греки й вірмени влаштували масову бійку в Храмі у Господнього] // інф. на [http://ua.korrespondent.net/ ''ua.korrespondent.net''] ад [[9 лістапада]] [[2008]] года {{ref-uk}}</ref>. У сярэдзіне XX стагоддзя планавалася істотная перабудова храма пад кіраўніцтвам італьянскага архітэктара [[Антоніа Барлуццы]], аднак яе здзяйсненню перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]. Шырокія аднаўленчыя работы праводзіліся ў 1959 годзе. Апошняя вялікая рэстаўрацыя, у тым ліку і купала асноўнага храма, праводзілася ў перыяд 1994—1997 гадоў. Храм Магілы Гасподняй з’яўляецца адною з самых наведвальных святынь хрысціянства і належыць да агульначалавечай спадчыны. == Цікавыя факты пра Храм Магілы Гасподняй == [[Файл:Aethiopian jerusalem1.jpg|міні|130пкс|злева|Эфіопскі манах на даху Храма, 2008 год]] За сваю больш чым паўтаратысячагадовую гісторыю Храм Магілы Гасподняй «аброс» некаторымі цікавымі фактамі, у праўдзівасць якіх іншы раз нават цяжка паверыць. * У Велікодную Суботу ў Кувукліі Храма Магілы Гасподняй адбываецца цуд сыходжання Жыватворнага агню<ref>[http://ua.korrespondent.net/world/445739 У Єрусалимі відбулося диво сходження Благодатного вогню] // інф. на [http://ua.korrespondent.net/ ''ua.korrespondent.net''] ад [[26 красавіка]] [[2008]] года {{ref-uk}}</ref>. * Як вядома, ні адна з канфесій, якія правяць службы ў самім храме, не кантралюе галоўнага ўваходу ў Храм. Яшчэ ў далёкім [[1192]] годзе [[Саладзін]] усклаў адказнасць за яго на два [[Мусульмане|мусульманскія]] роды. Прадстаўнікам роду ''Джудэхаў'' давераны ключы ад Храма, а роду ''Нусейбехаў'', члены якога ахоўвалі Храм з часоў праўлення Умара ў 637 годзе, — храмавыя дзверы. Цікава, што гэта традыцыя непарыўна захоўваецца і да цяперашняга часу. Двойчы на дзень член роду Джудэхаў прыносіць ключы ад дзвярэй, якія адчыняе і зачыняе член сям’і Нусейбехаў. * Яшчэ ў часы да пачатку дзеяння статусу-кво між канфесіямі не раз бывалі сітуацыі, калі члены аднае з іх не пускалі прадстаўнікоў іншых у сярэдзіну храма, таму звычайнаю справаю было выкарыстанне разнастайных сходцаў і вяровачных лесвіц. Лічыцца, што нехта яшчэ да 1852 года прыставіў да аднаго з акон Храма драўляныя драбіны, якія захаваліся дагэтуль у тым самым становішчы, як і тады. Выявы гэтай лесвіцы можна бачыць як на зарысоўках і гравюрах стагадовай даўнасці, так і на сучасных фотаздымках. * Манахі Эфіопскай праваслаўнай царквы і копты, акрамя прытвора ўнутры Храма, размяшчаюцца на яго даху, уладкаваўшы там штось падобнае да пасялення. == Галерэя == <center><gallery perrow="5"> Файл:5276-20080123-jerusalem-stone-of-anointing.jpg|Камень Памазання Файл:Tomb of christ sepulchre.jpg|Кувуклія пад скляпеннем купала ратонды Файл:Tomb of christ sepulchre1.jpg|Кувуклія Храма Магілы Гасподняй Файл:5291-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-catholicon.jpg|Кафалікон, на пярэднім плане — «пуп Зямлі», на фоне — патрыяршы трон Файл:5286-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-stairway-golgotha.jpg|Лесвіца на Галгофу Файл:Вид на Голгофу знизу в Храмі а Господнього.JPG|Від на Галгофу знізу Файл:Jerusalem Holy Sepulchre BW 4.JPG|[[Галгофа]] — месца, дзе распялі Хрыста Файл:Calvary Altar.jpg|Алтар Грэчаскай праваслаўнай царквы на Галгофе Файл:5208-20080122-1255UTC--jerusalem-calvary.jpg|Месца, дзе, як лічыцца, памёр Ісус, — цяпер праваслаўны алтар Файл:Church of the Holy Sepulchre-07-St Helen Chapel.jpg|Капліца [[Святая Алена|св. Алены]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Галгофа]] * [[Спіс цэркваў Іерусаліма]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Крыніцы, спасылкі і літаратура == {{Commons|Category:Holy Sepulchre}} * Путешествие в Святую Землю, Иерусалим (б.г.). С. 162—169 {{ref-ru}} * Израиль. Справочник-путеводитель. Ростов: «Феникс», 2000. С. 214—217 {{ref-ru}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|168155|А ГОСПОДНЯ (ВОСКРЕСЕНИЯ ХРИСТОВА) ХРАМ В ИЕРУСАЛИМЕ|13|124-136|Л. А. Беляев, Н. Н. Лисовой}} * [http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-church-of-holy-sepulchre.htm Пра Храм Магілы Гасподняй на ''www.sacred-destinations.com''] {{ref-en}} * ''Новак А. В.'' [http://turizm.lib.ru/n/nowak_a_w/1-1-israel.shtml Отчет: Израиль. По Святой Земле. Часть 2-я: Подняться в Иерусалим. ''День третий — Суббота, 13 октября 2007 года. Иерусалим христианский''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091029095008/http://turizm.lib.ru/n/nowak_a_w/1-1-israel.shtml |date=29 кастрычніка 2009 }} {{ref-ru}} * Morris, Colin. The Sepulchre of Christ and the Medieval West. Oxford Oxfordshire: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-826928-5 {{ref-en}} * Lev, Yaacov. State and Society in Fatimid Egypt. Boston: Brill Academic Publishers, 1991. ISBN 978-90-04-09344-7 {{ref-en}} * Fergusson, James. [http://books.google.be/books?id=8X8PAAAAYAAJ History of Architecture in All Countries], 1865 {{ref-en}} * Gold, Dore. The Fight for Jerusalem. Washington: Regnery Publishing, Inc, 2007. ISBN 1-59698-029-X {{ref-en}} * ''McMahon, Arthur L.'' [http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Holy_Sepulchre Труна Гасподня ў «Каталіцкай Энцыклапедыі»], New York: Robert Appleton Company, 1913. * Coüasnon, Charles. The Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem. London: Oxford University Press for the British Academy, 1974. ISBN 0-19-725938-3 {{ref-en}} * Bokenkotter, Thomas. A Concise History of the Catholic Church. Doubleday, 2004. 155 p. ISBN 0-385-50584-1 {{ref-en}} * Foakes-Jackson, Frederick John. [http://www.archive.org/details/introductiontohi00foak An Introduction to the History of Christianity]. Macmillan Company, 1921 {{ref-en}} * ''Bahat, Dan''. «Does the Holy Sepulchre church mark the burial of Jesus?», ''Biblical Archaeology Review'' 12 (3), 1986, p. 26-45 {{ref-en}} <!-- {{Святая зямля}} {{Ісус Хрыстос}} --> [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй| ]] [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Ратонды]] [[Катэгорыя:Месцы паломніцтва]] [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] [[Катэгорыя:Біблейская археалогія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Іерусаліма]] stllaal117xxkrzqk12xowz1wwk5d3n 5124949 5124948 2026-04-12T09:29:45Z Plaga med 116903 5124949 wikitext text/x-wiki {{Храм | Выява = Головний фасад Храму Гроба Господнього Єрусалим.JPG | Подпіс выявы = Галоўны [[фасад]] Храма Магілы Гасподняй, [[Іерусалім]]. |Краіна = Ізраіль |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Іерусалім |lat_dir = |lat_deg = 31|lat_min =46 |lat_sec =42.4 |lon_dir = |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 47.1 |region = IL |CoordScale = 5000 |Канфесія = выкарыстоўваецца 6 [[Хрысціянства|хрысціянскімі]] цэрквамі |Архітэктурны стыль = [[Раманскі стыль|раманскі]], [[барока]] |Асноўныя даты = быў разбураны ў [[614]], [[1009]], [[1244]] гадах<br /> адбудоўваўся ў 616—626<br />пач. ХІ стагоддзя<br />1130—1147 (перабудова)<br />1555 (аднаўленне)<br />1809—1810 (частковае аднаўленне) |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 335 год }} '''Храм Магі́лы Гаспо́дняй''' ({{lang-la|Sanctum Sepulchrum}}), вядомы таксама (ва ўсходняй хрысціянскай традыцыі) пад назваю '''Храм Уваскрэсення Хрыстовага''' ({{lang-el|Ναός της Αναστάσεως}}, ''Naos tis Anastaseos''; {{lang-ar|كنيسة القيامة}}, ''Kanīsat al-Qiyāma''; {{lang-hy|Սուրբ Հարություն}}, ''Surp Harutyun'') — [[Хрысціянства|хрысціянская]] [[Царква (збудаванне)|царква]], на месцы якой, паводле хрысціянскае традыцыі, распялі і пахавалі [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], і дзе ён потым уваскрэс. Храм з’яўляецца мемарыялам Хрыста, тут усё звязана з яго імем. Здаўна, прынамсі з IV стагоддзя, ён з’яўляецца месцам багамолля хрысціян, тут сыходзіць [[жыватворны агонь]] на [[Вялікдзень]]. Храм Магілы Гасподняй з’яўляецца галоўным храмам патрыярхіі [[Іерусалімская Праваслаўная Царква|Іерусалімскай Праваслаўнай Царквы]], а сама ўнутранасць храма падзелена на асобныя прытворы, што належаць некалькім хрысціянскім цэрквам. == Апісанне == [[Файл:Golgotha_cross-section-uk.svg|міні|300пкс|Структура Храма Магілы Гасподняй]] Храм Магілы Гасподняй — вялікі рэлігійны і архітэктурны комплекс, які ўключае ў сябе [[Галгофа|Галгофу]] з месцам Распяцця, даволі вялікую [[Ратонда|ратонду]] з вялікім [[купал]]ам, пад якім непасрэдна размешчаны ''Кувуклія'', ''Кафалікон'' або саборны Храм, які з’яўляецца кафедральным для Патрыярхаў Іерусалімскай Праваслаўнай Царквы, падземны храм Здабыцця Жыватворнага Крыжа, храм святой роўнаапостальнай Алены і некалькі прытвораў. У межах Храма Магілы Гасподняй таксама размешчана некалькі дзеючых [[манастыр]]оў, ён уключае рад дапаможных пабудоў і галерэй. Пры ўваходзе ў Храм знаходзіцца ''камень Памазання'' — даўгаватая нізкая пліта, абліцаваная [[мармур]]ам. Згодна з паданнем, на гэту пліту палажылі цела Ісуса, знятае з крыжа, для націрання яго, згодна з іўдзейскім звычаем, араматычнымі алеямі перад пахаваннем і тут жа загарнулі яго ў [[Плашчаніца|плашчаніцу]]. У цэнтры храмавай залы-[[ратонда|ратонды]] месціцца невялікая [[капліца]] з ружовага мармуру, збудаваная ў 1910 годзе над пячораю Магілы Гасподняй (''Кувуклія''). У грабніцу вядзе вузкі праход. Грабніца асветлена лампадамі, у ёй размяшчаецца мармуровае надмагілле. Памер грабніцы — 2 х 1,5 м. Перад капліцаю — кафалікон [[Іерусалімская Праваслаўная Царква|Іерусалімскай праваслаўнай царквы]]. У ім, сярод іншага, месцяцца мармуровая паўсфера «мезамфалас», якая сімвалізуе «цэнтр зямлі», размешчаны ў [[Іерусалім]]е (т. зв. ''«пуп Зямлі»''), і трон патрыярха. У заходняй частцы да Кувукліі прыбудавана капліца Главы, якая належыць Копцкай царкве. Пры ўваходзе ў храм, недалёка ад каменя Памазання, двое сходцаў вядуць угору — да [[Галгофа|Галгофы]], месца, дзе, паводле падання, стаяў крыж, на яком быў распяты Ісус Хрыстос. Каланада дзеліць гэту прастору на дзве часткі: адна належыць Іерусалімскай праваслаўнай царкве, другая — рымска-каталіцкай. [[Файл:Розпис у Храмі Гроба Господнього.JPG|міні|250пкс|Адзін з роспісаў у Храме Магілы Гасподняй]] У глыбіні грэчаскага прытвора — распяцце над адкрытым прастолам. У падлозе пад прастолам знаходзіцца сярэбраны дыск з вечкам, які пазначае месца, куды быў устаноўлены крыж, яшчэ двума чорнымі коламі абазначаны месцы крыжоў, на якіх адначасова з Хрыстом катавалі двух злачынцаў. Каталіцкі прытвор упрыгожаны [[Мазаіка|мазаічнымі]] карцінамі на [[Біблія|біблейскія]] сюжэты. Тут размяшчаецца алтар «Прыгвазджэнне да крыжа». Каля аднае з калон, якія раздзяляюць прытворы, ёсць скульптурная выява Прасвятой [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], аздобленая золатам і каштоўнымі камянямі — яна была падаравана [[Партугалія|партугальскаю]] каралеваю [[Марыя I (каралева Партугаліі)|Марыяю Набожнаю]] у другой палавіне XVIII стагоддзя<ref>Путешествие в Святую Землю, Иерусалим (б.г.). С. 166 {{ref-ru}}</ref>. Ступаючы галерэяй уздоўж сцяны Храма і спусціўшыся на 30 прыступак, можна трапіць у грэчаскую праваслаўную царкву Святой Алены. Гэтая царква, у сваю чаргу, вядзе да пячоры ''Здабыцця Крыжа''. Мармуровая пліта ў пячоры пазначае месца, дзе, паводле падання, быў знойдзен крыж, на якім распялі Ісуса. Справа ад каменя Памазання, пад Галгофаю, знаходзіцца ўваход у ''капліцу праайца Адама'', які, згодна з паданнямі, пасля выгнання з [[Рай|раю]] жыў у Іерусаліме. Адам, згодна з легендаю, прадрок, што як Хрыстос будзе распяты, каменны падмурак Галгофы расколецца. Праз шкляное акенца ў глыбіні капліцы паказваюць расколіну, якая, як мяркуюць, утварылася ад землетрасення ў час распяцця Хрыста. == Гісторыя == === Заснаванне Храма, будаўніцтва імператара Канстанціна === Шанаваць месца распяцця, пахавання і ўваскрэсення Ісуса Хрыста пачалі яшчэ першыя хрысціяне. Тады яно было яшчэ за гарадскою мяжою Іерусаліма. Імаверна, памяць пра гэта месца не згубілася і пасля таго, як горад быў дашчэнту зруйнаваны імператарам [[Ціт Флавій Веспасіан|Цітом]] у 70 годзе. Згодна з паведамленнем [[Еўсевій Кесарыйскі|Еўсевія Кесарыйскага]], у час будаўніцтва пад кіраўніцтвам імператара [[Адрыян]]а новага рымскага горада [[Элія Капіталіна]] (135 год) на месцы пячоры Магілы быў узведзены [[Язычніцтва|язычніцкі]] храм [[Венера (багіня)|Венеры]]. Першую ж хрысціянскую царкву на месцы Магілы Гасподняй заклала [[Святая Алена]], і будавалася яна пад кіраўніцтвам ''Макарыя Іерусалімскага'' адначасова з часткова ўцалелым [[Храм Раства Хрыстовага|Храмам Раства Хрыстовага]] ў [[Віфлеем]]е. Акрамя ўласна Магілы Гасподняй, у склад храмавага комплекса ўвайшлі месца [[Галгофа|Галгофы]] і месца знаходкі Жыватворнага Крыжа. У выніку быў збудаваны комплекс пабудоў, агульны выгляд якіх вырысоўваецца пры супастаўленні археалагічных даследаванняў сучаснага збудавання з апісаннямі раннехрысціянскіх аўтараў і выяваю на [[Мазаіка|мазаічнай]] ''[[карта-мазаіка, Мадаба|карце з Мадабы]]'' (сярэдзіна V ст.). [[Файл:Anastasia Rotonda 4th century floor plan 2.png|міні|250пкс|План Храма ў IV ст.]] Храмавы комплекс складаўся з некалькіх частак, выцягнутых з захаду на ўсход: круглага ў плане храма-[[Маўзалей|маўзалея]], названага ''Анастасіс'' (ад грэчаскага «[[Уваскрэсенне Хрыста|Уваскрэсенне]]»), унутры якога знаходзілася Магіла Гасподняя, пад шасцігранным шатровым навесам, далей размяшчалася [[базіліка]] — ''Вялікая царква'', павернутая [[алтар]]ом у бок Анастасіса. Унутры базілікі была ўладкавана [[крыпта]], якая паказвала месца знаходкі Крыжа. Паміж Анастасісам і базілікаю, а таксама каля ўсходняга ўвахода ў храм было зроблена [[перыстыль]]нае падвор’е. Галоўны ўваход быў з усходняга боку, з аднае з асноўных вуліц, і з поўдня, з боку гарадскога [[Форум, плошча|форума]]. Збудаванне было багата аздоблена рознымі пародамі [[мармур]]у, [[мазаіка]]мі і каштоўным ліццём. Велічны комплекс храма Уваскрэсення быў урачыста асвечаны і адкрыты ў прысутнасці імператара [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]] і прадстаўнікоў вышэйшага духавенства з розных краёў [[13 верасня]] [[335]] года. Гэту падзею [[Праваслаўе|Праваслаўная царква]] і дагэтуль адзначае ў гэты дзень як свята ''Абнаўлення Храма''. === Храм у час персідскіх і арабскіх заваяванняў === Храмавы комплекс існаваў без істотных змен да ўзяцця ў 614 годзе Іерусаліма персідскім царом ''Хасровам II''. Будынкі комплекса былі моцна пашкоджаны, але пад кіраўніцтвам [[Манах|інака]] ''Мадэста'' (у будучыні патрыярха іерусалімскага) за кошт імператара [[Іраклій|Іраклія]] і жонкі Хасрова Марыі, хрысціянкі па веравызнанню, усё зруйнаванае было адноўлена на працягу 616—626 гадоў. Пасля захопу горада іншым халіфам [[Умар ібн Хатаб|Умарам]] у 637 годзе [[Святы Сафроній|патрыярх Сафроній]], баючыся паўтарэння кровапраліцця, як пры персідскай навале, прыказаў здаць горад і храм Магілы, аднак асноўныя хрысціянскія святыні Іерусаліма не былі пашкоджаны. У 1009 годзе халіф [[Аль-Хакім]], пад уплывам чутак і паклёпаў на хрысціян, аднаасобна парушыў таемнае пагадненне аб рэлігійным перамір’і, устаноўленае яшчэ ў часы Сафронія і халіфа Умара, і сваёю воляю санкцыянаваў масавыя забойствы і знішчэнне хрысціянскага насельніцтва Іерусаліма і руйнаванне хрысціянскіх храмаў у горадзе і яго ваколіцах. У выніку гэтых гвалтаў базіліка была страчана беззваротна. Імператар [[Канстанцін VIII]] вытаргаваў у сына Аль-Хакіма права на аднаўленне храма (у абмен на такія ўчынкі, як адкрыццё [[мячэць|мячэці]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]). Будаўнічыя работы працягваліся і пры праўленні імператара [[Канстанцін IX Манамах|Канстанціна Манамаха]], але па размаху і велічы значна саступалі сваім папярэднікам антычнага часу. Было ўзведзена некалькі дадатковых пабудоў на ўзор [[Капліца|капліц]]. Роля галоўнай царквы была аддадзена [[Ратонда|ратондзе]] Уваскрэсення, якая захавалася на той час лепш за іншыя збудаванні, і ў яе ўсходняй частцы зрабілі невялікую [[апсіда|апсіду]] (т. зв. ''«Манамахас»'', 1020—1037 гады). === Храм у часы крыжовых паходаў і праўлення мамелюкаў === [[Файл:Holy Sepulchre.jpg|міні|190пкс|На малюнку храма ў кнізе «Ілюстраваная гісторыя свету», выданай у [[Стакгольм]]е ў 1882 годзе, добра відаць [[раманскі стыль]] пабудовы]] У сярэдзіне XII стагоддзя [[крыжаносцы]] з размахам адбудавалі храм у велічным [[Раманскі стыль|раманскім стылі]], надаўшы Храму аблічча, па якім, у асноўным, ён вядомы і да цяперашняга часу (пазней іменна на ўзор гэтага Храма Магілы Гасподняй ў Іерусаліме будавалі храмы ў некаторых хрысціянскіх краінах — Італіі, Расіі). Будаўніцтва, якое апісаў храніст [[Вільгельм Цірскі]], было завершана ў час праўлення каралевы ''[[Мелісенда Іерусалімская|Мелісенды Іерусалімскай]]'' узвядзеннем [[званіца|званіцы]]. Пасля ўзяцця Іерусаліма мусульманамі [[Салах ад-Дзін]] дазволіў хрысціянскае [[паломніцтва]] да храма, а ў XIII стагоддзі храмам некаторы час валодаў [[Анафема|адлучаны ад царквы]] імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]]. Адбудованы ў 1130—1147 гадах храм Уваскрэсення зноў аб’яднаў пад адным дахам усе святыні, звязаныя са смерцю і [[Уваскрэсенне Хрыста|Уваскрэсеннем Ісуса Хрыста]]. Крыжаносцы не сталі істотна мяняць будову заходняй часткі збудавання, круглага Анастасіса, што захаваў планаванне і ў цэлым аздабленне, якія датуюцца яшчэ часам Канстанціна Вялікага. Гэтыя часткі, уласна, можна бачыць і зараз — гэта кальцавыя апоры ратонды, аформленыя як калоны ''[[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]]'' на масіўных каменных тумбах, якія паводле мясцовай традыцыі называюцца дагэтуль «слупамі Алены». Асноўнай справай крыжаносцаў стала ўзвядзенне новай Вялікай царквы (''[[Кафалікон]]а''), які прымкнуў да ратонды з усходняга боку. Збудаванне мела «Т»-падобнае планаванне ў форме крыжа з мноствам прытвораў. Арыгінальна ў архітэктурных адносінах была вырашана ўсходняя частка збудавання — за галоўным [[алтар]]ом быў зроблен своеасаблівы абход з групаю капел. Такі архітэктурны прыём (т. зв. ''[[Дэамбулаторый]]'') пазней быў узяты за аснову пры будаўніцтве культавых кампазіцый у [[Сярэдневякоўе|сярэдневяковай]] еўрапейскай архітэктуры. У стылістычным афармленні інтэр’ераў і вонкавага аздаблення храма заўважаюцца элементы ранняй [[Готыка|готыкі]]. Заключным акордам усяго ансамбля стала ўзвядзенне пяціяруснай званіцы са стрэльчатым завяршэннем, здзейсненае ў канцы існавання хрысціянскага каралеўства ў [[Палесціна|Палесціне]] (1160—1180 гады). У 1244 годзе храм, як і горад у цэлым, пацярпелі ад набегу цюркаў-''[[харэзм]]ійцаў'', якія амаль поўнасцю вынішчылі хрысціянскае насельніцтва<ref>Martin Gilbert. ''Jerusalem: Illustrated History Atlas''. New York, Macmillan Publishing, 1978. P. 25 {{ref-en}}</ref>, але ўжо праз тры гады (1247 год) самі былі выгнаныя егіпцянамі. У перыяд з 1250 па 1517 год горадам кіравалі [[мамелюкі]], гэта стала часам пастаянных сутычак паміж імі і крыжаносцамі, якія безнадзейна дабіваліся вяртання святога для хрысціян горада, і манголамі, якія пастаянна ажыццяўлялі набегі на Іерусалім. Таксама горад не раз цярпеў ад прыродных катаклізмаў ([[землетрасенне|землетрасенняў]]) і мору. Храм Магілы Гасподняй у гэты час занепадае. === Храм у часы асманскага праўлення === У [[1517]] годзе Іерусалім разам з ваколіцамі трапіў пад уладу [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і заставаўся пад ёю фактычна да распаду імперыі ў [[1917]] годзе<ref>[http://www.centuryone.com/hstjrslm.html Асноўныя падзеі гісторыі Іерусаліма на ''www.centuryone.com'' {{ref-en}}]</ref>. Горад перажывае сапраўдны ўздым будаўніцтва (аднаўлення) і адноснай рэлігійнай цярпімасці пры турэцкім султане [[Сулейман I|Сулеймане Велічным]] ([[1520]]—[[1566]]). У гэты час павялічваецца прыток паломнікаў у Іерусалім. Аднак разбурэнні, выкліканыя землетрасеннем [[1545]] года, патрабавалі аднаўленчых работ (адным з вынікаў землятрусу таксама было зніжэнне званіцы да сучаснага ўзроўню). Так, у [[1555]] годзе храм пачалі адбудоўваць і пашыраць, гэтым займаўся ордэн манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]; пад іх наглядам таксама была аформлена Кувуклія. [[Файл:Jerusalem Church of the Holy Sepulchre 1898.jpg|міні|150пкс|Натоўп паломнікаў перад уваходам у храм, 1898 год]] [[Файл:Floorplan of the CotHS.JPG|міні|злева|205пкс|План храма пасля аднаўленчых работ у пачатку XIX стагоддзя]] Пасля аднаўлення Храма Магілы Гасподняй ў [[1555]] годзе за кантроль над ім вядзецца пастаянна барацьба паміж тымі ж францысканцамі (і ўвогуле католікамі) і праваслаўнымі, перамога ў ёй даставалася то аднаму, то другому боку і залежала ад атрымання і пацвярджэння дазволу-''фірмана'' ад [[Асманская імперыя|Порты]]. Нарэшце, у [[1767]] годзе міжцаркоўныя спрэчкі прыводзяць да таго, што Порта выдае фірман на супольнае валоданне храмам цэрквамі-саперніцамі, што фактычна стала асноваю для сучаснага канфесійнага становішча ў кіраванні Храмам Магілы Гасподняй. Гэта ж становішча пацверджана іншым фірманам ад [[1852]] года, які ўжо канчаткова вызначыў ''[[status quo]]'' тэрытарыяльнага і адміністрацыйнага падзелу святыні паміж канфесіямі. У [[1808]] годзе моцны пажар значна пашкодзіў храм і стаў прычынаю падзення [[купал]]а ратонды. Іменна таму ў 1809—1810 гады група работнікаў пад кіраўніцтвам архітэктара ''Камінаса з Метылена'' праводзіла аднаўленчыя работы, якія закранулі скляпенні і купал Кафалікона, надаўшы ім рысы тагачаснага асманскага [[барока]]. Інтэр’ераў пажар не зачапіў, і, такім чынам, яны засталіся такімі ж, як і пасля работ у [[1555]] годзе. Шэраг перабудоў на працягу XIX стагоддзя, а іменна збудаванне ў 1860-х гадах паўсферычнага купала над ратондаю з металаканструкцый, які нагадвае сваёю формаю першапачатковае завяршэнне ''Анастасіса'' часоў Канстанціна Вялікага, вызначылі канчатковы выгляд Храма Магілы Гасподняй — ён застаецца нязменным прыблізна з 1870 года. У тым жа XIX стагоддзі, акрамя Усходняй праваслаўнай, Каталіцкай і Армянскай апостальскай цэркваў, свае правы на храм заявілі прадстаўнікі Сірыйскай і Эфіопскай праваслаўных цэркваў і [[копты]]. === Храм Магілы Гасподняй у сучаснасці === [[Файл:Golgothakreuz.jpg|міні|злева|140пкс|Крыж на купале храма]] Сучасны Храм Магілы Гасподняй падзелены паміж шасцю канфесіямі хрысціянскай царквы: Грэка-праваслаўнаю, Каталіцкаю, Армянскаю, Копцкаю, Сірыйскаю і Эфіопскаю, кожнай з якіх вызначаны свае межы і гадзіны (расклад) для [[Малітва|малітвы]]. Так, царква францысканцаў і ''Алтар гваздоў'' належаць каталіцкай царкве, храм роўнаапостальнай Алены і прытвор «Тры Марыі» — Армянскай апостальскай царкве, магіла св. Іосіфа Арымафейскага, алтар на заходнім баку Кувукліі — Эфіопскай / Копцкай цэрквам. Галоўныя ж святыні Храма — Галгофа, Кувуклія, Кафалікон, як і агульнае кіраванне царкоўнымі [[служба]]мі, належаць Іерусалімскай Праваслаўнай Царкве. [[Файл:Holy Sepulchre Jerusalem.jpg|міні|230пкс|Сучасны від верхняй часткі Храма Магілы Гасподняй з купаламі]] Нярэдка такі падзел прыводзіць да непаразуменняў і нават сутычак паміж прадстаўнікамі розных канфесій. Так, летам [[2002]] года падзел адведзенага месца на даху Храма стаў прычынай бойкі паміж коптамі і манахамі Эфіопскай праваслаўнай царквы<ref>''Chris Armstrong''. [http://www.christianitytoday.com/ct/2002/129/52.0.html Куток хрысціянскай гісторыі: ''эмоцыі раздзіраюць хрысціян, якія спрачаюцца за бліжэйшае месца да Магілы Гасподняй'', артыкул на ''www.christianitytoday.com''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021171724/http://www.christianitytoday.com/ct/2002/129/52.0.html |date=21 кастрычніка 2021 }} {{ref-en}}</ref>, у [[2004]] годзе пад час святкавання [[Уздзвіжанне Крыжа Гасподняга|Узвіжання Крыжа Гасподняга]] ўзнік канфлікт паміж католікамі і праваслаўнымі<ref>''Allyn Fisher-Ilan''. [http://www.guardian.co.uk/religion/Story/0,2763,1314466,00.html Punch-up at tomb of Jesusа] // электронная версія газеты «[[Guardian]]» за [[28 верасня]] [[2004]] года {{ref-en}}</ref>. Нярэдка падобныя сітуацыі ўзнікаюць пры вялікім сцячэнні народу, асабліва ў час свят, найперш [[Вялікдзень|Велікодных]], — бойка між армянамі і грэкамі на [[Вербная нядзеля|Вербную нядзелю]] [[2008]] года<ref>[http://ua.korrespondent.net/world/440006 У Храмі гробу Господнього побилися віруючі] // інф. на [http://ua.korrespondent.net/ ''ua.korrespondent.net''] ад [[20 красавіка]] [[2008]] года {{ref-uk}}</ref>, або ўнутрыканфесійных — пад час падрыхтоўкі ў пачатку лістапада [[2008]] года прадстаўнікамі Армянскай праваслаўнай царквы штогадовай святочнай цырымоніі ў гонар знаходкі ў IV стагоддзі крыжа, на якім, як яны лічаць, быў распяты Ісус, таксама адбыліся сутычкі з грэкамі-хрысціянамі<ref>[http://ua.korrespondent.net/world/641593 Греки й вірмени влаштували масову бійку в Храмі у Господнього] // інф. на [http://ua.korrespondent.net/ ''ua.korrespondent.net''] ад [[9 лістапада]] [[2008]] года {{ref-uk}}</ref>. У сярэдзіне XX стагоддзя планавалася істотная перабудова храма пад кіраўніцтвам італьянскага архітэктара [[Антоніа Барлуццы]], аднак яе здзяйсненню перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]. Шырокія аднаўленчыя работы праводзіліся ў 1959 годзе. Апошняя вялікая рэстаўрацыя, у тым ліку і купала асноўнага храма, праводзілася ў перыяд 1994—1997 гадоў. Храм Магілы Гасподняй з’яўляецца адною з самых наведвальных святынь хрысціянства і належыць да агульначалавечай спадчыны. == Цікавыя факты пра Храм Магілы Гасподняй == [[Файл:Aethiopian jerusalem1.jpg|міні|130пкс|злева|Эфіопскі манах на даху Храма, 2008 год]] За сваю больш чым паўтаратысячагадовую гісторыю Храм Магілы Гасподняй «аброс» некаторымі цікавымі фактамі, у праўдзівасць якіх іншы раз нават цяжка паверыць. * У Велікодную Суботу ў Кувукліі Храма Магілы Гасподняй адбываецца цуд сыходжання Жыватворнага агню<ref>[http://ua.korrespondent.net/world/445739 У Єрусалимі відбулося диво сходження Благодатного вогню] // інф. на [http://ua.korrespondent.net/ ''ua.korrespondent.net''] ад [[26 красавіка]] [[2008]] года {{ref-uk}}</ref>. * Як вядома, ні адна з канфесій, якія правяць службы ў самім храме, не кантралюе галоўнага ўваходу ў Храм. Яшчэ ў далёкім [[1192]] годзе [[Саладзін]] усклаў адказнасць за яго на два [[Мусульмане|мусульманскія]] роды. Прадстаўнікам роду ''Джудэхаў'' давераны ключы ад Храма, а роду ''Нусейбехаў'', члены якога ахоўвалі Храм з часоў праўлення Умара ў 637 годзе, — храмавыя дзверы. Цікава, што гэта традыцыя непарыўна захоўваецца і да цяперашняга часу. Двойчы на дзень член роду Джудэхаў прыносіць ключы ад дзвярэй, якія адчыняе і зачыняе член сям’і Нусейбехаў. * Яшчэ ў часы да пачатку дзеяння статусу-кво між канфесіямі не раз бывалі сітуацыі, калі члены аднае з іх не пускалі прадстаўнікоў іншых у сярэдзіну храма, таму звычайнаю справаю было выкарыстанне разнастайных сходцаў і вяровачных лесвіц. Лічыцца, што нехта яшчэ да 1852 года прыставіў да аднаго з акон Храма драўляныя драбіны, якія захаваліся дагэтуль у тым самым становішчы, як і тады. Выявы гэтай лесвіцы можна бачыць як на зарысоўках і гравюрах стагадовай даўнасці, так і на сучасных фотаздымках. * Манахі Эфіопскай праваслаўнай царквы і копты, акрамя прытвора ўнутры Храма, размяшчаюцца на яго даху, уладкаваўшы там штось падобнае да пасялення. == Галерэя == <center><gallery perrow="5"> Файл:5276-20080123-jerusalem-stone-of-anointing.jpg|Камень Памазання Файл:Tomb of christ sepulchre.jpg|Кувуклія пад скляпеннем купала ратонды Файл:Tomb of christ sepulchre1.jpg|Кувуклія Храма Магілы Гасподняй Файл:5291-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-catholicon.jpg|Кафалікон, на пярэднім плане — «пуп Зямлі», на фоне — патрыяршы трон Файл:5286-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-stairway-golgotha.jpg|Лесвіца на Галгофу Файл:Вид на Голгофу знизу в Храмі а Господнього.JPG|Від на Галгофу знізу Файл:Jerusalem Holy Sepulchre BW 4.JPG|[[Галгофа]] — месца, дзе распялі Хрыста Файл:Calvary Altar.jpg|Алтар Грэчаскай праваслаўнай царквы на Галгофе Файл:5208-20080122-1255UTC--jerusalem-calvary.jpg|Месца, дзе, як лічыцца, памёр Ісус, — цяпер праваслаўны алтар Файл:Church of the Holy Sepulchre-07-St Helen Chapel.jpg|Капліца [[Святая Алена|св. Алены]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Галгофа]] * [[Спіс цэркваў Іерусаліма]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Крыніцы, спасылкі і літаратура == {{Commons|Category:Holy Sepulchre}} * Путешествие в Святую Землю, Иерусалим (б.г.). С. 162—169 {{ref-ru}} * Израиль. Справочник-путеводитель. Ростов: «Феникс», 2000. С. 214—217 {{ref-ru}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|168155|А ГОСПОДНЯ (ВОСКРЕСЕНИЯ ХРИСТОВА) ХРАМ В ИЕРУСАЛИМЕ|13|124-136|Л. А. Беляев, Н. Н. Лисовой}} * [http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-church-of-holy-sepulchre.htm Пра Храм Магілы Гасподняй на ''www.sacred-destinations.com''] {{ref-en}} * ''Новак А. В.'' [http://turizm.lib.ru/n/nowak_a_w/1-1-israel.shtml Отчет: Израиль. По Святой Земле. Часть 2-я: Подняться в Иерусалим. ''День третий — Суббота, 13 октября 2007 года. Иерусалим христианский''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091029095008/http://turizm.lib.ru/n/nowak_a_w/1-1-israel.shtml |date=29 кастрычніка 2009 }} {{ref-ru}} * Morris, Colin. The Sepulchre of Christ and the Medieval West. Oxford Oxfordshire: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-826928-5 {{ref-en}} * Lev, Yaacov. State and Society in Fatimid Egypt. Boston: Brill Academic Publishers, 1991. ISBN 978-90-04-09344-7 {{ref-en}} * Fergusson, James. [http://books.google.be/books?id=8X8PAAAAYAAJ History of Architecture in All Countries], 1865 {{ref-en}} * Gold, Dore. The Fight for Jerusalem. Washington: Regnery Publishing, Inc, 2007. ISBN 1-59698-029-X {{ref-en}} * ''McMahon, Arthur L.'' [http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Holy_Sepulchre Магіла Гасподня ў «Каталіцкай Энцыклапедыі»], New York: Robert Appleton Company, 1913. * Coüasnon, Charles. The Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem. London: Oxford University Press for the British Academy, 1974. ISBN 0-19-725938-3 {{ref-en}} * Bokenkotter, Thomas. A Concise History of the Catholic Church. Doubleday, 2004. 155 p. ISBN 0-385-50584-1 {{ref-en}} * Foakes-Jackson, Frederick John. [http://www.archive.org/details/introductiontohi00foak An Introduction to the History of Christianity]. Macmillan Company, 1921 {{ref-en}} * ''Bahat, Dan''. «Does the Holy Sepulchre church mark the burial of Jesus?», ''Biblical Archaeology Review'' 12 (3), 1986, p. 26-45 {{ref-en}} <!-- {{Святая зямля}} {{Ісус Хрыстос}} --> [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй| ]] [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Ратонды]] [[Катэгорыя:Месцы паломніцтва]] [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] [[Катэгорыя:Біблейская археалогія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Іерусаліма]] d4ynbeep3n0nphlnfnxbew2ih9op998 14 198791 5124702 3248538 2026-04-11T16:36:47Z JerzyKundrat 174 у артыкул 5124702 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Паветы Вялікага Княства Літоўскага]] 78wfd43l0mm9fdme45y7uxm50v1at6t 0 201175 5124876 5059336 2026-04-12T07:37:49Z JerzyKundrat 174 /* Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння */ 5124876 wikitext text/x-wiki {{Святы |імя =Антоній Ляшчэвіч |ганаровы суфікс =[[Марыяне|MIC]] |арыгінал імя = |пол = мужчынскі |тып = каталіцкі |выява = Antoni Leszczewicz, MIC (240).jpg |шырыня = 200 px |апісанне выявы = |дата нараджэння = 30.09.1890 |месца нараджэння = [[Абрамаўшчына 1|вёска Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]], [[Расійская імперыя]]<ref>Цяпер {{МН|Смаргонскі раён|у Смаргонскім раёне}}</ref> |дата смерці = 17.02.1943 |месца смерці = {{МС|Росіца|ў Росіцы}}, [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]], [[Трэці рэйх]] |імя ў міру = Антоній Янавіч Ляшчэвіч |манаскае імя = |шануецца = [[Каталіцтва]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[1999]] |кананізаваны = |у ліку = [[блаславёны]]х |дзень памяці = [[17 лютага]] або [[12 чэрвеня]] |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = [[мучанік]] |вікісховішча = |узнагароды = {{Сярэбраны крыж Заслугі}} }} '''Анто́ній Ляшчэ́віч''' [[Марыяне|MIC]] ({{ДН|30|9|1890}}, в. [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] — {{ДС|17|2|1943}}, [[Росіца (вёска)|Росіца]], [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]]) — [[Беларусы|беларускі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|4к|Ляшчэвіч Антон Янавіч}}</ref> [[Блажэнны|блаславёны]] [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[манах]]-[[Марыяне|марыянін]], [[святар]], [[мучанік]] ([[Расстрэл|расстраляны]]{{efn-ua|Хаця існуе даволі распаўсюджанае памылковае меркаванне, што яго спалілі жыўцом, насамрэч гэта адбылося з Юрыем Кашырам: біяграфіі гэтых блаславёных часта блытаюцца і аб’ядноўваюцца ў народнай свядомасці}}). Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] падчас яго наведвання [[Варшава|Варшавы]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. == Біяграфія == === Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння === [[File:Antoni Leszczewicz jako młody alumn.jpg|left|thumb|Антоній Ляшчэвіч у часы навучання.]] Антоній Ляшчэвіч нарадзіўся [[30 верасня]] [[1890]] года ў вёсцы [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчыне]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстамскай парафіі]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] (цяпер [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref name="DWW_01">[http://www.padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php «Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890—1943)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329165626/http://padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php |date=29 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}}</ref><ref name="DWW">[http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 «DO WIDZENIA W NIEBIE!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517122243/http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 |date=17 мая 2014 }} {{ref-pl}}</ref><ref name=CB>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/109620-yury-kashyra.html Антоній Ляшчэвіч і Юрый Кашыра — адданыя пастыры беларускай зямлі (біяграфіі благаслаўлёных мучанікаў)]</ref>. Яго бацькі, Ян і Караліна Ляшчэвічы, мелі чатырох сыноў (Антонія, Вінцука, Пётру і Янку), з якіх Антоній быў самы старэйшы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}<ref name=RH>[http://www.rh.by/by/79/120/1989/?tpl=11 Святы зямлі Смаргонскай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сям’я Ляшчэвічаў была вельмі пабожнай, але беднай, таму годную адукацыю сваім дзецям дазволіць не магла — на дапамогу прыйшоў бяздзетны брат Яна Ляшчэвіча, які фактычна цалкам аплаціў адукацыю Антонія, Вінцэнта і Пятра (прычым у выніку гэта прынесла значны плён: Пётр стаў [[урач]]ом, Антоній — [[святар]]ом)<ref name=RH/> — Янка жа вучыцца адмовіўся і застаўся жыць у роднай вёсцы, дзе ажаніўся і дапамагаў бацькам<ref name=RH/>. Пачатковую трохгадовую адукацыю разам са сваім братам Вінцэнтам Антоній атрымаў у Войстамскай школе<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. Невялікае [[мястэчка]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстам]] знаходзілася досыць далёка ад дома Ляшчэвічаў, таму абодва хлопцы жылі ў інтэрнаце пры школе. Час ад часу братоў наведваў бацька, які прывозіў харчы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Пасля трох класаў пачатковай школы абодва хлопцы працягвалі навучанне ў гімназіі святой Кацярыны ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/> (яна знаходзілася на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] каля вялікага каталіцкага [[касцёл]]а). Браты жылі ў свайго дзядзькі Юрыя Ляшчэвіча{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Санкт-Пецярбург быў значным цэнтрам каталіцкай думкі і навукі ў тагачаснай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На мяжы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] і [[20 стагоддзе|XX ст.]] тут дзейнічалі Рымска-Каталіцкая духоўная акадэмія, якая мела сваім вытокам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскі гістарычны ўніверсітэт Стэфана Баторыя]], Вышэйшая духоўная семінарыя [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] і гімназія пры касцёле святой Кацярыны, дзе Антоній Ляшчэвіч атрымаў сярэднюю адукацыю{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. З [[1908]] г. Каталіцкую гімназію часта наведваў прафесар Акадэміі айцец [[Юрый Матулевіч]], які прыходзіў сюды спавядаць вучняў і часам прамаўляў для іх казанні. Менавіта 1908 г. быў таксама пачаткам тае вялікай рэформы [[Марыяне|Кангрэгацыі марыян]], якую таемна праводзіў айцец Матулевіч. З блаславёным айцом Матулевічам, ужо як са сваім прафесарам, Антоній сустрэўся праз год, калі пасля трэцяга класа гімназіі паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю<ref name=CB/>. Таксама значны ўплыў на маладога Антонія Ляшчэвіча аказаў прафесар Святога Пісання ксёндз [[Зігмунд Лазінскі]], які пазней стаў [[Біскупы мінскія|Мінскім]], а затым [[Біскупы пінскія|Пінскім]] [[Епіскап|біскупам]]. Ён неаднаразова згадваўся Ляшчэвічам ва ўспамінах падчас жыцця ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]] як асаблівы прыклад убогасці. Варта звярнуць увагу на факт сувязі, якая пазней перарасла ў сяброўства, паміж Антоніем і, тады яшчэ маладым доктарам [[Багаслоўе|тэалогіі]], прафесарам [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]]{{sfn|Пялінак|1999|с=17—19}}. У [[1914]] г. у хуткім часе пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Калядных Свят]] Антоній Ляшчэвіч прыняў пасвечанне [[дыякан]]ату, а [[14 красавіка]], у трэці дзень [[Вялікдзень|Велікодных Свят]], стаў [[святар]]ом<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. На той момант яму былі 24 гады. Адразу пасля [[прыміцыя|прыміцыйных]] урачыстасцей малады святар выехаў на місію на [[Далёкі Усход]]<ref name=CB/>, адкуль вярнуўся толькі праз 25 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. У першы год сваёй святарскай службы айцец Антоній працаваў [[вікарый|вікарыем]] у [[Іркуцк]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. У [[1915]] г. ён выехаў у [[Чыта|Чыту]], дзе яго чакала праца не толькі вікарыя, але і [[настаўнік]]а, а таксама [[прэфект, факультэцкі|прэфекта]] адразу ў трох школах<ref name=CB/>. Праз два гады ксёндз Антоній атрымаў накіраванне ў [[Харбін]]<ref name="DWW"/><ref name=CB/>, дзе адпрацаваў ажно 12 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. === Служэнне ў Харбіне і вяртанне ў Беларусь === На той момант [[Харбін]] быў досыць вялікім і пераважна [[Руская мова|рускамоўным]] горадам у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], які ўзнік у канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] падчас будоўлі [[расіяне|расіянамі]] [[Сібір]]скай [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]]. Непадалёк ад Харбіна знаходзілася [[Кітайцы|кітайскае]] [[мястэчка]], якое ў хуткім часе далучылася да новага горада, што паспрыяла яго [[Этнас|этнічнай]] разнастайнасці: акрамя [[Рускія|рускіх]] і [[Кітайцы|кітайцаў]], там жылі яшчэ [[карэйцы]], [[японцы]] і [[палякі]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў [[Расія|Расіі]] Харбін стаў горадам шматлікай расійскай [[Эміграцыя|эміграцыі]], пераважна [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Менавіта ў такі горад, насельніцтва якога налічвала каля 200 тысяч жыхароў, прыехаў у [[1917]] г. айцец Антоній Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=19—20}}. Спачатку малады святар працаваў настаўнікам [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] ў філіяльных харбінскіх школах і ў польскай гімназіі імя [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]<ref name="DWW"/>. Разам з 17 [[Праваслаўе|праваслаўнымі]] прыходамі, дзе служылі больш за 100 святароў, існавала адна [[Каталіцтва|каталіцкая]] парафія святога Станіслава, дзе Антоній і распачаў працу ў якасці [[вікарый|вікарыя]]{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. У хуткім часе [[бернардзінцы|айцы-бернардзінцы]] разам з парафіяй адчынілі ў Харбіне інтэрнат для юнакоў, які з часам атрымаў назву семінарыі святога Карла. Крыху пазней паўстала асобная парафія для кітайскіх каталікоў. У [[1924]] г. [[біскупы ўладзівастоцкія|Уладзівастоцкі]] [[Епіскап|біскуп]] [[Карл Слівоўскі]] ўтварыў новую парафію [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата Кунцэвіча]] і даверыў яе айцу Антонію Ляшчэвічу{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Айцец Антоній распачаў будоўлю [[храм]]а адразу жа пасля прызначэння: [[5 верасня]] [[1924]] г. ён заклаў падмурак новай святыні. [[15 чэрвеня]] [[1925]] г. збудаваны з [[кедр]]а храм быў асвечаны. Як толькі каля новага [[касцёл]]а ўзвялі дом для святара, айцец Антоній арганізаваў у ім школу для бедных дзяцей{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Яшчэ ў той час, калі Антоній Ляшчэвіч працаваў вікарыем у парафіі святога Станіслава, у Харбіне распачаўся [[Уніяцтва|ўніяцкі рух]] на глебе праваслаўна-каталіцкага дыялогу (па прыкладзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]]). Ініцыятарамі руху былі як праваслаўныя, гэтак і каталіцкія святары, аднак бадай што найбольшую актыўнасць праяўляў пробашч каталіцкай парафіі святога Станіслава — першага месца ў Харбіне, дзе пачалі адбывацца ўніяцкія набажэнствы ва ўсходнім абрадзе з удзелам шматлікіх праваслаўных вернікаў. Пазней супольнымі праваслаўна-каталіцкімі сіламі была ўзведзена [[капліца]] святога Уладзіміра, што і дало пачатак харбінскай уніяцкай парафіі. У [[1927]] г. справа Уніі з Харбіна дайшла да [[Ватыкан]]а, дзе была ўспрынята пазітыўна: рускім грэка-каталікам (уніятам) Апостальская Сталіца прызначыла [[ардынарый|ардынарыя]] — [[марыяне|айца-марыяніна]] [[Фабіян Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], які пасля адбытага ў [[Друя|Друі]] [[навіцыят]]у і [[манаскія шлюбы|законных шлюбаў]] прыехаў у Харбін у [[лістапад]]зе [[1928]] г. Такім чынам Антоній Ляшчэвіч і Фабіян Абрантовіч сустрэліся зноў — гэтым разам далёка ад радзімы. Марыянін [[Юрый Бранчанінаў]], які ў той час быў 15-гадовым вучнем, успамінае, што сувязі паміж айцом Антоніем і марыянамі, якія прыбылі ў Харбін разам з айцом Фабіянам, былі вельмі шчыльнымі{{sfn|Пялінак|1999|с=20—21}}: {{цытата|Доўгі час айцец Антоні сябраваў з нашымі айцамі. Хіба гэта і спрычынілася да таго, што ён уступіў у наш ордэн, хоць яднала іх агульная мова і месца паходжання.}} У [[люты]]м [[1937]] г. марыянскі дом усходняга абраду з генеральнай візітацыяй наведаў айцец [[Андрэй Цікота]] — былы школьны сябар Антонія Ляшчэвіча. Магчыма, шчыльныя кантакты з марыянамі і паўплывалі на тое, што ў [[красавік]]у 1937 г. ксёндз Ляшчэвіч звярнуўся да [[прымас]]а [[Аўгуст Хлёнд|Аўгуста Хлёнда]] па дазвол на ўступленне ў законную супольнасць айцоў-марыян{{sfn|Пялінак|1999|с=21—22}}. У [[кастрычнік]]у 1937 г. айцы-марыяне адчынілі ў Харбіне свой [[навіцыят]]. У той час айцец Антоній ужо атрымаў ад касцёльных улад дазвол уступіць у законную супольнасць і ўсё жа, нягледзячы на гэта, [[23 снежня]] ён пакінуў Харбін{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[3 сакавіка]] [[1938]] г. айцец Антоній, накіроўваючы да законных улад Марыянскай Кангрэгацыі сваё прашэнне быць прынятым у іх супольнасць, выразна зазначыў, што вельмі хацеў бы адбыць навіцыят у Друйскім [[Манастыр|кляштары]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. Ксёндз Ляшчэвіч прыехаў у [[Друя|Друю]] ўвесну 1938 г. Прадчуваючы рэальную пагрозу палітычных [[рэпрэсіі|рэпрэсій]] над [[беларусы|беларускімі]] святарамі, айцец Антоній выехаў у марыянскі законны дом у [[Вільнюс|Вільні]], дзе сустрэўся з генералам ордэна айцом Цікотам, які параіў новаму кандыдату адбыць навіцыят у Скурцы, што каля [[Седльцы|Седльцаў]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Айцец Ляшчэвіч прыехаў туды [[27 мая]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[7 чэрвеня]] айцец Антоній распачаў свой навіцыят. Нягледзячы на тое, што новік Ляшчэвіч меў за сабою ўжо 24 гады святарскай працы, час яго падрыхтоўкі да законных шлюбаў праходзіў без прывілеяў. Зрэшты, айцец Антоній працягваў выконваць свой святарскі абавязак, дапамагаючы святарам [[споведзь|спавядаць]] вернікаў у мясцовым парафіяльным касцёле{{sfn|Пялінак|1999|с=22—23}}. [[13 красавіка]] [[1939]] г. кляштарная супольнасць у Скурцы мела адносна незвычайную ўрачыстасць: новік Антоній Ляшчэвіч адзначаў 25-годдзе сваёй святарскай службы. Гэта падзея згадваецца ў хроніцы навіцыяту{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}: {{цытата|Пад канец айцец Ляшчэвіч падзякаваў за малітву й пажаданні, адзначаючы сваю асаблівую сімпатыю да братоў-навіцыяў, сярод якіх Бог дазволіў яму, хоць і так позна, падрыхтавацца да працы ў супольнасці.}} [[13 чэрвеня]], у дзень свайго апекуна — [[Антоній Падуанскі|святога Антонія з Падуі]] — айцец Ляшчэвіч склаў свае першыя законныя шлюбы. Прабыўшы ў Скурцы яшчэ два месяцы, [[24 жніўня]] ён, ужо як марыянін, вырушыў у Друю{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. У Друі, акрамя душпастырскай службы, Антоній Ляшчэвіч выкладаў у гімназіі рускую мову, але паспеў рабіць гэта толькі некалькі тыдняў: у другой палове верасня Друю занялі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкія войскі]], адразу канфіскаваўшы жывёлу, збожжа і працоўны інвентар у кляштары. У снежні савецкая ўлада зачыніла Друйскую гімназію. Вясною [[1940]] г. марыянскі кляштар пазбавілі права на зямельную ўласнасць, аднак марыяне і [[сёстры-еўхарысткі]] пакуль заставаліся ў сваіх законных дамах{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. Сітуацыя змянілася з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: і для [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]], і для [[Трэці рэйх|нямецкіх]] улад праблемы рэлігіі сышлі на другі план, саступіўшы месцы штодзённым ваенным клопатам. Такім чынам, марыяне змаглі ўзнавіць у новым маштабе сваю амаль прыпыненую місію{{sfn|Пялінак|1999|с=24}}. === Місія ў Росіцы === [[Файл:Kaścioł - Rosica - 02.jpg|thumb|Фасад [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] Нягледзячы на тэрытарыяльную блізкасць да [[Друя|Друі]], [[Росіца (вёска)|Росіца]] не ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], дзе рэлігійнае жыццё каталікоў не парушалася ніякімі пераследамі, але заставалася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], на тэрыторыі якой жорсткі пераслед рэлігіі пачаўся амаль што адразу з усталяваннем на [[Беларусь|Беларусі]] савецкай улады. Каб вырашыць балючыя праблемы тых жыхароў БССР, якія, хоць і былі прыгнечаны трагедыяй страшнай вайны, але намагаліся ўзнавіць сваю сувязь з [[Бог]]ам і Царквой, восенню [[1941]] г. [[марыяне|айцы-марыяне]] і [[сёстры-еўхарысткі]] пачалі рыхтавацца да місіі. У верасні 1941 г. 4 сястры з Друйскага кляштара выправіліся за [[Лінія Керзона|былую савецка-польскую мяжу]]. У тую ж самую восень пытанне аб місіях ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] было ўзгоднена з тагачасным [[Біскупы віленскія|Віленскім арцыбіскупам]] [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]], які і блаславіў марыян і сясцёр-еўхарыстак на працу{{sfn|Пялінак|1999|с=25—26}}. Першая [[Імша|Святая Імша]] ў Росіцы пасля доўгага перапынку адбылася яшчэ да прыезду туды місіянераў з Друі. У самым пачатку вайны нейкі час там працаваў ксёндз Гайлевіч. У лістападзе туды прыехаў з сёстрамі-еўхарысткамі айцец Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. На момант прыезду ў Росіцу айца Антонія з [[Неараманскі стыль|неараманскага]] касцёла зрабілі вясковы клуб, яго вежы знеслі, а званы аддалі мясцоваму [[калгас]]у. У вёсцы была спустошана таксама і [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Паступова да айца Ляшчэвіча далучыліся іншыя марыяне: айцец Фелікс Чачот, айцец Уладзіслаў Лашэўскі і клерык Генрых Тамашэўскі. З роднага Друйскага кляштара сясцёр-еўхарыстак на місіі таксама выехалі сёстры Ядвіга Віршута, К. Угарэнка, Р. Марцілёнак, А. Прытыцкая, Лоўкіс, Э. Варонька, Е. Трубіла, А. Мароз, П. Латышкевіч, А. Пяткун, М. Ясінская і іншыя{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Акрамя Росіцы, місіянеры працавалі ў вёсках [[Зашчырын]], [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]], [[Асвея]], [[Баліны]] і іншых, аднак менавіта Росіца была асноўным місійным пунктам. Матэрыяльна росіцкія місіі падтрымлівалі друйскія законнікі: тагачасны [[аканом]] Друйскага кляштара брат Люцыян Паўлік узяў на сябе клопат пра рэгулярнае харчовае і матэрыяльнае забеспячэнне Росіцы{{sfn|Пялінак|1999|с=26—27}}. Праз некалькі месяцаў працы ў Росіцы адзін з місіянераў, айцец Лашэўскі, выехаў у Зашчырын, каб там выконваць абавязкі пробашча ў асобнай парафіі. Касцёла ў Зашчырыне не было, але мясцовыя вернікі абсталявалі пад капліцу былы ваенны [[барак]]. Вернікам давялося абсталёўваць капліцу і ў Замошшы: мясцовы касцёл быў падарваны і знішчаны ўшчэнт [[Бальшавікі|бальшавікамі]]. У Асвеі капліцу зрабілі ў панскім палацы. У [[Верхнядзвінск|Дрысе]] місіянеры пачалі служыць у [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|старадаўнім касцёле]]. У былой дрысенскай парафіі амаль увесь час перад вайною працаваў святар, аднак яго арыштавалі, і таму айцец Ляшчэвіч прыязджаў адпраўляць набажэнствы кожную нядзелю замест яго. Місія праходзіла даволі паспяхова, і марыяне разам з сёстрамі-еўхарысткамі неўзабаве пачалі думаць пра місійную дзейнасць у [[Смаленск]]у і ў [[Віцебск]]у{{sfn|Пялінак|1999|с=27}}. У чэрвені [[1942]] г. у росіцкай місіі адбыліся змены: айцец Чачот, які датуль займаўся рамонтам касцёла ў Росіцы і дапамагаў у душпастырскай працы айцу Ляшчэвічу, вярнуўся ў Друю, а ў Росіцу замест яго прыехаў айцец [[Юрый Кашыра]]{{sfn|Пялінак|1999|с=27—28}}. Генеральная маці законнай супольнасці сясцёр-еўхарыстак [[Юзэфа Жук]] успамінае росіцкую місію наступным чынам{{sfn|Пялінак|1999|с=28}}: {{цытата|Дарослыя прыходзілі на свае навукі, калі вечарэла, і слухалі іх дзве альбо тры гадзіны. У той самы час іншая сястра ў другім доме або ў іншым пакоі вучыла моладзь. Калі курс навучання ўжо быў закончаны, прыязджалі святары і для ўсіх, хто прыходзіў на навуку, рабілі апошні іспыт. Назаўтра ж ранкам спавядалі, хрысцілі, благаслаўлялі шлюб і адпраўлялі Святую Імшу, у якой удзельнічалі ўсе жыхары вёскі і разам з сёстрамі прымалі Святую Камунію. (…) Пасля супольнага снедання мясцовыя людзі ўрачыста развітваліся з місіянерамі і місіянеркамі, спяваючы часта са слязьмі на вачах рэлігійныя песні, да прыкладу: «Не пакінь нас, Езу, не пакінь» альбо «Літасціва маці»… Місіянеры часцей за ўсё вярталіся ў свае галоўныя місійныя пункты, а місіянеркі ішлі ў наступны катэхетычны пункт, каб там зноў пачаць сваю працу, навучаючы рэлігіі наступную групу і рыхтуючы яе да экзаменаў. І зноў людзі прымалі сясцёр з радасцю ў свае хаты і дзяліліся з імі, у літаральным сэнсе, кавалкам чорнага хлеба. (…)}} === Мучаніцтва === [[File:Pomnik achviaram nacystaŭ u Rosicy.jpg|thumb|left|Помнік ахвярам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] у [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] У [[1943]] г. у сувязі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|павышанай актыўнасцю партызанаў]] праз некалькі дзён пасля [[новы год|новага года]] сфармаваная з добраахвотнікаў [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карная экспедыцыя]] з’явілася ў [[Друя|Друі]] і пачала праводзіць вучэнні, заняўшы верхні паверх кляштара<ref name=CB/>. Неўзабаве экспедыцыя перасякла [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]] і накіравалася ў [[Росіца (вёска)|Росіцу]]. Як толькі [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнікі]] пакінулі марыянскі кляштар, клерык Генрых Тамашэўскі выехаў у [[Верхнядзвінск|Дрысу]], дзе айцец Ляшчэвіч кожную нядзелю адпраўляў [[Імша|Святую Імшу]], з мэтай папярэдзіць апошняга аб небяспецы. Генрых Тамашэўскі ўспамінаў наступнае{{sfn|Пялінак|1999|с=29—30}}: {{цытата|Я павінен быў доўга пераконваць айца, што існуе небяспека. Ён слухаў, усміхаўся, крыху нерваваўся, але я так і не змог яго пераканаць. — Я павінен вярнуцца. Там людзі. І да таго ж я пакінуў Найсвяцейшы Сакрамэнт у касцёле. Я не магу дапусціць, каб яго зневажалі. А таксама там айцец Юры. Як я магу пакінуць яго ў такой бядзе? Урэшце, каб мяне суцешыць, ён дадаў: — Зраблю ўсё, што неабходна, і заўтра ж з айцом Кашырам мы вернемся сюды. Назаўтра мы раз'ехаліся. Ён — у Росіцу, я — у Друю. Бачыліся тады ў апошні раз. — Ну, трымайся. Маліцеся за нас. — Айцец, вяртайцеся яшчэ сёння зноў у Дрысу. Заўтра ўжо можа быць позна… Гэта было ў нядзелю. 14 лютага.}} У аўторак раніцай, [[16 лютага]], пачалі біць [[звон|званы]]: карнікі зганялі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|росіцкі касцёл]] матак з немаўлятамі, дзяцей, маладых і старых людзей, а таксама сясцёр-еўхарыстак<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |title=Ксёндз Часлаў Курэчка: «Я шчаслівы чалавек» |access-date=17 лютага 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928151732/http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |archivedate=28 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Па сведчаннях Марты Пірог, многія жыхары паспелі збегчы з вёскі, але тых, каго лавілі падчас уцёкаў, зганялі ў розныя памяшканні, замыкалі, абкідвалі [[граната]]мі і падпальвалі. У росіцкім касцёле былі святары Антоній Ляшчэвіч і [[Юрый Кашыра]]. У адрозненні ад вясковых жыхароў, яны мелі права свабодна ўваходзіць у касцёл і пакідаць яго, а таксама ў любы момант пакінуць Росіцу. Святары, аднак, засталіся і выконвалі свае абавязкі: адпраўлялі Святую Імшу, удзялялі [[Еўхарыстыя|Камунію]], [[Споведзь|спавядалі]], [[Хрышчэнне|хрысцілі]] дзяцей і дарослых, бласлаўлялі, суцяшалі тых, хто быў у роспачы, прыносілі дзецям [[хлеб]]. Аказваць духоўную дапамогу святарам дапамагалі сёстры-еўхарысткі. Айцу Ляшчэвічу ўдалося вызваліць з касцёла спачатку адну сястру (ён прапанаваў яе карнікам на ролю гаспадыні ў іх штабе), а потым і іншых: нямецкі [[афіцэр]] дазволіў, каб усе манахіні перайшлі з касцёла ў [[Плябанія|плябанію]] (для абслугоўвання афіцэраў), дзе і размяшчаўся штаб. Карнікі заявілі людзям, што іх вывезуць у [[Канцэнтрацыйны лагер|лагеры]], а дамы ў вёсцы паляць для таго, каб іх не змаглі заняць партызаны{{sfn|Пялінак|1999|с=31—33}}. У сераду, [[17 лютага]], салдаты пачалі дзяліць людзей у касцёле на групы: на правы бок касцёла — для адпраўкі ў лагер, на левы — тых, што павінны былі пайсці ў агонь. Сведкі адзначаюць, што [[немцы]] паводзілі сябе больш [[Гуманізм|гуманна]] за [[паліцай|паліцаяў]]: напрыклад, нямецкі [[жаўнер]] выратаваў маці Юліі Бабок, скасаваўшы рашэнне паліцая адправіць яе на спаленне, абгрунтаваўшы гэта тым, што сям’я мусіць быць разам; дзяўчынка з сям’і Грабоўскіх, якая трапіла ў групу на лагер, а яе брацік, тата і маці — на спаленне, угаварыла афіцэра выратаваць іх усіх. Святары не ўваходзілі ў ніводную з груп: ім дазвалялася пакінуць касцёл і вёску ў любы момант. Апоўдні групы людзей з левага боку касцёла пачалі вывозіць партыямі на [[Латышы|латышскіх]] санях нібыта ў лагер, аднак жыхары бачылі, што везлі іх не ў кірунку [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], а ў іншы бок. Падводы хутка вярталіся пустыя, а праз некалькі хвілін дамы пачалі гарэць і пачуліся асобныя стрэлы. Са слоў падвозчыкаў і тых нямногіх, каму ўдалося збегчы, людзей замыкалі ў будынках, а будынкі падпальвалі, а ўцекачоў расстрэльвалі, або зноў кідалі ў агонь — дзяцей жа наколвалі на [[штык]]і{{sfn|Пялінак|1999|с=33—35}}. У той жа дзень па абедзе, каля 16 гадзін айцец Ляшчэвіч развітаўся з жыхарамі вёскі і сказаў, што яго выклікаюць паказаць склад, хаця ўсім было вядома, што ніякага склада ў Росіцы няма. Па згадках сястры-еўхарысткі Ядвігі Віршуты, айцец Антоній быў радасны і з усмешкай сказаў{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}: {{цытата|Трымайцеся і маліцеся, я еду паказаць склад, і ўжо больш не вярнуся.}} Вечарам у касцёл вярнуўся айцец Кашыра і паведаміў, што айцец Ляшчэвіч забіты, а заўтра будзе забіты і ён сам{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Такім чынам айцец Антоній Ляшчэвіч прыняў мучаніцкую смерць [[17 лютага]] [[1943]] г. Ён быў [[расстрэл|расстраляны]]{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, выкліканая пастаяннымі просьбамі да іх Ляшчэвіча аб вызваленні прынамсі дзяцей і міласэрнасці да іх. == Узнагароды == У [[1934]] г. урадам [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]] за працу па падтрымцы таленавітай моладзі і па дапамозе ў атрыманні харбінскімі юнакамі адукацыі быў узнагароджаны {{нп3|Крыж Заслугі, Польшча|Сярэбраным Крыжам Заслугі|ru|Крест Заслуги (Польша)}}<ref name="DWW"/>. == Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці == [[Файл:Ikona błasłavionych Antonija Laščeviča i Juryja Kašyry.jpg|thumb|Ікона блаславёных Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыры ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Росіцы]].]] У [[1999]] г. 108 [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкіх святароў з Беларусі]] звярнуліся да [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] з прашэннем [[Беатыфікацыя|беатыфікаваць]] святароў Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, прылічыўшы пакутнікаў да ліку [[Блажэнны|блаславёных]] — адной са ступеней святасці ў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царкве]]. Папа задаволіў гэту просьбу, і беатыфікацыя беларускіх мучанікаў адбылася [[13 чэрвеня]] [[1999]] г. у [[Варшава|Варшаве]] падчас наведвання Папам [[Польшча|Польшчы]] з Апостальскім Падарожжам, прычым цікавым супадзеннем з’яўляецца тое, што ў гэты жа дзень былі беатыфікаваныя [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны|108 мучанікаў Другой сусветнай вайны]] (з улікам Ляшчэвіча і Кашыры) — менавіта столькі беларускіх святароў хадайнічалі перад Янам Паўлам II аб царкоўным праслаўленні росіцкіх мучанікаў<ref name=RH/>. Адным са 108 беларускіх просьбітаў да Папы быў айцец Леон — [[ксёндз]] з [[Войстам (аграгарадок)|Войстама]], у [[Парафія|парафію]] якога ўваходзіла [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]]. З ініцыятывы айца Леона ў Абрамаўшчыне на месцы, дзе стаяла хата сям’і Ляшчэвічаў, быў усталяваны крыж. Штогод [[13 чэрвеня]] (у дзень беатыфікацыі Ляшчэвіча) на гэтым месцы праводзіцца свята вёскі<ref name=RH/>. Сярод веруючых жыхароў Абрамаўшчыны распаўсюджана вера ў тое, што айцец Антоній яшчэ пры зямным жыцці аберагаў вёску і яе жыхароў і працягвае рабіць гэта пасля смерці: менавіта так веруючыя вяскоўцы тлумачаць тое, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сярод жыхароў Абрамаўшчыны загінулі толькі 2 чалавекі і што ў [[1960-я]] гады ў вёсцы абнавіўся і заміраточыў абраз [[Багародзіца|Маці Божай]]<ref name=RH/>. У [[Росіца (вёска)|Росіцу]] рэгулярна арганізоўваюцца рэлігійныя пілігрымкі, яе таксама наведваюць і простыя турысты<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=144766 Пляц мучаніцтва. Зімовая пілігрымка ў Росіцу]</ref><ref name=Z>[http://www.zhodinonews.by/?p=17724 Жодзінцы пабывалі ў Росіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813032128/http://www.zhodinonews.by/?p=17724 |date=13 жніўня 2013 }}</ref>. == Малітва праз заступніцтва блаславёнага == {{цытата|Усемагутны вечны Божа, Ты адарыў ласкаю пакутніцкай смерці благаславёных Юрыя і Антонія, Якія нават у хвіліну пагрозы для іх жыцця Далі сведчанне духу любові, адданай пастырскай службы і прынялі смерць разам з братамі. Спашлі нам праз іх заступніцтва ласку мужнасці, каб нашае штодзённае служэнне бліжнім сталася ўдзелам у жыцці Касцёла і давяло нас да вечнай радасці святых. Праз Хрыста, Пана нашага. Амэн<ref name=Z/>.}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|30em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Вячаслаў Пялінак |загаловак=Росіцкія мучанікі. / Уклад., ад аўтара, паслясл. В. Пялінка |месца=[[Росіца (вёска)|Росіца]] |выдавецтва=Касцёл Св. Тройцы |год=1999 |старонак= |isbn=5-86064-045-5 |тыраж= |спасылка=http://catholicshop.by/shop/gistoryja-kasciela/rositskiya-muchaniki/ |ref=Пялінак}} * {{кніга|аўтар=Казімір Пэк |загаловак=Хрыстос — Марыяне — Беларусь |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Выдавецтва «Про Хрысто» |год=2005 |старонак=68 |isbn=985-6628-60-1 |тыраж=300}} * {{кніга|аўтар=Бронислав Чаплицкий, Ирина Осипова |загаловак=Книга памяти. Мартиролог Католической Церкви в СССР |месца=[[Масква]] |выдавецтва=Серебряные нити |год=2000 |старонкі=106—107 |isbn=5-89163-048-6}} * {{кніга|аўтар =Bukowicz J. |частка = |загаловак =Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890-1943), ksiądz, w: tegoż, Świadkowie wiary. Marianie prześladowani przez hitleryzm i komunizm |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі =9—16 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże |частка = |загаловак =Błogosławiony Ksiądz Antoni Leszczewicz |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Włocławek |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі = |старонак = |серыя =Męczennicy 1939-1945, pod red. E. Marciniaka, z. 85 |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże (red.) |частка = |загаловак =Męczennicy z Rosicy. Ks. Jerzy Kaszyra i ks. Antoni Leszczewicz w 50. rocznicę śmierci |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1993 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Danilecka L. |частка = |загаловак =Duszy zabić nie mogą. Marianie na Białorusi i w Mandżurii |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Garbiński J. |частка = |загаловак =Leszczewicz Antoni (1890-1943), w: Garbiński J., Turonek J., Białoruski ruch chrześcijański XX wieku. Słownik biograficzno-bibliograficzny |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2003 |том = |старонкі =211—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Narewska D. |частка = |загаловак =Śladami męczenników z Rosicy |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1999 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Ляшчэвіч Антон Янавіч}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляшчэвіч Антоній}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Марыяне|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Росіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Расстраляныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай семінарыі]] b7cv2801hyd0iranbo2z6b3egnim259 5124879 5124876 2026-04-12T07:47:08Z JerzyKundrat 174 5124879 wikitext text/x-wiki {{Святы |імя =Антоній Ляшчэвіч |ганаровы суфікс =[[Марыяне|MIC]] |арыгінал імя = |пол = мужчынскі |тып = каталіцкі |выява = Antoni Leszczewicz, MIC (240).jpg |шырыня = 200 px |апісанне выявы = |дата нараджэння = 30.09.1890 |месца нараджэння = [[Абрамаўшчына 1|вёска Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]], [[Расійская імперыя]]<ref>Цяпер {{МН|Смаргонскі раён|у Смаргонскім раёне}}</ref> |дата смерці = 17.02.1943 |месца смерці = {{МС|Росіца|ў Росіцы}}, [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]], [[Трэці рэйх]] |імя ў міру = Антоній Янавіч Ляшчэвіч |манаскае імя = |шануецца = [[Каталіцтва]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[1999]] |кананізаваны = |у ліку = [[блаславёны]]х |дзень памяці = [[17 лютага]] або [[12 чэрвеня]] |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = [[мучанік]] |вікісховішча = |узнагароды = {{Сярэбраны крыж Заслугі}} }} '''Анто́ній Ляшчэ́віч''' [[Марыяне|MIC]] ({{ДН|30|9|1890}}, в. [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] — {{ДС|17|2|1943}}, [[Росіца (вёска)|Росіца]], [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]]) — [[Беларусы|беларускі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|4к|Ляшчэвіч Антон Янавіч}}</ref> [[Блажэнны|блаславёны]] [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[манах]]-[[Марыяне|марыянін]], [[святар]], [[мучанік]] ([[Расстрэл|расстраляны]]{{efn-ua|Хаця існуе даволі распаўсюджанае памылковае меркаванне, што яго спалілі жыўцом, насамрэч гэта адбылося з Юрыем Кашырам: біяграфіі гэтых блаславёных часта блытаюцца і аб’ядноўваюцца ў народнай свядомасці}}). Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] падчас яго наведвання [[Варшава|Варшавы]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. Да выканання святарскіх абавязкаў прыступіў у 1915 годзе, працаваў у [[Іркуцк]]у, [[Чыта|Чыце]], [[Харбін]]е. Пасля вяртання ў Еўропу ўступіў у ордэн марыянаў. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вёў душпастырскую дзейнасць у Беларусі. На Віцебшчыне ў в. [[вёска Росіца |Росіца]] спалены разам з мясцовымі жыхарамі пад час карнай аперацыі. == Біяграфія == === Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння === [[File:Antoni Leszczewicz jako młody alumn.jpg|left|thumb|Антоній Ляшчэвіч у часы навучання.]] Антоній Ляшчэвіч нарадзіўся [[30 верасня]] [[1890]] года ў вёсцы [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчыне]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстамскай парафіі]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] (цяпер [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref name="DWW_01">[http://www.padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php «Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890—1943)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329165626/http://padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php |date=29 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}}</ref><ref name="DWW">[http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 «DO WIDZENIA W NIEBIE!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517122243/http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 |date=17 мая 2014 }} {{ref-pl}}</ref><ref name=CB>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/109620-yury-kashyra.html Антоній Ляшчэвіч і Юрый Кашыра — адданыя пастыры беларускай зямлі (біяграфіі благаслаўлёных мучанікаў)]</ref>. Яго бацькі, Ян і Караліна Ляшчэвічы, мелі чатырох сыноў (Антонія, Вінцука, Пётру і Янку), з якіх Антоній быў самы старэйшы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}<ref name=RH>[http://www.rh.by/by/79/120/1989/?tpl=11 Святы зямлі Смаргонскай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сям’я Ляшчэвічаў была вельмі пабожнай, але беднай, таму годную адукацыю сваім дзецям дазволіць не магла — на дапамогу прыйшоў бяздзетны брат Яна Ляшчэвіча, які фактычна цалкам аплаціў адукацыю Антонія, Вінцэнта і Пятра (прычым у выніку гэта прынесла значны плён: Пётр стаў [[урач]]ом, Антоній — [[святар]]ом)<ref name=RH/> — Янка жа вучыцца адмовіўся і застаўся жыць у роднай вёсцы, дзе ажаніўся і дапамагаў бацькам<ref name=RH/>. Пачатковую трохгадовую адукацыю разам са сваім братам Вінцэнтам Антоній атрымаў у Войстамскай школе<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. Невялікае [[мястэчка]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстам]] знаходзілася досыць далёка ад дома Ляшчэвічаў, таму абодва хлопцы жылі ў інтэрнаце пры школе. Час ад часу братоў наведваў бацька, які прывозіў харчы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Пасля трох класаў пачатковай школы абодва хлопцы працягвалі навучанне ў гімназіі святой Кацярыны ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/> (яна знаходзілася на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] каля вялікага каталіцкага [[касцёл]]а). Браты жылі ў свайго дзядзькі Юрыя Ляшчэвіча{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Санкт-Пецярбург быў значным цэнтрам каталіцкай думкі і навукі ў тагачаснай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На мяжы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] і [[20 стагоддзе|XX ст.]] тут дзейнічалі Рымска-Каталіцкая духоўная акадэмія, якая мела сваім вытокам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскі гістарычны ўніверсітэт Стэфана Баторыя]], Вышэйшая духоўная семінарыя [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] і гімназія пры касцёле святой Кацярыны, дзе Антоній Ляшчэвіч атрымаў сярэднюю адукацыю{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. З [[1908]] г. Каталіцкую гімназію часта наведваў прафесар Акадэміі айцец [[Юрый Матулевіч]], які прыходзіў сюды спавядаць вучняў і часам прамаўляў для іх казанні. Менавіта 1908 г. быў таксама пачаткам тае вялікай рэформы [[Марыяне|Кангрэгацыі марыян]], якую таемна праводзіў айцец Матулевіч. З блаславёным айцом Матулевічам, ужо як са сваім прафесарам, Антоній сустрэўся праз год, калі пасля трэцяга класа гімназіі паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю<ref name=CB/>. Таксама значны ўплыў на маладога Антонія Ляшчэвіча аказаў прафесар Святога Пісання ксёндз [[Зігмунд Лазінскі]], які пазней стаў [[Біскупы мінскія|Мінскім]], а затым [[Біскупы пінскія|Пінскім]] [[Епіскап|біскупам]]. Ён неаднаразова згадваўся Ляшчэвічам ва ўспамінах падчас жыцця ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]] як асаблівы прыклад убогасці. Варта звярнуць увагу на факт сувязі, якая пазней перарасла ў сяброўства, паміж Антоніем і, тады яшчэ маладым доктарам [[Багаслоўе|тэалогіі]], прафесарам [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]]{{sfn|Пялінак|1999|с=17—19}}. У [[1914]] г. у хуткім часе пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Калядных Свят]] Антоній Ляшчэвіч прыняў пасвечанне [[дыякан]]ату, а [[14 красавіка]], у трэці дзень [[Вялікдзень|Велікодных Свят]], стаў [[святар]]ом<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. На той момант яму былі 24 гады. Адразу пасля [[прыміцыя|прыміцыйных]] урачыстасцей малады святар выехаў на місію на [[Далёкі Усход]]<ref name=CB/>, адкуль вярнуўся толькі праз 25 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. У першы год сваёй святарскай службы айцец Антоній працаваў [[вікарый|вікарыем]] у [[Іркуцк]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. У [[1915]] г. ён выехаў у [[Чыта|Чыту]], дзе яго чакала праца не толькі вікарыя, але і [[настаўнік]]а, а таксама [[прэфект, факультэцкі|прэфекта]] адразу ў трох школах<ref name=CB/>. Праз два гады ксёндз Антоній атрымаў накіраванне ў [[Харбін]]<ref name="DWW"/><ref name=CB/>, дзе адпрацаваў ажно 12 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. === Служэнне ў Харбіне і вяртанне ў Беларусь === На той момант [[Харбін]] быў досыць вялікім і пераважна [[Руская мова|рускамоўным]] горадам у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], які ўзнік у канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] падчас будоўлі [[расіяне|расіянамі]] [[Сібір]]скай [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]]. Непадалёк ад Харбіна знаходзілася [[Кітайцы|кітайскае]] [[мястэчка]], якое ў хуткім часе далучылася да новага горада, што паспрыяла яго [[Этнас|этнічнай]] разнастайнасці: акрамя [[Рускія|рускіх]] і [[Кітайцы|кітайцаў]], там жылі яшчэ [[карэйцы]], [[японцы]] і [[палякі]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў [[Расія|Расіі]] Харбін стаў горадам шматлікай расійскай [[Эміграцыя|эміграцыі]], пераважна [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Менавіта ў такі горад, насельніцтва якога налічвала каля 200 тысяч жыхароў, прыехаў у [[1917]] г. айцец Антоній Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=19—20}}. Спачатку малады святар працаваў настаўнікам [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] ў філіяльных харбінскіх школах і ў польскай гімназіі імя [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]<ref name="DWW"/>. Разам з 17 [[Праваслаўе|праваслаўнымі]] прыходамі, дзе служылі больш за 100 святароў, існавала адна [[Каталіцтва|каталіцкая]] парафія святога Станіслава, дзе Антоній і распачаў працу ў якасці [[вікарый|вікарыя]]{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. У хуткім часе [[бернардзінцы|айцы-бернардзінцы]] разам з парафіяй адчынілі ў Харбіне інтэрнат для юнакоў, які з часам атрымаў назву семінарыі святога Карла. Крыху пазней паўстала асобная парафія для кітайскіх каталікоў. У [[1924]] г. [[біскупы ўладзівастоцкія|Уладзівастоцкі]] [[Епіскап|біскуп]] [[Карл Слівоўскі]] ўтварыў новую парафію [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата Кунцэвіча]] і даверыў яе айцу Антонію Ляшчэвічу{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Айцец Антоній распачаў будоўлю [[храм]]а адразу жа пасля прызначэння: [[5 верасня]] [[1924]] г. ён заклаў падмурак новай святыні. [[15 чэрвеня]] [[1925]] г. збудаваны з [[кедр]]а храм быў асвечаны. Як толькі каля новага [[касцёл]]а ўзвялі дом для святара, айцец Антоній арганізаваў у ім школу для бедных дзяцей{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Яшчэ ў той час, калі Антоній Ляшчэвіч працаваў вікарыем у парафіі святога Станіслава, у Харбіне распачаўся [[Уніяцтва|ўніяцкі рух]] на глебе праваслаўна-каталіцкага дыялогу (па прыкладзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]]). Ініцыятарамі руху былі як праваслаўныя, гэтак і каталіцкія святары, аднак бадай што найбольшую актыўнасць праяўляў пробашч каталіцкай парафіі святога Станіслава — першага месца ў Харбіне, дзе пачалі адбывацца ўніяцкія набажэнствы ва ўсходнім абрадзе з удзелам шматлікіх праваслаўных вернікаў. Пазней супольнымі праваслаўна-каталіцкімі сіламі была ўзведзена [[капліца]] святога Уладзіміра, што і дало пачатак харбінскай уніяцкай парафіі. У [[1927]] г. справа Уніі з Харбіна дайшла да [[Ватыкан]]а, дзе была ўспрынята пазітыўна: рускім грэка-каталікам (уніятам) Апостальская Сталіца прызначыла [[ардынарый|ардынарыя]] — [[марыяне|айца-марыяніна]] [[Фабіян Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], які пасля адбытага ў [[Друя|Друі]] [[навіцыят]]у і [[манаскія шлюбы|законных шлюбаў]] прыехаў у Харбін у [[лістапад]]зе [[1928]] г. Такім чынам Антоній Ляшчэвіч і Фабіян Абрантовіч сустрэліся зноў — гэтым разам далёка ад радзімы. Марыянін [[Юрый Бранчанінаў]], які ў той час быў 15-гадовым вучнем, успамінае, што сувязі паміж айцом Антоніем і марыянамі, якія прыбылі ў Харбін разам з айцом Фабіянам, былі вельмі шчыльнымі{{sfn|Пялінак|1999|с=20—21}}: {{цытата|Доўгі час айцец Антоні сябраваў з нашымі айцамі. Хіба гэта і спрычынілася да таго, што ён уступіў у наш ордэн, хоць яднала іх агульная мова і месца паходжання.}} У [[люты]]м [[1937]] г. марыянскі дом усходняга абраду з генеральнай візітацыяй наведаў айцец [[Андрэй Цікота]] — былы школьны сябар Антонія Ляшчэвіча. Магчыма, шчыльныя кантакты з марыянамі і паўплывалі на тое, што ў [[красавік]]у 1937 г. ксёндз Ляшчэвіч звярнуўся да [[прымас]]а [[Аўгуст Хлёнд|Аўгуста Хлёнда]] па дазвол на ўступленне ў законную супольнасць айцоў-марыян{{sfn|Пялінак|1999|с=21—22}}. У [[кастрычнік]]у 1937 г. айцы-марыяне адчынілі ў Харбіне свой [[навіцыят]]. У той час айцец Антоній ужо атрымаў ад касцёльных улад дазвол уступіць у законную супольнасць і ўсё жа, нягледзячы на гэта, [[23 снежня]] ён пакінуў Харбін{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[3 сакавіка]] [[1938]] г. айцец Антоній, накіроўваючы да законных улад Марыянскай Кангрэгацыі сваё прашэнне быць прынятым у іх супольнасць, выразна зазначыў, што вельмі хацеў бы адбыць навіцыят у Друйскім [[Манастыр|кляштары]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. Ксёндз Ляшчэвіч прыехаў у [[Друя|Друю]] ўвесну 1938 г. Прадчуваючы рэальную пагрозу палітычных [[рэпрэсіі|рэпрэсій]] над [[беларусы|беларускімі]] святарамі, айцец Антоній выехаў у марыянскі законны дом у [[Вільнюс|Вільні]], дзе сустрэўся з генералам ордэна айцом Цікотам, які параіў новаму кандыдату адбыць навіцыят у Скурцы, што каля [[Седльцы|Седльцаў]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Айцец Ляшчэвіч прыехаў туды [[27 мая]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[7 чэрвеня]] айцец Антоній распачаў свой навіцыят. Нягледзячы на тое, што новік Ляшчэвіч меў за сабою ўжо 24 гады святарскай працы, час яго падрыхтоўкі да законных шлюбаў праходзіў без прывілеяў. Зрэшты, айцец Антоній працягваў выконваць свой святарскі абавязак, дапамагаючы святарам [[споведзь|спавядаць]] вернікаў у мясцовым парафіяльным касцёле{{sfn|Пялінак|1999|с=22—23}}. [[13 красавіка]] [[1939]] г. кляштарная супольнасць у Скурцы мела адносна незвычайную ўрачыстасць: новік Антоній Ляшчэвіч адзначаў 25-годдзе сваёй святарскай службы. Гэта падзея згадваецца ў хроніцы навіцыяту{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}: {{цытата|Пад канец айцец Ляшчэвіч падзякаваў за малітву й пажаданні, адзначаючы сваю асаблівую сімпатыю да братоў-навіцыяў, сярод якіх Бог дазволіў яму, хоць і так позна, падрыхтавацца да працы ў супольнасці.}} [[13 чэрвеня]], у дзень свайго апекуна — [[Антоній Падуанскі|святога Антонія з Падуі]] — айцец Ляшчэвіч склаў свае першыя законныя шлюбы. Прабыўшы ў Скурцы яшчэ два месяцы, [[24 жніўня]] ён, ужо як марыянін, вырушыў у Друю{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. У Друі, акрамя душпастырскай службы, Антоній Ляшчэвіч выкладаў у гімназіі рускую мову, але паспеў рабіць гэта толькі некалькі тыдняў: у другой палове верасня Друю занялі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкія войскі]], адразу канфіскаваўшы жывёлу, збожжа і працоўны інвентар у кляштары. У снежні савецкая ўлада зачыніла Друйскую гімназію. Вясною [[1940]] г. марыянскі кляштар пазбавілі права на зямельную ўласнасць, аднак марыяне і [[сёстры-еўхарысткі]] пакуль заставаліся ў сваіх законных дамах{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. Сітуацыя змянілася з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: і для [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]], і для [[Трэці рэйх|нямецкіх]] улад праблемы рэлігіі сышлі на другі план, саступіўшы месцы штодзённым ваенным клопатам. Такім чынам, марыяне змаглі ўзнавіць у новым маштабе сваю амаль прыпыненую місію{{sfn|Пялінак|1999|с=24}}. === Місія ў Росіцы === [[Файл:Kaścioł - Rosica - 02.jpg|thumb|Фасад [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] Нягледзячы на тэрытарыяльную блізкасць да [[Друя|Друі]], [[Росіца (вёска)|Росіца]] не ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], дзе рэлігійнае жыццё каталікоў не парушалася ніякімі пераследамі, але заставалася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], на тэрыторыі якой жорсткі пераслед рэлігіі пачаўся амаль што адразу з усталяваннем на [[Беларусь|Беларусі]] савецкай улады. Каб вырашыць балючыя праблемы тых жыхароў БССР, якія, хоць і былі прыгнечаны трагедыяй страшнай вайны, але намагаліся ўзнавіць сваю сувязь з [[Бог]]ам і Царквой, восенню [[1941]] г. [[марыяне|айцы-марыяне]] і [[сёстры-еўхарысткі]] пачалі рыхтавацца да місіі. У верасні 1941 г. 4 сястры з Друйскага кляштара выправіліся за [[Лінія Керзона|былую савецка-польскую мяжу]]. У тую ж самую восень пытанне аб місіях ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] было ўзгоднена з тагачасным [[Біскупы віленскія|Віленскім арцыбіскупам]] [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]], які і блаславіў марыян і сясцёр-еўхарыстак на працу{{sfn|Пялінак|1999|с=25—26}}. Першая [[Імша|Святая Імша]] ў Росіцы пасля доўгага перапынку адбылася яшчэ да прыезду туды місіянераў з Друі. У самым пачатку вайны нейкі час там працаваў ксёндз Гайлевіч. У лістападзе туды прыехаў з сёстрамі-еўхарысткамі айцец Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. На момант прыезду ў Росіцу айца Антонія з [[Неараманскі стыль|неараманскага]] касцёла зрабілі вясковы клуб, яго вежы знеслі, а званы аддалі мясцоваму [[калгас]]у. У вёсцы была спустошана таксама і [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Паступова да айца Ляшчэвіча далучыліся іншыя марыяне: айцец Фелікс Чачот, айцец Уладзіслаў Лашэўскі і клерык Генрых Тамашэўскі. З роднага Друйскага кляштара сясцёр-еўхарыстак на місіі таксама выехалі сёстры Ядвіга Віршута, К. Угарэнка, Р. Марцілёнак, А. Прытыцкая, Лоўкіс, Э. Варонька, Е. Трубіла, А. Мароз, П. Латышкевіч, А. Пяткун, М. Ясінская і іншыя{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Акрамя Росіцы, місіянеры працавалі ў вёсках [[Зашчырын]], [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]], [[Асвея]], [[Баліны]] і іншых, аднак менавіта Росіца была асноўным місійным пунктам. Матэрыяльна росіцкія місіі падтрымлівалі друйскія законнікі: тагачасны [[аканом]] Друйскага кляштара брат Люцыян Паўлік узяў на сябе клопат пра рэгулярнае харчовае і матэрыяльнае забеспячэнне Росіцы{{sfn|Пялінак|1999|с=26—27}}. Праз некалькі месяцаў працы ў Росіцы адзін з місіянераў, айцец Лашэўскі, выехаў у Зашчырын, каб там выконваць абавязкі пробашча ў асобнай парафіі. Касцёла ў Зашчырыне не было, але мясцовыя вернікі абсталявалі пад капліцу былы ваенны [[барак]]. Вернікам давялося абсталёўваць капліцу і ў Замошшы: мясцовы касцёл быў падарваны і знішчаны ўшчэнт [[Бальшавікі|бальшавікамі]]. У Асвеі капліцу зрабілі ў панскім палацы. У [[Верхнядзвінск|Дрысе]] місіянеры пачалі служыць у [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|старадаўнім касцёле]]. У былой дрысенскай парафіі амаль увесь час перад вайною працаваў святар, аднак яго арыштавалі, і таму айцец Ляшчэвіч прыязджаў адпраўляць набажэнствы кожную нядзелю замест яго. Місія праходзіла даволі паспяхова, і марыяне разам з сёстрамі-еўхарысткамі неўзабаве пачалі думаць пра місійную дзейнасць у [[Смаленск]]у і ў [[Віцебск]]у{{sfn|Пялінак|1999|с=27}}. У чэрвені [[1942]] г. у росіцкай місіі адбыліся змены: айцец Чачот, які датуль займаўся рамонтам касцёла ў Росіцы і дапамагаў у душпастырскай працы айцу Ляшчэвічу, вярнуўся ў Друю, а ў Росіцу замест яго прыехаў айцец [[Юрый Кашыра]]{{sfn|Пялінак|1999|с=27—28}}. Генеральная маці законнай супольнасці сясцёр-еўхарыстак [[Юзэфа Жук]] успамінае росіцкую місію наступным чынам{{sfn|Пялінак|1999|с=28}}: {{цытата|Дарослыя прыходзілі на свае навукі, калі вечарэла, і слухалі іх дзве альбо тры гадзіны. У той самы час іншая сястра ў другім доме або ў іншым пакоі вучыла моладзь. Калі курс навучання ўжо быў закончаны, прыязджалі святары і для ўсіх, хто прыходзіў на навуку, рабілі апошні іспыт. Назаўтра ж ранкам спавядалі, хрысцілі, благаслаўлялі шлюб і адпраўлялі Святую Імшу, у якой удзельнічалі ўсе жыхары вёскі і разам з сёстрамі прымалі Святую Камунію. (…) Пасля супольнага снедання мясцовыя людзі ўрачыста развітваліся з місіянерамі і місіянеркамі, спяваючы часта са слязьмі на вачах рэлігійныя песні, да прыкладу: «Не пакінь нас, Езу, не пакінь» альбо «Літасціва маці»… Місіянеры часцей за ўсё вярталіся ў свае галоўныя місійныя пункты, а місіянеркі ішлі ў наступны катэхетычны пункт, каб там зноў пачаць сваю працу, навучаючы рэлігіі наступную групу і рыхтуючы яе да экзаменаў. І зноў людзі прымалі сясцёр з радасцю ў свае хаты і дзяліліся з імі, у літаральным сэнсе, кавалкам чорнага хлеба. (…)}} === Мучаніцтва === [[File:Pomnik achviaram nacystaŭ u Rosicy.jpg|thumb|left|Помнік ахвярам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] у [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] У [[1943]] г. у сувязі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|павышанай актыўнасцю партызанаў]] праз некалькі дзён пасля [[новы год|новага года]] сфармаваная з добраахвотнікаў [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карная экспедыцыя]] з’явілася ў [[Друя|Друі]] і пачала праводзіць вучэнні, заняўшы верхні паверх кляштара<ref name=CB/>. Неўзабаве экспедыцыя перасякла [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]] і накіравалася ў [[Росіца (вёска)|Росіцу]]. Як толькі [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнікі]] пакінулі марыянскі кляштар, клерык Генрых Тамашэўскі выехаў у [[Верхнядзвінск|Дрысу]], дзе айцец Ляшчэвіч кожную нядзелю адпраўляў [[Імша|Святую Імшу]], з мэтай папярэдзіць апошняга аб небяспецы. Генрых Тамашэўскі ўспамінаў наступнае{{sfn|Пялінак|1999|с=29—30}}: {{цытата|Я павінен быў доўга пераконваць айца, што існуе небяспека. Ён слухаў, усміхаўся, крыху нерваваўся, але я так і не змог яго пераканаць. — Я павінен вярнуцца. Там людзі. І да таго ж я пакінуў Найсвяцейшы Сакрамэнт у касцёле. Я не магу дапусціць, каб яго зневажалі. А таксама там айцец Юры. Як я магу пакінуць яго ў такой бядзе? Урэшце, каб мяне суцешыць, ён дадаў: — Зраблю ўсё, што неабходна, і заўтра ж з айцом Кашырам мы вернемся сюды. Назаўтра мы раз'ехаліся. Ён — у Росіцу, я — у Друю. Бачыліся тады ў апошні раз. — Ну, трымайся. Маліцеся за нас. — Айцец, вяртайцеся яшчэ сёння зноў у Дрысу. Заўтра ўжо можа быць позна… Гэта было ў нядзелю. 14 лютага.}} У аўторак раніцай, [[16 лютага]], пачалі біць [[звон|званы]]: карнікі зганялі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|росіцкі касцёл]] матак з немаўлятамі, дзяцей, маладых і старых людзей, а таксама сясцёр-еўхарыстак<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |title=Ксёндз Часлаў Курэчка: «Я шчаслівы чалавек» |access-date=17 лютага 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928151732/http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |archivedate=28 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Па сведчаннях Марты Пірог, многія жыхары паспелі збегчы з вёскі, але тых, каго лавілі падчас уцёкаў, зганялі ў розныя памяшканні, замыкалі, абкідвалі [[граната]]мі і падпальвалі. У росіцкім касцёле былі святары Антоній Ляшчэвіч і [[Юрый Кашыра]]. У адрозненні ад вясковых жыхароў, яны мелі права свабодна ўваходзіць у касцёл і пакідаць яго, а таксама ў любы момант пакінуць Росіцу. Святары, аднак, засталіся і выконвалі свае абавязкі: адпраўлялі Святую Імшу, удзялялі [[Еўхарыстыя|Камунію]], [[Споведзь|спавядалі]], [[Хрышчэнне|хрысцілі]] дзяцей і дарослых, бласлаўлялі, суцяшалі тых, хто быў у роспачы, прыносілі дзецям [[хлеб]]. Аказваць духоўную дапамогу святарам дапамагалі сёстры-еўхарысткі. Айцу Ляшчэвічу ўдалося вызваліць з касцёла спачатку адну сястру (ён прапанаваў яе карнікам на ролю гаспадыні ў іх штабе), а потым і іншых: нямецкі [[афіцэр]] дазволіў, каб усе манахіні перайшлі з касцёла ў [[Плябанія|плябанію]] (для абслугоўвання афіцэраў), дзе і размяшчаўся штаб. Карнікі заявілі людзям, што іх вывезуць у [[Канцэнтрацыйны лагер|лагеры]], а дамы ў вёсцы паляць для таго, каб іх не змаглі заняць партызаны{{sfn|Пялінак|1999|с=31—33}}. У сераду, [[17 лютага]], салдаты пачалі дзяліць людзей у касцёле на групы: на правы бок касцёла — для адпраўкі ў лагер, на левы — тых, што павінны былі пайсці ў агонь. Сведкі адзначаюць, што [[немцы]] паводзілі сябе больш [[Гуманізм|гуманна]] за [[паліцай|паліцаяў]]: напрыклад, нямецкі [[жаўнер]] выратаваў маці Юліі Бабок, скасаваўшы рашэнне паліцая адправіць яе на спаленне, абгрунтаваўшы гэта тым, што сям’я мусіць быць разам; дзяўчынка з сям’і Грабоўскіх, якая трапіла ў групу на лагер, а яе брацік, тата і маці — на спаленне, угаварыла афіцэра выратаваць іх усіх. Святары не ўваходзілі ў ніводную з груп: ім дазвалялася пакінуць касцёл і вёску ў любы момант. Апоўдні групы людзей з левага боку касцёла пачалі вывозіць партыямі на [[Латышы|латышскіх]] санях нібыта ў лагер, аднак жыхары бачылі, што везлі іх не ў кірунку [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], а ў іншы бок. Падводы хутка вярталіся пустыя, а праз некалькі хвілін дамы пачалі гарэць і пачуліся асобныя стрэлы. Са слоў падвозчыкаў і тых нямногіх, каму ўдалося збегчы, людзей замыкалі ў будынках, а будынкі падпальвалі, а ўцекачоў расстрэльвалі, або зноў кідалі ў агонь — дзяцей жа наколвалі на [[штык]]і{{sfn|Пялінак|1999|с=33—35}}. У той жа дзень па абедзе, каля 16 гадзін айцец Ляшчэвіч развітаўся з жыхарамі вёскі і сказаў, што яго выклікаюць паказаць склад, хаця ўсім было вядома, што ніякага склада ў Росіцы няма. Па згадках сястры-еўхарысткі Ядвігі Віршуты, айцец Антоній быў радасны і з усмешкай сказаў{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}: {{цытата|Трымайцеся і маліцеся, я еду паказаць склад, і ўжо больш не вярнуся.}} Вечарам у касцёл вярнуўся айцец Кашыра і паведаміў, што айцец Ляшчэвіч забіты, а заўтра будзе забіты і ён сам{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Такім чынам айцец Антоній Ляшчэвіч прыняў мучаніцкую смерць [[17 лютага]] [[1943]] г. Ён быў [[расстрэл|расстраляны]]{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, выкліканая пастаяннымі просьбамі да іх Ляшчэвіча аб вызваленні прынамсі дзяцей і міласэрнасці да іх. == Узнагароды == У [[1934]] г. урадам [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]] за працу па падтрымцы таленавітай моладзі і па дапамозе ў атрыманні харбінскімі юнакамі адукацыі быў узнагароджаны {{нп3|Крыж Заслугі, Польшча|Сярэбраным Крыжам Заслугі|ru|Крест Заслуги (Польша)}}<ref name="DWW"/>. == Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці == [[Файл:Ikona błasłavionych Antonija Laščeviča i Juryja Kašyry.jpg|thumb|Ікона блаславёных Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыры ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Росіцы]].]] У [[1999]] г. 108 [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкіх святароў з Беларусі]] звярнуліся да [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] з прашэннем [[Беатыфікацыя|беатыфікаваць]] святароў Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, прылічыўшы пакутнікаў да ліку [[Блажэнны|блаславёных]] — адной са ступеней святасці ў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царкве]]. Папа задаволіў гэту просьбу, і беатыфікацыя беларускіх мучанікаў адбылася [[13 чэрвеня]] [[1999]] г. у [[Варшава|Варшаве]] падчас наведвання Папам [[Польшча|Польшчы]] з Апостальскім Падарожжам, прычым цікавым супадзеннем з’яўляецца тое, што ў гэты жа дзень былі беатыфікаваныя [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны|108 мучанікаў Другой сусветнай вайны]] (з улікам Ляшчэвіча і Кашыры) — менавіта столькі беларускіх святароў хадайнічалі перад Янам Паўлам II аб царкоўным праслаўленні росіцкіх мучанікаў<ref name=RH/>. Адным са 108 беларускіх просьбітаў да Папы быў айцец Леон — [[ксёндз]] з [[Войстам (аграгарадок)|Войстама]], у [[Парафія|парафію]] якога ўваходзіла [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]]. З ініцыятывы айца Леона ў Абрамаўшчыне на месцы, дзе стаяла хата сям’і Ляшчэвічаў, быў усталяваны крыж. Штогод [[13 чэрвеня]] (у дзень беатыфікацыі Ляшчэвіча) на гэтым месцы праводзіцца свята вёскі<ref name=RH/>. Сярод веруючых жыхароў Абрамаўшчыны распаўсюджана вера ў тое, што айцец Антоній яшчэ пры зямным жыцці аберагаў вёску і яе жыхароў і працягвае рабіць гэта пасля смерці: менавіта так веруючыя вяскоўцы тлумачаць тое, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сярод жыхароў Абрамаўшчыны загінулі толькі 2 чалавекі і што ў [[1960-я]] гады ў вёсцы абнавіўся і заміраточыў абраз [[Багародзіца|Маці Божай]]<ref name=RH/>. У [[Росіца (вёска)|Росіцу]] рэгулярна арганізоўваюцца рэлігійныя пілігрымкі, яе таксама наведваюць і простыя турысты<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=144766 Пляц мучаніцтва. Зімовая пілігрымка ў Росіцу]</ref><ref name=Z>[http://www.zhodinonews.by/?p=17724 Жодзінцы пабывалі ў Росіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813032128/http://www.zhodinonews.by/?p=17724 |date=13 жніўня 2013 }}</ref>. == Малітва праз заступніцтва блаславёнага == {{цытата|Усемагутны вечны Божа, Ты адарыў ласкаю пакутніцкай смерці благаславёных Юрыя і Антонія, Якія нават у хвіліну пагрозы для іх жыцця Далі сведчанне духу любові, адданай пастырскай службы і прынялі смерць разам з братамі. Спашлі нам праз іх заступніцтва ласку мужнасці, каб нашае штодзённае служэнне бліжнім сталася ўдзелам у жыцці Касцёла і давяло нас да вечнай радасці святых. Праз Хрыста, Пана нашага. Амэн<ref name=Z/>.}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|30em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Вячаслаў Пялінак |загаловак=Росіцкія мучанікі. / Уклад., ад аўтара, паслясл. В. Пялінка |месца=[[Росіца (вёска)|Росіца]] |выдавецтва=Касцёл Св. Тройцы |год=1999 |старонак= |isbn=5-86064-045-5 |тыраж= |спасылка=http://catholicshop.by/shop/gistoryja-kasciela/rositskiya-muchaniki/ |ref=Пялінак}} * {{кніга|аўтар=Казімір Пэк |загаловак=Хрыстос — Марыяне — Беларусь |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Выдавецтва «Про Хрысто» |год=2005 |старонак=68 |isbn=985-6628-60-1 |тыраж=300}} * {{кніга|аўтар=Бронислав Чаплицкий, Ирина Осипова |загаловак=Книга памяти. Мартиролог Католической Церкви в СССР |месца=[[Масква]] |выдавецтва=Серебряные нити |год=2000 |старонкі=106—107 |isbn=5-89163-048-6}} * {{кніга|аўтар =Bukowicz J. |частка = |загаловак =Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890-1943), ksiądz, w: tegoż, Świadkowie wiary. Marianie prześladowani przez hitleryzm i komunizm |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі =9—16 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże |частка = |загаловак =Błogosławiony Ksiądz Antoni Leszczewicz |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Włocławek |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі = |старонак = |серыя =Męczennicy 1939-1945, pod red. E. Marciniaka, z. 85 |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże (red.) |частка = |загаловак =Męczennicy z Rosicy. Ks. Jerzy Kaszyra i ks. Antoni Leszczewicz w 50. rocznicę śmierci |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1993 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Danilecka L. |частка = |загаловак =Duszy zabić nie mogą. Marianie na Białorusi i w Mandżurii |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Garbiński J. |частка = |загаловак =Leszczewicz Antoni (1890-1943), w: Garbiński J., Turonek J., Białoruski ruch chrześcijański XX wieku. Słownik biograficzno-bibliograficzny |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2003 |том = |старонкі =211—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Narewska D. |частка = |загаловак =Śladami męczenników z Rosicy |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1999 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Ляшчэвіч Антон Янавіч}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляшчэвіч Антоній}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Марыяне|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Росіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Расстраляныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай семінарыі]] t2hh96qmdblooehyzx6ir03qhhqects 5124881 5124879 2026-04-12T07:53:43Z JerzyKundrat 174 5124881 wikitext text/x-wiki {{Святы |імя =Антоній Ляшчэвіч |ганаровы суфікс =[[Марыяне|MIC]] |арыгінал імя = |пол = мужчынскі |тып = каталіцкі |выява = Antoni Leszczewicz, MIC (240).jpg |шырыня = 200 px |апісанне выявы = |дата нараджэння = 30.09.1890 |месца нараджэння = [[Абрамаўшчына 1|вёска Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]], [[Расійская імперыя]]<ref>Цяпер {{МН|Смаргонскі раён|у Смаргонскім раёне}}</ref> |дата смерці = 17.02.1943 |месца смерці = {{МС|Росіца|ў Росіцы}}, [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]], [[Трэці рэйх]] |імя ў міру = Антоній Янавіч Ляшчэвіч |манаскае імя = |шануецца = [[Каталіцтва]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[1999]] |кананізаваны = |у ліку = [[блаславёны]]х |дзень памяці = [[17 лютага]] або [[12 чэрвеня]] |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = [[мучанік]] |вікісховішча = |узнагароды = {{Сярэбраны крыж Заслугі}} }} '''Анто́ній Ляшчэ́віч''' [[Марыяне|MIC]] ({{ДН|30|9|1890}}, в. [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] — {{ДС|17|2|1943}}, [[Росіца (вёска)|Росіца]], [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]]) — [[Беларусы|беларускі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|4к|Ляшчэвіч Антон Янавіч}}</ref> [[Блажэнны|блаславёны]] [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[манах]]-[[Марыяне|марыянін]], [[святар]], [[мучанік]] ([[Расстрэл|расстраляны]]{{efn-ua|Хаця існуе даволі распаўсюджанае памылковае меркаванне, што яго спалілі жыўцом, насамрэч гэта адбылося з Юрыем Кашырам: біяграфіі гэтых блаславёных часта блытаюцца і аб’ядноўваюцца ў народнай свядомасці}}). Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] падчас яго наведвання [[Варшава|Варшавы]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. Да выканання святарскіх абавязкаў прыступіў у 1915 годзе, працаваў у [[Іркуцк]]у, [[Чыта|Чыце]], [[Харбін]]е. Пасля вяртання ў Еўропу ўступіў у ордэн марыянаў. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вёў душпастырскую дзейнасць у Беларусі. На Віцебшчыне ў в. [[вёска Росіца |Росіца]] забіты нацыстамі пад час карнай аперацыі. == Біяграфія == === Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння === [[File:Antoni Leszczewicz jako młody alumn.jpg|left|thumb|Антоній Ляшчэвіч у часы навучання.]] Антоній Ляшчэвіч нарадзіўся [[30 верасня]] [[1890]] года ў вёсцы [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчыне]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстамскай парафіі]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] (цяпер [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref name="DWW_01">[http://www.padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php «Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890—1943)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329165626/http://padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php |date=29 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}}</ref><ref name="DWW">[http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 «DO WIDZENIA W NIEBIE!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517122243/http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 |date=17 мая 2014 }} {{ref-pl}}</ref><ref name=CB>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/109620-yury-kashyra.html Антоній Ляшчэвіч і Юрый Кашыра — адданыя пастыры беларускай зямлі (біяграфіі благаслаўлёных мучанікаў)]</ref>. Яго бацькі, Ян і Караліна Ляшчэвічы, мелі чатырох сыноў (Антонія, Вінцука, Пётру і Янку), з якіх Антоній быў самы старэйшы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}<ref name=RH>[http://www.rh.by/by/79/120/1989/?tpl=11 Святы зямлі Смаргонскай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сям’я Ляшчэвічаў была вельмі пабожнай, але беднай, таму годную адукацыю сваім дзецям дазволіць не магла — на дапамогу прыйшоў бяздзетны брат Яна Ляшчэвіча, які фактычна цалкам аплаціў адукацыю Антонія, Вінцэнта і Пятра (прычым у выніку гэта прынесла значны плён: Пётр стаў [[урач]]ом, Антоній — [[святар]]ом)<ref name=RH/> — Янка жа вучыцца адмовіўся і застаўся жыць у роднай вёсцы, дзе ажаніўся і дапамагаў бацькам<ref name=RH/>. Пачатковую трохгадовую адукацыю разам са сваім братам Вінцэнтам Антоній атрымаў у Войстамскай школе<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. Невялікае [[мястэчка]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстам]] знаходзілася досыць далёка ад дома Ляшчэвічаў, таму абодва хлопцы жылі ў інтэрнаце пры школе. Час ад часу братоў наведваў бацька, які прывозіў харчы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Пасля трох класаў пачатковай школы абодва хлопцы працягвалі навучанне ў гімназіі святой Кацярыны ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/> (яна знаходзілася на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] каля вялікага каталіцкага [[касцёл]]а). Браты жылі ў свайго дзядзькі Юрыя Ляшчэвіча{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Санкт-Пецярбург быў значным цэнтрам каталіцкай думкі і навукі ў тагачаснай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На мяжы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] і [[20 стагоддзе|XX ст.]] тут дзейнічалі Рымска-Каталіцкая духоўная акадэмія, якая мела сваім вытокам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскі гістарычны ўніверсітэт Стэфана Баторыя]], Вышэйшая духоўная семінарыя [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] і гімназія пры касцёле святой Кацярыны, дзе Антоній Ляшчэвіч атрымаў сярэднюю адукацыю{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. З [[1908]] г. Каталіцкую гімназію часта наведваў прафесар Акадэміі айцец [[Юрый Матулевіч]], які прыходзіў сюды спавядаць вучняў і часам прамаўляў для іх казанні. Менавіта 1908 г. быў таксама пачаткам тае вялікай рэформы [[Марыяне|Кангрэгацыі марыян]], якую таемна праводзіў айцец Матулевіч. З блаславёным айцом Матулевічам, ужо як са сваім прафесарам, Антоній сустрэўся праз год, калі пасля трэцяга класа гімназіі паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю<ref name=CB/>. Таксама значны ўплыў на маладога Антонія Ляшчэвіча аказаў прафесар Святога Пісання ксёндз [[Зігмунд Лазінскі]], які пазней стаў [[Біскупы мінскія|Мінскім]], а затым [[Біскупы пінскія|Пінскім]] [[Епіскап|біскупам]]. Ён неаднаразова згадваўся Ляшчэвічам ва ўспамінах падчас жыцця ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]] як асаблівы прыклад убогасці. Варта звярнуць увагу на факт сувязі, якая пазней перарасла ў сяброўства, паміж Антоніем і, тады яшчэ маладым доктарам [[Багаслоўе|тэалогіі]], прафесарам [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]]{{sfn|Пялінак|1999|с=17—19}}. У [[1914]] г. у хуткім часе пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Калядных Свят]] Антоній Ляшчэвіч прыняў пасвечанне [[дыякан]]ату, а [[14 красавіка]], у трэці дзень [[Вялікдзень|Велікодных Свят]], стаў [[святар]]ом<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. На той момант яму былі 24 гады. Адразу пасля [[прыміцыя|прыміцыйных]] урачыстасцей малады святар выехаў на місію на [[Далёкі Усход]]<ref name=CB/>, адкуль вярнуўся толькі праз 25 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. У першы год сваёй святарскай службы айцец Антоній працаваў [[вікарый|вікарыем]] у [[Іркуцк]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. У [[1915]] г. ён выехаў у [[Чыта|Чыту]], дзе яго чакала праца не толькі вікарыя, але і [[настаўнік]]а, а таксама [[прэфект, факультэцкі|прэфекта]] адразу ў трох школах<ref name=CB/>. Праз два гады ксёндз Антоній атрымаў накіраванне ў [[Харбін]]<ref name="DWW"/><ref name=CB/>, дзе адпрацаваў ажно 12 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. === Служэнне ў Харбіне і вяртанне ў Беларусь === На той момант [[Харбін]] быў досыць вялікім і пераважна [[Руская мова|рускамоўным]] горадам у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], які ўзнік у канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] падчас будоўлі [[расіяне|расіянамі]] [[Сібір]]скай [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]]. Непадалёк ад Харбіна знаходзілася [[Кітайцы|кітайскае]] [[мястэчка]], якое ў хуткім часе далучылася да новага горада, што паспрыяла яго [[Этнас|этнічнай]] разнастайнасці: акрамя [[Рускія|рускіх]] і [[Кітайцы|кітайцаў]], там жылі яшчэ [[карэйцы]], [[японцы]] і [[палякі]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў [[Расія|Расіі]] Харбін стаў горадам шматлікай расійскай [[Эміграцыя|эміграцыі]], пераважна [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Менавіта ў такі горад, насельніцтва якога налічвала каля 200 тысяч жыхароў, прыехаў у [[1917]] г. айцец Антоній Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=19—20}}. Спачатку малады святар працаваў настаўнікам [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] ў філіяльных харбінскіх школах і ў польскай гімназіі імя [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]<ref name="DWW"/>. Разам з 17 [[Праваслаўе|праваслаўнымі]] прыходамі, дзе служылі больш за 100 святароў, існавала адна [[Каталіцтва|каталіцкая]] парафія святога Станіслава, дзе Антоній і распачаў працу ў якасці [[вікарый|вікарыя]]{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. У хуткім часе [[бернардзінцы|айцы-бернардзінцы]] разам з парафіяй адчынілі ў Харбіне інтэрнат для юнакоў, які з часам атрымаў назву семінарыі святога Карла. Крыху пазней паўстала асобная парафія для кітайскіх каталікоў. У [[1924]] г. [[біскупы ўладзівастоцкія|Уладзівастоцкі]] [[Епіскап|біскуп]] [[Карл Слівоўскі]] ўтварыў новую парафію [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата Кунцэвіча]] і даверыў яе айцу Антонію Ляшчэвічу{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Айцец Антоній распачаў будоўлю [[храм]]а адразу жа пасля прызначэння: [[5 верасня]] [[1924]] г. ён заклаў падмурак новай святыні. [[15 чэрвеня]] [[1925]] г. збудаваны з [[кедр]]а храм быў асвечаны. Як толькі каля новага [[касцёл]]а ўзвялі дом для святара, айцец Антоній арганізаваў у ім школу для бедных дзяцей{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Яшчэ ў той час, калі Антоній Ляшчэвіч працаваў вікарыем у парафіі святога Станіслава, у Харбіне распачаўся [[Уніяцтва|ўніяцкі рух]] на глебе праваслаўна-каталіцкага дыялогу (па прыкладзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]]). Ініцыятарамі руху былі як праваслаўныя, гэтак і каталіцкія святары, аднак бадай што найбольшую актыўнасць праяўляў пробашч каталіцкай парафіі святога Станіслава — першага месца ў Харбіне, дзе пачалі адбывацца ўніяцкія набажэнствы ва ўсходнім абрадзе з удзелам шматлікіх праваслаўных вернікаў. Пазней супольнымі праваслаўна-каталіцкімі сіламі была ўзведзена [[капліца]] святога Уладзіміра, што і дало пачатак харбінскай уніяцкай парафіі. У [[1927]] г. справа Уніі з Харбіна дайшла да [[Ватыкан]]а, дзе была ўспрынята пазітыўна: рускім грэка-каталікам (уніятам) Апостальская Сталіца прызначыла [[ардынарый|ардынарыя]] — [[марыяне|айца-марыяніна]] [[Фабіян Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], які пасля адбытага ў [[Друя|Друі]] [[навіцыят]]у і [[манаскія шлюбы|законных шлюбаў]] прыехаў у Харбін у [[лістапад]]зе [[1928]] г. Такім чынам Антоній Ляшчэвіч і Фабіян Абрантовіч сустрэліся зноў — гэтым разам далёка ад радзімы. Марыянін [[Юрый Бранчанінаў]], які ў той час быў 15-гадовым вучнем, успамінае, што сувязі паміж айцом Антоніем і марыянамі, якія прыбылі ў Харбін разам з айцом Фабіянам, былі вельмі шчыльнымі{{sfn|Пялінак|1999|с=20—21}}: {{цытата|Доўгі час айцец Антоні сябраваў з нашымі айцамі. Хіба гэта і спрычынілася да таго, што ён уступіў у наш ордэн, хоць яднала іх агульная мова і месца паходжання.}} У [[люты]]м [[1937]] г. марыянскі дом усходняга абраду з генеральнай візітацыяй наведаў айцец [[Андрэй Цікота]] — былы школьны сябар Антонія Ляшчэвіча. Магчыма, шчыльныя кантакты з марыянамі і паўплывалі на тое, што ў [[красавік]]у 1937 г. ксёндз Ляшчэвіч звярнуўся да [[прымас]]а [[Аўгуст Хлёнд|Аўгуста Хлёнда]] па дазвол на ўступленне ў законную супольнасць айцоў-марыян{{sfn|Пялінак|1999|с=21—22}}. У [[кастрычнік]]у 1937 г. айцы-марыяне адчынілі ў Харбіне свой [[навіцыят]]. У той час айцец Антоній ужо атрымаў ад касцёльных улад дазвол уступіць у законную супольнасць і ўсё жа, нягледзячы на гэта, [[23 снежня]] ён пакінуў Харбін{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[3 сакавіка]] [[1938]] г. айцец Антоній, накіроўваючы да законных улад Марыянскай Кангрэгацыі сваё прашэнне быць прынятым у іх супольнасць, выразна зазначыў, што вельмі хацеў бы адбыць навіцыят у Друйскім [[Манастыр|кляштары]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. Ксёндз Ляшчэвіч прыехаў у [[Друя|Друю]] ўвесну 1938 г. Прадчуваючы рэальную пагрозу палітычных [[рэпрэсіі|рэпрэсій]] над [[беларусы|беларускімі]] святарамі, айцец Антоній выехаў у марыянскі законны дом у [[Вільнюс|Вільні]], дзе сустрэўся з генералам ордэна айцом Цікотам, які параіў новаму кандыдату адбыць навіцыят у Скурцы, што каля [[Седльцы|Седльцаў]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Айцец Ляшчэвіч прыехаў туды [[27 мая]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[7 чэрвеня]] айцец Антоній распачаў свой навіцыят. Нягледзячы на тое, што новік Ляшчэвіч меў за сабою ўжо 24 гады святарскай працы, час яго падрыхтоўкі да законных шлюбаў праходзіў без прывілеяў. Зрэшты, айцец Антоній працягваў выконваць свой святарскі абавязак, дапамагаючы святарам [[споведзь|спавядаць]] вернікаў у мясцовым парафіяльным касцёле{{sfn|Пялінак|1999|с=22—23}}. [[13 красавіка]] [[1939]] г. кляштарная супольнасць у Скурцы мела адносна незвычайную ўрачыстасць: новік Антоній Ляшчэвіч адзначаў 25-годдзе сваёй святарскай службы. Гэта падзея згадваецца ў хроніцы навіцыяту{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}: {{цытата|Пад канец айцец Ляшчэвіч падзякаваў за малітву й пажаданні, адзначаючы сваю асаблівую сімпатыю да братоў-навіцыяў, сярод якіх Бог дазволіў яму, хоць і так позна, падрыхтавацца да працы ў супольнасці.}} [[13 чэрвеня]], у дзень свайго апекуна — [[Антоній Падуанскі|святога Антонія з Падуі]] — айцец Ляшчэвіч склаў свае першыя законныя шлюбы. Прабыўшы ў Скурцы яшчэ два месяцы, [[24 жніўня]] ён, ужо як марыянін, вырушыў у Друю{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. У Друі, акрамя душпастырскай службы, Антоній Ляшчэвіч выкладаў у гімназіі рускую мову, але паспеў рабіць гэта толькі некалькі тыдняў: у другой палове верасня Друю занялі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкія войскі]], адразу канфіскаваўшы жывёлу, збожжа і працоўны інвентар у кляштары. У снежні савецкая ўлада зачыніла Друйскую гімназію. Вясною [[1940]] г. марыянскі кляштар пазбавілі права на зямельную ўласнасць, аднак марыяне і [[сёстры-еўхарысткі]] пакуль заставаліся ў сваіх законных дамах{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. Сітуацыя змянілася з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: і для [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]], і для [[Трэці рэйх|нямецкіх]] улад праблемы рэлігіі сышлі на другі план, саступіўшы месцы штодзённым ваенным клопатам. Такім чынам, марыяне змаглі ўзнавіць у новым маштабе сваю амаль прыпыненую місію{{sfn|Пялінак|1999|с=24}}. === Місія ў Росіцы === [[Файл:Kaścioł - Rosica - 02.jpg|thumb|Фасад [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] Нягледзячы на тэрытарыяльную блізкасць да [[Друя|Друі]], [[Росіца (вёска)|Росіца]] не ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], дзе рэлігійнае жыццё каталікоў не парушалася ніякімі пераследамі, але заставалася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], на тэрыторыі якой жорсткі пераслед рэлігіі пачаўся амаль што адразу з усталяваннем на [[Беларусь|Беларусі]] савецкай улады. Каб вырашыць балючыя праблемы тых жыхароў БССР, якія, хоць і былі прыгнечаны трагедыяй страшнай вайны, але намагаліся ўзнавіць сваю сувязь з [[Бог]]ам і Царквой, восенню [[1941]] г. [[марыяне|айцы-марыяне]] і [[сёстры-еўхарысткі]] пачалі рыхтавацца да місіі. У верасні 1941 г. 4 сястры з Друйскага кляштара выправіліся за [[Лінія Керзона|былую савецка-польскую мяжу]]. У тую ж самую восень пытанне аб місіях ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] было ўзгоднена з тагачасным [[Біскупы віленскія|Віленскім арцыбіскупам]] [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]], які і блаславіў марыян і сясцёр-еўхарыстак на працу{{sfn|Пялінак|1999|с=25—26}}. Першая [[Імша|Святая Імша]] ў Росіцы пасля доўгага перапынку адбылася яшчэ да прыезду туды місіянераў з Друі. У самым пачатку вайны нейкі час там працаваў ксёндз Гайлевіч. У лістападзе туды прыехаў з сёстрамі-еўхарысткамі айцец Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. На момант прыезду ў Росіцу айца Антонія з [[Неараманскі стыль|неараманскага]] касцёла зрабілі вясковы клуб, яго вежы знеслі, а званы аддалі мясцоваму [[калгас]]у. У вёсцы была спустошана таксама і [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Паступова да айца Ляшчэвіча далучыліся іншыя марыяне: айцец Фелікс Чачот, айцец Уладзіслаў Лашэўскі і клерык Генрых Тамашэўскі. З роднага Друйскага кляштара сясцёр-еўхарыстак на місіі таксама выехалі сёстры Ядвіга Віршута, К. Угарэнка, Р. Марцілёнак, А. Прытыцкая, Лоўкіс, Э. Варонька, Е. Трубіла, А. Мароз, П. Латышкевіч, А. Пяткун, М. Ясінская і іншыя{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Акрамя Росіцы, місіянеры працавалі ў вёсках [[Зашчырын]], [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]], [[Асвея]], [[Баліны]] і іншых, аднак менавіта Росіца была асноўным місійным пунктам. Матэрыяльна росіцкія місіі падтрымлівалі друйскія законнікі: тагачасны [[аканом]] Друйскага кляштара брат Люцыян Паўлік узяў на сябе клопат пра рэгулярнае харчовае і матэрыяльнае забеспячэнне Росіцы{{sfn|Пялінак|1999|с=26—27}}. Праз некалькі месяцаў працы ў Росіцы адзін з місіянераў, айцец Лашэўскі, выехаў у Зашчырын, каб там выконваць абавязкі пробашча ў асобнай парафіі. Касцёла ў Зашчырыне не было, але мясцовыя вернікі абсталявалі пад капліцу былы ваенны [[барак]]. Вернікам давялося абсталёўваць капліцу і ў Замошшы: мясцовы касцёл быў падарваны і знішчаны ўшчэнт [[Бальшавікі|бальшавікамі]]. У Асвеі капліцу зрабілі ў панскім палацы. У [[Верхнядзвінск|Дрысе]] місіянеры пачалі служыць у [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|старадаўнім касцёле]]. У былой дрысенскай парафіі амаль увесь час перад вайною працаваў святар, аднак яго арыштавалі, і таму айцец Ляшчэвіч прыязджаў адпраўляць набажэнствы кожную нядзелю замест яго. Місія праходзіла даволі паспяхова, і марыяне разам з сёстрамі-еўхарысткамі неўзабаве пачалі думаць пра місійную дзейнасць у [[Смаленск]]у і ў [[Віцебск]]у{{sfn|Пялінак|1999|с=27}}. У чэрвені [[1942]] г. у росіцкай місіі адбыліся змены: айцец Чачот, які датуль займаўся рамонтам касцёла ў Росіцы і дапамагаў у душпастырскай працы айцу Ляшчэвічу, вярнуўся ў Друю, а ў Росіцу замест яго прыехаў айцец [[Юрый Кашыра]]{{sfn|Пялінак|1999|с=27—28}}. Генеральная маці законнай супольнасці сясцёр-еўхарыстак [[Юзэфа Жук]] успамінае росіцкую місію наступным чынам{{sfn|Пялінак|1999|с=28}}: {{цытата|Дарослыя прыходзілі на свае навукі, калі вечарэла, і слухалі іх дзве альбо тры гадзіны. У той самы час іншая сястра ў другім доме або ў іншым пакоі вучыла моладзь. Калі курс навучання ўжо быў закончаны, прыязджалі святары і для ўсіх, хто прыходзіў на навуку, рабілі апошні іспыт. Назаўтра ж ранкам спавядалі, хрысцілі, благаслаўлялі шлюб і адпраўлялі Святую Імшу, у якой удзельнічалі ўсе жыхары вёскі і разам з сёстрамі прымалі Святую Камунію. (…) Пасля супольнага снедання мясцовыя людзі ўрачыста развітваліся з місіянерамі і місіянеркамі, спяваючы часта са слязьмі на вачах рэлігійныя песні, да прыкладу: «Не пакінь нас, Езу, не пакінь» альбо «Літасціва маці»… Місіянеры часцей за ўсё вярталіся ў свае галоўныя місійныя пункты, а місіянеркі ішлі ў наступны катэхетычны пункт, каб там зноў пачаць сваю працу, навучаючы рэлігіі наступную групу і рыхтуючы яе да экзаменаў. І зноў людзі прымалі сясцёр з радасцю ў свае хаты і дзяліліся з імі, у літаральным сэнсе, кавалкам чорнага хлеба. (…)}} === Мучаніцтва === [[File:Pomnik achviaram nacystaŭ u Rosicy.jpg|thumb|left|Помнік ахвярам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] у [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] У [[1943]] г. у сувязі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|павышанай актыўнасцю партызанаў]] праз некалькі дзён пасля [[новы год|новага года]] сфармаваная з добраахвотнікаў [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карная экспедыцыя]] з’явілася ў [[Друя|Друі]] і пачала праводзіць вучэнні, заняўшы верхні паверх кляштара<ref name=CB/>. Неўзабаве экспедыцыя перасякла [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]] і накіравалася ў [[Росіца (вёска)|Росіцу]]. Як толькі [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнікі]] пакінулі марыянскі кляштар, клерык Генрых Тамашэўскі выехаў у [[Верхнядзвінск|Дрысу]], дзе айцец Ляшчэвіч кожную нядзелю адпраўляў [[Імша|Святую Імшу]], з мэтай папярэдзіць апошняга аб небяспецы. Генрых Тамашэўскі ўспамінаў наступнае{{sfn|Пялінак|1999|с=29—30}}: {{цытата|Я павінен быў доўга пераконваць айца, што існуе небяспека. Ён слухаў, усміхаўся, крыху нерваваўся, але я так і не змог яго пераканаць. — Я павінен вярнуцца. Там людзі. І да таго ж я пакінуў Найсвяцейшы Сакрамэнт у касцёле. Я не магу дапусціць, каб яго зневажалі. А таксама там айцец Юры. Як я магу пакінуць яго ў такой бядзе? Урэшце, каб мяне суцешыць, ён дадаў: — Зраблю ўсё, што неабходна, і заўтра ж з айцом Кашырам мы вернемся сюды. Назаўтра мы раз'ехаліся. Ён — у Росіцу, я — у Друю. Бачыліся тады ў апошні раз. — Ну, трымайся. Маліцеся за нас. — Айцец, вяртайцеся яшчэ сёння зноў у Дрысу. Заўтра ўжо можа быць позна… Гэта было ў нядзелю. 14 лютага.}} У аўторак раніцай, [[16 лютага]], пачалі біць [[звон|званы]]: карнікі зганялі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|росіцкі касцёл]] матак з немаўлятамі, дзяцей, маладых і старых людзей, а таксама сясцёр-еўхарыстак<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |title=Ксёндз Часлаў Курэчка: «Я шчаслівы чалавек» |access-date=17 лютага 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928151732/http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |archivedate=28 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Па сведчаннях Марты Пірог, многія жыхары паспелі збегчы з вёскі, але тых, каго лавілі падчас уцёкаў, зганялі ў розныя памяшканні, замыкалі, абкідвалі [[граната]]мі і падпальвалі. У росіцкім касцёле былі святары Антоній Ляшчэвіч і [[Юрый Кашыра]]. У адрозненні ад вясковых жыхароў, яны мелі права свабодна ўваходзіць у касцёл і пакідаць яго, а таксама ў любы момант пакінуць Росіцу. Святары, аднак, засталіся і выконвалі свае абавязкі: адпраўлялі Святую Імшу, удзялялі [[Еўхарыстыя|Камунію]], [[Споведзь|спавядалі]], [[Хрышчэнне|хрысцілі]] дзяцей і дарослых, бласлаўлялі, суцяшалі тых, хто быў у роспачы, прыносілі дзецям [[хлеб]]. Аказваць духоўную дапамогу святарам дапамагалі сёстры-еўхарысткі. Айцу Ляшчэвічу ўдалося вызваліць з касцёла спачатку адну сястру (ён прапанаваў яе карнікам на ролю гаспадыні ў іх штабе), а потым і іншых: нямецкі [[афіцэр]] дазволіў, каб усе манахіні перайшлі з касцёла ў [[Плябанія|плябанію]] (для абслугоўвання афіцэраў), дзе і размяшчаўся штаб. Карнікі заявілі людзям, што іх вывезуць у [[Канцэнтрацыйны лагер|лагеры]], а дамы ў вёсцы паляць для таго, каб іх не змаглі заняць партызаны{{sfn|Пялінак|1999|с=31—33}}. У сераду, [[17 лютага]], салдаты пачалі дзяліць людзей у касцёле на групы: на правы бок касцёла — для адпраўкі ў лагер, на левы — тых, што павінны былі пайсці ў агонь. Сведкі адзначаюць, што [[немцы]] паводзілі сябе больш [[Гуманізм|гуманна]] за [[паліцай|паліцаяў]]: напрыклад, нямецкі [[жаўнер]] выратаваў маці Юліі Бабок, скасаваўшы рашэнне паліцая адправіць яе на спаленне, абгрунтаваўшы гэта тым, што сям’я мусіць быць разам; дзяўчынка з сям’і Грабоўскіх, якая трапіла ў групу на лагер, а яе брацік, тата і маці — на спаленне, угаварыла афіцэра выратаваць іх усіх. Святары не ўваходзілі ў ніводную з груп: ім дазвалялася пакінуць касцёл і вёску ў любы момант. Апоўдні групы людзей з левага боку касцёла пачалі вывозіць партыямі на [[Латышы|латышскіх]] санях нібыта ў лагер, аднак жыхары бачылі, што везлі іх не ў кірунку [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], а ў іншы бок. Падводы хутка вярталіся пустыя, а праз некалькі хвілін дамы пачалі гарэць і пачуліся асобныя стрэлы. Са слоў падвозчыкаў і тых нямногіх, каму ўдалося збегчы, людзей замыкалі ў будынках, а будынкі падпальвалі, а ўцекачоў расстрэльвалі, або зноў кідалі ў агонь — дзяцей жа наколвалі на [[штык]]і{{sfn|Пялінак|1999|с=33—35}}. У той жа дзень па абедзе, каля 16 гадзін айцец Ляшчэвіч развітаўся з жыхарамі вёскі і сказаў, што яго выклікаюць паказаць склад, хаця ўсім было вядома, што ніякага склада ў Росіцы няма. Па згадках сястры-еўхарысткі Ядвігі Віршуты, айцец Антоній быў радасны і з усмешкай сказаў{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}: {{цытата|Трымайцеся і маліцеся, я еду паказаць склад, і ўжо больш не вярнуся.}} Вечарам у касцёл вярнуўся айцец Кашыра і паведаміў, што айцец Ляшчэвіч забіты, а заўтра будзе забіты і ён сам{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Такім чынам айцец Антоній Ляшчэвіч прыняў мучаніцкую смерць [[17 лютага]] [[1943]] г. Ён быў [[расстрэл|расстраляны]]{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, выкліканая пастаяннымі просьбамі да іх Ляшчэвіча аб вызваленні прынамсі дзяцей і міласэрнасці да іх. == Узнагароды == У [[1934]] г. урадам [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]] за працу па падтрымцы таленавітай моладзі і па дапамозе ў атрыманні харбінскімі юнакамі адукацыі быў узнагароджаны {{нп3|Крыж Заслугі, Польшча|Сярэбраным Крыжам Заслугі|ru|Крест Заслуги (Польша)}}<ref name="DWW"/>. == Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці == [[Файл:Ikona błasłavionych Antonija Laščeviča i Juryja Kašyry.jpg|thumb|Ікона блаславёных Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыры ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Росіцы]].]] У [[1999]] г. 108 [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкіх святароў з Беларусі]] звярнуліся да [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] з прашэннем [[Беатыфікацыя|беатыфікаваць]] святароў Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, прылічыўшы пакутнікаў да ліку [[Блажэнны|блаславёных]] — адной са ступеней святасці ў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царкве]]. Папа задаволіў гэту просьбу, і беатыфікацыя беларускіх мучанікаў адбылася [[13 чэрвеня]] [[1999]] г. у [[Варшава|Варшаве]] падчас наведвання Папам [[Польшча|Польшчы]] з Апостальскім Падарожжам, прычым цікавым супадзеннем з’яўляецца тое, што ў гэты жа дзень былі беатыфікаваныя [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны|108 мучанікаў Другой сусветнай вайны]] (з улікам Ляшчэвіча і Кашыры) — менавіта столькі беларускіх святароў хадайнічалі перад Янам Паўлам II аб царкоўным праслаўленні росіцкіх мучанікаў<ref name=RH/>. Адным са 108 беларускіх просьбітаў да Папы быў айцец Леон — [[ксёндз]] з [[Войстам (аграгарадок)|Войстама]], у [[Парафія|парафію]] якога ўваходзіла [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]]. З ініцыятывы айца Леона ў Абрамаўшчыне на месцы, дзе стаяла хата сям’і Ляшчэвічаў, быў усталяваны крыж. Штогод [[13 чэрвеня]] (у дзень беатыфікацыі Ляшчэвіча) на гэтым месцы праводзіцца свята вёскі<ref name=RH/>. Сярод веруючых жыхароў Абрамаўшчыны распаўсюджана вера ў тое, што айцец Антоній яшчэ пры зямным жыцці аберагаў вёску і яе жыхароў і працягвае рабіць гэта пасля смерці: менавіта так веруючыя вяскоўцы тлумачаць тое, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сярод жыхароў Абрамаўшчыны загінулі толькі 2 чалавекі і што ў [[1960-я]] гады ў вёсцы абнавіўся і заміраточыў абраз [[Багародзіца|Маці Божай]]<ref name=RH/>. У [[Росіца (вёска)|Росіцу]] рэгулярна арганізоўваюцца рэлігійныя пілігрымкі, яе таксама наведваюць і простыя турысты<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=144766 Пляц мучаніцтва. Зімовая пілігрымка ў Росіцу]</ref><ref name=Z>[http://www.zhodinonews.by/?p=17724 Жодзінцы пабывалі ў Росіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813032128/http://www.zhodinonews.by/?p=17724 |date=13 жніўня 2013 }}</ref>. == Малітва праз заступніцтва блаславёнага == {{цытата|Усемагутны вечны Божа, Ты адарыў ласкаю пакутніцкай смерці благаславёных Юрыя і Антонія, Якія нават у хвіліну пагрозы для іх жыцця Далі сведчанне духу любові, адданай пастырскай службы і прынялі смерць разам з братамі. Спашлі нам праз іх заступніцтва ласку мужнасці, каб нашае штодзённае служэнне бліжнім сталася ўдзелам у жыцці Касцёла і давяло нас да вечнай радасці святых. Праз Хрыста, Пана нашага. Амэн<ref name=Z/>.}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|30em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Вячаслаў Пялінак |загаловак=Росіцкія мучанікі. / Уклад., ад аўтара, паслясл. В. Пялінка |месца=[[Росіца (вёска)|Росіца]] |выдавецтва=Касцёл Св. Тройцы |год=1999 |старонак= |isbn=5-86064-045-5 |тыраж= |спасылка=http://catholicshop.by/shop/gistoryja-kasciela/rositskiya-muchaniki/ |ref=Пялінак}} * {{кніга|аўтар=Казімір Пэк |загаловак=Хрыстос — Марыяне — Беларусь |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Выдавецтва «Про Хрысто» |год=2005 |старонак=68 |isbn=985-6628-60-1 |тыраж=300}} * {{кніга|аўтар=Бронислав Чаплицкий, Ирина Осипова |загаловак=Книга памяти. Мартиролог Католической Церкви в СССР |месца=[[Масква]] |выдавецтва=Серебряные нити |год=2000 |старонкі=106—107 |isbn=5-89163-048-6}} * {{кніга|аўтар =Bukowicz J. |частка = |загаловак =Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890-1943), ksiądz, w: tegoż, Świadkowie wiary. Marianie prześladowani przez hitleryzm i komunizm |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі =9—16 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże |частка = |загаловак =Błogosławiony Ksiądz Antoni Leszczewicz |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Włocławek |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі = |старонак = |серыя =Męczennicy 1939-1945, pod red. E. Marciniaka, z. 85 |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże (red.) |частка = |загаловак =Męczennicy z Rosicy. Ks. Jerzy Kaszyra i ks. Antoni Leszczewicz w 50. rocznicę śmierci |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1993 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Danilecka L. |частка = |загаловак =Duszy zabić nie mogą. Marianie na Białorusi i w Mandżurii |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Garbiński J. |частка = |загаловак =Leszczewicz Antoni (1890-1943), w: Garbiński J., Turonek J., Białoruski ruch chrześcijański XX wieku. Słownik biograficzno-bibliograficzny |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2003 |том = |старонкі =211—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Narewska D. |частка = |загаловак =Śladami męczenników z Rosicy |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1999 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Ляшчэвіч Антон Янавіч}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляшчэвіч Антоній}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Марыяне|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Росіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Расстраляныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай семінарыі]] pgl2gf4jne0987mwpuwbzwlwj5mbg06 5124886 5124881 2026-04-12T07:58:35Z JerzyKundrat 174 /* Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці */ 5124886 wikitext text/x-wiki {{Святы |імя =Антоній Ляшчэвіч |ганаровы суфікс =[[Марыяне|MIC]] |арыгінал імя = |пол = мужчынскі |тып = каталіцкі |выява = Antoni Leszczewicz, MIC (240).jpg |шырыня = 200 px |апісанне выявы = |дата нараджэння = 30.09.1890 |месца нараджэння = [[Абрамаўшчына 1|вёска Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]], [[Расійская імперыя]]<ref>Цяпер {{МН|Смаргонскі раён|у Смаргонскім раёне}}</ref> |дата смерці = 17.02.1943 |месца смерці = {{МС|Росіца|ў Росіцы}}, [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]], [[Трэці рэйх]] |імя ў міру = Антоній Янавіч Ляшчэвіч |манаскае імя = |шануецца = [[Каталіцтва]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[1999]] |кананізаваны = |у ліку = [[блаславёны]]х |дзень памяці = [[17 лютага]] або [[12 чэрвеня]] |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = [[мучанік]] |вікісховішча = |узнагароды = {{Сярэбраны крыж Заслугі}} }} '''Анто́ній Ляшчэ́віч''' [[Марыяне|MIC]] ({{ДН|30|9|1890}}, в. [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] — {{ДС|17|2|1943}}, [[Росіца (вёска)|Росіца]], [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]]) — [[Беларусы|беларускі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|4к|Ляшчэвіч Антон Янавіч}}</ref> [[Блажэнны|блаславёны]] [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[манах]]-[[Марыяне|марыянін]], [[святар]], [[мучанік]] ([[Расстрэл|расстраляны]]{{efn-ua|Хаця існуе даволі распаўсюджанае памылковае меркаванне, што яго спалілі жыўцом, насамрэч гэта адбылося з Юрыем Кашырам: біяграфіі гэтых блаславёных часта блытаюцца і аб’ядноўваюцца ў народнай свядомасці}}). Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] падчас яго наведвання [[Варшава|Варшавы]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. Да выканання святарскіх абавязкаў прыступіў у 1915 годзе, працаваў у [[Іркуцк]]у, [[Чыта|Чыце]], [[Харбін]]е. Пасля вяртання ў Еўропу ўступіў у ордэн марыянаў. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вёў душпастырскую дзейнасць у Беларусі. На Віцебшчыне ў в. [[вёска Росіца |Росіца]] забіты нацыстамі пад час карнай аперацыі. == Біяграфія == === Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння === [[File:Antoni Leszczewicz jako młody alumn.jpg|left|thumb|Антоній Ляшчэвіч у часы навучання.]] Антоній Ляшчэвіч нарадзіўся [[30 верасня]] [[1890]] года ў вёсцы [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчыне]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстамскай парафіі]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] (цяпер [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref name="DWW_01">[http://www.padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php «Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890—1943)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329165626/http://padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php |date=29 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}}</ref><ref name="DWW">[http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 «DO WIDZENIA W NIEBIE!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517122243/http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 |date=17 мая 2014 }} {{ref-pl}}</ref><ref name=CB>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/109620-yury-kashyra.html Антоній Ляшчэвіч і Юрый Кашыра — адданыя пастыры беларускай зямлі (біяграфіі благаслаўлёных мучанікаў)]</ref>. Яго бацькі, Ян і Караліна Ляшчэвічы, мелі чатырох сыноў (Антонія, Вінцука, Пётру і Янку), з якіх Антоній быў самы старэйшы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}<ref name=RH>[http://www.rh.by/by/79/120/1989/?tpl=11 Святы зямлі Смаргонскай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сям’я Ляшчэвічаў была вельмі пабожнай, але беднай, таму годную адукацыю сваім дзецям дазволіць не магла — на дапамогу прыйшоў бяздзетны брат Яна Ляшчэвіча, які фактычна цалкам аплаціў адукацыю Антонія, Вінцэнта і Пятра (прычым у выніку гэта прынесла значны плён: Пётр стаў [[урач]]ом, Антоній — [[святар]]ом)<ref name=RH/> — Янка жа вучыцца адмовіўся і застаўся жыць у роднай вёсцы, дзе ажаніўся і дапамагаў бацькам<ref name=RH/>. Пачатковую трохгадовую адукацыю разам са сваім братам Вінцэнтам Антоній атрымаў у Войстамскай школе<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. Невялікае [[мястэчка]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстам]] знаходзілася досыць далёка ад дома Ляшчэвічаў, таму абодва хлопцы жылі ў інтэрнаце пры школе. Час ад часу братоў наведваў бацька, які прывозіў харчы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Пасля трох класаў пачатковай школы абодва хлопцы працягвалі навучанне ў гімназіі святой Кацярыны ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/> (яна знаходзілася на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] каля вялікага каталіцкага [[касцёл]]а). Браты жылі ў свайго дзядзькі Юрыя Ляшчэвіча{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Санкт-Пецярбург быў значным цэнтрам каталіцкай думкі і навукі ў тагачаснай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На мяжы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] і [[20 стагоддзе|XX ст.]] тут дзейнічалі Рымска-Каталіцкая духоўная акадэмія, якая мела сваім вытокам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскі гістарычны ўніверсітэт Стэфана Баторыя]], Вышэйшая духоўная семінарыя [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] і гімназія пры касцёле святой Кацярыны, дзе Антоній Ляшчэвіч атрымаў сярэднюю адукацыю{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. З [[1908]] г. Каталіцкую гімназію часта наведваў прафесар Акадэміі айцец [[Юрый Матулевіч]], які прыходзіў сюды спавядаць вучняў і часам прамаўляў для іх казанні. Менавіта 1908 г. быў таксама пачаткам тае вялікай рэформы [[Марыяне|Кангрэгацыі марыян]], якую таемна праводзіў айцец Матулевіч. З блаславёным айцом Матулевічам, ужо як са сваім прафесарам, Антоній сустрэўся праз год, калі пасля трэцяга класа гімназіі паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю<ref name=CB/>. Таксама значны ўплыў на маладога Антонія Ляшчэвіча аказаў прафесар Святога Пісання ксёндз [[Зігмунд Лазінскі]], які пазней стаў [[Біскупы мінскія|Мінскім]], а затым [[Біскупы пінскія|Пінскім]] [[Епіскап|біскупам]]. Ён неаднаразова згадваўся Ляшчэвічам ва ўспамінах падчас жыцця ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]] як асаблівы прыклад убогасці. Варта звярнуць увагу на факт сувязі, якая пазней перарасла ў сяброўства, паміж Антоніем і, тады яшчэ маладым доктарам [[Багаслоўе|тэалогіі]], прафесарам [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]]{{sfn|Пялінак|1999|с=17—19}}. У [[1914]] г. у хуткім часе пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Калядных Свят]] Антоній Ляшчэвіч прыняў пасвечанне [[дыякан]]ату, а [[14 красавіка]], у трэці дзень [[Вялікдзень|Велікодных Свят]], стаў [[святар]]ом<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. На той момант яму былі 24 гады. Адразу пасля [[прыміцыя|прыміцыйных]] урачыстасцей малады святар выехаў на місію на [[Далёкі Усход]]<ref name=CB/>, адкуль вярнуўся толькі праз 25 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. У першы год сваёй святарскай службы айцец Антоній працаваў [[вікарый|вікарыем]] у [[Іркуцк]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. У [[1915]] г. ён выехаў у [[Чыта|Чыту]], дзе яго чакала праца не толькі вікарыя, але і [[настаўнік]]а, а таксама [[прэфект, факультэцкі|прэфекта]] адразу ў трох школах<ref name=CB/>. Праз два гады ксёндз Антоній атрымаў накіраванне ў [[Харбін]]<ref name="DWW"/><ref name=CB/>, дзе адпрацаваў ажно 12 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. === Служэнне ў Харбіне і вяртанне ў Беларусь === На той момант [[Харбін]] быў досыць вялікім і пераважна [[Руская мова|рускамоўным]] горадам у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], які ўзнік у канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] падчас будоўлі [[расіяне|расіянамі]] [[Сібір]]скай [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]]. Непадалёк ад Харбіна знаходзілася [[Кітайцы|кітайскае]] [[мястэчка]], якое ў хуткім часе далучылася да новага горада, што паспрыяла яго [[Этнас|этнічнай]] разнастайнасці: акрамя [[Рускія|рускіх]] і [[Кітайцы|кітайцаў]], там жылі яшчэ [[карэйцы]], [[японцы]] і [[палякі]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў [[Расія|Расіі]] Харбін стаў горадам шматлікай расійскай [[Эміграцыя|эміграцыі]], пераважна [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Менавіта ў такі горад, насельніцтва якога налічвала каля 200 тысяч жыхароў, прыехаў у [[1917]] г. айцец Антоній Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=19—20}}. Спачатку малады святар працаваў настаўнікам [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] ў філіяльных харбінскіх школах і ў польскай гімназіі імя [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]<ref name="DWW"/>. Разам з 17 [[Праваслаўе|праваслаўнымі]] прыходамі, дзе служылі больш за 100 святароў, існавала адна [[Каталіцтва|каталіцкая]] парафія святога Станіслава, дзе Антоній і распачаў працу ў якасці [[вікарый|вікарыя]]{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. У хуткім часе [[бернардзінцы|айцы-бернардзінцы]] разам з парафіяй адчынілі ў Харбіне інтэрнат для юнакоў, які з часам атрымаў назву семінарыі святога Карла. Крыху пазней паўстала асобная парафія для кітайскіх каталікоў. У [[1924]] г. [[біскупы ўладзівастоцкія|Уладзівастоцкі]] [[Епіскап|біскуп]] [[Карл Слівоўскі]] ўтварыў новую парафію [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата Кунцэвіча]] і даверыў яе айцу Антонію Ляшчэвічу{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Айцец Антоній распачаў будоўлю [[храм]]а адразу жа пасля прызначэння: [[5 верасня]] [[1924]] г. ён заклаў падмурак новай святыні. [[15 чэрвеня]] [[1925]] г. збудаваны з [[кедр]]а храм быў асвечаны. Як толькі каля новага [[касцёл]]а ўзвялі дом для святара, айцец Антоній арганізаваў у ім школу для бедных дзяцей{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Яшчэ ў той час, калі Антоній Ляшчэвіч працаваў вікарыем у парафіі святога Станіслава, у Харбіне распачаўся [[Уніяцтва|ўніяцкі рух]] на глебе праваслаўна-каталіцкага дыялогу (па прыкладзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]]). Ініцыятарамі руху былі як праваслаўныя, гэтак і каталіцкія святары, аднак бадай што найбольшую актыўнасць праяўляў пробашч каталіцкай парафіі святога Станіслава — першага месца ў Харбіне, дзе пачалі адбывацца ўніяцкія набажэнствы ва ўсходнім абрадзе з удзелам шматлікіх праваслаўных вернікаў. Пазней супольнымі праваслаўна-каталіцкімі сіламі была ўзведзена [[капліца]] святога Уладзіміра, што і дало пачатак харбінскай уніяцкай парафіі. У [[1927]] г. справа Уніі з Харбіна дайшла да [[Ватыкан]]а, дзе была ўспрынята пазітыўна: рускім грэка-каталікам (уніятам) Апостальская Сталіца прызначыла [[ардынарый|ардынарыя]] — [[марыяне|айца-марыяніна]] [[Фабіян Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], які пасля адбытага ў [[Друя|Друі]] [[навіцыят]]у і [[манаскія шлюбы|законных шлюбаў]] прыехаў у Харбін у [[лістапад]]зе [[1928]] г. Такім чынам Антоній Ляшчэвіч і Фабіян Абрантовіч сустрэліся зноў — гэтым разам далёка ад радзімы. Марыянін [[Юрый Бранчанінаў]], які ў той час быў 15-гадовым вучнем, успамінае, што сувязі паміж айцом Антоніем і марыянамі, якія прыбылі ў Харбін разам з айцом Фабіянам, былі вельмі шчыльнымі{{sfn|Пялінак|1999|с=20—21}}: {{цытата|Доўгі час айцец Антоні сябраваў з нашымі айцамі. Хіба гэта і спрычынілася да таго, што ён уступіў у наш ордэн, хоць яднала іх агульная мова і месца паходжання.}} У [[люты]]м [[1937]] г. марыянскі дом усходняга абраду з генеральнай візітацыяй наведаў айцец [[Андрэй Цікота]] — былы школьны сябар Антонія Ляшчэвіча. Магчыма, шчыльныя кантакты з марыянамі і паўплывалі на тое, што ў [[красавік]]у 1937 г. ксёндз Ляшчэвіч звярнуўся да [[прымас]]а [[Аўгуст Хлёнд|Аўгуста Хлёнда]] па дазвол на ўступленне ў законную супольнасць айцоў-марыян{{sfn|Пялінак|1999|с=21—22}}. У [[кастрычнік]]у 1937 г. айцы-марыяне адчынілі ў Харбіне свой [[навіцыят]]. У той час айцец Антоній ужо атрымаў ад касцёльных улад дазвол уступіць у законную супольнасць і ўсё жа, нягледзячы на гэта, [[23 снежня]] ён пакінуў Харбін{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[3 сакавіка]] [[1938]] г. айцец Антоній, накіроўваючы да законных улад Марыянскай Кангрэгацыі сваё прашэнне быць прынятым у іх супольнасць, выразна зазначыў, што вельмі хацеў бы адбыць навіцыят у Друйскім [[Манастыр|кляштары]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. Ксёндз Ляшчэвіч прыехаў у [[Друя|Друю]] ўвесну 1938 г. Прадчуваючы рэальную пагрозу палітычных [[рэпрэсіі|рэпрэсій]] над [[беларусы|беларускімі]] святарамі, айцец Антоній выехаў у марыянскі законны дом у [[Вільнюс|Вільні]], дзе сустрэўся з генералам ордэна айцом Цікотам, які параіў новаму кандыдату адбыць навіцыят у Скурцы, што каля [[Седльцы|Седльцаў]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Айцец Ляшчэвіч прыехаў туды [[27 мая]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[7 чэрвеня]] айцец Антоній распачаў свой навіцыят. Нягледзячы на тое, што новік Ляшчэвіч меў за сабою ўжо 24 гады святарскай працы, час яго падрыхтоўкі да законных шлюбаў праходзіў без прывілеяў. Зрэшты, айцец Антоній працягваў выконваць свой святарскі абавязак, дапамагаючы святарам [[споведзь|спавядаць]] вернікаў у мясцовым парафіяльным касцёле{{sfn|Пялінак|1999|с=22—23}}. [[13 красавіка]] [[1939]] г. кляштарная супольнасць у Скурцы мела адносна незвычайную ўрачыстасць: новік Антоній Ляшчэвіч адзначаў 25-годдзе сваёй святарскай службы. Гэта падзея згадваецца ў хроніцы навіцыяту{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}: {{цытата|Пад канец айцец Ляшчэвіч падзякаваў за малітву й пажаданні, адзначаючы сваю асаблівую сімпатыю да братоў-навіцыяў, сярод якіх Бог дазволіў яму, хоць і так позна, падрыхтавацца да працы ў супольнасці.}} [[13 чэрвеня]], у дзень свайго апекуна — [[Антоній Падуанскі|святога Антонія з Падуі]] — айцец Ляшчэвіч склаў свае першыя законныя шлюбы. Прабыўшы ў Скурцы яшчэ два месяцы, [[24 жніўня]] ён, ужо як марыянін, вырушыў у Друю{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. У Друі, акрамя душпастырскай службы, Антоній Ляшчэвіч выкладаў у гімназіі рускую мову, але паспеў рабіць гэта толькі некалькі тыдняў: у другой палове верасня Друю занялі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкія войскі]], адразу канфіскаваўшы жывёлу, збожжа і працоўны інвентар у кляштары. У снежні савецкая ўлада зачыніла Друйскую гімназію. Вясною [[1940]] г. марыянскі кляштар пазбавілі права на зямельную ўласнасць, аднак марыяне і [[сёстры-еўхарысткі]] пакуль заставаліся ў сваіх законных дамах{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. Сітуацыя змянілася з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: і для [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]], і для [[Трэці рэйх|нямецкіх]] улад праблемы рэлігіі сышлі на другі план, саступіўшы месцы штодзённым ваенным клопатам. Такім чынам, марыяне змаглі ўзнавіць у новым маштабе сваю амаль прыпыненую місію{{sfn|Пялінак|1999|с=24}}. === Місія ў Росіцы === [[Файл:Kaścioł - Rosica - 02.jpg|thumb|Фасад [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] Нягледзячы на тэрытарыяльную блізкасць да [[Друя|Друі]], [[Росіца (вёска)|Росіца]] не ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], дзе рэлігійнае жыццё каталікоў не парушалася ніякімі пераследамі, але заставалася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], на тэрыторыі якой жорсткі пераслед рэлігіі пачаўся амаль што адразу з усталяваннем на [[Беларусь|Беларусі]] савецкай улады. Каб вырашыць балючыя праблемы тых жыхароў БССР, якія, хоць і былі прыгнечаны трагедыяй страшнай вайны, але намагаліся ўзнавіць сваю сувязь з [[Бог]]ам і Царквой, восенню [[1941]] г. [[марыяне|айцы-марыяне]] і [[сёстры-еўхарысткі]] пачалі рыхтавацца да місіі. У верасні 1941 г. 4 сястры з Друйскага кляштара выправіліся за [[Лінія Керзона|былую савецка-польскую мяжу]]. У тую ж самую восень пытанне аб місіях ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] было ўзгоднена з тагачасным [[Біскупы віленскія|Віленскім арцыбіскупам]] [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]], які і блаславіў марыян і сясцёр-еўхарыстак на працу{{sfn|Пялінак|1999|с=25—26}}. Першая [[Імша|Святая Імша]] ў Росіцы пасля доўгага перапынку адбылася яшчэ да прыезду туды місіянераў з Друі. У самым пачатку вайны нейкі час там працаваў ксёндз Гайлевіч. У лістападзе туды прыехаў з сёстрамі-еўхарысткамі айцец Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. На момант прыезду ў Росіцу айца Антонія з [[Неараманскі стыль|неараманскага]] касцёла зрабілі вясковы клуб, яго вежы знеслі, а званы аддалі мясцоваму [[калгас]]у. У вёсцы была спустошана таксама і [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Паступова да айца Ляшчэвіча далучыліся іншыя марыяне: айцец Фелікс Чачот, айцец Уладзіслаў Лашэўскі і клерык Генрых Тамашэўскі. З роднага Друйскага кляштара сясцёр-еўхарыстак на місіі таксама выехалі сёстры Ядвіга Віршута, К. Угарэнка, Р. Марцілёнак, А. Прытыцкая, Лоўкіс, Э. Варонька, Е. Трубіла, А. Мароз, П. Латышкевіч, А. Пяткун, М. Ясінская і іншыя{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Акрамя Росіцы, місіянеры працавалі ў вёсках [[Зашчырын]], [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]], [[Асвея]], [[Баліны]] і іншых, аднак менавіта Росіца была асноўным місійным пунктам. Матэрыяльна росіцкія місіі падтрымлівалі друйскія законнікі: тагачасны [[аканом]] Друйскага кляштара брат Люцыян Паўлік узяў на сябе клопат пра рэгулярнае харчовае і матэрыяльнае забеспячэнне Росіцы{{sfn|Пялінак|1999|с=26—27}}. Праз некалькі месяцаў працы ў Росіцы адзін з місіянераў, айцец Лашэўскі, выехаў у Зашчырын, каб там выконваць абавязкі пробашча ў асобнай парафіі. Касцёла ў Зашчырыне не было, але мясцовыя вернікі абсталявалі пад капліцу былы ваенны [[барак]]. Вернікам давялося абсталёўваць капліцу і ў Замошшы: мясцовы касцёл быў падарваны і знішчаны ўшчэнт [[Бальшавікі|бальшавікамі]]. У Асвеі капліцу зрабілі ў панскім палацы. У [[Верхнядзвінск|Дрысе]] місіянеры пачалі служыць у [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|старадаўнім касцёле]]. У былой дрысенскай парафіі амаль увесь час перад вайною працаваў святар, аднак яго арыштавалі, і таму айцец Ляшчэвіч прыязджаў адпраўляць набажэнствы кожную нядзелю замест яго. Місія праходзіла даволі паспяхова, і марыяне разам з сёстрамі-еўхарысткамі неўзабаве пачалі думаць пра місійную дзейнасць у [[Смаленск]]у і ў [[Віцебск]]у{{sfn|Пялінак|1999|с=27}}. У чэрвені [[1942]] г. у росіцкай місіі адбыліся змены: айцец Чачот, які датуль займаўся рамонтам касцёла ў Росіцы і дапамагаў у душпастырскай працы айцу Ляшчэвічу, вярнуўся ў Друю, а ў Росіцу замест яго прыехаў айцец [[Юрый Кашыра]]{{sfn|Пялінак|1999|с=27—28}}. Генеральная маці законнай супольнасці сясцёр-еўхарыстак [[Юзэфа Жук]] успамінае росіцкую місію наступным чынам{{sfn|Пялінак|1999|с=28}}: {{цытата|Дарослыя прыходзілі на свае навукі, калі вечарэла, і слухалі іх дзве альбо тры гадзіны. У той самы час іншая сястра ў другім доме або ў іншым пакоі вучыла моладзь. Калі курс навучання ўжо быў закончаны, прыязджалі святары і для ўсіх, хто прыходзіў на навуку, рабілі апошні іспыт. Назаўтра ж ранкам спавядалі, хрысцілі, благаслаўлялі шлюб і адпраўлялі Святую Імшу, у якой удзельнічалі ўсе жыхары вёскі і разам з сёстрамі прымалі Святую Камунію. (…) Пасля супольнага снедання мясцовыя людзі ўрачыста развітваліся з місіянерамі і місіянеркамі, спяваючы часта са слязьмі на вачах рэлігійныя песні, да прыкладу: «Не пакінь нас, Езу, не пакінь» альбо «Літасціва маці»… Місіянеры часцей за ўсё вярталіся ў свае галоўныя місійныя пункты, а місіянеркі ішлі ў наступны катэхетычны пункт, каб там зноў пачаць сваю працу, навучаючы рэлігіі наступную групу і рыхтуючы яе да экзаменаў. І зноў людзі прымалі сясцёр з радасцю ў свае хаты і дзяліліся з імі, у літаральным сэнсе, кавалкам чорнага хлеба. (…)}} === Мучаніцтва === [[File:Pomnik achviaram nacystaŭ u Rosicy.jpg|thumb|left|Помнік ахвярам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] у [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] У [[1943]] г. у сувязі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|павышанай актыўнасцю партызанаў]] праз некалькі дзён пасля [[новы год|новага года]] сфармаваная з добраахвотнікаў [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карная экспедыцыя]] з’явілася ў [[Друя|Друі]] і пачала праводзіць вучэнні, заняўшы верхні паверх кляштара<ref name=CB/>. Неўзабаве экспедыцыя перасякла [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]] і накіравалася ў [[Росіца (вёска)|Росіцу]]. Як толькі [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнікі]] пакінулі марыянскі кляштар, клерык Генрых Тамашэўскі выехаў у [[Верхнядзвінск|Дрысу]], дзе айцец Ляшчэвіч кожную нядзелю адпраўляў [[Імша|Святую Імшу]], з мэтай папярэдзіць апошняга аб небяспецы. Генрых Тамашэўскі ўспамінаў наступнае{{sfn|Пялінак|1999|с=29—30}}: {{цытата|Я павінен быў доўга пераконваць айца, што існуе небяспека. Ён слухаў, усміхаўся, крыху нерваваўся, але я так і не змог яго пераканаць. — Я павінен вярнуцца. Там людзі. І да таго ж я пакінуў Найсвяцейшы Сакрамэнт у касцёле. Я не магу дапусціць, каб яго зневажалі. А таксама там айцец Юры. Як я магу пакінуць яго ў такой бядзе? Урэшце, каб мяне суцешыць, ён дадаў: — Зраблю ўсё, што неабходна, і заўтра ж з айцом Кашырам мы вернемся сюды. Назаўтра мы раз'ехаліся. Ён — у Росіцу, я — у Друю. Бачыліся тады ў апошні раз. — Ну, трымайся. Маліцеся за нас. — Айцец, вяртайцеся яшчэ сёння зноў у Дрысу. Заўтра ўжо можа быць позна… Гэта было ў нядзелю. 14 лютага.}} У аўторак раніцай, [[16 лютага]], пачалі біць [[звон|званы]]: карнікі зганялі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|росіцкі касцёл]] матак з немаўлятамі, дзяцей, маладых і старых людзей, а таксама сясцёр-еўхарыстак<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |title=Ксёндз Часлаў Курэчка: «Я шчаслівы чалавек» |access-date=17 лютага 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928151732/http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |archivedate=28 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Па сведчаннях Марты Пірог, многія жыхары паспелі збегчы з вёскі, але тых, каго лавілі падчас уцёкаў, зганялі ў розныя памяшканні, замыкалі, абкідвалі [[граната]]мі і падпальвалі. У росіцкім касцёле былі святары Антоній Ляшчэвіч і [[Юрый Кашыра]]. У адрозненні ад вясковых жыхароў, яны мелі права свабодна ўваходзіць у касцёл і пакідаць яго, а таксама ў любы момант пакінуць Росіцу. Святары, аднак, засталіся і выконвалі свае абавязкі: адпраўлялі Святую Імшу, удзялялі [[Еўхарыстыя|Камунію]], [[Споведзь|спавядалі]], [[Хрышчэнне|хрысцілі]] дзяцей і дарослых, бласлаўлялі, суцяшалі тых, хто быў у роспачы, прыносілі дзецям [[хлеб]]. Аказваць духоўную дапамогу святарам дапамагалі сёстры-еўхарысткі. Айцу Ляшчэвічу ўдалося вызваліць з касцёла спачатку адну сястру (ён прапанаваў яе карнікам на ролю гаспадыні ў іх штабе), а потым і іншых: нямецкі [[афіцэр]] дазволіў, каб усе манахіні перайшлі з касцёла ў [[Плябанія|плябанію]] (для абслугоўвання афіцэраў), дзе і размяшчаўся штаб. Карнікі заявілі людзям, што іх вывезуць у [[Канцэнтрацыйны лагер|лагеры]], а дамы ў вёсцы паляць для таго, каб іх не змаглі заняць партызаны{{sfn|Пялінак|1999|с=31—33}}. У сераду, [[17 лютага]], салдаты пачалі дзяліць людзей у касцёле на групы: на правы бок касцёла — для адпраўкі ў лагер, на левы — тых, што павінны былі пайсці ў агонь. Сведкі адзначаюць, што [[немцы]] паводзілі сябе больш [[Гуманізм|гуманна]] за [[паліцай|паліцаяў]]: напрыклад, нямецкі [[жаўнер]] выратаваў маці Юліі Бабок, скасаваўшы рашэнне паліцая адправіць яе на спаленне, абгрунтаваўшы гэта тым, што сям’я мусіць быць разам; дзяўчынка з сям’і Грабоўскіх, якая трапіла ў групу на лагер, а яе брацік, тата і маці — на спаленне, угаварыла афіцэра выратаваць іх усіх. Святары не ўваходзілі ў ніводную з груп: ім дазвалялася пакінуць касцёл і вёску ў любы момант. Апоўдні групы людзей з левага боку касцёла пачалі вывозіць партыямі на [[Латышы|латышскіх]] санях нібыта ў лагер, аднак жыхары бачылі, што везлі іх не ў кірунку [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], а ў іншы бок. Падводы хутка вярталіся пустыя, а праз некалькі хвілін дамы пачалі гарэць і пачуліся асобныя стрэлы. Са слоў падвозчыкаў і тых нямногіх, каму ўдалося збегчы, людзей замыкалі ў будынках, а будынкі падпальвалі, а ўцекачоў расстрэльвалі, або зноў кідалі ў агонь — дзяцей жа наколвалі на [[штык]]і{{sfn|Пялінак|1999|с=33—35}}. У той жа дзень па абедзе, каля 16 гадзін айцец Ляшчэвіч развітаўся з жыхарамі вёскі і сказаў, што яго выклікаюць паказаць склад, хаця ўсім было вядома, што ніякага склада ў Росіцы няма. Па згадках сястры-еўхарысткі Ядвігі Віршуты, айцец Антоній быў радасны і з усмешкай сказаў{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}: {{цытата|Трымайцеся і маліцеся, я еду паказаць склад, і ўжо больш не вярнуся.}} Вечарам у касцёл вярнуўся айцец Кашыра і паведаміў, што айцец Ляшчэвіч забіты, а заўтра будзе забіты і ён сам{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Такім чынам айцец Антоній Ляшчэвіч прыняў мучаніцкую смерць [[17 лютага]] [[1943]] г. Ён быў [[расстрэл|расстраляны]]{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, выкліканая пастаяннымі просьбамі да іх Ляшчэвіча аб вызваленні прынамсі дзяцей і міласэрнасці да іх. == Узнагароды == У [[1934]] г. урадам [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]] за працу па падтрымцы таленавітай моладзі і па дапамозе ў атрыманні харбінскімі юнакамі адукацыі быў узнагароджаны {{нп3|Крыж Заслугі, Польшча|Сярэбраным Крыжам Заслугі|ru|Крест Заслуги (Польша)}}<ref name="DWW"/>. == Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці == [[Файл:Ikona błasłavionych Antonija Laščeviča i Juryja Kašyry.jpg|thumb|Ікона блаславёных Антонія Ляшчэвіча і [[Юрый Кашыра|Юрыя Кашыры]] ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Росіцы]].]] У [[1999]] г. 108 [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкіх святароў з Беларусі]] звярнуліся да [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] з прашэннем [[Беатыфікацыя|беатыфікаваць]] святароў Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, прылічыўшы пакутнікаў да ліку [[Блажэнны|блаславёных]] — адной са ступеней святасці ў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царкве]]. Папа задаволіў гэту просьбу, і беатыфікацыя беларускіх мучанікаў адбылася [[13 чэрвеня]] [[1999]] г. у [[Варшава|Варшаве]] падчас наведвання Папам [[Польшча|Польшчы]] з Апостальскім Падарожжам, прычым цікавым супадзеннем з’яўляецца тое, што ў гэты жа дзень былі беатыфікаваныя [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны|108 мучанікаў Другой сусветнай вайны]] (з улікам Ляшчэвіча і Кашыры) — менавіта столькі беларускіх святароў хадайнічалі перад Янам Паўлам II аб царкоўным праслаўленні росіцкіх мучанікаў<ref name=RH/>. Адным са 108 беларускіх просьбітаў да Папы быў айцец Леон — [[ксёндз]] з [[Войстам (аграгарадок)|Войстама]], у [[Парафія|парафію]] якога ўваходзіла [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]]. З ініцыятывы айца Леона ў Абрамаўшчыне на месцы, дзе стаяла хата сям’і Ляшчэвічаў, быў усталяваны крыж. Штогод [[13 чэрвеня]] (у дзень беатыфікацыі Ляшчэвіча) на гэтым месцы праводзіцца свята вёскі<ref name=RH/>. Сярод веруючых жыхароў Абрамаўшчыны распаўсюджана вера ў тое, што айцец Антоній яшчэ пры зямным жыцці аберагаў вёску і яе жыхароў і працягвае рабіць гэта пасля смерці: менавіта так веруючыя вяскоўцы тлумачаць тое, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сярод жыхароў Абрамаўшчыны загінулі толькі 2 чалавекі і што ў [[1960-я]] гады ў вёсцы абнавіўся і заміраточыў абраз [[Багародзіца|Маці Божай]]<ref name=RH/>. У [[Росіца (вёска)|Росіцу]] рэгулярна арганізоўваюцца рэлігійныя пілігрымкі, яе таксама наведваюць і простыя турысты<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=144766 Пляц мучаніцтва. Зімовая пілігрымка ў Росіцу]</ref><ref name=Z>[http://www.zhodinonews.by/?p=17724 Жодзінцы пабывалі ў Росіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813032128/http://www.zhodinonews.by/?p=17724 |date=13 жніўня 2013 }}</ref>. == Малітва праз заступніцтва блаславёнага == {{цытата|Усемагутны вечны Божа, Ты адарыў ласкаю пакутніцкай смерці благаславёных Юрыя і Антонія, Якія нават у хвіліну пагрозы для іх жыцця Далі сведчанне духу любові, адданай пастырскай службы і прынялі смерць разам з братамі. Спашлі нам праз іх заступніцтва ласку мужнасці, каб нашае штодзённае служэнне бліжнім сталася ўдзелам у жыцці Касцёла і давяло нас да вечнай радасці святых. Праз Хрыста, Пана нашага. Амэн<ref name=Z/>.}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|30em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Вячаслаў Пялінак |загаловак=Росіцкія мучанікі. / Уклад., ад аўтара, паслясл. В. Пялінка |месца=[[Росіца (вёска)|Росіца]] |выдавецтва=Касцёл Св. Тройцы |год=1999 |старонак= |isbn=5-86064-045-5 |тыраж= |спасылка=http://catholicshop.by/shop/gistoryja-kasciela/rositskiya-muchaniki/ |ref=Пялінак}} * {{кніга|аўтар=Казімір Пэк |загаловак=Хрыстос — Марыяне — Беларусь |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Выдавецтва «Про Хрысто» |год=2005 |старонак=68 |isbn=985-6628-60-1 |тыраж=300}} * {{кніга|аўтар=Бронислав Чаплицкий, Ирина Осипова |загаловак=Книга памяти. Мартиролог Католической Церкви в СССР |месца=[[Масква]] |выдавецтва=Серебряные нити |год=2000 |старонкі=106—107 |isbn=5-89163-048-6}} * {{кніга|аўтар =Bukowicz J. |частка = |загаловак =Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890-1943), ksiądz, w: tegoż, Świadkowie wiary. Marianie prześladowani przez hitleryzm i komunizm |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі =9—16 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże |частка = |загаловак =Błogosławiony Ksiądz Antoni Leszczewicz |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Włocławek |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі = |старонак = |серыя =Męczennicy 1939-1945, pod red. E. Marciniaka, z. 85 |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże (red.) |частка = |загаловак =Męczennicy z Rosicy. Ks. Jerzy Kaszyra i ks. Antoni Leszczewicz w 50. rocznicę śmierci |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1993 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Danilecka L. |частка = |загаловак =Duszy zabić nie mogą. Marianie na Białorusi i w Mandżurii |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Garbiński J. |частка = |загаловак =Leszczewicz Antoni (1890-1943), w: Garbiński J., Turonek J., Białoruski ruch chrześcijański XX wieku. Słownik biograficzno-bibliograficzny |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2003 |том = |старонкі =211—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Narewska D. |частка = |загаловак =Śladami męczenników z Rosicy |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1999 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Ляшчэвіч Антон Янавіч}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляшчэвіч Антоній}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Марыяне|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Росіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Расстраляныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай семінарыі]] iu5ulpsj7c259bwdtn4n01udrxq6t53 5124888 5124886 2026-04-12T07:59:42Z JerzyKundrat 174 /* Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці */ 5124888 wikitext text/x-wiki {{Святы |імя =Антоній Ляшчэвіч |ганаровы суфікс =[[Марыяне|MIC]] |арыгінал імя = |пол = мужчынскі |тып = каталіцкі |выява = Antoni Leszczewicz, MIC (240).jpg |шырыня = 200 px |апісанне выявы = |дата нараджэння = 30.09.1890 |месца нараджэння = [[Абрамаўшчына 1|вёска Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]], [[Расійская імперыя]]<ref>Цяпер {{МН|Смаргонскі раён|у Смаргонскім раёне}}</ref> |дата смерці = 17.02.1943 |месца смерці = {{МС|Росіца|ў Росіцы}}, [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]], [[Трэці рэйх]] |імя ў міру = Антоній Янавіч Ляшчэвіч |манаскае імя = |шануецца = [[Каталіцтва]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[1999]] |кананізаваны = |у ліку = [[блаславёны]]х |дзень памяці = [[17 лютага]] або [[12 чэрвеня]] |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = [[мучанік]] |вікісховішча = |узнагароды = {{Сярэбраны крыж Заслугі}} }} '''Анто́ній Ляшчэ́віч''' [[Марыяне|MIC]] ({{ДН|30|9|1890}}, в. [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] — {{ДС|17|2|1943}}, [[Росіца (вёска)|Росіца]], [[акруговы раён Глыбокае]], [[галоўны раён Мінск]], [[генеральная акруга Беларусь]], [[рэйхскамісарыят Остланд]]) — [[Беларусы|беларускі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|4к|Ляшчэвіч Антон Янавіч}}</ref> [[Блажэнны|блаславёны]] [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[манах]]-[[Марыяне|марыянін]], [[святар]], [[мучанік]] ([[Расстрэл|расстраляны]]{{efn-ua|Хаця існуе даволі распаўсюджанае памылковае меркаванне, што яго спалілі жыўцом, насамрэч гэта адбылося з Юрыем Кашырам: біяграфіі гэтых блаславёных часта блытаюцца і аб’ядноўваюцца ў народнай свядомасці}}). Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] падчас яго наведвання [[Варшава|Варшавы]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. Да выканання святарскіх абавязкаў прыступіў у 1915 годзе, працаваў у [[Іркуцк]]у, [[Чыта|Чыце]], [[Харбін]]е. Пасля вяртання ў Еўропу ўступіў у ордэн марыянаў. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вёў душпастырскую дзейнасць у Беларусі. На Віцебшчыне ў в. [[вёска Росіца |Росіца]] забіты нацыстамі пад час карнай аперацыі. == Біяграфія == === Сям’я, дзяцінства, вучоба і пачатак служэння === [[File:Antoni Leszczewicz jako młody alumn.jpg|left|thumb|Антоній Ляшчэвіч у часы навучання.]] Антоній Ляшчэвіч нарадзіўся [[30 верасня]] [[1890]] года ў вёсцы [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчыне]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстамскай парафіі]] каля [[Вілейка|Вілейкі]] (цяпер [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref name="DWW_01">[http://www.padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php «Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890—1943)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329165626/http://padrimariani.org/pl/heritage/great_figures/leszczewicz.php |date=29 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}}</ref><ref name="DWW">[http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 «DO WIDZENIA W NIEBIE!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517122243/http://www.marianie.pl/index.php?page=pages&text=27&sub=13 |date=17 мая 2014 }} {{ref-pl}}</ref><ref name=CB>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/109620-yury-kashyra.html Антоній Ляшчэвіч і Юрый Кашыра — адданыя пастыры беларускай зямлі (біяграфіі благаслаўлёных мучанікаў)]</ref>. Яго бацькі, Ян і Караліна Ляшчэвічы, мелі чатырох сыноў (Антонія, Вінцука, Пётру і Янку), з якіх Антоній быў самы старэйшы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}<ref name=RH>[http://www.rh.by/by/79/120/1989/?tpl=11 Святы зямлі Смаргонскай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сям’я Ляшчэвічаў была вельмі пабожнай, але беднай, таму годную адукацыю сваім дзецям дазволіць не магла — на дапамогу прыйшоў бяздзетны брат Яна Ляшчэвіча, які фактычна цалкам аплаціў адукацыю Антонія, Вінцэнта і Пятра (прычым у выніку гэта прынесла значны плён: Пётр стаў [[урач]]ом, Антоній — [[святар]]ом)<ref name=RH/> — Янка жа вучыцца адмовіўся і застаўся жыць у роднай вёсцы, дзе ажаніўся і дапамагаў бацькам<ref name=RH/>. Пачатковую трохгадовую адукацыю разам са сваім братам Вінцэнтам Антоній атрымаў у Войстамскай школе<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. Невялікае [[мястэчка]] [[Войстам (аграгарадок)|Войстам]] знаходзілася досыць далёка ад дома Ляшчэвічаў, таму абодва хлопцы жылі ў інтэрнаце пры школе. Час ад часу братоў наведваў бацька, які прывозіў харчы{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Пасля трох класаў пачатковай школы абодва хлопцы працягвалі навучанне ў гімназіі святой Кацярыны ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/> (яна знаходзілася на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] каля вялікага каталіцкага [[касцёл]]а). Браты жылі ў свайго дзядзькі Юрыя Ляшчэвіча{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. Санкт-Пецярбург быў значным цэнтрам каталіцкай думкі і навукі ў тагачаснай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На мяжы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] і [[20 стагоддзе|XX ст.]] тут дзейнічалі Рымска-Каталіцкая духоўная акадэмія, якая мела сваім вытокам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскі гістарычны ўніверсітэт Стэфана Баторыя]], Вышэйшая духоўная семінарыя [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] і гімназія пры касцёле святой Кацярыны, дзе Антоній Ляшчэвіч атрымаў сярэднюю адукацыю{{sfn|Пялінак|1999|с=17}}. З [[1908]] г. Каталіцкую гімназію часта наведваў прафесар Акадэміі айцец [[Юрый Матулевіч]], які прыходзіў сюды спавядаць вучняў і часам прамаўляў для іх казанні. Менавіта 1908 г. быў таксама пачаткам тае вялікай рэформы [[Марыяне|Кангрэгацыі марыян]], якую таемна праводзіў айцец Матулевіч. З блаславёным айцом Матулевічам, ужо як са сваім прафесарам, Антоній сустрэўся праз год, калі пасля трэцяга класа гімназіі паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю<ref name=CB/>. Таксама значны ўплыў на маладога Антонія Ляшчэвіча аказаў прафесар Святога Пісання ксёндз [[Зігмунд Лазінскі]], які пазней стаў [[Біскупы мінскія|Мінскім]], а затым [[Біскупы пінскія|Пінскім]] [[Епіскап|біскупам]]. Ён неаднаразова згадваўся Ляшчэвічам ва ўспамінах падчас жыцця ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]] як асаблівы прыклад убогасці. Варта звярнуць увагу на факт сувязі, якая пазней перарасла ў сяброўства, паміж Антоніем і, тады яшчэ маладым доктарам [[Багаслоўе|тэалогіі]], прафесарам [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]]{{sfn|Пялінак|1999|с=17—19}}. У [[1914]] г. у хуткім часе пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Калядных Свят]] Антоній Ляшчэвіч прыняў пасвечанне [[дыякан]]ату, а [[14 красавіка]], у трэці дзень [[Вялікдзень|Велікодных Свят]], стаў [[святар]]ом<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. На той момант яму былі 24 гады. Адразу пасля [[прыміцыя|прыміцыйных]] урачыстасцей малады святар выехаў на місію на [[Далёкі Усход]]<ref name=CB/>, адкуль вярнуўся толькі праз 25 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. У першы год сваёй святарскай службы айцец Антоній працаваў [[вікарый|вікарыем]] у [[Іркуцк]]у<ref name="DWW"/><ref name=CB/>. У [[1915]] г. ён выехаў у [[Чыта|Чыту]], дзе яго чакала праца не толькі вікарыя, але і [[настаўнік]]а, а таксама [[прэфект, факультэцкі|прэфекта]] адразу ў трох школах<ref name=CB/>. Праз два гады ксёндз Антоній атрымаў накіраванне ў [[Харбін]]<ref name="DWW"/><ref name=CB/>, дзе адпрацаваў ажно 12 гадоў{{sfn|Пялінак|1999|с=19}}. === Служэнне ў Харбіне і вяртанне ў Беларусь === На той момант [[Харбін]] быў досыць вялікім і пераважна [[Руская мова|рускамоўным]] горадам у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], які ўзнік у канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] падчас будоўлі [[расіяне|расіянамі]] [[Сібір]]скай [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]]. Непадалёк ад Харбіна знаходзілася [[Кітайцы|кітайскае]] [[мястэчка]], якое ў хуткім часе далучылася да новага горада, што паспрыяла яго [[Этнас|этнічнай]] разнастайнасці: акрамя [[Рускія|рускіх]] і [[Кітайцы|кітайцаў]], там жылі яшчэ [[карэйцы]], [[японцы]] і [[палякі]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў [[Расія|Расіі]] Харбін стаў горадам шматлікай расійскай [[Эміграцыя|эміграцыі]], пераважна [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Менавіта ў такі горад, насельніцтва якога налічвала каля 200 тысяч жыхароў, прыехаў у [[1917]] г. айцец Антоній Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=19—20}}. Спачатку малады святар працаваў настаўнікам [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] ў філіяльных харбінскіх школах і ў польскай гімназіі імя [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]<ref name="DWW"/>. Разам з 17 [[Праваслаўе|праваслаўнымі]] прыходамі, дзе служылі больш за 100 святароў, існавала адна [[Каталіцтва|каталіцкая]] парафія святога Станіслава, дзе Антоній і распачаў працу ў якасці [[вікарый|вікарыя]]{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. У хуткім часе [[бернардзінцы|айцы-бернардзінцы]] разам з парафіяй адчынілі ў Харбіне інтэрнат для юнакоў, які з часам атрымаў назву семінарыі святога Карла. Крыху пазней паўстала асобная парафія для кітайскіх каталікоў. У [[1924]] г. [[біскупы ўладзівастоцкія|Уладзівастоцкі]] [[Епіскап|біскуп]] [[Карл Слівоўскі]] ўтварыў новую парафію [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата Кунцэвіча]] і даверыў яе айцу Антонію Ляшчэвічу{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Айцец Антоній распачаў будоўлю [[храм]]а адразу жа пасля прызначэння: [[5 верасня]] [[1924]] г. ён заклаў падмурак новай святыні. [[15 чэрвеня]] [[1925]] г. збудаваны з [[кедр]]а храм быў асвечаны. Як толькі каля новага [[касцёл]]а ўзвялі дом для святара, айцец Антоній арганізаваў у ім школу для бедных дзяцей{{sfn|Пялінак|1999|с=20}}. Яшчэ ў той час, калі Антоній Ляшчэвіч працаваў вікарыем у парафіі святога Станіслава, у Харбіне распачаўся [[Уніяцтва|ўніяцкі рух]] на глебе праваслаўна-каталіцкага дыялогу (па прыкладзе [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]]). Ініцыятарамі руху былі як праваслаўныя, гэтак і каталіцкія святары, аднак бадай што найбольшую актыўнасць праяўляў пробашч каталіцкай парафіі святога Станіслава — першага месца ў Харбіне, дзе пачалі адбывацца ўніяцкія набажэнствы ва ўсходнім абрадзе з удзелам шматлікіх праваслаўных вернікаў. Пазней супольнымі праваслаўна-каталіцкімі сіламі была ўзведзена [[капліца]] святога Уладзіміра, што і дало пачатак харбінскай уніяцкай парафіі. У [[1927]] г. справа Уніі з Харбіна дайшла да [[Ватыкан]]а, дзе была ўспрынята пазітыўна: рускім грэка-каталікам (уніятам) Апостальская Сталіца прызначыла [[ардынарый|ардынарыя]] — [[марыяне|айца-марыяніна]] [[Фабіян Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], які пасля адбытага ў [[Друя|Друі]] [[навіцыят]]у і [[манаскія шлюбы|законных шлюбаў]] прыехаў у Харбін у [[лістапад]]зе [[1928]] г. Такім чынам Антоній Ляшчэвіч і Фабіян Абрантовіч сустрэліся зноў — гэтым разам далёка ад радзімы. Марыянін [[Юрый Бранчанінаў]], які ў той час быў 15-гадовым вучнем, успамінае, што сувязі паміж айцом Антоніем і марыянамі, якія прыбылі ў Харбін разам з айцом Фабіянам, былі вельмі шчыльнымі{{sfn|Пялінак|1999|с=20—21}}: {{цытата|Доўгі час айцец Антоні сябраваў з нашымі айцамі. Хіба гэта і спрычынілася да таго, што ён уступіў у наш ордэн, хоць яднала іх агульная мова і месца паходжання.}} У [[люты]]м [[1937]] г. марыянскі дом усходняга абраду з генеральнай візітацыяй наведаў айцец [[Андрэй Цікота]] — былы школьны сябар Антонія Ляшчэвіча. Магчыма, шчыльныя кантакты з марыянамі і паўплывалі на тое, што ў [[красавік]]у 1937 г. ксёндз Ляшчэвіч звярнуўся да [[прымас]]а [[Аўгуст Хлёнд|Аўгуста Хлёнда]] па дазвол на ўступленне ў законную супольнасць айцоў-марыян{{sfn|Пялінак|1999|с=21—22}}. У [[кастрычнік]]у 1937 г. айцы-марыяне адчынілі ў Харбіне свой [[навіцыят]]. У той час айцец Антоній ужо атрымаў ад касцёльных улад дазвол уступіць у законную супольнасць і ўсё жа, нягледзячы на гэта, [[23 снежня]] ён пакінуў Харбін{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[3 сакавіка]] [[1938]] г. айцец Антоній, накіроўваючы да законных улад Марыянскай Кангрэгацыі сваё прашэнне быць прынятым у іх супольнасць, выразна зазначыў, што вельмі хацеў бы адбыць навіцыят у Друйскім [[Манастыр|кляштары]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. Ксёндз Ляшчэвіч прыехаў у [[Друя|Друю]] ўвесну 1938 г. Прадчуваючы рэальную пагрозу палітычных [[рэпрэсіі|рэпрэсій]] над [[беларусы|беларускімі]] святарамі, айцец Антоній выехаў у марыянскі законны дом у [[Вільнюс|Вільні]], дзе сустрэўся з генералам ордэна айцом Цікотам, які параіў новаму кандыдату адбыць навіцыят у Скурцы, што каля [[Седльцы|Седльцаў]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Айцец Ляшчэвіч прыехаў туды [[27 мая]]{{sfn|Пялінак|1999|с=22}}. [[7 чэрвеня]] айцец Антоній распачаў свой навіцыят. Нягледзячы на тое, што новік Ляшчэвіч меў за сабою ўжо 24 гады святарскай працы, час яго падрыхтоўкі да законных шлюбаў праходзіў без прывілеяў. Зрэшты, айцец Антоній працягваў выконваць свой святарскі абавязак, дапамагаючы святарам [[споведзь|спавядаць]] вернікаў у мясцовым парафіяльным касцёле{{sfn|Пялінак|1999|с=22—23}}. [[13 красавіка]] [[1939]] г. кляштарная супольнасць у Скурцы мела адносна незвычайную ўрачыстасць: новік Антоній Ляшчэвіч адзначаў 25-годдзе сваёй святарскай службы. Гэта падзея згадваецца ў хроніцы навіцыяту{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}: {{цытата|Пад канец айцец Ляшчэвіч падзякаваў за малітву й пажаданні, адзначаючы сваю асаблівую сімпатыю да братоў-навіцыяў, сярод якіх Бог дазволіў яму, хоць і так позна, падрыхтавацца да працы ў супольнасці.}} [[13 чэрвеня]], у дзень свайго апекуна — [[Антоній Падуанскі|святога Антонія з Падуі]] — айцец Ляшчэвіч склаў свае першыя законныя шлюбы. Прабыўшы ў Скурцы яшчэ два месяцы, [[24 жніўня]] ён, ужо як марыянін, вырушыў у Друю{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. У Друі, акрамя душпастырскай службы, Антоній Ляшчэвіч выкладаў у гімназіі рускую мову, але паспеў рабіць гэта толькі некалькі тыдняў: у другой палове верасня Друю занялі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкія войскі]], адразу канфіскаваўшы жывёлу, збожжа і працоўны інвентар у кляштары. У снежні савецкая ўлада зачыніла Друйскую гімназію. Вясною [[1940]] г. марыянскі кляштар пазбавілі права на зямельную ўласнасць, аднак марыяне і [[сёстры-еўхарысткі]] пакуль заставаліся ў сваіх законных дамах{{sfn|Пялінак|1999|с=23}}. Сітуацыя змянілася з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: і для [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]], і для [[Трэці рэйх|нямецкіх]] улад праблемы рэлігіі сышлі на другі план, саступіўшы месцы штодзённым ваенным клопатам. Такім чынам, марыяне змаглі ўзнавіць у новым маштабе сваю амаль прыпыненую місію{{sfn|Пялінак|1999|с=24}}. === Місія ў Росіцы === [[Файл:Kaścioł - Rosica - 02.jpg|thumb|Фасад [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] Нягледзячы на тэрытарыяльную блізкасць да [[Друя|Друі]], [[Росіца (вёска)|Росіца]] не ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], дзе рэлігійнае жыццё каталікоў не парушалася ніякімі пераследамі, але заставалася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], на тэрыторыі якой жорсткі пераслед рэлігіі пачаўся амаль што адразу з усталяваннем на [[Беларусь|Беларусі]] савецкай улады. Каб вырашыць балючыя праблемы тых жыхароў БССР, якія, хоць і былі прыгнечаны трагедыяй страшнай вайны, але намагаліся ўзнавіць сваю сувязь з [[Бог]]ам і Царквой, восенню [[1941]] г. [[марыяне|айцы-марыяне]] і [[сёстры-еўхарысткі]] пачалі рыхтавацца да місіі. У верасні 1941 г. 4 сястры з Друйскага кляштара выправіліся за [[Лінія Керзона|былую савецка-польскую мяжу]]. У тую ж самую восень пытанне аб місіях ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] было ўзгоднена з тагачасным [[Біскупы віленскія|Віленскім арцыбіскупам]] [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]], які і блаславіў марыян і сясцёр-еўхарыстак на працу{{sfn|Пялінак|1999|с=25—26}}. Першая [[Імша|Святая Імша]] ў Росіцы пасля доўгага перапынку адбылася яшчэ да прыезду туды місіянераў з Друі. У самым пачатку вайны нейкі час там працаваў ксёндз Гайлевіч. У лістападзе туды прыехаў з сёстрамі-еўхарысткамі айцец Ляшчэвіч{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. На момант прыезду ў Росіцу айца Антонія з [[Неараманскі стыль|неараманскага]] касцёла зрабілі вясковы клуб, яго вежы знеслі, а званы аддалі мясцоваму [[калгас]]у. У вёсцы была спустошана таксама і [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Паступова да айца Ляшчэвіча далучыліся іншыя марыяне: айцец Фелікс Чачот, айцец Уладзіслаў Лашэўскі і клерык Генрых Тамашэўскі. З роднага Друйскага кляштара сясцёр-еўхарыстак на місіі таксама выехалі сёстры Ядвіга Віршута, К. Угарэнка, Р. Марцілёнак, А. Прытыцкая, Лоўкіс, Э. Варонька, Е. Трубіла, А. Мароз, П. Латышкевіч, А. Пяткун, М. Ясінская і іншыя{{sfn|Пялінак|1999|с=26}}. Акрамя Росіцы, місіянеры працавалі ў вёсках [[Зашчырын]], [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]], [[Асвея]], [[Баліны]] і іншых, аднак менавіта Росіца была асноўным місійным пунктам. Матэрыяльна росіцкія місіі падтрымлівалі друйскія законнікі: тагачасны [[аканом]] Друйскага кляштара брат Люцыян Паўлік узяў на сябе клопат пра рэгулярнае харчовае і матэрыяльнае забеспячэнне Росіцы{{sfn|Пялінак|1999|с=26—27}}. Праз некалькі месяцаў працы ў Росіцы адзін з місіянераў, айцец Лашэўскі, выехаў у Зашчырын, каб там выконваць абавязкі пробашча ў асобнай парафіі. Касцёла ў Зашчырыне не было, але мясцовыя вернікі абсталявалі пад капліцу былы ваенны [[барак]]. Вернікам давялося абсталёўваць капліцу і ў Замошшы: мясцовы касцёл быў падарваны і знішчаны ўшчэнт [[Бальшавікі|бальшавікамі]]. У Асвеі капліцу зрабілі ў панскім палацы. У [[Верхнядзвінск|Дрысе]] місіянеры пачалі служыць у [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|старадаўнім касцёле]]. У былой дрысенскай парафіі амаль увесь час перад вайною працаваў святар, аднак яго арыштавалі, і таму айцец Ляшчэвіч прыязджаў адпраўляць набажэнствы кожную нядзелю замест яго. Місія праходзіла даволі паспяхова, і марыяне разам з сёстрамі-еўхарысткамі неўзабаве пачалі думаць пра місійную дзейнасць у [[Смаленск]]у і ў [[Віцебск]]у{{sfn|Пялінак|1999|с=27}}. У чэрвені [[1942]] г. у росіцкай місіі адбыліся змены: айцец Чачот, які датуль займаўся рамонтам касцёла ў Росіцы і дапамагаў у душпастырскай працы айцу Ляшчэвічу, вярнуўся ў Друю, а ў Росіцу замест яго прыехаў айцец [[Юрый Кашыра]]{{sfn|Пялінак|1999|с=27—28}}. Генеральная маці законнай супольнасці сясцёр-еўхарыстак [[Юзэфа Жук]] успамінае росіцкую місію наступным чынам{{sfn|Пялінак|1999|с=28}}: {{цытата|Дарослыя прыходзілі на свае навукі, калі вечарэла, і слухалі іх дзве альбо тры гадзіны. У той самы час іншая сястра ў другім доме або ў іншым пакоі вучыла моладзь. Калі курс навучання ўжо быў закончаны, прыязджалі святары і для ўсіх, хто прыходзіў на навуку, рабілі апошні іспыт. Назаўтра ж ранкам спавядалі, хрысцілі, благаслаўлялі шлюб і адпраўлялі Святую Імшу, у якой удзельнічалі ўсе жыхары вёскі і разам з сёстрамі прымалі Святую Камунію. (…) Пасля супольнага снедання мясцовыя людзі ўрачыста развітваліся з місіянерамі і місіянеркамі, спяваючы часта са слязьмі на вачах рэлігійныя песні, да прыкладу: «Не пакінь нас, Езу, не пакінь» альбо «Літасціва маці»… Місіянеры часцей за ўсё вярталіся ў свае галоўныя місійныя пункты, а місіянеркі ішлі ў наступны катэхетычны пункт, каб там зноў пачаць сваю працу, навучаючы рэлігіі наступную групу і рыхтуючы яе да экзаменаў. І зноў людзі прымалі сясцёр з радасцю ў свае хаты і дзяліліся з імі, у літаральным сэнсе, кавалкам чорнага хлеба. (…)}} === Мучаніцтва === [[File:Pomnik achviaram nacystaŭ u Rosicy.jpg|thumb|left|Помнік ахвярам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] у [[Росіца (вёска)|Росіцы]].]] У [[1943]] г. у сувязі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|павышанай актыўнасцю партызанаў]] праз некалькі дзён пасля [[новы год|новага года]] сфармаваная з добраахвотнікаў [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карная экспедыцыя]] з’явілася ў [[Друя|Друі]] і пачала праводзіць вучэнні, заняўшы верхні паверх кляштара<ref name=CB/>. Неўзабаве экспедыцыя перасякла [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]] і накіравалася ў [[Росіца (вёска)|Росіцу]]. Як толькі [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнікі]] пакінулі марыянскі кляштар, клерык Генрых Тамашэўскі выехаў у [[Верхнядзвінск|Дрысу]], дзе айцец Ляшчэвіч кожную нядзелю адпраўляў [[Імша|Святую Імшу]], з мэтай папярэдзіць апошняга аб небяспецы. Генрых Тамашэўскі ўспамінаў наступнае{{sfn|Пялінак|1999|с=29—30}}: {{цытата|Я павінен быў доўга пераконваць айца, што існуе небяспека. Ён слухаў, усміхаўся, крыху нерваваўся, але я так і не змог яго пераканаць. — Я павінен вярнуцца. Там людзі. І да таго ж я пакінуў Найсвяцейшы Сакрамэнт у касцёле. Я не магу дапусціць, каб яго зневажалі. А таксама там айцец Юры. Як я магу пакінуць яго ў такой бядзе? Урэшце, каб мяне суцешыць, ён дадаў: — Зраблю ўсё, што неабходна, і заўтра ж з айцом Кашырам мы вернемся сюды. Назаўтра мы раз'ехаліся. Ён — у Росіцу, я — у Друю. Бачыліся тады ў апошні раз. — Ну, трымайся. Маліцеся за нас. — Айцец, вяртайцеся яшчэ сёння зноў у Дрысу. Заўтра ўжо можа быць позна… Гэта было ў нядзелю. 14 лютага.}} У аўторак раніцай, [[16 лютага]], пачалі біць [[звон|званы]]: карнікі зганялі ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|росіцкі касцёл]] матак з немаўлятамі, дзяцей, маладых і старых людзей, а таксама сясцёр-еўхарыстак<ref>{{Cite web |url=http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |title=Ксёндз Часлаў Курэчка: «Я шчаслівы чалавек» |access-date=17 лютага 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928151732/http://lesgazeta.by/people/asoby/ksjondz-chasla%D1%9E-kurjechka-%C2%ABja-shchaslivy-chalavek%C2%BB |archivedate=28 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Па сведчаннях Марты Пірог, многія жыхары паспелі збегчы з вёскі, але тых, каго лавілі падчас уцёкаў, зганялі ў розныя памяшканні, замыкалі, абкідвалі [[граната]]мі і падпальвалі. У росіцкім касцёле былі святары Антоній Ляшчэвіч і [[Юрый Кашыра]]. У адрозненні ад вясковых жыхароў, яны мелі права свабодна ўваходзіць у касцёл і пакідаць яго, а таксама ў любы момант пакінуць Росіцу. Святары, аднак, засталіся і выконвалі свае абавязкі: адпраўлялі Святую Імшу, удзялялі [[Еўхарыстыя|Камунію]], [[Споведзь|спавядалі]], [[Хрышчэнне|хрысцілі]] дзяцей і дарослых, бласлаўлялі, суцяшалі тых, хто быў у роспачы, прыносілі дзецям [[хлеб]]. Аказваць духоўную дапамогу святарам дапамагалі сёстры-еўхарысткі. Айцу Ляшчэвічу ўдалося вызваліць з касцёла спачатку адну сястру (ён прапанаваў яе карнікам на ролю гаспадыні ў іх штабе), а потым і іншых: нямецкі [[афіцэр]] дазволіў, каб усе манахіні перайшлі з касцёла ў [[Плябанія|плябанію]] (для абслугоўвання афіцэраў), дзе і размяшчаўся штаб. Карнікі заявілі людзям, што іх вывезуць у [[Канцэнтрацыйны лагер|лагеры]], а дамы ў вёсцы паляць для таго, каб іх не змаглі заняць партызаны{{sfn|Пялінак|1999|с=31—33}}. У сераду, [[17 лютага]], салдаты пачалі дзяліць людзей у касцёле на групы: на правы бок касцёла — для адпраўкі ў лагер, на левы — тых, што павінны былі пайсці ў агонь. Сведкі адзначаюць, што [[немцы]] паводзілі сябе больш [[Гуманізм|гуманна]] за [[паліцай|паліцаяў]]: напрыклад, нямецкі [[жаўнер]] выратаваў маці Юліі Бабок, скасаваўшы рашэнне паліцая адправіць яе на спаленне, абгрунтаваўшы гэта тым, што сям’я мусіць быць разам; дзяўчынка з сям’і Грабоўскіх, якая трапіла ў групу на лагер, а яе брацік, тата і маці — на спаленне, угаварыла афіцэра выратаваць іх усіх. Святары не ўваходзілі ў ніводную з груп: ім дазвалялася пакінуць касцёл і вёску ў любы момант. Апоўдні групы людзей з левага боку касцёла пачалі вывозіць партыямі на [[Латышы|латышскіх]] санях нібыта ў лагер, аднак жыхары бачылі, што везлі іх не ў кірунку [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], а ў іншы бок. Падводы хутка вярталіся пустыя, а праз некалькі хвілін дамы пачалі гарэць і пачуліся асобныя стрэлы. Са слоў падвозчыкаў і тых нямногіх, каму ўдалося збегчы, людзей замыкалі ў будынках, а будынкі падпальвалі, а ўцекачоў расстрэльвалі, або зноў кідалі ў агонь — дзяцей жа наколвалі на [[штык]]і{{sfn|Пялінак|1999|с=33—35}}. У той жа дзень па абедзе, каля 16 гадзін айцец Ляшчэвіч развітаўся з жыхарамі вёскі і сказаў, што яго выклікаюць паказаць склад, хаця ўсім было вядома, што ніякага склада ў Росіцы няма. Па згадках сястры-еўхарысткі Ядвігі Віршуты, айцец Антоній быў радасны і з усмешкай сказаў{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}: {{цытата|Трымайцеся і маліцеся, я еду паказаць склад, і ўжо больш не вярнуся.}} Вечарам у касцёл вярнуўся айцец Кашыра і паведаміў, што айцец Ляшчэвіч забіты, а заўтра будзе забіты і ён сам{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Такім чынам айцец Антоній Ляшчэвіч прыняў мучаніцкую смерць [[17 лютага]] [[1943]] г. Ён быў [[расстрэл|расстраляны]]{{sfn|Пялінак|1999|с=36}}. Адной з магчымых прычын забойства айца Антонія магла з’яўляцца раз’юшанасць карнікаў, выкліканая пастаяннымі просьбамі да іх Ляшчэвіча аб вызваленні прынамсі дзяцей і міласэрнасці да іх. == Узнагароды == У [[1934]] г. урадам [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]] за працу па падтрымцы таленавітай моладзі і па дапамозе ў атрыманні харбінскімі юнакамі адукацыі быў узнагароджаны {{нп3|Крыж Заслугі, Польшча|Сярэбраным Крыжам Заслугі|ru|Крест Заслуги (Польша)}}<ref name="DWW"/>. == Беатыфікацыя і ўшанаванне памяці == [[Файл:Ikona błasłavionych Antonija Laščeviča i Juryja Kašyry.jpg|thumb|Ікона блаславёных Антонія Ляшчэвіча і [[Юрый Кашыра|Юрыя Кашыры]] ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Росіцы]].]] У [[1999]] годзе 108 [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкіх святароў з Беларусі]] звярнуліся да [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] з прашэннем [[Беатыфікацыя|беатыфікаваць]] святароў Антонія Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, прылічыўшы пакутнікаў да ліку [[Блажэнны|блаславёных]] — адной са ступеней святасці ў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царкве]]. Папа задаволіў гэту просьбу, і беатыфікацыя беларускіх мучанікаў адбылася [[13 чэрвеня]] 1999 года ў [[Варшава|Варшаве]] падчас наведвання Папам [[Польшча|Польшчы]] з Апостальскім Падарожжам, прычым цікавым супадзеннем з’яўляецца тое, што ў гэты жа дзень былі беатыфікаваныя [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны|108 мучанікаў Другой сусветнай вайны]] (з улікам Ляшчэвіча і Кашыры) — менавіта столькі беларускіх святароў хадайнічалі перад Янам Паўлам II аб царкоўным праслаўленні росіцкіх мучанікаў<ref name=RH/>. Адным са 108 беларускіх просьбітаў да Папы быў айцец Леон — [[ксёндз]] з [[Войстам (аграгарадок)|Войстама]], у [[Парафія|парафію]] якога ўваходзіла [[Абрамаўшчына 1|Абрамаўшчына]]. З ініцыятывы айца Леона ў Абрамаўшчыне на месцы, дзе стаяла хата сям’і Ляшчэвічаў, быў усталяваны крыж. Штогод 13 чэрвеня (у дзень беатыфікацыі Ляшчэвіча) на гэтым месцы праводзіцца свята вёскі<ref name=RH/>. Сярод веруючых жыхароў Абрамаўшчыны распаўсюджана вера ў тое, што айцец Антоній яшчэ пры зямным жыцці аберагаў вёску і яе жыхароў і працягвае рабіць гэта пасля смерці: менавіта так веруючыя вяскоўцы тлумачаць тое, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сярод жыхароў Абрамаўшчыны загінулі толькі 2 чалавекі і што ў 1960-я гады ў вёсцы абнавіўся і заміраточыў абраз [[Багародзіца|Маці Божай]]<ref name=RH/>. У [[Росіца (вёска)|Росіцу]] рэгулярна арганізоўваюцца рэлігійныя пілігрымкі, яе таксама наведваюць і простыя турысты<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=144766 Пляц мучаніцтва. Зімовая пілігрымка ў Росіцу]</ref><ref name=Z>[http://www.zhodinonews.by/?p=17724 Жодзінцы пабывалі ў Росіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813032128/http://www.zhodinonews.by/?p=17724 |date=13 жніўня 2013 }}</ref>. == Малітва праз заступніцтва блаславёнага == {{цытата|Усемагутны вечны Божа, Ты адарыў ласкаю пакутніцкай смерці благаславёных Юрыя і Антонія, Якія нават у хвіліну пагрозы для іх жыцця Далі сведчанне духу любові, адданай пастырскай службы і прынялі смерць разам з братамі. Спашлі нам праз іх заступніцтва ласку мужнасці, каб нашае штодзённае служэнне бліжнім сталася ўдзелам у жыцці Касцёла і давяло нас да вечнай радасці святых. Праз Хрыста, Пана нашага. Амэн<ref name=Z/>.}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|30em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Вячаслаў Пялінак |загаловак=Росіцкія мучанікі. / Уклад., ад аўтара, паслясл. В. Пялінка |месца=[[Росіца (вёска)|Росіца]] |выдавецтва=Касцёл Св. Тройцы |год=1999 |старонак= |isbn=5-86064-045-5 |тыраж= |спасылка=http://catholicshop.by/shop/gistoryja-kasciela/rositskiya-muchaniki/ |ref=Пялінак}} * {{кніга|аўтар=Казімір Пэк |загаловак=Хрыстос — Марыяне — Беларусь |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Выдавецтва «Про Хрысто» |год=2005 |старонак=68 |isbn=985-6628-60-1 |тыраж=300}} * {{кніга|аўтар=Бронислав Чаплицкий, Ирина Осипова |загаловак=Книга памяти. Мартиролог Католической Церкви в СССР |месца=[[Масква]] |выдавецтва=Серебряные нити |год=2000 |старонкі=106—107 |isbn=5-89163-048-6}} * {{кніга|аўтар =Bukowicz J. |частка = |загаловак =Błogosławiony Antoni Leszczewicz (1890-1943), ksiądz, w: tegoż, Świadkowie wiary. Marianie prześladowani przez hitleryzm i komunizm |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі =9—16 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże |частка = |загаловак =Błogosławiony Ksiądz Antoni Leszczewicz |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Włocławek |выдавецтва = |год =2001 |том = |старонкі = |старонак = |серыя =Męczennicy 1939-1945, pod red. E. Marciniaka, z. 85 |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Tenże (red.) |частка = |загаловак =Męczennicy z Rosicy. Ks. Jerzy Kaszyra i ks. Antoni Leszczewicz w 50. rocznicę śmierci |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1993 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Danilecka L. |частка = |загаловак =Duszy zabić nie mogą. Marianie na Białorusi i w Mandżurii |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Garbiński J. |частка = |загаловак =Leszczewicz Antoni (1890-1943), w: Garbiński J., Turonek J., Białoruski ruch chrześcijański XX wieku. Słownik biograficzno-bibliograficzny |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =2003 |том = |старонкі =211—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар =Narewska D. |частка = |загаловак =Śladami męczenników z Rosicy |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва = |год =1999 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Ляшчэвіч Антон Янавіч}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляшчэвіч Антоній}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Марыяне|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Росіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Расстраляныя|Ляшчэвіч]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай семінарыі]] dmnq4eks6j2emvn0qst6tndm49d5cgg 0 201541 5124963 4844991 2026-04-12T09:41:06Z Plaga med 116903 5124963 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная Царква | Царква = Іерусалімскі патрыярхат | Царква2 = {{lang-el|Πατριαρχείον Ιεροσολύμων}} <br />{{lang-ar|كنيسة القدس الأرثوذكسية}} <br />{{lang-he|הכניסייה האורתודוקסית של ירושלים}} | Прадстаяцель у наш час = [[Феафіл III]], [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярх Святога Граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны, Сірыі, Аравіі, усяго Заіардання, Каны Галілейскай і святога Сіёна]] | Цэнтр = [[Іерусалім]] | Рэзідэнцыя Прадстаяцеля = | Юрысдыкцыя (тэрыторыя) = [[Ізраіль]], [[Палесцінская аўтаномія]], [[Іарданія]], [[Катар]] (аспрэчваецца)<ref name=autogenerated1>[http://www.sedmitza.ru/news/3544902.html У Антыяхійскай Царкве абвясцілі некананічным архібіскупа Катарскага Іерусалімскай юрысдыкцыі]</ref> | Епархіі за межамі юрысдыкцыі = [[Сінайскі паўвостраў]] | Аўтаномныя цэрквы ў кананічнай залежнасці = | Мова набажэнства = [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Арабская мова|арабская]] | Музычная традыцыя = візантыйская | Каляндар = [[Юліянскі каляндар|юліянскі]] | Епіскапаў = | Епархій = 4 | Навучальных устаноў = | Манастыроў = 25 | Прыходаў = 65 | Святароў = | Манахаў і манашак = | Вернікаў = каля 130 тыс. | Сайт = [http://www.jerusalem-patriarchate.info/ jerusalem-patriarchate.info] }} [[Файл:Jerusalem Holy Sepulchre BW 19.JPG|thumb|Храм Магілы Гасподняя ў Іерусаліме]] [[Файл:Holy sepulchre exterior.jpg|thumb|Храм Магілы Гасподняя ў Іерусаліме]] '''Іерусалімскі патрыярхат''',<ref>[http://www.jerusalem-patriarchate.info/gr/welcome.htm Πατριαρχείον Ἱεροσολύμων] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120826082250/http://www.jerusalem-patriarchate.info/gr/welcome.htm |date=26 жніўня 2012 }}</ref> ''Грэка-праваслаўны патрыярхат Іерусаліма'' ({{lang-el|Πατριαρχείον Ἱεροσολύμων}}; {{lang-ar|كنيسة القدس الأرثوذكسية}}; {{lang-he|הכניסייה האורתודוקסית של ירושלים}}) — найстаражытнейшая [[аўтакефалія|аўтакефальная]] [[памесная царква|памесная]] [[праваслаўе|праваслаўная]] [[Хрысціянская царква|царква]], якая займае 4-е месца ў [[дыпціх, рэлігія|дыпціху]] аўтакефальных памесных цэркваў. Кіруецца [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярхам Іерусалімскім]] і Свяшчэнным [[Сінод]]ам. Юрысдыкцыя ў наш час распаўсюджваецца на тэрыторыю [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Іарданія|Іарданіі]] і [[Палесціна|Палесціны]]; аўтаномная частка — [[Сінайская праваслаўная царква|Сінайская Архіепархія]] з манастыром Святой вялікамучаніцы Кацярыны на [[гара Сінай|Сінайскай гары]] ў [[Егіпет|Егіпце]]. Поўны тытул прадстаяцеля царквы: ''Найблажэнны і Найсвяцейшы Кір (імя) [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярх Святога граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны]], Сірыі, Аравіі, абанпол Іардана, Каны Галілейскай і святога Сіёна''. Абранага Саборам і Сінодам кандыдата на патрыяршым прастоле зацвярджаюць свецкія ўлады [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Іарданія|Іарданіі]] і [[Палесціна|Палесціны]]. == Гісторыя == [[Хрысціянская царква]] ў [[Іерусалім]]е заснавана ў дзень [[Дзень Святой Тройцы|Сёмухі]], у момант сыходжання [[Святы Дух|Святога Духу]] на [[апостал]]аў (''{{Біблія|Дзеян|2:1-41}}''). Лічыцца Маці цэркваў, з прычыны таго, што з [[Іерусалім]]а [[Евангелле]] распаўсюдзілася па ўсім свеце. Звалася гэтак жа [[Сіён]]скай царквой. Першым [[епіскап]]ам Іерусалімскай праваслаўнай царквы лічыцца [[Якаў, апостал ад 70|апостал Якаў, брат Гасподні]] († каля [[63]]). Пасля [[Іўдзейская вайна|Іўдзейскай вайны]] [[66]]—[[70]] гадоў была спустошана і саступіла сваё нефармальнае першынство Рыму. З [[IV]] стагоддзя адбывалася паступовае аднаўленне. У [[451]] годзе пастановай [[Халкідонскі сабор|IV Усяленскага сабору]] [[епіскап]]у Іерусалімскаму падараваны тытул [[Патрыярх (царкоўны сан)|Патрыярха]], а Іерусалімская царква займае пятае месца ў Сусветным праваслаўным [[дыпціх, рэлігія|дыпціху]], пасля [[Рымска-каталіцкая царква|Рымскай]], [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай]], [[Александрыйская праваслаўная царква|Александрыйскай]] і [[Антыяхійская праваслаўная царква|Антыяхійскай]] цэркваў (пасля [[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|Вялікай схізмы]] [[1054]] года стала на чацвёртае месца). У [[VII]] стагоддзі прыйшла ў заняпад у сувязі з арабскім нашэсцем. З прыходам [[Крыжакі|крыжакоў]] у [[1099]] годзе адбывалася выцясненне праваслаўных з храмаў і манастыроў; Патрыярхі Іерусалімскія былі вымушаны кіраваць царквой з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]. У [[XIII стагоддзе|XIII]]—[[XV]] стагоддзях Палесціну занялі [[мамлюкі]], якія руйнавалі храмы, знішчалі [[духавенства]] з мэтай выкараніць любы напамін пра хрысціянства. Асабліва становішча пагоршылася пасля падзення [[Візантыя|Візантыі]] ў [[1453]] годзе. Турэцкае заваяванне Палесціны ў [[1517]] годзе паклала пачатак адносна спакойнаму перыяду ў жыцці Іерусалімскай праваслаўнай царквы. Пад атаманскім валадарствам праваслаўны патрыярхат замацаваў свае пазіцыі на [[Святая зямля|Святой Зямлі]] і паступова з вельмі беднай царквы ператварыўся ва ўплывовую сілу. Калі ўлада перайшла ў рукі патрыярхаў-грэкаў, справы ў царкве пайшлі ў гару: з’явіліся грошы для рамонту старых будынкаў і каштоўнае царкоўнае начынне. Грэкі прыняліся пашыраць свае ўладанні пераважна за кошт іншых праваслаўных Цэркваў, скупаючы грузінскія і сербскія манастыры на Святой Зямлі. З цягам часу грэкі здолелі не толькі канчаткова замацаваць за сабой Іерусалімскі патрыяршы прастол, усе архірэйскія кафедры Патрыярхата і брацтва Магілы Гасподняй, але і завалодаць тымі Святымі Месцамі і манастырамі, якімі раней распараджаліся арабы, грузіны і сербы. Калі патрыярх [[Феафан III]] (1608—1644 года) па рашэнні іерусалімскага кадыя (суддзі) адняў у [[Рымская курыя|Рымскай курыі]] [[Святая Пячора|Святую Пячору]] і [[Галгофа|Галгофу]], каталікі падкупілі іерусалімскага пашу, які пасадзіў Феафана ў турму (той, падкупіўшы еўнуха, змог бегчы ў [[Канстанцінопаль]]). Патрыярх [[Паісій, Патрыярх Іерусалімскі|Паісій]] (1645—1660 года) таксама па загадзе асманскіх улад быў пасаджаны ў турму, але ўжо па абвінавачванні ў вырабе кароны для маскоўскага цара (хоць гэта была ўсяго толькі [[Мітра (аблачэнне)|мітра]], прывезеная ім з Масквы і ўпрыгожаная каштоўнымі камянямі). == Сучасны стан == [[Файл:Church of the Holy Sepulchre.jpg|thumb|right|[[Храм Магілы Гасподняй|Храм Уваскрасення Хрыстова]] (Магілы Гасподняй) у [[Іерусалім]]е]] Іерусалімскі Патрыярхат налічвае каля 130 тыс. вернікаў (галоўным чынам палесцінскіх і ізраільскіх [[Арабы|арабаў]]), у самім жа [[Іерусалім]]е — каля 8 тыс. праваслаўных вернікаў. Набажэнства вядзецца на [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і [[Арабская мова|арабскай]] мовах. Складаецца з дзвюх [[мітраполія|мітраполій]] ([[Пталемаідская мітраполія|Пталемаідскай]] і [[Назарэцкая мітраполія|Назарэцкай]]) і адной аўтаномнай архіепархіі ([[Сінайская праваслаўная царква|Сінайская архіепархія]]), мае 37 [[храм]]аў і адзін [[манастыр]] у Іарданіі, 17 храмаў у Ізраілі, 11 — у Палесціне, а таксама яшчэ 24 манастыры, з іх 19 невялікіх манастыроў знаходзяцца ў самім [[Іерусалім]]е — [[Стары горад, Іерусалім|Старым горадзе]]. Самыя вядомыя манастыры: [[Храм Магілы Гасподняй|Святой Магілы Гасподняй]], [[Віфлеемскі манастыр|Віфлеемскі]] — каля [[Пячора Раства|пячоры Раства]] Хрыстова, [[Іаан Прадцеча|Іаана Прадцечы]] — ля ракі [[Іардан (рака)|Іардан]], на месцы [[Хрышчэнне Гасподне|Хрышчэння Гасподняга]], [[Лаўра Савы Асвячонага|Лаўра Святога Савы Асвячонага]], [[Манастыр Ануфрыя Вялікага, Акелдама|манастыр Святога Ануфрыя Вялікага]], [[Герасім Іарданскі|Герасіма Іарданскага]] і інш. [[Аўтаномная царква|Аўтаномная]] [[Сінайская праваслаўная царква|Сінайская Архіепархія]], з [[Манастыр Святой Кацярыны|манастыром Святой вялікамучаніцы Кацярыны]] на Сінаі, кіруецца Высакапраасвяшчэнным [[Архіепіскап]]ам [[Архіепіскап Сінайскі|Сінайскім, Фаранскім і Раіфскім]], рэзідэнцыя якога знаходзіцца ў [[Каір]]ы. Усяго ў Іерусалімскай царкве — 24 [[архірэй|архірэі]] (галоўным чынам [[грэкі|этнічныя грэкі]])<ref>[http://www.hierarchy.religare.ru/h-orthod-ierusepar.html Епархіі Іерусалімскай праваслаўнай царквы]</ref>. Патрыяршая рэзідэнцыя знаходзіцца ў [[Іерусалім]]е, патрыяршым [[Кафедральны сабор|кафедральным саборам]] з’яўляецца [[Храм Магілы Гасподняй|Храм Уваскрасення Хрыстова]] (Магілы Гасподняй). Іерусалімскаму патрыярхату належыць каля 18 % земляў Іерусаліма, нават будынак ізраільскага парламента (Кнесета) і рэзідэнцыя прэзідэнта Ізраіля пабудаваны на яго тэрыторыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/8957.html Патрыярх Ірыней пакінуў рэзідэнцыю / Навіны / Патрыярхія]</ref>. 22 жніўня 2005 года [[Патрыярх (царкоўны сан)|Патрыярхам]] абраны [[Феафіл III, Патрыярх Іерусалімскі|Феафіл III]]. == Епархіі Іерусалімскай царквы == [[Файл:BethlehemInsideCN.jpg|thumb|right|У Храме Раства Хрыстова ў [[Віфлеем]]е]] * [[Пталемаідская мітраполія]] (кафедра: г. [[Ака (горад)|Ака]]) * [[Назарэцкая мітраполія]] (кафедра: г. [[Назарэт]]) * Патрыяршая [[Эпітрапія]] ў [[Аман]]е ([[Іарданія]]) * Патрыяршая [[Эпітрапія]] ў [[Ірбет|Ірбеце]] ([[Іарданія]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.jerusalem-patriarchate.info Афіцыйны сайт Іерусалімскага Патрыярхата]{{ref-gr}}{{ref-ar}} * [http://jerusalemusa.org/directory.htm Прыходы Іерусалімскага Патрыярхата ў Амерыцы]{{ref-en}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420224837/http://jerusalemusa.org/directory.htm |date=20 красавіка 2008 }} {{Праваслаўе}} {{Грэчаскае праваслаўе}} [[Катэгорыя:Іерусалімская Праваслаўная Царква| ]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іарданіі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Ізраілі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Палесціне]] dh9q2sdq4cvgjdjkdwvwxpndb6ijmxt 5124965 5124963 2026-04-12T09:41:34Z Plaga med 116903 5124965 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная Царква | Царква = Іерусалімскі патрыярхат | Царква2 = {{lang-el|Πατριαρχείον Ιεροσολύμων}} <br />{{lang-ar|كنيسة القدس الأرثوذكسية}} <br />{{lang-he|הכניסייה האורתודוקסית של ירושלים}} | Прадстаяцель у наш час = [[Феафіл III]], [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярх Святога Граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны, Сірыі, Аравіі, усяго Заіардання, Каны Галілейскай і святога Сіёна]] | Цэнтр = [[Іерусалім]] | Рэзідэнцыя Прадстаяцеля = | Юрысдыкцыя (тэрыторыя) = [[Ізраіль]], [[Палесцінская аўтаномія]], [[Іарданія]], [[Катар]] (аспрэчваецца)<ref name=autogenerated1>[http://www.sedmitza.ru/news/3544902.html У Антыяхійскай Царкве абвясцілі некананічным архібіскупа Катарскага Іерусалімскай юрысдыкцыі]</ref> | Епархіі за межамі юрысдыкцыі = [[Сінайскі паўвостраў]] | Аўтаномныя цэрквы ў кананічнай залежнасці = | Мова набажэнства = [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Арабская мова|арабская]] | Музычная традыцыя = візантыйская | Каляндар = [[Юліянскі каляндар|юліянскі]] | Епіскапаў = | Епархій = 4 | Навучальных устаноў = | Манастыроў = 25 | Прыходаў = 65 | Святароў = | Манахаў і манашак = | Вернікаў = каля 130 тыс. | Сайт = [http://www.jerusalem-patriarchate.info/ jerusalem-patriarchate.info] }} [[Файл:Jerusalem Holy Sepulchre BW 19.JPG|thumb|Храм Магілы Гасподняя ў Іерусаліме]] [[Файл:Holy sepulchre exterior.jpg|thumb|Храм Магілы Гасподняя ў Іерусаліме]] '''Іерусалімскі патрыярхат''',<ref>[http://www.jerusalem-patriarchate.info/gr/welcome.htm Πατριαρχείον Ἱεροσολύμων] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120826082250/http://www.jerusalem-patriarchate.info/gr/welcome.htm |date=26 жніўня 2012 }}</ref> ''Грэка-праваслаўны патрыярхат Іерусаліма'' ({{lang-el|Πατριαρχείον Ἱεροσολύμων}}; {{lang-ar|كنيسة القدس الأرثوذكسية}}; {{lang-he|הכניסייה האורתודוקסית של ירושלים}}) — найстаражытнейшая [[аўтакефалія|аўтакефальная]] [[памесная царква|памесная]] [[праваслаўе|праваслаўная]] [[Хрысціянская царква|царква]], якая займае 4-е месца ў [[дыпціх, рэлігія|дыпціху]] аўтакефальных памесных цэркваў. Кіруецца [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярхам Іерусалімскім]] і Свяшчэнным [[Сінод]]ам. Юрысдыкцыя ў наш час распаўсюджваецца на тэрыторыю [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Іарданія|Іарданіі]] і [[Палесціна|Палесціны]]; аўтаномная частка — [[Сінайская праваслаўная царква|Сінайская Архіепархія]] з манастыром Святой вялікамучаніцы Кацярыны на [[гара Сінай|Сінайскай гары]] ў [[Егіпет|Егіпце]]. Поўны тытул прадстаяцеля царквы: ''Найблажэнны і Найсвяцейшы Кір (імя) [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярх Святога граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны]], Сірыі, Аравіі, абанпол Іардана, Каны Галілейскай і святога Сіёна''. Абранага Саборам і Сінодам кандыдата на патрыяршым прастоле зацвярджаюць свецкія ўлады [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Іарданія|Іарданіі]] і [[Палесціна|Палесціны]]. == Гісторыя == [[Хрысціянская царква]] ў [[Іерусалім]]е заснавана ў дзень [[Дзень Святой Тройцы|Сёмухі]], у момант сыходжання [[Святы Дух|Святога Духу]] на [[апостал]]аў (''{{Біблія|Дзеян|2:1-41}}''). Лічыцца Маці цэркваў, з прычыны таго, што з [[Іерусалім]]а [[Евангелле]] распаўсюдзілася па ўсім свеце. Звалася гэтак жа [[Сіён]]скай царквой. Першым [[епіскап]]ам Іерусалімскай праваслаўнай царквы лічыцца [[Якаў, апостал ад 70|апостал Якаў, брат Гасподні]] († каля [[63]]). Пасля [[Іўдзейская вайна|Іўдзейскай вайны]] [[66]]—[[70]] гадоў была спустошана і саступіла сваё нефармальнае першынство Рыму. З [[IV]] стагоддзя адбывалася паступовае аднаўленне. У [[451]] годзе пастановай [[Халкідонскі сабор|IV Усяленскага сабору]] [[епіскап]]у Іерусалімскаму падараваны тытул [[Патрыярх (царкоўны сан)|Патрыярха]], а Іерусалімская царква займае пятае месца ў Сусветным праваслаўным [[дыпціх, рэлігія|дыпціху]], пасля [[Рымска-каталіцкая царква|Рымскай]], [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай]], [[Александрыйская праваслаўная царква|Александрыйскай]] і [[Антыяхійская праваслаўная царква|Антыяхійскай]] цэркваў (пасля [[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|Вялікай схізмы]] [[1054]] года стала на чацвёртае месца). У [[VII]] стагоддзі прыйшла ў заняпад у сувязі з арабскім нашэсцем. З прыходам [[Крыжакі|крыжакоў]] у [[1099]] годзе адбывалася выцясненне праваслаўных з храмаў і манастыроў; Патрыярхі Іерусалімскія былі вымушаны кіраваць царквой з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]. У [[XIII стагоддзе|XIII]]—[[XV]] стагоддзях Палесціну занялі [[мамлюкі]], якія руйнавалі храмы, знішчалі [[духавенства]] з мэтай выкараніць любы напамін пра хрысціянства. Асабліва становішча пагоршылася пасля падзення [[Візантыя|Візантыі]] ў [[1453]] годзе. Турэцкае заваяванне Палесціны ў [[1517]] годзе паклала пачатак адносна спакойнаму перыяду ў жыцці Іерусалімскай праваслаўнай царквы. Пад атаманскім валадарствам праваслаўны патрыярхат замацаваў свае пазіцыі на [[Святая зямля|Святой Зямлі]] і паступова з вельмі беднай царквы ператварыўся ва ўплывовую сілу. Калі ўлада перайшла ў рукі патрыярхаў-грэкаў, справы ў царкве пайшлі ў гару: з’явіліся грошы для рамонту старых будынкаў і каштоўнае царкоўнае начынне. Грэкі прыняліся пашыраць свае ўладанні пераважна за кошт іншых праваслаўных Цэркваў, скупаючы грузінскія і сербскія манастыры на Святой Зямлі. З цягам часу грэкі здолелі не толькі канчаткова замацаваць за сабой Іерусалімскі патрыяршы прастол, усе архірэйскія кафедры Патрыярхата і брацтва Магілы Гасподняй, але і завалодаць тымі Святымі Месцамі і манастырамі, якімі раней распараджаліся арабы, грузіны і сербы. Калі патрыярх [[Феафан III]] (1608—1644 года) па рашэнні іерусалімскага кадыя (суддзі) адняў у [[Рымская курыя|Рымскай курыі]] [[Святая Пячора|Святую Пячору]] і [[Галгофа|Галгофу]], каталікі падкупілі іерусалімскага пашу, які пасадзіў Феафана ў турму (той, падкупіўшы еўнуха, змог бегчы ў [[Канстанцінопаль]]). Патрыярх [[Паісій, Патрыярх Іерусалімскі|Паісій]] (1645—1660 года) таксама па загадзе асманскіх улад быў пасаджаны ў турму, але ўжо па абвінавачванні ў вырабе кароны для маскоўскага цара (хоць гэта была ўсяго толькі [[Мітра (аблачэнне)|мітра]], прывезеная ім з Масквы і ўпрыгожаная каштоўнымі камянямі). == Сучасны стан == [[Файл:Church of the Holy Sepulchre.jpg|thumb|right|[[Храм Магілы Гасподняй|Храм Уваскрасення Хрыстова]] (Магілы Гасподняй) у [[Іерусалім]]е]] Іерусалімскі Патрыярхат налічвае каля 130 тыс. вернікаў (галоўным чынам палесцінскіх і ізраільскіх [[Арабы|арабаў]]), у самім жа [[Іерусалім]]е — каля 8 тыс. праваслаўных вернікаў. Набажэнства вядзецца на [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і [[Арабская мова|арабскай]] мовах. Складаецца з дзвюх [[мітраполія|мітраполій]] ([[Пталемаідская мітраполія|Пталемаідскай]] і [[Назарэцкая мітраполія|Назарэцкай]]) і адной аўтаномнай архіепархіі ([[Сінайская праваслаўная царква|Сінайская архіепархія]]), мае 37 [[храм]]аў і адзін [[манастыр]] у Іарданіі, 17 храмаў у Ізраілі, 11 — у Палесціне, а таксама яшчэ 24 манастыры, з іх 19 невялікіх манастыроў знаходзяцца ў самім [[Іерусалім]]е — [[Стары горад, Іерусалім|Старым горадзе]]. Самыя вядомыя манастыры: [[Храм Магілы Гасподняй|Святой Магілы Гасподняй]], [[Віфлеемскі манастыр|Віфлеемскі]] — каля [[Пячора Раства|пячоры Раства]] Хрыстова, [[Іаан Прадцеча|Іаана Прадцечы]] — ля ракі [[Іардан (рака)|Іардан]], на месцы [[Хрышчэнне Гасподне|Хрышчэння Гасподняга]], [[Лаўра Савы Асвячонага|Лаўра Святога Савы Асвячонага]], [[Манастыр Ануфрыя Вялікага, Акелдама|манастыр Святога Ануфрыя Вялікага]], [[Герасім Іарданскі|Герасіма Іарданскага]] і інш. [[Аўтаномная царква|Аўтаномная]] [[Сінайская праваслаўная царква|Сінайская Архіепархія]], з [[Манастыр Святой Кацярыны|манастыром Святой вялікамучаніцы Кацярыны]] на Сінаі, кіруецца Высакапраасвяшчэнным [[Архіепіскап]]ам [[Архіепіскап Сінайскі|Сінайскім, Фаранскім і Раіфскім]], рэзідэнцыя якога знаходзіцца ў [[Каір]]ы. Усяго ў Іерусалімскай царкве — 24 [[архірэй|архірэі]] (галоўным чынам [[грэкі|этнічныя грэкі]])<ref>[http://www.hierarchy.religare.ru/h-orthod-ierusepar.html Епархіі Іерусалімскай праваслаўнай царквы]</ref>. Патрыяршая рэзідэнцыя знаходзіцца ў [[Іерусалім]]е, патрыяршым [[Кафедральны сабор|кафедральным саборам]] з’яўляецца [[Храм Магілы Гасподняй|Храм Уваскрасення Хрыстова]] (Магілы Гасподняй). Іерусалімскаму патрыярхату належыць каля 18 % земляў Іерусаліма, нават будынак ізраільскага парламента (Кнесета) і рэзідэнцыя прэзідэнта Ізраіля пабудаваны на яго тэрыторыі<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/8957.html Патрыярх Ірыней пакінуў рэзідэнцыю / Навіны / Патрыярхія]</ref>. 22 жніўня 2005 года [[Патрыярх (царкоўны сан)|Патрыярхам]] абраны [[Феафіл III, Патрыярх Іерусалімскі|Феафіл III]]. == Епархіі Іерусалімскай царквы == [[Файл:BethlehemInsideCN.jpg|thumb|right|У Храме Раства Хрыстова ў [[Віфлеем]]е]] * [[Пталемаідская мітраполія]] (кафедра: г. [[Ака (горад)|Ака]]) * [[Назарэцкая мітраполія]] (кафедра: г. [[Назарэт]]) * Патрыяршая [[Эпітрапія]] ў [[Аман]]е ([[Іарданія]]) * Патрыяршая [[Эпітрапія]] ў [[Ірбет|Ірбеце]] ([[Іарданія]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.jerusalem-patriarchate.info Афіцыйны сайт Іерусалімскага Патрыярхата]{{ref-gr}}{{ref-ar}} * [http://jerusalemusa.org/directory.htm Прыходы Іерусалімскага Патрыярхата ў Амерыцы]{{ref-en}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420224837/http://jerusalemusa.org/directory.htm |date=20 красавіка 2008 }} {{Праваслаўе}} {{Грэчаскае праваслаўе}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Іерусалімская Праваслаўная Царква| ]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іарданіі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Ізраілі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Палесціне]] ghrogks2fsniufmlh0ogfor9gpov636 0 203670 5124977 4604615 2026-04-12T09:50:13Z Plaga med 116903 5124977 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гідра}} [[Файл:Гармата Гідра ў двары Нясвіжскага палаца 1930 гг.jpg|thumb|Гармата «Гідра» ў двары Нясвіжскага палаца, 1930 г.]] «'''Гідра'''» (Hydra) — бастардавы малы [[фальканет]] літоўскага ліцця. Захоўваецца ў [[Музей Войска Польскага|Музеі Войска Польскага]] ў [[Варшава|Варшаве]]. == Гісторыя == Адліта ў [[Нясвіж]]ы ў 1599 годзе майстрам [[Герман Мольцфельд|Германам Мольцфельдам]]. Вядома, што незадоўга да 1619 года ў [[Біржайскі замак]] з Нясвіжа была перавезена разам за «[[Мелюзіна, гармата|Мелюзінай]]». У 1626 годзе, як сведчаць інвентары, «Гідра» знаходзілася ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]]<ref>AGAD. AR. Dz. XXVI, sygn. 125</ref>. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе замак быў заняты шведамі, які частку замкавых гармат, у тым ліку і «Гідру», забралі з сабой, аднак пасля былі вымушаны затапіць у рацэ [[Лахва (рака)|Лахве]]. Пасля адыходу шведаў у чэрвені 1717 года «Гідру» разам з іншымі гарматамі дасталі з ракі і вярнулі ў Нясвіжскі замак, дзе яна захоўвалася да пачатку XX стагоддзя. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] гарматы былі вывезены з Нясвіжа, які знаходзіўся непадалёк ад лініі фронту ўглыб Расіі. У 1922 годзе па ўмовах [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага міру]] гарматы былі перададзены [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Першапачаткова іх паклалі на дзядзінцы [[Каралеўскі палац (Варшава)|каралеўскага замка]] ў Варшаве, праз які праходзілі ўсе рэчы, што перадаваліся Саветамі, а затым гарматы былі перададзены [[Радзівілы|Радзівілам]] і вярнуліся ў [[Нясвіж]]. Там для іх парабілі даволі простыя [[лафет]]ы і паставілі на замкавым двары. У 1939 годзе гарматы перавезлі ў [[Мінск]] і пакінулі каля [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]]. Пасля захопу Мінска [[вермахт]]ам гарматы былі адпраўлены ў знакаміты [[берлінскі цэйхгаўз]], як выдатныя прыклады нямецкага людвісарства на ўсходзе. Да 1945 года будынак быў сур’ёзна пашкоджаны, пры гэтым пацярпелі і радзівілаўскія гарматы. Пасля вайны гарматы адправілі ў {{нп3|Ваенна-гістарычны музей артылерыі, інжынерных войскаў і войскаў сувязі|музей артылерыі|ru|Военно-исторический музей артиллерии, инженерных войск и войск связи}} ў Пецярбургу, праз які праходзілі ўсе трафеі ваеннага характару. У другой палове 1940-х — першай палове 1950-х гадоў савецкі ўрад вырашыў перадаць частку трафеяў [[ПНР]]. «Гідра» і шэраг іншых гармат трапілі ў [[Музей Войска Польскага|Музеі Войска Польскага]] ў [[Варшава|Варшаве]], дзе і захоўваюцца цяпер. == Апісанне == [[Калібр]] — 51 мм, ядро — ¾ [[Фунт, адзінка вымярэння|фунта]], даўжыня 32 калібра, далёкасць выстралу — 1200 м. Гармата мае выглядзе [[карынфскі ордар|карынфскай]] [[калона|калоны]], у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая [[Лярнейская гідра|гідра]]{{sfn|Метельский|2011|с=53}}. На ствале надпіс: ''гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай''{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152}}. Упрыгожана {{нп3|Іерусалимскі крыж|іерусалімскім крыжам|ru|Иерусалимский крест}} — знакам прыналежнасці [[Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла «Сіроткі»]] да [[Ордэн Святой Магілы Гасподняй Іерусалімскай|рыцараў Ордэна Магілы Гасподняй]]{{sfn|Метельский|2011|с=53}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Метельский А. А. |частка = |загаловак = Владельцы старого Несвижа. |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |старонак = 160 |серыя = |isbn = 978-985-11-0581-2 |тыраж = |ref = Метельский }} * {{кніга |аўтар = Ткачёв М. А. |частка = |загаловак = Замки Беларуси. |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2002 |старонак = 200 |серыя = |isbn = 985-07-0418-7 |тыраж = |ref = Ткачёв }} == Спасылкі == * [http://wouk.livejournal.com/22671.html Пакручасты лёс радзівілаўскіх гармат: зь Нясьвіжу ў Варшаву праз Менск, Бэрлін і Пецярбург] {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} [[Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] [[Катэгорыя:Гарматы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1599 годзе]] 0qdz93bplwoadyuou3oz6ud4q58dxnp 0 204850 5124882 3165029 2026-04-12T07:54:04Z DzBar 156353 шаблон 5124882 wikitext text/x-wiki {{Збудаванне}} '''Шанхайскі крыты стадыён''' ({{lang-zh|上海體育館}}) — шматфункцыянальная спартыўная зала ў Шанхаі, Кітай, пабудаваная ў 1975 годзе. [[Файл:SH indoor stadium.jpg|300px|thumb]]Будынак, які падчас будаўніцтва быў абвешчаны як вялікі подзвіг інжынернага майстэрства, зараз лічыцца састарэлым і не адпавядае па класе сучасным спартовым аб'ектам. У цяперашні час выкарыстоўваецца ў асноўным для забаўляльных мерапрыемстваў, а не для спартовых спаборніцтваў. == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Кітая]] [[Катэгорыя:Спорт у Шанхаі]] [[Катэгорыя:Снукерныя арэны]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Шанхая]] afs2dwkuyn302p7dkmlj2hpl8n9botz 0 205174 5124805 4886789 2026-04-12T04:47:51Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124805 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ліванская вайна}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая ліванская вайна |частка = Частка [[Араба-ізраільскі канфлікт|араба-ізраільскага канфлікту]] |выява = Lebmap 3rd day.jpg |загаловак = Карта зоны канфлікту |дата = [[12 ліпеня]] — [[14 жніўня]] [[2006]] |месца = [[Ліван]], [[Ізраіль]] |прычына = ракетна-мінамётны абстрэл «Хезбалой» прыгранічных населеных пунктаў Ізраіля, забойства 3 і захоп 2 ваеннаслужачых з асабовага склада памежнага патруля. |змены = |вынік = Спыненне агню, <br />Рэзалюцыя №&nbsp;1701 [[Савет Бяспекі ААН|Савбяса ААН]] <ref>[http://www.un.org/News/Press/docs//2006/sc8808.doc.htm Permanent Ceasefire to Be Based on Creation Of Buffer Zone Free of Armed Personnel Other than UN, Lebanese Forces]{{ref-en}}</ref> |праціўнік1 = {{Сцяг Ізраіля}} [[Ізраіль]] <br />''пры падтрымцы:''<br />{{Сцяг ЗША}} [[ЗША]] |праціўнік2 =[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]] {{Collapsible list|title=''Пры падтрымцы:''|title_style=font-size: 110%%; font-weight: normal; background: none;text-align: left;| {{сцягафікацыя|Іран}}<br /> {{сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<br />{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://news.tut.by/politics/75552.html Беларусь вновь обвинили в незаконных поставках оружия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/politics/75552.html |date=13 мая 2021 }}</ref><br> [[Выява:Flag of the Amal Movement.svg|22px]] [[Амаль]]<br /> [[Выява:PFLP-GC Flag.svg|22px]] [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|НФВП-ГК]]<br /> [[Выява:Flag of the Lebanese Communist Party.svg|22px]] [[Ліванская камуністычная партыя|ЛКП]]<br /> [[Выява:Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg|22px]] [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|ССНП]]<br /> }} |камандзір1 = [[Дан Халуц]],<br />начальнік Генштаба [[Армія абароны Ізраіля|Арміі абароны Ізраіля]]. <br /> [[Эліэзер Шкедзі]] |камандзір2 = [[Хасан Насрала]],<br />лідар групоўкі «Хезбала».<br /> [[Імад Мугнія]] |сілы1 = 10 000<ref name="Ключников2006">В. Ключников. Анализ некоторых военных аспектов ливано-израильского конфликта // «Зарубежное военное обозрение», № 12 (717), 2006. стр.7-15</ref>—40 000<br />100 танкаў<ref name="Ключников2006"/><br />400 БТР<ref name="Ключников2006"/><br />400 гармат<ref name="Ключников2006"/><br />авіяцыя<ref name="Ключников2006"/> |сілы2 = 2500—3500<ref>[http://www.csis.org/media/csis/pubs/060714_lebanese_security.pdf Lebanese Security and the Hezbollah] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060815235752/http://www.csis.org/media/csis/pubs/060714_lebanese_security.pdf |date=15 жніўня 2006 }}{{ref-en}}</ref> |страты1 = '''Ваенныя страты:'''<br />121 загінуў<br />628 паранены<ref>[http://www.nrg.co.il/images/news/doah.pdf Winograd Commission Report, page 353] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140513195049/http://www.nrg.co.il/images/news/doah.pdf |date=13 мая 2014 }}{{ref-he}}</ref> <br />'''Грамадзянскія страты:'''<br />44 загінулі<br />4262 паранены<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+from+Lebanon-+Hizbullah/Hizbullah+attack+in+northern+Israel+and+Israels+response+12-Jul-2006.htm The Second Lebanon War (2006), 12 Jul 2006]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3443649,00.html Man wounded in Second Lebanon War dies, Ahiya Raved, 08.30.07]{{ref-en}}</ref> |страты2 = '''Ваенныя страты:''' <br />«Хезбала»<br />250 (прызнана «Хезбалой»)<ref name=mignews061215>[http://www.mignews.com/news/politic/world/151206_190056_84209.html «Хезбала» прызнае маштаб страт, 15.12.2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193714/http://mignews.com/news/politic/world/151206_190056_84209.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref><ref name=evreimir061216>[http://evreimir.com/13315/ «Хезбала» скарэктавала маштаб сваіх страт падчас войны з Ізраілем] «[[Яўрэйскі свет, газета|Яўрэйскі свет]]» / [[ISRAland]], [[РБК, тэлеканал|РБК]]</ref><ref name="СтатистикаWaronline">''Алег Граноўскі'' [http://www.waronline.org/IDF/Articles/2nd-lebanon-war-statistics/index.html Статыстыка Другой ліванскай вайны] [[Waronline.org]]</ref><ref name="AP061215">{{cite web|url=http://www.10452lccc.com/documents/gossip11.12.06.htm|title=HEZBOLLAH’S SHIFTING LOSSES DURING THE JULY WAR // Beirut Gossip (Quotes excerpted from miscellaneous press reports on the demonstrations in Downtown Beirut)|date=December 15, 2006|publisher=[[Асашыэйтэд-прэс|The Associated Press]]|lang=en|accessdate=2012-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310215312/http://www.10452lccc.com/documents/gossip11.12.06.htm|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="newsru061215">{{cite news|url=http://newsru.co.il/arch/mideast/15dec2006/komati.html|title=«Хезбала»: падчас ліванскай вайны загінулі 250 баявікоў|date=15 снежня 2006 г.|publisher=[[NEWSru.com|newsru.co.il]]|accessdate=2012-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312121919/http://newsru.co.il/arch/mideast/15dec2006/komati.html|archivedate=12 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> <br />700 загінулых і 1000 параненых (па сцв. ЦАХАЛ) <br />500 (сцвутв. ААН)<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/22/wmid122.xml Peacekeeping force won’t disarm Hizbollah, By Patrick Bishop in Tyre, 22 Aug 2006]{{ref-en}}</ref><br /> 500 (па утв. ліванскіх крыніц)<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/04/wmid404.xml Teheran fund pays war compensation to Hizbollah families, By Con Coughlin, Defence and Security Editor, 04 Aug 2006]{{ref-en}}</ref> <br />[[Амаль|«Амаль»]]: ад 7 да 17, <br />[[Народны фронт вызвалення Палесціны|НФВП]]: 1—2<ref name="СтатистикаWaronline"/><ref name="зво717-78">Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (714), 2006. стр.78</ref>. <br />'''Страты сярод грамадзян Лівана :'''<br />1191 загінуў<br />4409 паранены. }} '''Другая ліванская вайна''' (афіцыйнае найменне ў Ізраілі з [[21 сакавіка]] [[2007]] года<ref name=mignews210307>[http://www.mignews.com/news/events/world/210307_233244_58364.html Апошняя ліванская вайна здабыла імя, 22.03.2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071225061426/http://www.mignews.com/news/events/world/210307_233244_58364.html |date=25 снежня 2007 }}</ref>, у [[Арабскі свет|арабскім свеце]] — '''«Ліпеньская вайна»''') — узброенае сутыкненне паміж дзяржавай [[Ізраіль]], з аднаго боку, і радыкальнай [[шыіты|шыіцкай]] групоўкай «[[Хезбала]]», фактычна цалкам кантралявалай паўднёвыя раёны дзяржавы [[Ліван]], з іншага боку. Баявыя дзеянні доўжыліся 34 дні ў [[Ліпень|ліпені]]—[[жнівень|жніўні]] [[2006]] года. Канфлікт быў справакаваны [[12 ліпеня]] ракетна-мінамётным абстрэлам умацаванага пункта «Нурыт» і прыгранічнага населенага пункта [[Шломі, Ізраіль|Шломі]] на поўначы Ізраіля (пры абстрэле былі паранены 11 чалавек<ref>[http://newsru.co.il/arch/mideast/12jul2006/katush.html 11 ізраільцян паранены пры абстрэле паўночнай мяжы, 12 ліпеня 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130312121943/http://newsru.co.il/arch/mideast/12jul2006/katush.html |date=12 сакавіка 2013 }}</ref>) з адначасовым нападам на памежны патруль (забойства трох і захоп двух ізраільскіх ваеннаслужачых) [[Армія абароны Ізраіля|Арміі абароны Ізраіля]] на ізраільска-ліванскай мяжы баявікамі «Хезбалы». Баявікі «Хезбалы» на працягу месяца праводзілі масіраваны [[Ракетная зброя|ракетны]] абстрэл паўночных гарадоў і паселішчаў Ізраіля. Падчас наземнай аперацыі арміі Ізраіля ўдалося прасунуцца ўглыб ліванскай тэрыторыі на 15-20 км, выйсці да ракі [[Літані]] і ў значнай ступені зачысціць акупаваную тэрыторыю ад баявікоў «Хезбалы». Акрамя таго, баявыя дзеянні на поўдні Лівана суправаджаліся бесперапыннымі бамбардзіроўкамі населеных пунктаў і аб'ектаў інфраструктуры на ўсёй тэрыторыі Лівана. [[Выява:Lebanese Areas Targeted 7-12 to 7-27.jpg|thumb|left|Раёны ізраільскіх авіяўдараў у Ліване]] Баявыя дзеянні працягваліся з [[12 ліпеня]] па [[14 жніўня]] [[2006]] года, калі ў адпаведнасці з рэзалюцыяй [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] было абвешчана спыненне агню. [[1 кастрычніка]] [[2006]] года Ізраіль завяршыў вывад войскаў з тэрыторыі Паўднёвага Лівана. Кантроль над поўднем Лівана цалкам перайшоў да падраздзяленняў урадавай ліванскай арміі і міратворцаў [[ААН]]. Да пачатку кастрычніка на поўдні Лівана ўжо былі дыслакаваны каля 10 тыс. ліванскіх ваенных і звыш 5 тыс. міратворцаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ізраіль у тэмах}} [[Катэгорыя:Войны Ізраіля]] [[Катэгорыя:Войны Лівана]] [[Катэгорыя:Вайна супраць тэрарызму]] [[Катэгорыя:Ліпень 2006 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2006 года]] [[Катэгорыя:Другая ліванская вайна| ]] [[Катэгорыя:2006 год у Ізраілі]] [[Катэгорыя:2006 год у Ліване]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2006 года]] 6f93vj51z24doqpe1vkavbhy560bcgn 0 205212 5124853 4755445 2026-04-12T06:33:32Z Voūk12 159072 5124853 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Юзаф Лісоўскі |арыгінал імя = Aleksander Józef Lisowski |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |палітычныя погляды = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = [[палкоўнік]] |камандаваў = [[Лісоўчыкі]] |частка = |бітвы = [[Зарайская бітва]]<br /> [[Траецкая аблога]] |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = |Сайт = }} {{цёзкі2|Лісоўскі}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; 1580—1616) — [[шляхта|шляхціч]] ВКЛ. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Нарадзіўся ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войскаў]] у 1600 г. далучыўся да іх. У 1604 г. завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве ля Белага камню [[27 верасня]] [[1604]] г., нападае і расстрэльвае з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ў ВКЛ, на заклікі да суду гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не з’явіўся. За што [[3 мая]] [[1605]] г. [[соймавы суд]] пазбаўляе яго дваранства і аб’яўляе інфамію. Любы мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак у абставінах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ і падчашага ВКЛ Януша Радзівіла ён знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Я. Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 г. атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў казну Вішнявецкіх на Брагінскім замку, Магілёўскае староства і [[Клецк]]. == На службе ў [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]] == Пазбаўлены надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі зышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакоў, беларускіх і рускіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку [[1608]] года Лісоўскі атрымаў першую буйную перамогу, разбіўшы ў [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскае войска. Летам ён абаснаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі сумесна з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага ў 2 тыс. байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздалю]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну [[1610]] года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх базаў тут рабіў далекія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], замінаючы шведам займаць рускую поўнач і абараняючы межы ВКЛ. Пры пасярэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 г. за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў дваранства. У [[1612]] годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблякаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 г. == Вялікі рэйд Лісоўскага == У [[1615]] годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а [[19 чэрвеня]] захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня/[[6 верасня]] ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, спалавініў 2000 войска [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб пазбегнуць вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбіўшы адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы на тое, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вароў», тады ўжо немцы пакінулі атрад), рэйд працягнуўся. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексінам 10 снежня 1615 г., але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абыйшоўшы Маскву з усходу і поўдня пятлёй у 200 км вярнуліся на межы ВКЛ у пачатку 1616 года. == Смерць == За лета 1616 г. збіраў сродкі і казакоў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. Па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго атрадам перайшло Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. {{Зноскі}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр.288.; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] 7i0r0xdwunk3vawf6jyi2goo3a4niz4 5124863 5124853 2026-04-12T07:01:29Z Voūk12 159072 5124863 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Юзаф Лісоўскі |арыгінал імя = Aleksander Józef Lisowski |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |палітычныя погляды = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = [[палкоўнік]] |камандаваў = [[Лісоўчыкі]] |частка = |бітвы = [[Зарайская бітва]]<br /> [[Траецкая аблога]] |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = |Сайт = }} {{цёзкі2|Лісоўскі}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; 1580—2-5 дзён перад 20 кастрычніка 1616)<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref> — [[шляхта|шляхціч]] ВКЛ. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Нарадзіўся ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войскаў]] у 1600 г. далучыўся да іх. У 1604 г. завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве ля Белага камню [[27 верасня]] [[1604]] г., нападае і расстрэльвае з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ў ВКЛ, на заклікі да суду гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не з’явіўся. За што [[3 мая]] [[1605]] г. [[соймавы суд]] пазбаўляе яго дваранства і аб’яўляе інфамію. Любы мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак у абставінах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ і падчашага ВКЛ Януша Радзівіла ён знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Я. Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 г. атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў казну Вішнявецкіх на Брагінскім замку, Магілёўскае староства і [[Клецк]]. == На службе ў [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]] == Пазбаўлены надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі зышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакоў, беларускіх і рускіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку [[1608]] года Лісоўскі атрымаў першую буйную перамогу, разбіўшы ў [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскае войска. Летам ён абаснаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі сумесна з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага ў 2 тыс. байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздалю]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну [[1610]] года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх базаў тут рабіў далекія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], замінаючы шведам займаць рускую поўнач і абараняючы межы ВКЛ. Пры пасярэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 г. за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У [[1612]] годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблякаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У [[1615]] годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а [[19 чэрвеня]] захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / [[6 верасня]] ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, спалавініў 2000 войска [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб пазбегнуць вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбіўшы адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы на тое, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вароў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), падціскаемыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі нечакана вырашылі выбірацца не на захад а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексінам 10 снежня 1615 г., але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абыйшоўшы Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года. == Смерць == За лета 1616 г. збіраў сродкі і казакоў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. Па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616-1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. {{Зноскі}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр.288.; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] 2l620cfgm5mw7w3sag6eal143wg3tbz 5124865 5124863 2026-04-12T07:03:18Z Voūk12 159072 /* Вялікі рэйд Лісоўскага */ 5124865 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Юзаф Лісоўскі |арыгінал імя = Aleksander Józef Lisowski |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |палітычныя погляды = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = [[палкоўнік]] |камандаваў = [[Лісоўчыкі]] |частка = |бітвы = [[Зарайская бітва]]<br /> [[Траецкая аблога]] |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = |Сайт = }} {{цёзкі2|Лісоўскі}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; 1580—2-5 дзён перад 20 кастрычніка 1616)<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref> — [[шляхта|шляхціч]] ВКЛ. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Нарадзіўся ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войскаў]] у 1600 г. далучыўся да іх. У 1604 г. завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве ля Белага камню [[27 верасня]] [[1604]] г., нападае і расстрэльвае з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ў ВКЛ, на заклікі да суду гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не з’явіўся. За што [[3 мая]] [[1605]] г. [[соймавы суд]] пазбаўляе яго дваранства і аб’яўляе інфамію. Любы мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак у абставінах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ і падчашага ВКЛ Януша Радзівіла ён знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Я. Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 г. атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў казну Вішнявецкіх на Брагінскім замку, Магілёўскае староства і [[Клецк]]. == На службе ў [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]] == Пазбаўлены надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі зышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакоў, беларускіх і рускіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку [[1608]] года Лісоўскі атрымаў першую буйную перамогу, разбіўшы ў [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскае войска. Летам ён абаснаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі сумесна з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага ў 2 тыс. байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздалю]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну [[1610]] года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх базаў тут рабіў далекія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], замінаючы шведам займаць рускую поўнач і абараняючы межы ВКЛ. Пры пасярэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 г. за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У [[1612]] годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблякаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У [[1615]] годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а [[19 чэрвеня]] захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / [[6 верасня]] ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, спалавініў 2000 войска [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб пазбегнуць вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбіўшы адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы на тое, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вароў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), падціскаемыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі, нечакана для ворага вырашылі выбірацца дамоў не на захад, а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексінам 10 снежня 1615 г., але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абыйшоўшы Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года. == Смерць == За лета 1616 г. збіраў сродкі і казакоў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. Па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616-1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. {{Зноскі}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр.288.; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] gpquj9x0fxxln725dxf0qx98cjovas0 5124872 5124865 2026-04-12T07:16:51Z Voūk12 159072 /* Вялікі рэйд Лісоўскага */ 5124872 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Юзаф Лісоўскі |арыгінал імя = Aleksander Józef Lisowski |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |палітычныя погляды = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = [[палкоўнік]] |камандаваў = [[Лісоўчыкі]] |частка = |бітвы = [[Зарайская бітва]]<br /> [[Траецкая аблога]] |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = |Сайт = }} {{цёзкі2|Лісоўскі}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; 1580—2-5 дзён перад 20 кастрычніка 1616)<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref> — [[шляхта|шляхціч]] ВКЛ. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Нарадзіўся ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войскаў]] у 1600 г. далучыўся да іх. У 1604 г. завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве ля Белага камню [[27 верасня]] [[1604]] г., нападае і расстрэльвае з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ў ВКЛ, на заклікі да суду гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не з’явіўся. За што [[3 мая]] [[1605]] г. [[соймавы суд]] пазбаўляе яго дваранства і аб’яўляе інфамію. Любы мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак у абставінах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ і падчашага ВКЛ Януша Радзівіла ён знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Я. Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 г. атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў казну Вішнявецкіх на Брагінскім замку, Магілёўскае староства і [[Клецк]]. == На службе ў [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]] == Пазбаўлены надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі зышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакоў, беларускіх і рускіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку [[1608]] года Лісоўскі атрымаў першую буйную перамогу, разбіўшы ў [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскае войска. Летам ён абаснаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі сумесна з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага ў 2 тыс. байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздалю]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == [[Файл:Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|міні|Рэмбрандт ван Рэйн. Польскі рыцар. 1655 (лісоўчык)]] Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну [[1610]] года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх базаў тут рабіў далекія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], замінаючы шведам займаць рускую поўнач і абараняючы межы ВКЛ. Пры пасярэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 г. за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У [[1612]] годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблякаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У [[1615]] годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а [[19 чэрвеня]] захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / [[6 верасня]] ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, спалавініў 2000 войска [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб пазбегнуць вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбіўшы адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы на тое, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вароў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), падціскаемыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі, нечакана для ворага вырашылі выбірацца дамоў не на захад, а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексінам 10 снежня 1615 г., але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абыйшоўшы Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года<ref>{{Артыкул|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 - s.21|выданне=}}</ref>. == Смерць == За лета 1616 г. збіраў сродкі і казакоў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. Па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616-1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. {{Зноскі}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр.288.; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] i4ehiooe44p930cirrrquhx64u42zoo 0 211963 5124973 4836031 2026-04-12T09:47:38Z Plaga med 116903 5124973 wikitext text/x-wiki [[Файл:Madaba map.jpg|thumb|400px|Элія Капіталіна на [[Карта з Мадабы|Мадабскай карце]] ([[Мазаіка]], [[570]] год, [[Мадаба]], [[Іарданія]], 5 х 25 м)]] '''Элія Капіталіна''', {{lang-la|Aelia Capitolina}} (''Colonia Aelia Capitolina'') — рымская [[Рымская калонія|калонія]], пабудаваная ў [[135]] годзе на месцы разбуранага [[Іерусалім]]а [[імператар]]ам [[Адрыян]]ам пасля прыгнечання [[Паўстанне Бар-Кохбы|Другога яўрэйскага паўстання]], якое перарасло ў [[Другая Іўдзейская вайна|Другую Іўдзейскую вайну]]. Адрыян выдаў дэкрэт, паводле якога ўсім, хто падвергся абразанню, доступ у горад быў забаронены. За наступныя 200 гадоў адзіным чалавекам, які парушыў гэта правіла, быў [[Філіп Араб]]. У [[325]] годзе [[Канстанцін Вялікі]] аднавіў назву [[Іерусалім]], ужо як хрысціянскі горад. == Назва == [[Файл:Roman Jerusalem.PNG|thumb|злева|План рымскага горада]] Назва рымскага горада паходзіць ад аднаго з імёнаў імператара Адрыяна ({{lang-la|Publius Aelius Hadrianus}}) — Элія, і Капіталіна, гэта значыць ад назвы [[узгорак|ўзгорка]] ў [[Рым]]е, дзе знаходзіўся храм галоўнага рымскага бога [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэра]] — [[Капіталійскі храм|Капітолій]]. Храм Юпітэра ў горадзе быў пабудаваны на месцы былога [[Іерусалімскі Храм|Храма]] на [[Храмавая гара|Храмавай гары]]. Таксама ў горадзе быў форум і храм Венеры (цяпер [[Храм Магілы Гасподняй]]) == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Элия Капитолина}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ref-en}} [http://www.jesusneverexisted.com/aelia.htm Detailed description (including map) of the city of Aelia Capitolina:] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210711103045/http://www.jesusneverexisted.com/aelia.htm |date=11 ліпеня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{coord|31.7756894|N|35.2310407|E|display=title}} [[Катэгорыя:Гарады Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Гісторыя Іерусаліма]] nv0edtrbytwoejw4c5zzo2qg6sddi70 0 215445 5124942 4643538 2026-04-12T09:25:58Z Plaga med 116903 5124942 wikitext text/x-wiki [[Файл:Via Dolorosa.jpg|thumb|справа|200px|Вія Далароза]] {{Жыццё Ісуса Хрыста}} '''Вія Далароза''' ({{lang-la|Via Dolorosa}} — «Шлях смутку», «Шлях пакут» ці проста «балючы шлях», {{lang-ar|طريق الآلام}}) — вуліца, якая складаецца з дзвюх частак, у [[Стары горад Іерусалім|Старым горадзе Іерусаліма]], па якой, як лічыцца, пралягаў шлях [[Ісус Хрыстос|Ісуса]], калі Ён нёс Свой крыж на шляху да [[Распяцце Ісуса|распяцця]]. Шлях ад [[крэпасць Антонія|крэпасці Антонія]] на захад да [[Храм Магілы Гасподняй|царквы Магілы Гасподняй]] мае працягласць каля 600 метраў, цяпер гэта знакамітае месца хрысціянскага паломніцтва. Сённяшні маршрут быў створаны ў XVIII стагоддзі, замяніўшы розныя больш раннія версіі. На цяперашні час выдзелена дзевяць этапаў (прыпынкаў) крыжовага шляху, у канцы XV стагоддзя іх было чатырнаццаць, пяць з іх засталіся ўнутры Царквы Магілы Гасподняй. == Гісторыя == [[Файл:Roman Jerusalem.PNG|thumb|злева|Галоўныя дарогі — паўночна-паўднёвая і ўсходне-заходняя — у Эліі Капіталіне. Вія Далароза — паўночны дэкуманус]] Вія Далароза — сучасная рэканструкцыя аднаго з двух асноўных маршрутаў з усходу на захад ([[дэкуманус]]) праз горад [[Элія Капіталіна]], пабудаваны [[Адрыян]]ам на месцы Іерусаліма. Звычайна рымляне рабілі дэкуманус праз цэлы горад, але [[Храмавая гар]]а ў сярэдзіне горада запатрабавала зрабіць дадатковую дарогу на поўначы. У дадатак да звычайнай цэнтральнай паўночна-паўднёвай дарогі (кардо), якая ішла проста ўверх да заходняга пагорка, была пабудавана другая буйная дарога поўнач-поўдзень да [[Тырапеонская даліна|Тырапеонскай даліны]]. Гэтыя дзве дарогі сыходзіліся ля [[Дамаская брама|Дамаскай брамы]], недалёка ад Вія Далароза. Калі б Вія Далароза працягвалася на захад па сваёй лініі і перасекла абедзве гэтыя дарогі, утварыўся б трыкутны квартал, вельмі вузкі для пабудовы дамоў; таму заходняя ад кардо палова дэкумануса (сучасная Вія Далароза) была ссунутая на поўдзень, і такім чынам цяперашняя вуліца разрываецца ў сярэдзіне на дзве часткі. Першыя звесткі пра паломніцтвы, звязаныя з біблійнымі падзеямі, датуюцца [[Візантыя|візантыйскай]] эпохай; у гэты перыяд працэсія стартавала ў [[Чысты чацверг|Вялікі чацвер]] ад [[Алейная гара|Алейнай гары]], запынялася ў [[Гефсіманія|Гефсіманіі]], праз [[Ільвіная брама|Ільвіную браму]] ўваходзіла ў Стары горад і прыкладна цяперашнім шляхам накіроўвалася да храма Магілы Гасподняй; аднак на шляху па самой Вія Даларозе прыпынкаў не было. У VIII стагоддзі шлях ужо праходзіў праз заходні пагорак: пачынаўся ў Гефсіманіі, пасля да меркаванага Дому Каяфы на [[гара Сіён|гары Сіён]], пасля да Святой Сафіі (меркаванага месцазнаходжання [[прэторыум]]а) і ўрэшце да храму Магілы Гасподняй. У Сярэднявеччы каталікі Іерусаліма дзяліліся на дзве групоўкі, якія кантралявалі цэрквы з супрацьлеглых схілаў. Адпаведна, і пілігрымаў праводзілі па шляху, дзе знаходзіліся іх цэрквы: першыя сцвярджалі, што палац рымскага губернатара ([[прэторыум]]) знаходзіўся на гары Сіён (дзе былі цэрквы), другія лічылі, што смутны шлях праходзіў ля іх цэркваў паблізу [[крэпасць Антонія|крэпасці Антонія]]. Атаясамліванне Вія Далароза са смутным шляхам грунтуецца на дапушчэнні, што прэторыум знаходзіўся каля крэпасці Антонія. Аднак і [[Філон Александрыйскі]], і [[Іосіф Флавій]] сведчаць, што рымскія [[пракуратар]]ы [[Іўдзея|Іўдзеі]], якія кіравалі з узбярэжнай [[Кейсарыя|Кесарыі]], падчас прыезду ў Іерусалім жылі ў [[Палац Ірада|палацы Ірада]], адтуль ладзілі суды. Іосіф Флавій паведамляе, што палац Ірада знаходзіўся на заходнім схіле, што было пацверджана раскопкамі пад [[Вежа Давіда|вежай Давіда]] ў [[2001]] годзе. Больш за тое, археолагі таксама высветлілі, што да перабудовы Адрыянам тэрыторыя, прылеглая да крэпасці Антонія, была вялікім адкрытым водным басейнам. У [[2009]] годзе ізраільскі археолаг Шымон Гібсан адкрыў рэшткі вялікага вымашчанага ўнутранага двара на поўдзень ад вежы Давіда паміж двума фартыфікацыйнымі мурамі са знешнімі варотамі і з унутранымі, што вялі да баракаў. У двары стаяла высокая платформа плошчай каля 2 м. Вывучэнне руінаў прэторыума, якія доўга лічыліся рымскімі баракамі, паказала, што гэта была ўсяго толькі вартавая вежа. Сукупнасць гэтых адкрыццяў адпавядае апісанаму ў Евангеллях шляху і супадае з дэталямі, вядомымі з іншых старажытных пісанняў. Апісаны Гібсанам шлях пачынаецца на аўтастаянцы ў армянскім квартале, абыходзіць асманскія муры Старога горада за [[Вежа Давіда|вежай Давіда]], пасля паварочвае да [[Храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]]. Дзякуючы новым даследаванням, таксама ўдакладнена месца ўкрыжавання, якое знаходзіцца прыкладна ў 20 м ад меркаванага дагэтуль. == Сучасны крыжовы шлях == [[Файл:Via Dolorosa-09-.jpg|thumb|left|200px|Знак Вія Далароза]] Традыцыйны шлях пачынаецца з [[Ільвіная брама|Ільвінай брамы]] (брама св. Стэфана) каля [[пачатковая школа Ўмарыя|пачатковай школы Ўмарыя]], дзе знаходзілася былая [[крэпасць Антонія]], і ідзе на захад праз Стары горад да [[Царква Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]]. Сучасная нумарацыя этапаў часткова заснаваная на кальцавым маршруце, які прапаноўвалі [[францысканцы]] ў XIV стагоддзі; гэты шлях пачынаўся і сканчаўся каля храма Магілы Гасподняй і ішоў на ўсход па Вія Далароза (у адваротным ад агульнапрынятага кірунку), па дарозе закранаючы [[Гефсіманія|Гефсіманію]] і [[гара Сіён|гару Сіён]]. Нягледзячы на тое, што назвы многіх вуліц у Іерусаліме падаюцца на [[англійская мова|англійскай мове]], [[іўрыт|іўрыце]] і на [[арабская мова|арабскай мове]], назва шляху выкарыстоўваецца на ўсіх трох мовах як ''Via Dolorosa''. == Спасылкі == {{Commons|Category:Via Dolorosa}} {{Пакаранне смерцю Хрыста}} [[Катэгорыя:Мукі Хрыстовы]] [[Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста]] ngfscxz7859squ9m1wn0nokkdr6qutw 0 231524 5124935 5067579 2026-04-12T09:05:57Z BY Alex Sander 67213 5124935 wikitext text/x-wiki {{ESC-Box | Назва = Конкурс песні Еўрабачанне 2016 | Лагатып = [[Файл:EurovisionSongContest2016Logo.png|300px]] | 1-ы паўфінал = 10 мая 2016 | 2-і паўфінал = 12 мая 2016 | Фінал = 14 мая 2016 | Тэлеканал гаспадароў = [[SVT]] | Месца = {{SWE}}, [[Стакгольм]], «[[Глобен-Арэна]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholm_to_host_2016_eurovision_song_contest Stockholm to host 2016 Eurovision Song Contest]</ref> | Сістэма галасавання = 50 % тэлегледачы + 50 % журы. Кожная краіна дае 1-8, 10, 12 балаў 10 песням: асобна журы, і асобна тэлегледачы<ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/voting |title=Voting Eurovision Song Contect|date=2016-05-10|publisher=Eurovision.tv|access-date=2016-05-10}}</ref>. | Нуль ачкоў = няма | Вядучыя = [[Монс Сельмерлёў]]<br>[[Петра Медэ]]<ref name="hosts">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=petra_mede_and_mans_zelmerloew_to_host_in_stockholm Petra Mede and Måns Zelmerlöw to host in Stockholm!]</ref> | Дырэктар = [[Ён Ола Санд]] | Колькасць краін = 42 | Дэбют = няма | Сыход = {{ESC|Партугалія}}<br>{{ESC|Румынія}} (дысквал.) | Вяртанне = {{ESC|Балгарыя}}<br>{{ESC|Боснія і Герцагавіна}}<br>{{ESC|Украіна}}<br>{{ESC|Харватыя}} <small></small> | Пераможная песня = {{Сцяг|Украіна}} «[[1944 (песня)|1944]]» ([[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]]) | Карта = ESC 2016 Map.svg | колер1 = #22b14c | метка1 = Краіны, якія прайшлі ў фінал | колер2 = #D40000 | метка2 = Краіны, якія не прайшлі ў фінал | колер3 = #ffc20e | метка3 = Краіны, якія ўдзельнічалі раней | Адкрыццё ='''1-ы паўфінал:''' «[[Heroes (песня Монса Сельмерлёва)|Heroes]]» ў выкананні [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]]<ref name="Kavaler">{{cite web |url=http://wiwibloggs.com/2016/05/01/eurovision-2016-sneak-peak-first-rehearsals-inside-globen-arena/139865/ |title=Eurovision 2016: Sneak peek of first rehearsals inside Globen Arena |author=Ron Kavaler |date=2016-05-01 |publisher=wiwibloggs |access-date=2016-05-10 |lang=en }}</ref> '''1-і паўфінал:''' «Гэта Еўрабачанне», музыка: Мэтысан Бэйли; словы: Мэтысан Бэйли, Эдвард аф Сіллен, ды Даниэль Рэн у выкананні [[Петра Медэ|Петры Медэ]] и [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]]<br> '''Фінал:''' «Парад сцягоў: у гонар шведскага дызайну и танцавальнай музыкі» | пап = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | наст = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | theme = Come Together }} '''Конкурс песні Еўрабачанне 2016''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2016}}; {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2016}}; {{lang-sv|Eurovisionsschlagerfestivalen 2016}}) — 61-ы конкурс песні «[[Еўрабачанне]]», які адбыўся ў [[Стакгольм]]е ([[Швецыя]]). Краіна стала пераможцай папярэдняга конкурсу «[[Еўрабачанне 2015]]», што прайшоў у [[Вена|Вене]] ([[Аўстрыя]]) з песняй «Heroes» у выкананні [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]], які набраў 365 балаў. Даты для абодвух паўфіналаў — [[10 мая]] і [[12 мая]], фіналу конкурсу — [[14 мая]] 2016 года. Швецыя прымала ў сябе конкурс шосты раз, краіне спатрэбілася 3 гады для таго, каб паўтарыць поспех [[2012]] года, дзе пераможцам стала [[Ларын]]. Конкурс праводзіла шведская нацыянальная тэлерадыёкампанія [[Sveriges Television|SVT]] пад кіраўніцтвам [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]]. Пераможцам у конкурсе Еўрабачанне 2016 стала [[Джамала]], якая прадстаўляла [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіну]]. Яна выконвала песню «[[1944 (песня)|1944]]». Аўстралія і Расія занялі другое і трэцяе месца адпаведна. У конкурсе ўзялі удзел 42 краіны. Пра гэта стала вядома 26 лістапада 2015 года. [[Балгарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Балгарыя]], [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]], [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]] і [[Харватыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Харватыя]] вярнуліся на конкурс. Краіна-дэбютант [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|мінулага года]] [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] працягвае свой удзел. [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|Партугалія]] адмовілася ад удзелу ў дадзеным годзе, [[Румынія на конкурсе песні Еўрабачанне|Румынію]] адхілілі з-за запазычанасцей перад [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскім вяшчальным саюзам]], яшчэ 14 краін працягнулі няўдзел з мінулых гадоў. «Еўрабачанне 2016» паглядзела каля 204 мільёны тэлеглядачоў, гэта на 5 мільёнаў больш, чым у мінулым 2015 годзе<ref>{{cite web |url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_song_contest_attracts_204_million_viewers |title = Eurovision Song Contest attracts 204 million viewers! |website = http://www.eurovision.tv |publisher = Eurovision.tv |date = 24.05.2016 |access-date = 30.03.2017 |lang = en}}</ref>. == Месца правядзення == [[Файл:Stockholm-Altstadt-(gamla-stan).jpg|thumb|300px|left|[[Стакгольм]] — горад правядзення «Еўрабачання 2016»]] {{main|Швецыя|Стакгольм|Глобен-Арэна}} [[Файл:Globen September 2014 02.jpg|thumb|300px|right|«[[Глобен-Арэна]]» — месца правядзення «Еўрабачання 2016»]] У ліпені 2015 года «[[Глобен-Арэна]]» была абрана мясцовай тэлерадыёкампаніяй пляцоўкай для правядзення «Еўрабачання». «Эрыксан-Глоб» — гэта 85-мятровая арэна ў сталіцы Швецыі — [[Стакгольм]]е, якая знаходзіцца ў мікрараёне Глобен-Сіці, створаным адмыслова для яе, а таксама найбуйнейшае сферычнае збудаванне ў свеце, месца правядзення канцэртаў і спартыўных мерапрыемстваў. Арэна можа адначасна змясціць 16 000 гледачоў. Раней Швецыя праводзіла ў сябе Еўрабачанне пяць разоў: у [[конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]], [[конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]], [[конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]], у [[конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]] і ў [[конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] гадах. Такім чынам, Швецыя праводзіць «Еўрабачанне» ў шосты раз, пры гэтым Стакгольм робіцца горадам-«гаспадаром» у трэці раз. === Выбар месца правядзення === 24 мая [[Sveriges Television|SVT]] анансаваў першае магчымае месца правядзення конкурсу — [[:en:Tele2 Arena|Tele2 Arena]] у [[Стакгольм]]у<ref name="expressen.se">{{cite web|url=http://www.expressen.se/noje/har-ar-arenan-dar-svt-vill-anordna-eurovision/|title=Här är arenan där SVT vill anordna Eurovision|work=Expressen|access-date=24 May 2015}}</ref>. Аднак іншыя гарады таксама цікавіліся правядзеннем конкурсу<ref name="expressen.se"/>. [[Мальмё Арэна]], якая прымала ў сябе конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013 года]], у [[Мальмё]] 24 мая таксама падала заяўку на правядзенне конкурсу<ref name="expressen.se"/>, але пазней адмовілася, таму што была недаступная за тыдзень да правядзення конкурсу<ref name="MalmöWithdrawal">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/06/11/esc16-malmo-withdraws-its-bid-to-host/|title=ESC’16: Malmö Withdraws It’s Bid To Host|website=eurovoix.com|access-date=11 June 2015|date=11 June 2015}}</ref>. Спачатку заяўкі на правядзенне конкурсу падавалі 12 гарадоў. Далей з 6 ухваленых заявак засталося 2 гарады — Гётэбарг и Стакгольм, паколькі гэтыя гарады адказвалі патрабаванням [[Sveriges Television|SVT]]. Канчатковае рашэнне было прынята тэлекампаніяй 8 ліпеня 2015 года<ref>{{cite web|last1=Selåker|first1=Johannes|last2=Olausson|first2=Mathilda|title=Här är arenan där SVT vill anordna Eurovision|url=http://www.expressen.se/noje/har-ar-arenan-dar-svt-vill-anordna-eurovision/|website=expressen.se|publisher=[[Expressen]]|access-date=29 May 2015|language=sv|trans-title=This is the arena where the SVT want to organize Eurovision|date=24 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Preparations in full swing in Sweden|url=http://www.esctoday.com/104336/eurovision-2016-preparations-in-full-swing-in-sweden/|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=29 May 2015|date=26 May 2015}}</ref>. Месцам правядзення Еўрабачання 2016 была прызначана «[[Глобен-Арэна]]» ў [[Стакгольм]]у, якая прымала [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|конкурс 2000 года]]<ref name="hostcity">{{Cite web|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholm_to_host_2016_eurovision_song_contest|title = Stockholm to host 2016 Eurovision Song Contest}}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Горад ! Арэна ! Ёмістасць ! Дад. інфармацыя |- |-bgcolor = "gold" |rowspan="3"|'''[[Стакгольм]]''' |'''[[Глобен-Арэна]]''' | '''16 000''' | Месца правядзення [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|Еўрабачання 2000]]. Таксама арэна прымала ў сябе фіналы конкурсу «Melodifestivalen» з 2000 года по 2012 год. |- |[[:en:Tele2 Arena|Tele2 Arena]] |45 000 |Tele2 Arena была занятая ў маі 2016 года. |- |[[:en:Friends Arena|Friends Arena]] | 65 000 | Арэна прымала ў сябе фіналы конкурсу «Melodifestivalen» з 2013 года. Яна не магла прымаць Еўрабачанне 2016, так як гаспадары стадыёна не змаглі даць яе на такі вялікі срок, бо там праводзіліся футбольныя матчы. |- |[[Гётэбарг]] |[[:en:Scandinavium|Scandinavium]] | 14 000 | Месца правядзення [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|Еўрабачання 1985]]. Таксама арэна прымала ў сябе паўфіналы конкурсу «Melodifestivalen» с 2003 года. |- |[[Лінчэпінг]] | [[:en:Saab Arena|Saab Arena]] | 11 500 | Месца правядзення паўфіналаў конкурсу «Melodifestivalen» у 2005, 2008, 2011 и 2014 гадах. |- |[[Мальмё]]<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/104545/eurovision-2016-malmo-is-very-much-in-the-host-city-race/|title=Eurovision 2016: Malmö is very much in the host city race!|website=Esctoday.com|publisher=Esctoday.com|access-date=2 June 2015|date=2 June 2015}}</ref> |[[Мальмё Арэна]] | 15 500 | Месца правядзення [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|Еўрабачання 2013]]. Таксама арэна прымала ў сябе паўфіналы конкурсу «Melodifestivalen» у апошнія 4 гады. Заяўка была знятая 11 чэрвеня 2015 года, бо арэна была недаступная за тыдзень да пачатку конкурса<ref name="MalmöWithdrawal" />. |- |[[Сандвікен]] и [[Еўле]]<ref name=autogenerated2>{{Cite web|title = Eurovision Eurovision 2016: Sandviken enters the host city race with Göransson Arena!|url = http://esctoday.com/104533/eurovision-2016-sandviken-enters-the-host-city-race-with-goransson-arena/|access-date = 2015-06-02}}</ref> | [[:en:Göransson Arena|Göransson Arena]] | 10 000 | Месца правядзення паўфіналу конкурсу «Melodifestivalen» у 2010 годзе. |- |[[Эрншэльдсвік]]<ref>{{Cite web|title=Örnsköldsvik enters the race with Fjällräven Center|url=http://esctoday.com/104692/eurovision-2016-ornskoldsvik-enters-the-race-with-fjallraven-center/|access-date=2015-06-12}}</ref> | [[:en:Fjällräven Center|Fjällräven Center]] | 9 800 | Месца правядзення паўфіналаў конкурсу «Melodifestivalen» у 2010 і 2014 гадах. |} == Арганізацыя конкурсу == === Змены ў правілах === 17 лютага 2016 года [https://twitter.com/eurovision афіцыйная суполка Еўрабачання] ў [[Twitter]] абвясціла аб тым, што ў правілы конкурсу будуць унесены змены. 18 лютага [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] абвясціў новы фармат аб'явы галасоў у фінале. Змены ўведзены, каб скараціць час працягу фінальнага шоу, а таксама зрабіць аб'яву вынікаў больш цікавай. Гэта самыя вялікія змены ў правілах конкурсу з [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975 года]], калі была ўведзена сістэма 12 балаў». Аб'ява вынікаў будзе адбывацца па сістэме, якая выкарыстоўваецца ў шведскім адборы на Еўрабачанне «Melodifestivalen». З 2016 года вынікі галасавання журы будуць аб'яўляцца асобна ад вынікаў галасавання тэлегладачоў. Спачатку абвеснікі з усіх краін-удзельнкаў аб'явяць толькі 12 балаў от журы (балы ад 1 да 10 будуць паказвацца на экране). Пасля вядучымі конкурсу будуць аб'яўлены агульныя балы тэлегладачоў, пачынаючы з краіны, якая атрымала найменшую колькасць балаў, і завяршаючы краінай, якая атрымала найвялікшую колькасць. Краіны якія занялі з 11-га да 26-га месца будуць паказаны на графіку. Вядучыя аб'явяць балы краін, якія занялі з 10-га да 1-га месца.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/07/esc16-final-results-countries-11-26-will-just-displayed/|title=ESC'16: Final Results Of Countries 11-26 Will Just Be Displayed|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-07}}</ref>. Такім чынам пераможца стане вядомым толькі па заканчэнні аб'явы вынікаў<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-18|title = Biggest change to Eurovision Song Contest voting since 1975|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=biggest_change_to_eurovision_song_contest_voting_since_1975|publisher = Eurovision.tv}}</ref><ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-18|author = Hana Leakey • 2 hours ago|title = Presentation Of Eurovision Votes To Change|url = http://eurovoix.com/2016/02/18/18711/|publisher = Eurovoix}}</ref>. З-за зменаў у правілах колькасць балаў павялічыцца, і таму замест 2320 балаў, якія былі аддадзены краінамі ў 2015 годзе, будуць аддадзены 4872 балаў, што болей чым у два разы перавышае колькасць балаў, у параўнанні з мінулым годам. == Фармат == Даты правядзення конкурсу ў 2016 годзе былі агучаны на сустрэчы кіраўнікоў дэлегацый краін-удзельніц, 16 сакавіка 2015 года ў Вене. Паўфіналы былі прызначаныя на 10 і 12 мая, фінал на 14 мая. 9 студзеня 2016 года была абвешчана дата лёсавання краін-удзельніц на паўфіналы, якая прайшла 25 студзеня ў [[Стакгольмская ратуша|Стакгольмскай ратушы]]. Ратуша таксама была аб'яўлена месцам цэрымоніі адкрыцця конкурсу<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-09|author = Jamie Halliwell • 15 hours ago|title = Stockholm: Eurovision venues and locations revealed!|url = http://eurovoix.com/2016/01/08/stockholm-eurovision-venues-and-locations-revealed/|publisher = Eurovoix}}</ref>. === Вядучыя === [[Файл:ESC2016 Hosts 01 (crop).jpg|міні|Вядучыя конкурсу [[Монс Сельмерлёў]] і [[Петра Медэ]] да Еўрабачання 2016.]] 14 снежня шведская тэлекампанія SVT афіцыйна прадставіла вядучых. Імі сталі пераможца [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|мінулага года]] [[Монс Сельмерлёў]] ды вядучая [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|конкурсу 2013 года]] [[Петра Медэ]]<ref name="hosts" />. === Вялікая пяцёрка и паўфіналы === Рэпетыцыі краін «Вялікай пяцёркі» Еўрабачання і краіны-гаспадара конкурсу, Швецыі, былі паказаны ў паўфіналах конкурсу. Перавагай гэткага рашэння стала тое, што у гэтых краін ([[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]], [[Вялікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]], [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]], [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]], [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]], [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]]) з'явілася больш часу на рэпетыцыі. Гэта палепшыла якасць шоу і падрыхтоўку ўдзельнікаў. Таксама глядачы змаглі лепей азнаёміцца з песнямі краін, якія аўтаматычна з'яўляюцца фіналістамі.<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=big_five_and_host_country_more_prominently_in_the_semi-finals|title=Big 5 and host country more prominently in the semi finals!}}</ref>. == Удзельнікі == 26 лістапада 2015 года было аб’яўлена, што ў конкурсе песні Еўрабачанне 2016 возьмуць удзел 43 краіны з агульнай колькасці 56 краін, якія маюць права удзелу, бо з’яўляюцца членамі [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу (ЕВС)]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=43_countries_represented_in_stockholm 43 countries represented in Stockholm!]</ref>. Нягледзячы на выказаныя раней забароны, [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]], якая дэбютавала ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] годзе, працягнула ўдзел у конкурсе, хоць і не з’яўляецца еўрапейскай краінай, а таксама не з’яўляецца членам ЕВС. === Вяртанне === [[Файл:ESC 9.05.2016 Semi-Finals.png|міні|280x280пкс|{{legend|#D40000|Краіны-удзельнікі першага паўфіналу}} {{legend|#FFAAAA|Краіны, якія галасуюць у першым паўфінале}} {{legend|#000080|Краіны-удзельнікі другога паўфіналу}} {{legend|#5599FF|Краіны, якія галасуюць у другім паўфінале}}]] * {{ESC|Балгарыя}} — 15 верасня 2015 года Балгарыя заявіла пра тое, што павяртаецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/105447/bulgaria-bnt-confirms-participation-in-eurovision-2016/|title=Bulgaria confirms participation in Eurovision 2016}}</ref>. Аднак 23 лістапада было аб’яўлена, што краіна яшчэ не прыняла канчатковага рашэння<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/23/bulgaria-eurovision-2016-return-not-ruled-out/|title=Bulgaria: Eurovision 2016 return not ruled out}}</ref>. 26 лістапада быў зацверджаны канчатковы спіс удзельнікаў, сярод якіх была і Балгарыя<ref name="ESC43">{{cite web|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=43_countries_represented_in_stockholm|title = 43 countries represented in Stockholm!}}</ref>. * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — 15 верасня 2015 года Боснія і Герцагавіна пацвердзіла, што павяртаецца на конкурс пасля трохгадовага перапынку<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/09/15/bosnia-herzegovina-provisionally-confirmed-for-eurovision-2016/|title=Bosnia & Herzegovina confirms participation in Eurovision 2016}}</ref>. Аднак 9 кастрычніка 2015 года было абвешчана, што краіна не павернецца на конкурс, калі не атрымае фінансавай падтрымкі да канца кастрычніка 2015 года<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/09/bosnia-herzegovina-withdraws-for-eurovision-2016/|title=BHRT of Bosnia & Herzegovina will not participate in the Eurovision Song Contest 2016}}</ref>. Тым не менш, 24 лістапада вяшчальнік аб’явіў аб тым, што Боснія і Герцагавіна возьме ўдзел у конкурсе<ref name="B&G">{{cite web|url = http://eurovoix.com/2015/11/24/bosnia-herzegovina-are-back-in-the-contest/|title = Bosnia & Herzegovina: Are back in the contest}}</ref>. * {{ESC|Украіна}} — 25 мая 2015 года было аб’яўлена пра тое, што Украіна павяртаецца на конкурс. Апошні раз Украіна прымала ўдзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014 годзе]]<ref>{{cite web|url=http://1tv.com.ua/news/68960|title=Ukraine confirms participation in Eurovision 2016|access-date=9 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529222428/http://1tv.com.ua/news/68960|archive-date=29 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. * {{ESC|Харватыя}} — харвацкі вяшчальнік [[Радыё і тэлебачанне Харватыі|HRT]] выказаў здагадку, што Харватыя можа павярнуцца ў 2016 годзе і адправіць пераможца шоу «[[:en:The Voice – Najljepši glas Hrvatske|The Voice — Najljepši glas Hrvatske]]» у якасці ўдзельніка<ref name="Croatia planning to return in 2016">{{cite web|last1=Tarbuck|first1=Sean|title=Croatia planning to return in 2016?|url=http://www.escunited.com/home/croatia-planning-to-return-in-2016/|website=escunited.com|publisher=ESC United|access-date=23 May 2015|date=6 October 2014}}</ref>. 26 лістапада быў зацверджаны канчатковы спіс удзельнікаў, сярод якіх была і Харватыя<ref name="ESC43" />. === Адмова ад удзелу === * {{ESC|Андора}} — вяшчальнік Андоры «RTVA» аб’явіў, што краіна не павернецца на конкурс з-за цяжкай фінансавай сітуацыі<ref>[http://www.escunited.com/home/andorra-no-return-in-2016/ Andorra: No return in 2016 — ESCunited.comESCunited.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103609/http://www.escunited.com/home/andorra-no-return-in-2016/ |date=26 чэрвеня 2015 }}</ref>. * {{ESC|Люксембург}} — 4 чэрвеня 2015 года вяшчальнік Люксембурга RTL аб’явіў, што не павернецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{Cite web|url = http://www.escunited.com/home/luxembourg-will-not-take-part-in-2016/|title = Luxembourg will not take part in 2016|author = Sean Tarbuck|work = ESCUnited|date = 4 June 2015}}</ref>. * {{ESC|Марока}} — Марока адпраўляла дэлегацыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|конкурс 2015 года]], але ў канчатковым спісе ўдзельнікаў краіны не было. * {{ESC|Манака}} — 21 ліпеня 2015 года вяшчальнік Манака [[Télé Monte Carlo]] (TMC) аб’явіў, што не павернецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{cite web|title=Monaco: TMC will not return to Eurovision in 2016|url=http://esctoday.com/105110/monaco-tmc-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|access-date=21 July 2015|last=Jiandani|first=Sanjay|date=21 July 2015|website=esctoday.com|publisher=ESCToday}}</ref>. * {{ESC|Партугалія}} — 7 кастрычніка 2015 года RTP аб’явіў, што Партугалія не будзе браць удзел у конкурсе 2016 года, таму што тэлеканал знаходзіцца ў працэсе рэструктурызацыі, але RTP спадзяецца павярнуцца на конкурс у 2017 годзе. Партугалія раней адмаўлялася ад удзелу у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013 годзе]] з-за фінансавых праблем<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/07/portugal-withdraws-from-eurovision-2016/|title=Portugal: Withdraws From Eurovision 2016}}</ref>. * {{ESC|Румынія}} — 22 красавіка 2016 года Румынія была дыскваліфікавана з прычыны вялікай фінансавай запазычанасці перад Еўрапейскім вяшчальным саюзам<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=tvr_romania_no_longer_entitled_to_take_part_in_eurovision_2016|title=TVR (Romania) no longer entitled to take part in Eurovision 2016|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=22 April 2016|date=22 April 2016}}</ref>. * {{ESC|Славакія}} — пасля таго як краіна ў 2015 годзе павярнулася на [[:en:Eurovision Young Dancers 2015|Еўрабачанне для маладых танцораў]], вяшчальнік Славакіі RTVS меркаваў, што краіна можа павярнуцца і на асноўны конкурс<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/06/05/slovakia-eurovision-young-dancers-costing-less-than-5000-euro/|title=Slovakia: Eurovision Young Dancers Costing Less Than 5,000 Euro}}</ref>. Аднак 28 верасня было аб’яўлена, што краіна не будзе ўдзельнічаць у конкурсе<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/09/28/slovakia-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|title=Slovakia: Will Not Return To Eurovision In 2016}}</ref>. * {{ESC|Турцыя}} — 7 лютага 2015 года Турцыя выказала жаданне вярнуцца на конкурс 2016 года<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/life-style/entertainment/2015/02/07/State-TV-Turkey-to-return-to-Eurovision-song-contest-in-2016.html|title=Turkey confirms participation in Eurovision 2016}}</ref>. Краіна байкатавала конкурс з [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013 года]]. Турцыя пацвердзіла ўдзел, аднак 2 кастрычніка TRT аб’явіў, што рашэнне аб вяртанні краіны на конкурс дагэтуль не прынята<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/02/turkey-trt-yet-to-decide-on-eurovision-participation/|title=Turkey: TRT yet to decide on Eurovision participation}}</ref>. 3 лістапада было аб’яўлена, што Турцыя не павернецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/03/its-now-official-turkey-will-not-be-in-eurovision-2016/|title=Turkey: will not return in Eurovision 2016}}</ref>. === Дэбют, які не адбыўся === * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан на конкурсе песні Еўрабачанне|Казахстан]] — Даўно ідуць размовы аб удзеле на конкурсе Казахстана, які часткова знаходзіцца ў Еўропе. З 2008 года Казахстан штогод транслюе конкурс, але краіна не з’яўляецца членам ЕВС. У 2016 годзе тэлеканал «Хабар» падпісаў асацыяцыю з ЕВС, гэта дае магчымасць пачаць удзел у конкурсе, як і Аўстраліі, якая таксама з’яўляецца асацыяваным членам, але ў канчатковым спісе ўдзельнікаў краіны не было. * {{Сцяг Косава}} [[Косава на конкурсе песні Еўрабачанне|Рэспубліка Косава]] — Намеснік міністра замежных спраў Рэспублікі Косава Петрыт Селімі заявіў у 2015 годзе, што Косава возьме ўдзел у Еўрабачанні ў наступным годзе. Вяшчальнік [[Радыё і тэлебачанне Косава|RTK]] не абверг, але і не пацвердзіў яго словы. Чакалася, што Косава прыме ўдзел у конкурсе, аднак 3 чэрвеня 2015 года Еўрапейскі вяшчальны саюз аб’явіў, што краіна не будзе ўдзельнічаць у конкурсе 2016 года. * {{Сцяг КНР}} [[Кітай на конкурсе песні Еўрабачанне|Кітай]] — Прыватны вяшчальнік Кітая Hunan TV зацікаўлены ў тым, каб удзельнічаць у конкурсе. Вяліся перамовы з Еўрапейскім вяшчальным саюзам аб магчымасці ўдзелу Кітая. ЕВС, у сваю чаргу, заявіў: «Мы адкрытыя і заўсёды радыя новым элементам у кожным Еўрабачанні». Чакалася, што Кітай прыме ўдзел у конкурсе, але ЕВС у Твітэры заявіў, што краіна ўсё ж не будзе ўдзельнічаць у конкурсе, але, магчыма, такі шанец будзе ў будучым. Кітай транслюе конкурс з 2013 года. У 2015 годзе краіна транслявала 2 паўфіналы Еўрабачання 2015 і ў жывым эфіры а 3:00 по мясцовым часе фінал музычнага конкурсу на тэлеканале Hunan TV. * {{Сцяг Лівана}} [[Ліван на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліван]] — 16 кастрычніка 2015 было аб’яўлена, што, магчыма, Ліван дэбютуе на конкурсе 2016 года, аднак гэтага не сталася. * {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліхтэнштэйн]] — Пасля многіх няўдалых спроб дэбютаваць (асабліва ў 2014—2015 гг.) нацыянальны вяшчальнік 1FLTV заявіў, што гатовы адправіць прадстаўніка сваёй краіны ў 2016 годзе. Але 16 верасня 2015 было аб’яўлена, што Ліхтэнштэйн не дэбютуе на конкурсе 2016 года. * {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Фарэрскія астравы на конкурсе песні Еўрабачанне|Фарэрскія астравы]] — Фарэрскі штотыднёвик «Партал» паведаміў, што мясцовая тэлекампания Kringvarp Føroya (SVF) даследавала магчымасць удзелу ў Еўрабачанні ў 2016 годзе, плануючы стаць членам ЕВС, але прапанова была адхілена, бо Фарэрскія астравы з’яўляюцца часткай Даніі. Міністр адукацыі Фарэрскіх астравоў Б’ёрн Калсё падтрымаў ідэю ўдзелу, заявіўшы: «Каб удзельнічаць у конкурсе, патрэбна, каб ААН вызнала нашую краіну незалежнай. Але мы маглі б гэта пераадолець, бо маем цвёрдыя намеры ўдзельнічаць. Усё залежыць ад SVF: паказаць ЕВС, што яна можа быць паўнапраўным членам нароўні з іншымі краінамі-удзельнікамі». === Выканаўцы, якія вярнуліся === * {{ESC|Балгарыя}}: [[Полі Генава]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|Еўрабачанне 2011]] — 12 месца ў паўфінале) * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}: [[Дзін]] (сумесна з Далал Мідхат Талакіч і Аной Руцнэр) ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|Еўрабачанне 2004]] — 9 месца) * {{ESC|Ісландыя}}: [[Грэта Салоумэ]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]], у дуэце з [[Йоунсі]] — 20 месца) * {{ESC|Літва}}: [[Донні Монтэл]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]] — 14 месца) * {{ESC|Македонія}}: [[Каліёпі]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|Еўрабачанне 1996]] — не прайшла кваліфікацыйны этап, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]] — 12 месца) * {{ESC|Мальта}}: [[Іра Лоско]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачанне 2002]] — 2 месца) * {{ESC|Чарнагорыя}}: Боян Йовавіч (у складзе групы «[[Highway (група)|Highway]]») ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне 2005]], у складзе групы «No Name» ад {{сцяг|Сербія і Чарнагорыя}} [[Сербія і Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербіі і Чарнагорыі]] — 7 месца) == Лёсаванне == Лёсаванне па паўфіналах прайшло 25 студзеня 2016 года ў [[Стакгольмская ратуша|Стакгольмскай ратушы]]. Вядучымі былі Аляксандра Паскаліду ды Іёван Радамір — шведскі тэлевядучы і абвеснік Еўрабачання [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] и [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] гадоў. Акрамя таго ў гэты дзень былі аб'яўлены афіцыйныя дэвіз і лагатып конкурсу. На першым этапе лёсавання было вырашана, у якіх паўфіналах будуць галасаваць краіны «Вялікай пяцёркі» і краіна-гаспадар. У сувязі з просьбай нямецкага тэлеканала [[ARD]] Германіі дазволілі галасаваць у другім паўфінале без лёсавання. Па просьбе шведскага канала SVT Швецыя выступала ў першым паўфінале. Размеркаванне астатніх краін сталася паводле лёсавання.<ref name="allocation">{{cite web |url = https://www.youtube.com/watch?v=_Pcc4Mnppyk |title = Semi-Final Allocation Draw 2016 |author = [[ESC]] |date = 25.01.2016 |access-date = 05.06.2016 |lang = en }}</ref> Гл. табліцу ніжэй. На другім этапе 37 краін-удзельнікаў былі размеркаваны па 2-х паўфіналах. 18 краін трапілі ў першы паўфінал і 19 — у другі. Рзмеркаванне адбывалася наступным чынам: Першыя 6 краін (па адной краіне з кожнага кошыка), «выцягнутыя» у выніку лёсавання, павінны ўдзельнічаць у першым паўфінале, наступныя 6 краін — у другім паўфінале. Потым працэс паўтараўся некалькі разоў. Па заяве камісіі, Ізраіль выказаў просьбу, удзельнічаць у другім паўфінале, таму што дата правядзення супадала з днём памяці ў краіне. Аднак Ізраіль па выніках лёсавання і так патрапіў у другі паўфінал, таму дадатковых вырашэнняў не спатрэбілася. У табліцы ніжэй паказана чарговасць «выцягвання» краін-удзельнікаў.<ref name="allocation" /> {| class="wikitable" |- ! Кошык 1 ! style="width:16%;"| Кошык 2 ! style="width:16%;"| Кошык 3 ! style="width:16%;"| Кошык 4 ! style="width:16%;"| Кошык 5 ! style="width:16%;"| Кошык 6 |- | valign="top" |{{ESC|Албанія}}(7)<br>{{ESC|Боснія і Герцагавіна}}(13)<br>{{ESC|Македонія}}(19)<br>{{ESC|Сербія}}(37)<br>{{ESC|Славенія}}(31)<br>{{ESC|Харватыя}}(1)<br>{{ESC|Чарнагорыя}}(25) | valign="top" |{{ESC|Данія}}(20)<br>{{ESC|Ісландыя}}(26)<br>{{ESC|Латвія}}(8)<br>{{ESC|Нарвегія}}(32)<br>{{ESC|Эстонія}}(14)<br>{{ESC|Фінляндыя}}(2) | valign="top" |{{ESC|Азербайджан}}(3)<br>{{ESC|Арменія}}(15)<br>{{ESC|Беларусь}}(9)<br>{{ESC|Грузія}}(21)<br>{{ESC|Расія}}(27)<br>{{ESC|Украіна}}(33) | valign="top" |{{ESC|Аўстралія}}(22)<br>{{ESC|Бельгія}}(34)<br>{{ESC|Балгарыя}}(10)<br>{{ESC|Грэцыя}}(16)<br>{{ESC|Кіпр}}(4)<br>{{ESC|Нідэрланды}}(28) | valign="top" |{{ESC|Ірландыя}}(11)<br>{{ESC|Літва}}(23)<br>{{ESC|Мальта}}(5)<br>{{ESC|Польшча}}(35)<br>{{ESC|Сан-Марына}}(29)<br>{{ESC|Чэхія}}(17) | valign="top" |{{ESC|Аўстрыя}}(30)<br>{{ESC|Венгрыя}}(18)<br>{{ESC|Ізраіль}}(36)<br>{{ESC|Малдова}}(6)<br>{{ESC|Румынія}}(24)<br>{{ESC|Швейцарыя}}(12) |} {| class="wikitable" |- !width=50% colspan=2|Першы паўфінал !width=50% colspan=2|Другі паўфінал |- valign=top |- valign=top |- ! style="width:25%;"| Першая палова ! style="width:25%;"| Другая палова ! style="width:25%;"| Першая палова ! style="width:25%;"| Другая палова |- |width=25%|{{ESC|Харватыя}}<br>{{ESC|Фінляндыя}}<br>{{ESC|Малдова}}<br>{{ESC|Грэцыя}}<br>{{ESC|Арменія}}<br>{{ESC|Венгрыя}}<br>{{ESC|Расія}}<br>{{ESC|Нідэрланды}}<br>{{ESC|Сан-Марына}} |width=25%|{{ESC|Азербайджан}}<br>{{ESC|Кіпр}}<br>{{ESC|Мальта}}<br>{{ESC|Боснія і Герцагавіна}}<br>{{ESC|Эстонія}}<br>{{ESC|Чэхія}}<br>{{ESC|Чарнагорыя}}<br>{{ESC|Ісландыя}}<br>{{ESC|Аўстрыя}} |width=25%|{{ESC|Латвія}}<br>{{ESC|Беларусь}}<br>{{ESC|Ірландыя}}<br>{{ESC|Швейцарыя}}<br>{{ESC|Македонія}}<br>{{ESC|Аўстралія}}<br>{{ESC|Літва}}<br>{{ESC|Польшча}}<br>{{ESC|Ізраіль}}<br>{{ESC|Сербія}} |width=25%|{{ESC|Албанія}}<br>{{ESC|Балгарыя}}<br>{{ESC|Данія}}<br>{{ESC|Грузія}}<br>{{ESC|Румынія}}<br>{{ESC|Славенія}}<br>{{ESC|Нарвегія}}<br>{{ESC|Украіна}}<br>{{ESC|Бельгія}} |- valign=top |colspan=2|'''Галасуюць:''' усе краіны-удзельнікі першага паўфіналу +<br>{{ESC|Іспанія}}<br>{{ESC|Францыя}} <br>{{ESC|Швецыя}} |colspan=2|'''Галасуюць:''' усе краіны-удзельнікі другога паўфіналу +<br>{{ESC|Вялікабрытанія}}<br>{{ESC|Германія}}<br>{{ESC|Італія}} |} Румынія павінна была выступаць у другім паўфінале пад нумарам 12, але была дыскваліфікавана. Антон Овідыў павінен быў выконваць песню «[[:en:Moment of Silence (song)|Moment of Silence]]». == Першы паўфінал == Першы паўфінал адбыўся 10 мая 2016 года а 21:00 па летім [[Цэнтральнаеўрапейскі час|цэнтральнаеўрапейскім часе]]. У ім узялі удзел 18 краін.<br> У табліцы ніжэй, 10 краін, якія вышлі ў фінал, вылучаны аранжавым колерам. === Размеркаванне месцаў === {|class="sortable wikitable" |+ ! №<ref name="SEMI">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=running_order_of_the_semi-finals_revealed Running order of the Semi-Finals revealed]</ref> ! Краіна<ref name=":14">{{Cite web|access-date = 2016-01-18|title = 43 countries represented in Stockholm!|url = https://www.eurovision.tv/page/news?id=176263|publisher = Eurovision.tv}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|access-date = 2016-01-25|title = Allocation Draw: The results!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=allocation_draw_the_results|publisher = Eurovision.tv}}</ref> ! Мова !! Артыст !! Песня !! Пераклад !! Балы <br>журы !! Балы <br>гледачоў !! Агульныя <br>балы !! Месца |- | 01 | {{ESC|Фінляндыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Санддзя]]<ref name="F16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=sandhja_to_represent_finland_in_2016|title=Sandhja to represent Finland in 2016!}}</ref> | «[[Sing It Away]]»<ref name="F16" /> | «Спявай на ўсю моц» | 35|| 16|| 51|| 15 |- | 02 | {{ESC|Грэцыя}} | [[Грэцкая мова|Грэч.]], [[Пантыйская мова|пант.]], [[Англійская мова|англ.]]<ref>{{cite web|url=http://eurovisionworld.com/?esc=greece-argo-to-stockholm|title=Greece: Argo to Stockholm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ogaegreece.com/archives/33490|title=ΕΛΛΑΔΑ: Ο τίτλος και οι στίχοι του τραγουδιού!|access-date=9 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032441/http://ogaegreece.com/archives/33490|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> | [[Argo (група)|Argo]]<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=argo_to_represent_greece|title=Argo to represent Greece}}</ref> | «[[Utopian Land]]»<ref name="autogenerated5" /> | «Утапічная краіна» | 22|| 22|| 44|| 16 |- | 03 | {{ESC|Малдова}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Лідыя Ісак]]<ref name="M16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=lidia_isac_will_sing_for_moldova_in_stockholm|title=Lidia Isac will sing for Moldova in Stockholm}}</ref> | «[[Falling Stars]]»<ref name="M16" /> | «Падаюць зоркі» | 24|| 9|| 33|| 17 |-bgcolor="#ED9121" | 04 | {{ESC|Венгрыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]]<ref name="H16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=freddie_wins_in_hungary|title=Freddie wins in Hungary!}}</ref> | «[[Pioneer (песня)|Pioneer]]»<ref name="H16" /> | «Піянер» | 78|| 119|| 197|| 4 |-bgcolor="#ED9121" | 05 | {{ESC|Харватыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Ніна Краліч]]<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=croatia_nina_kraljic_will_sing_lighthouse|title=Croatia: Nina Kraljic will sing «Lighthouse»|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB}}</ref> | «[[Lighthouse]]»<ref name=":3" /> | «Маяк» | 80|| 53|| 133|| 10 |-bgcolor="#ED9121" | 06 | {{ESC|Нідэрланды}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дауэ Боб]]<ref name="ND">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_netherlands_douwe_bob_to_stockholm|title=The Netherlands: Douwe Bob to Stockholm!}}</ref> | «[[Slow Down]]»<ref name="ND2">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_netherlands_video_premiere_of_slow_down|title=The Netherlands: Video premiere of «Slow Down»}}</ref> | «Павольней» | 102|| 95|| 197|| 5 |-bgcolor="#ED9121" | 07 | {{ESC|Арменія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Івета Мукучан]]<ref name="Armenia">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=armenia_iveta_mukuchyan_to_sing_lovewave|title=Hungary: Armenia: Iveta Mukuchyan to sing LoveWave}}</ref> | «[[LoveWave]]» | «Хваля кахання» | 127|| 116|| 243|| 2 |- | 08 | {{ESC|Сан-Марына}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Серхат]]<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-13|title = Serhat to represent San Marino|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=serhat_to_represent_san_marino|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[I Didn’t Know]]»<ref name="SM">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=san_marino_serhat_presents_i_didnt_know|title=San Marino: Serhat presents «I Didn’t Know»}}</ref> | «Я не ведаў» | 19|| 49|| 68|| 12 |-bgcolor="#ED9121" | 09 | {{ESC|Расія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Сяргей Лазараў]] | «[[You Are the Only One]]»<ref name="RU">{{cite web|url=http://esctoday.com/109644/russia-sergey-lazarev-releases-his-eurovision-entry/|title=Russia: Sergey Lazarev releases his Eurovision entry}}</ref> | «Ты — адзіная» | 148|| 194|| 342|| 1 |-bgcolor="#ED9121" | 10 | {{ESC|Чэхія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Габрыэла Гунчыкава]]<ref name="CZE">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_gabriela_guncikova_with_i_stand_for_the_czech_republic|title=It's Gabriela Gunčíková with «I Stand» for the Czech Republic}}</ref> | «[[I Stand]]»<ref name="CZE" /> | «Я стаю» | 120|| 41|| 161|| 9 |-bgcolor="#ED9121" | 11 | {{ESC|Кіпр}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Minus One]]<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/04/cyprus-minus-one-internally-selected-for-eurovision/|title=Cyprus: Minus One internally selected for Eurovision}}</ref> | «[[Alter Ego]]»<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/01/31/cyprus-minus-one-to-perform-alter-ego/|title=Cyprus: Minus One to perform «Alter Ego»}}</ref> | «Іншае я» | 71|| 93|| 164|| 8 |-bgcolor="#ED9121" | 12 | {{ESC|Аўстрыя}} | [[Французская мова|Французская]] | [[Зоі Штрауб]]<ref name="AUT" /> | «[[Loin d’ici]]»<ref name="AUT">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=zoe_to_represent_austria|title=Austria: ZOË to represent Austria!}}</ref> | «Далёка адсюль» | 37|| 133|| 170|| 7 |- | 13 | {{ESC|Эстонія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Юры Поотсманн]]<ref name="EE">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=estonia_chooses_jueri_pootsmann_to_fly_the_flag_in_stockholm|title=Jüri Pootsmann to represent Estonia in Stockholm}}</ref> | «[[Play (песня Юры Поотсманна)|Play]]»<ref name="EE" /> | «Гуляць» | 9|| 15|| 24|| 18 |-bgcolor="#ED9121" | 14 | {{ESC|Азербайджан}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Семра Рагімлі]] | «[[Miracle]]» | «Цуд» | 92|| 93|| 185|| 6 |- | 15 | {{ESC|Чарнагорыя}} | [[Англійская мова|Англійская]]<ref name=":8">{{Cite web|access-date = 2016-01-05|author = Anthony Granger • 2 days ago|title = Montenegro: Highway To Sing In English|url = http://eurovoix.com/2016/01/03/montenegro-highway-to-sing-in-english/|publisher = Eurovoix}}</ref> | [[Highway (група)|Highway]]<ref>{{cite web|last1=Muldoon|first1=Padraig|title=Eurovision 2016:Highway will sing for Montenegro|url=http://wiwibloggs.com/2015/10/02/eurovision-2016-highway-will-sing-for-montenegro/103712/|website=wiwibloggs.com|access-date=2 October 2015|date=2 October 2015}}</ref> | «[[The Real Thing]]»<ref>{{cite web|url=http://www.escunited.com/home/highway-to-perform-real-thing-in-stockholm/|title=Highway to perform ‘Real Thing’ in Stockholm}}</ref> | «Рэальная рэч» | 46|| 14|| 60|| 13 |- | 16 | {{ESC|Ісландыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Грэта Салоумэ]]<ref name=":I3">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=greta_salome_to_represent_iceland Greta Salóme to represent Iceland again!]</ref> | «[[Hear Them Calling]]»<ref name=":I3" /> | «Пачуць іх заклік» | 27|| 24|| 51|| 14 |- | 17 | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} | [[Баснійская мова|Баснійская]] | <small>[[Дзін]], [[Далал Мідхат-Талакіч]], [[Ана Руцнэр]], [[Джала (спявак)|Джала]]</small><ref name="Bosnia&Herzegovina">{{cite web|last1=Brey|first1=Marco|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=dalal_midhat_talakic_fuad_backovic-deen_and_ana_rucner_to_represent_bosnia_and_herzegovina|title=Dalal Midhat Talakić, Fuad Backović-Deen and Ana Rucner to represent Bosnia & Herzegovina|website=www.eurovision.tv|publisher=Eurovision.tv|access-date=25 November 2015|date=25 Novenber 2015}}</ref> | «[[Ljubav je]]»<ref>[http://eurovoix.com/2016/02/18/bosnia-herzegovina-ljubav-je-is-off-to-stockholm/ Bosnia & Herzegovina: «Ljubav je» Is Off To Stockholm]</ref> | «Каханне — гэта…» | 26|| 78|| 104|| 11 |-bgcolor="#ED9121" | 18 | {{ESC|Мальта}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Іра Лоско]]<ref name="MT">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=malta_sends_ira_losco_to_stockholm|title=Malta sends Ira Losco to Stockholm}}</ref> | «[[Walk on Water]]»<ref name="MT" /> | «Шпацыроўка па вадзе» | 155|| 54|| 209|| 3 |} === Галасаванне === {| class="standard" style="text-align:center; font-size:90%; width: 48%" |- ! Краіна ! Месца ! colspan="2"| Балы ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>і<br>н<br>л<br>я<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Фінляндыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>э<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Грэцыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>д<br>о<br>в<br>а<br> {{сцяг Малдовы|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>е<br>н<br>г<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Венгрыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Х<br>а<br>р<br>в<br>а<br>т<br>ы<br>я<br> {{сцяг Харватыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>і<br>д<br>э<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br> {{сцяг Нідэрландаў|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>р<br>м<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Арменіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>а<br>н<br>-<br>М<br>а<br>р<br>ы<br>н<br>а<br> {{сцяг Сан-Марына|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Р<br>а<br>с<br>і<br>я<br> {{сцяг Расіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>э<br>х<br>і<br>я<br> {{сцяг Чэхіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| К<br>і<br>п<br>р<br> {{сцяг Кіпра|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Аўстрыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Э<br>с<br>т<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Эстоніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>з<br>е<br>р<br>б<br>а<br>й<br>д<br>ж<br>а<br>н<br> {{сцяг Азербайджана|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>а<br>р<br>н<br>а<br>г<br>о<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Чарнагорыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ізраіля|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>о<br>с<br>н<br>і<br>я<br>-<br>Г<br>е<br>р<br>ц<br> {{сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>ь<br>т<br>а<br> {{сцяг Мальты|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>р<br>а<br>н<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Францыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>п<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Іспаніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швецыі|20px}} |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{FIN}} | rowspan="2"| 15 | rowspan="2"| 51 |35||style="background:#ddd;"| || || || 4|| || 2|| 8|| || || 7|| || 2|| || || || || || 5|| || 3|| 4 |-style="background:#ffebad" |16||style="background:#ddd;"| || || || 1|| || || || || || || || || 7|| || || 2|| || || || || 6 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{GRE}} | rowspan="2"| 16 | rowspan="2"| 44 |22|| ||style="background:#ddd;"| || || || || || 3|| || 7|| || 3 || || || 6|| 3|| || || || || || |-style="background:#ffebad" |22|| ||style="background:#ddd;"| || || || || || 7|| || 3|| ||'''12'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MDA}} | rowspan="2"| 17 | rowspan="2"| 33 |24|| || 3||style="background:#ddd;"| || || || || 6|| || 6|| || || || || 5|| || || || 4|| || || |-style="background:#ffebad" |9 || || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 5|| || 2|| || || || || || || || 2|| || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{HUN}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 4 | rowspan="2"| 197 | 78|| || 7|| 3||style="background:#ddd;"| || 8|| 3|| || || 4||'''12'''|| 6|| || 5|| 8|| 1|| 2|| 4|| || 5||10|| |-style="background:#ffebad" |119|| 4|| 7|| 6||style="background:#ddd;"| || 8|| 6|| 6|| 7|| 6|| 6 || 6|| 8|| 5|| 7|| 6|| 6|| 1|| 8|| 7|| 5|| 4 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{HRV}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 10 | rowspan="2"| 133 |80|| 5|| || 5|| 3||style="background:#ddd;"| ||'''12'''|| 2|| 1|| 1|| 6|| 7|| 7|| 3|| || 7|| 7|| 5 || || 6|| || 3 |-style="background:#ffebad" |53|| 2|| 4|| 2|| ||style="background:#ddd;"| || 5 || 3|| || 4|| 2|| 1|| 6|| || || 8|| ||'''12'''|| || 1|| 2|| 1 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{NLD}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 5 | rowspan="2"| 197 |102||'''12'''|| 1|| 4|| 6|| 2||style="background:#ddd;"| || 4||'''12'''|| ||10|| || 6||'''12'''|| || 2||'''12'''|| 1|| || 8|| 4|| 6 |-style="background:#ffebad" | 95|| 6 || 2|| || 6|| 5||style="background:#ddd;"| || 4|| 6 || || 3|| 4||10|| 10 || 4|| || 10 || || 7|| 4|| 6||10 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{ARM}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 2 | rowspan="2"| 243 |127|| 7|| 10|| 10|| 5|| 5|| 5 ||style="background:#ddd;"| || ||'''12'''|| ||10|| 5|| 2|| ||'''12'''|| 5|| 7||'''12'''|| 3||'''12'''|| 5 |-style="background:#ffebad" |116|| 1|| 8 || 8 || 2|| 3||'''12'''||style="background:#ddd;"| || 8||'''12'''||'''12'''|| 7|| 4|| 1|| || 3|| 3|| 3|| 4||'''12'''|| 10|| 3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SMR}} | rowspan="2"| 12 | rowspan="2"| 68 |19|| || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 3|| || ||10|| 6|| || || |-style="background:#ffebad" |49|| 3|| 6|| 4|| 5|| || 4|| ||style="background:#ddd;"| || || || || 5|| 4||10|| 2|| 1|| || 5|| || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{RUS}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 1 | rowspan="2"| 342 | 148 || 6||'''12'''||'''12'''||10|| 6|| 1|| 7 || 3 ||style="background:#ddd;"| || ||'''12'''|| 8|| 1 ||'''12'''|| 8 || 10|| 8|| 10|| 2|| 8||'''12''' |-style="background:#ffebad" |'''194'''|| 8|| 10 || 10 ||10||10|| 8||'''12'''||'''12'''||style="background:#ddd;"| || 8|| 10|| 7||'''12'''||'''12'''|| 10||'''12'''|| 7||'''12'''|| 8|| 8|| 8 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{CZE}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 9 | rowspan="2"| 161 |120||10|| || 8|| 8||'''12'''|| 4|| 5|| 4|| 5||style="background:#ddd;"| || 5||10|| 6|| 2|| 4|| 8||'''12'''|| 3|| 1|| 6|| 7 |-style="background:#ffebad" | 41|| || 3|| 3|| 3|| 4 || 2|| 2|| 2|| 1||style="background:#ddd;"| || || 1|| || 3|| 1|| || 4|| 2|| 3|| 7|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{CYP}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 8 | rowspan="2"| 164 | 71|| || 8 || 7|| 2||10||10|| || 8|| || 1||style="background:#ddd;"| || ||10|| || || 1|| || 8|| 4|| 1|| 1 |-style="background:#ffebad" | 93|| 7||'''12'''|| || 7|| 2|| 3|| 8|| 5|| 8|| 4||style="background:#ddd;"| || 2|| 6|| 1|| 5|| 5|| 2|| 6|| 5|| 3|| 2 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{AUT}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 7 | rowspan="2"| 170 | 37|| 3|| 2|| || || || 6|| || || || 5|| 2||style="background:#ddd;"| || || || || 4|| || 1||'''12'''|| || 2 |-style="background:#ffebad" |133||10|| 5|| 7|| 8|| 7||10|| 5|| 3||10|| 5|| 3||style="background:#ddd;"| ||10|| 6|| || 8|| 6|| 1||10||'''12'''|| 7 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{EST}} | rowspan="2"| 18 | rowspan="2"| 24 | 9|| 1 || || 2|| || || || || || 2|| || || 1||style="background:#ddd;"| || 1|| || || || 2|| || || |-style="background:#ffebad" |15||'''12'''|| || 1|| || || || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || 2|| || || || || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{AZE}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 6 | rowspan="2"| 185 |92|| 2|| 5|| || 7 || 3|| 7|| || 6||10|| 3|| 4|| 4|| 7||style="background:#ddd;"| || 5|| 3|| 6|| || 7|| 5|| 8 |-style="background:#ffebad" |93|| || ||'''12'''||'''12'''|| || || ||10|| 7||10|| 8|| || ||style="background:#ddd;"| || 7|| 7||10||10|| || || |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MNE}} | rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| 60 |46|| || 6|| || || || ||10||10|| 3|| || || || || 7||style="background:#ddd;"| || || 3|| 7|| || || |-style="background:#ffebad" |14|| || || || || 6|| || || || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || || 8|| || || || |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ISL}} | rowspan="2"| 14 | rowspan="2"| 51 |27|| 4|| || || 1|| 1|| || || 7|| || 4|| 1|| 3|| 4|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || 2|| |-style="background:#ffebad" |24|| 5|| || || || || || || 1|| || || || 3|| 3|| || ||style="background:#ddd;"| || || 3|| || 4|| 5 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{BIH}} | rowspan="2"| 11 | rowspan="2"| 104 |26|| || || 1|| || 4|| || 1|| 2|| || 2|| || || ||10|| 6|| ||style="background:#ddd;"| || || || || |-style="background:#ffebad" |78|| || || || ||'''12'''|| 7|| 1|| 4|| || 7|| ||'''12'''|| || 5||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || || 6|| ||'''12''' |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{MLT}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 3 | rowspan="2"| 209 |'''155'''|| 8|| 4|| 6||'''12'''|| 7|| 8||'''12'''|| 5|| 8|| 8|| 8||'''12'''|| 8|| 4||10|| 6|| 2||style="background:#ddd;"| ||10|| 7|| 10 |-style="background:#ffebad" | 54|| || 1|| 5|| 4|| 1|| 1|| 8|| || 2|| 1|| 5|| || 2|| 10|| 4|| 4|| 5||style="background:#ddd;"| || || 1|| |} == Другі паўфінал == Доугі паўфінал адбыўся 12 мая 2016 года а 21:00 па летім [[Цэнтральнаеўрапейскі час|цэнтральнаеўрапейскім часе]]. У ім узялі ўдзел 18 краін. У табліцы ніжэй, 10 краін, якія выйшлі ў фінал, вылучаны аранжавым колерам. === Размеркаванне месцаў === {|class="sortable wikitable" ! №<ref name="SEMI" /> ! Краіна<ref name=":14" /><ref name=":7" /> ! Мова !! Артыст !! Песня !! Пераклад !! Балы <br>журы !! Балы <br>гледачоў !! Агульныя <br>балы !! Месца |-bgcolor="#ED9121" | 01 | {{ESC|Латвія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Юстс Сірмайс]]<ref name="LAT2016" /> | «[[:en:Heartbeat (Justs song)|Heartbeat]]»<ref name="LAT2016">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=justs_to_represent_latvia_in_2016_with_heartbeat Justs to represent Latvia in 2016 with Heartbeat]</ref> | «Біццё сэрца» | 64|| 68|| 132|| 8 |-bgcolor="#ED9121" | 02 | {{ESC|Польшча}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Міхал Шпак]]<ref name="POL">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=michal_szpak_with_color_of_your_life_for_poland Michał Szpak with «Color Of Your Life» for Poland!]</ref> | «[[Color of Your Life]]»<ref name="POL" /> | «Колер вашага жыцця» | 20|| 131|| 151|| 6 |- | 03 | {{ESC|Швейцарыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Rykka]]<ref name="SW2016">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_rykka_for_switzerland It’s Rykka for Switzerland!]</ref> | «[[The Last of Our Kind]]»<ref name="SW2016" /> | «Апошні з нашага роду» | 25|| 3|| 28|| 18 |-bgcolor="#ED9121" | 04 | {{ESC|Ізраіль}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Хові Стар]]<ref name="IL">{{cite web|url=http://esctoday.com/110300/israel-to-stockholm/|title=Israel: Hovi Star goes to Stockholm!}}</ref> | «[[Made of Stars]]»<ref name="IL" /> | «Зроблены з зорак» | 127|| 20|| 147|| 7 |- | 05 | {{ESC|Беларусь}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[IVAN]]<ref name="Belarus">{{cite web|last=Brey|first=Marco|title=IVAN will represent Belarus!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=ivan_will_represent_belarus|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|date=22 January 2016|access-date=22 January 2016}}</ref> | «[[:en:Help You Fly|Help You Fly]]»<ref name="Belarus" /> | «Дапамагчы табе лётаць» | 32|| 52|| 84|| 12 |-bgcolor="#ED9121" | 06 | {{ESC|Сербія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Саня Вучыч]]<ref name="SRB">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_zaa_with_goodbye_for_serbia It’s ZAA with 'Goodbye' for Serbia!]</ref> | «[[:en:Goodbye (Sanja Vučić song)|Goodbye]]»<ref name="SRB" /> | «Бывай» | 55|| 50|| 105|| 10 |- | 07 | {{ESC|Ірландыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Нікки Бірн]]<ref name=":10">{{Cite web|access-date = 2016-01-13|title = Nicky Byrne with the song 'Sunlight' for Ireland|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=nicky_byrne_with_the_song_sunlight_for_ireland|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[Sunlight (песня)|Sunlight]]»<ref name=":10" /> | «Свет сонца» | 15|| 31|| 46|| 15 |- | 08 | {{ESC|Македонія}} | [[Македонская мова|Македонская]]<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=fyr_macedonia_kaliopis_song_premiere_on_7th_march|title=F.Y.R. Macedonia: Kaliopi's song premiere on 7th March}}</ref> | [[Каліёпі]]<ref>{{Cite web|access-date = 2015-11-24|title = Kaliopi returns for FYR Macedonia!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=kaliopi_returns_for_fyr_macedonia|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[Дона (песня)|Дона]]»<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-17|title = Macedonia: Kaliopi To Sing «Dona»|url = http://eurovoix.com/2016/02/16/macedonia-kaliopi-to-sing-dona/|publisher = Eurovoix}}</ref> | «Донна» | 34|| 54|| 88|| 11 |-bgcolor="#ED9121" | 09 | {{ESC|Літва}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Донні Монтэл]]<ref name="LT">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_donny_montell_for_lithuania It’s Donny Montell for Lithuania!]</ref> | «[[I've Been Waiting for This Night]]»<ref name="LT" /> | «Я чакаў гэтую ноч» | 104|| 118|| 222|| 4 |-bgcolor="#ED9121" | 10 | {{ESC|Аўстралія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дамі Ім]]<ref name=autogenerated4>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=dami_im_to_represent_australia_at_the_2016_eurovision_song_contest|title=Dami Im to represent Australia at the 2016 Eurovision Song Contest!|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB|access-date=2016-03-03}}</ref> | «[[Sound of Silence]]» | «Гукі цішыні» |188|| 142|| 330|| 1 |- | 11 | {{ESC|Славенія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[ManuElla]]<ref name=SLO16>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_manuella_for_slovenia|title=It's ManuElla for Slovenia!}}</ref> | «[[Blue and Red]]»<ref name="SLO16" /> | «Сіняе і чырвонае» | 49|| 8|| 57|| 14 |-bgcolor="#ED9121" | 12 | {{ESC|Балгарыя}} | [[Англійская мова|Англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]] | [[Полі Генава]]<ref name=":PGB">{{cite web|access-date = 2016-02-19|author = Marco Brey|title = Bulgaria: Poli Genova returns to Eurovision|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=bulgaria_poli_genova_returns_to_eurovision|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[If Love Was a Crime]]»<ref name="BG">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=bulgaria_if_love_was_a_crime_presented_next_week|title=Bulgaria: «If Love Was A Crime» presented next week}}</ref> | «Калі каханне было злачынствам» | 98|| 122|| 220|| 5 |- | 13 | {{ESC|Данія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Lighthouse X]]<ref name="D2016">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=lighthouse_x_to_represent_denmark_in_stockholm Lighthouse X to represent Denmark in Stockholm!]</ref> | «[[:en:Soldiers of Love (Lighthouse X song)|Soldiers of Love]]»<ref name="D2016" /> | «Салдаты кахання» | 10|| 24|| 34|| 17 |-bgcolor="#ED9121" | 14 | {{ESC|Украіна}} | [[Англійская мова|Англійская]],<br>[[Крымскататарская мова|крымскататарская]] | [[Джамала]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=jamala_will_represent_ukraine_in_stockholm Jamala will represent Ukraine in Stockholm!]</ref> | «[[1944 (песня)|1944]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=participants_in_ukrainian_national_selection_revealed Participants in Ukrainian national selection revealed]</ref> | — | 135|| 152|| 287|| 2 |- | 15 | {{ESC|Нарвегія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Агнэт Йонсэн]]<ref name="NOR16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=agnete_to_represent_norway_in_2016|title=Agnete to represent Norway in 2016}}</ref> | «[[:en:Icebreaker (song)|Icebreaker]]»<ref name="NOR16" /> | «Ледакол» | 29|| 34|| 63|| 13 |-bgcolor="#ED9121" | 16 | {{ESC|Грузія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Nika Kocharov & Young Georgian Lolitaz]]<ref>{{cite web|title = Nika Kocharov & Young Georgian Lolitas to represent Georgia|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=nika_kocharov_and_young_georgian_lolitas_to_represent_georgia|website = eurovision.tv|publisher = Marco Brey|access-date = 15 December 2015|date = 15 December 2015}}</ref> | «[[:en:Midnight Gold|Midnight Gold]]»<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-16|title = Georgia: «Midnight Gold» Is Off To Eurovision 2016|url = http://eurovoix.com/2016/02/15/georgia-midnight-gold-is-off-to-eurovision-2016/|publisher = Eurovoix}}</ref> | «Паўночнае золата» | 84|| 39|| 123|| 9 |- | 17 | {{ESC|Албанія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Энеда Тарыфа]]<ref name="Albania">{{cite web|last=Brey|first=Marco|title=Eneda Tarifa to represent Albania with a "Fairytale"|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eneda_tarifa_to_represent_albania_with_a_fairytale|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=27 December 2015|date=27 December 2015}}</ref> | «[[:en:Fairytale(Eneda Tarifa song)|Fairytale]]»<ref name="AL">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eneda_tarifa_to_represent_albania_with_a_fairytale/|title=Eneda Tarifa to represent Albania with a fairytale}}</ref> | «Казка» | 10|| 35|| 45|| 16 |-bgcolor="#ED9121" | 18 | {{ESC|Бельгія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Лаура Тэсоро]]<ref name=":4">{{Cite web|access-date = 2016-01-18|author = Anthony Granger • 6 hours ago|title = Belgium: Laura Tesoro is off to Eurovision 2016|url = http://eurovoix.com/2016/01/17/belgium-laura-tesoro-is-off-to-eurovision-2016/|publisher = Eurovoix}}</ref> | «[[:en:What's the Pressure|What’s the Pressure?]]»<ref name=":4" /> | «Што за ціск?» | 139|| 135|| 274|| 3 |- |} === Галасаванне === {| class="standard" style="text-align:center; font-size:90%; width: 48%" |- ! Краіна ! Месца ! colspan="2"| Балы ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>а<br>т<br>в<br>і<br>я<br> {{сцяг Латвіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| П<br>о<br>л<br>ь<br>ш<br>ч<br>а<br> {{сцяг Польшчы|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>й<br>ц<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швейцарыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>з<br>р<br>а<br>і<br>л<br>ь<br> {{сцяг Ізраіля|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>а<br>р<br>у<br>с<br>ь<br> {{сцяг Беларусі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>е<br>р<br>б<br>і<br>я<br> {{сцяг Сербіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ірландыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>к<br>е<br>д<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Македоніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>і<br>т<br>в<br>а<br> {{сцяг Літвы|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Аўстраліі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>л<br>а<br>в<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Славеніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>а<br>л<br>г<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Балгарыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Д<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{Сцяг Даніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| У<br>к<br>р<br>а<br>і<br>н<br>а<br> {{сцяг Украіны|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>а<br>р<br>в<br>е<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Нарвегіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>у<br>з<br>і<br>я<br> {{сцяг Грузіі|20px}}<br> ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>л<br>б<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Албаніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>ь<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Бельгіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>е<br>р<br>м<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Германіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>т<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Італіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>я<br>л<br>і<br>к<br>а<br>б<br>р<br>ы<br>т.<br> {{сцяг Вялікабрытаніі|20px}} |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{LVA}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 8 | rowspan="2"| 132 |64||style="background:#ddd;"| || 6|| 6|| 7|| || || 4|| 2|| 7|| ||10|| || 3|| 6|| 2|| 5|| 1|| || 5|| || |-style="background:#ffebad" |68||style="background:#ddd;"| || 5|| || || 5|| || 7|| 7||'''12'''|| 5|| || || 2|| 3|| 3|| 8|| || 3|| 3|| || 5 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{POL}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 6 | rowspan="2"| 151 | 20|| ||style="background:#ddd;"| || || || || 1|| || || 3|| || 3|| || || 1|| 4|| 3|| 2|| || || 3|| |-style="background:#ffebad" |131|| 4||style="background:#ddd;"| || 7|| 6|| 6|| 1||10|| 1|| 7|| || 4|| 6|| 6||'''12'''||10|| 7|| ||'''12'''||'''12'''||10||10 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CHE}} | rowspan="2"| 18 | rowspan="2"| 28 |25|| || ||style="background:#ddd;"| || 1|| || || 5|| || || 1|| 7|| || 2|| || || 7|| || 1|| 1|| || |-style="background:#ffebad" | 3|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || || || || || || || || || 3|| || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{ISR}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 7 | rowspan="2"| 197 |127|| 2|| 8||10||style="background:#ddd;"| || 1|| 7|| 7|| 6|| 6||10|| 4|| 5|| 5|| 7|| 5|| 6|| 4||10||'''12'''|| 8|| 4 |-style="background:#ffebad" | 20|| || || ||style="background:#ddd;"| || 1|| || 2|| || || 6|| || 2|| || 2|| 1|| 1|| || 1|| 2|| || 2 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{BLR}} | rowspan="2"| 12 | rowspan="2"| 84 |32|| 1|| 4|| 1|| ||style="background:#ddd;"| || || 1|| || || 6|| 2|| 6|| || 5|| || || || || 2|| || 3 |-style="background:#ffebad" |52|| 7|| 8|| || 3||style="background:#ddd;"| || 5|| 2|| || 6|| || || 4|| 1||10|| || 6|| || || || 1|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{SRB}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 10 | rowspan="2"| 105 |55|| 5|| 1|| 3|| || 5||style="background:#ddd;"| || ||'''12'''|| || 3|| || 8|| || 3|| || || 8|| 2|| || 5|| |-style="background:#ffebad" |50|| || ||'''12'''|| || ||style="background:#ddd;"| || ||10|| || 2||'''12'''|| 5|| || || || 2|| || || 1|| 6|| |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{IRL}} | rowspan="2"| 15 | rowspan="2"| 46 |15|| || || || 2|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 4|| 2|| 3|| || || || || 2|| 2 |-style="background:#ffebad" |31|| 1|| 2|| 2|| 1|| || ||style="background:#ddd;"| || || 1|| 7|| || || 4|| || 2|| || || 4|| || || 7 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MKD}} | rowspan="2"| 11 | rowspan="2"| 88 |34|| || || || 8|| ||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || || 2|| || || || || || ||'''12'''|| || || || |-style="background:#ffebad" |54|| || || 4|| 2|| ||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || || 4||10|| 8|| || || || ||'''12'''|| || || 2|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{LTU}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 4 | rowspan="2"| 222 |104||'''12'''|| 3|| 8|| 4||10|| 5|| 3|| 5||style="background:#ddd;"| || 7|| 1|| 3||10|| 8|| 8|| 1|| || 3|| 3|| 1|| 8 |-style="background:#ffebad" |118||10|| 3|| || 5||10|| ||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || 8|| || 3|| 7|| 6||'''12'''||10|| 4|| 8|| 4|| 4||'''12''' |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{AUS}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 1 | rowspan="2"| 330 |188|| 8||10||'''12'''||'''12'''|| 8|| 4|| 6|| 4||'''12'''||style="background:#ddd;"| || 5||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''|| 8||10||'''12'''|| 7||'''12'''||10 |-style="background:#ffebad" |142|| 8||10|| 6||'''12'''|| 7|| 7|| 8|| 4|| 5||style="background:#ddd;"| || 6|| 7|| 8|| 7|| 8|| 4|| 6||10||10|| 3|| 6 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SVN}} | rowspan="2"| 14 | rowspan="2"| 53 |45|| 3|| || || || || 6|| 8|| 7|| 1|| 4||style="background:#ddd;"| || 1|| || || || || 6|| 7|| || 6|| |-style="background:#ffebad" | 8|| || || || || || 4|| || 3|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 1|| || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{BGR}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 5 | rowspan="2"| 220 | 98|| 7|| 5|| 4|| 3|| 4|| 2||10|| 8|| 2|| 8|| 6||style="background:#ddd;"| || 7|| ||10|| || 7|| 6|| 4|| || 5 |-style="background:#ffebad" |122|| 3|| 4|| 3||10|| 8|| 8|| 5|| 8|| 3||10|| 5||style="background:#ddd;"| || 3|| 5|| 6|| 5|| 7|| 7|| 7|| 7|| 8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{DEN}} | rowspan="2"| 17 | rowspan="2"| 34 |10|| || || || || 3|| || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || || || 4|| 3|| || || || |-style="background:#ffebad" |24|| 2|| 1|| 1|| 4|| || || 3|| || || 1|| || ||style="background:#ddd;"| || || 5|| || 2|| 5|| || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{UKR}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 2 | rowspan="2"| 287 |132||10||'''12'''|| 5||10|| 7||10|| ||10|| 8|| || 8|| 4|| 1||style="background:#ddd;"| || 6||'''12'''|| 5|| 5|| 6||10|| 6 |-style="background:#ffebad" |152||'''12'''||'''12'''|| 5|| 7||'''12'''|| 6|| 4|| 6||10|| 3|| 8||'''12'''|| 5||style="background:#ddd;"| || 4||'''12'''|| 5|| 6|| 8||'''12'''|| 3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{NOR}} | rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| 63 |29|| || || 2|| || 6|| || || || 4|| 5|| || || 6|| ||style="background:#ddd;"| || 1|| || 4|| || || 1 |-style="background:#ffebad" |34|| || || || || 3|| 3|| || 2|| 2|| || 2|| 1||10|| 1||style="background:#ddd;"| || ||10|| || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{GEO}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 9 | rowspan="2"| 123 |39|| 5|| 7|| || || 2|| 2|| || || 8|| || 1|| || || 8|| ||style="background:#ddd;"| || || || 5|| ||'''12''' |-style="background:#ffebad" |84|| 6|| 7|| || 5|| 2|| 3|| 1|| 1||10|| || || 7|| || 4|| 1||style="background:#ddd;"| || || 8||10|| 7|| 1 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ALB}} | rowspan="2"| 16 | rowspan="2"| 45 |10|| || || || || || 8|| || || || || || 2|| || || || ||style="background:#ddd;"| || || || || |-style="background:#ffebad" |35|| || ||10|| || || || ||'''12'''|| || || 3|| || || || || ||style="background:#ddd;"| || 2|| || 8|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{BEL}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 3 | rowspan="2"| 274 |139|| 4|| 2|| 7|| 6||'''12'''|| ||'''12'''|| 3|| 5||'''12'''||'''12'''||10|| 8||10|| 7||10|| ||style="background:#ddd;"| || 8|| 4|| 7 |-style="background:#ffebad" |135|| 6|| 6|| 8|| 8|| 4||10|| 6|| 5|| 4||'''12'''|| 7||10||'''12'''|| 3|| 7|| 4|| 8||style="background:#ddd;"| || 6|| 5|| 4 |} == Фінал == У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|мінулым годзе]] ў фінале ўдзельнічалі 27 краін, таму што [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] сумесна з «Вялікай пяцёркай» и [[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстрыяй]] трапіла адразу ў фінал. З 2016 года фінал абмежаваны 26 краінамі<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/10/esc16-final-capped-at-26-countries-6-pre-qualified-countries-only/|title=ESC'16: Final capped at 26 countries, 6 pre-qualified countries only}}</ref>. Так, у фінале конкурсу 2016 года ўдзельнічалі 26 краін: па 10 краін з кожнага паўфінала, краіны «Вялікай пяцёркі» ([[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]], [[Велікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]], [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]], [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]], [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]]), краіна-гаспадар гэтага года — [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]]. === Размеркаванне месцаў === {|class="sortable wikitable" |+ ! №<ref name="SEMI"/> ! Краіна<ref name=":14"/><ref name=":7"/> ! Мова !! Артыст !! Песня !! Пераклад !! Балы <br>журы !! Балы <br>гледачоў !! Агульныя <br>балы !! Месца |- | 01 | {{ESC|Бельгія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Лаура Тэсоро]] | «[[:en:What's the Pressure|What’s the Pressure?]]» | «Што за ціск?» | 130|| 51|| 181|| 10 |- | 02 | {{ESC|Чэхія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Габрыэла Гунчыкава]] | «[[I Stand]]» | «Я стаю» | 41|| 0|| 41|| 25 |- | 03 | {{ESC|Нідэрланды}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дауэ Боб]] | «[[Slow Down]]» | «Павольней» | 114|| 39|| 153|| 11 |- | 04 | {{ESC|Азербайджан}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Семра Рагімлі]] | «[[Miracle]]» | «Цуд» | 44|| 73|| 117|| 17 |- | 05 | {{ESC|Венгрыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]] | «[[Pioneer (песня)|Pioneer]]» | «Піянер» | 52|| 56|| 108|| 19 |- | 06 | {{ESC|Італія}} | [[Італьянская мова|Італьянская]],<br>[[Англійская мова|англійская]] | [[Франчэска Мікьелін]]<ref name=":FMI">{{cite web|title=Francesca Michielin to represent Italy!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=francesca_michielin_to_represent_italy}}</ref> | «[[Nessun grado di separazione|No Degree of Separation]]» | «Няма ступені падзелу» | 90|| 34|| 124|| 16 |- | 07 | {{ESC|Ізраіль}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Хові Стар]] | «[[Made of Stars]]» | «Зроблены з зорак» | 124|| 11|| 135|| 14 |- | 08 | {{ESC|Балгарыя}} | [[Англійская мова|Англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]] | [[Полі Генава]] | «[[If Love Was a Crime]]» | «Калі каханне было злачынствам» | 127|| 180|| 307|| 4 |- | 09 | {{ESC|Швецыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Франс (спявак)|Франс]] | «[[If I were Sorry]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=frans_wins_melodifestivalen_in_sweden Frans wins Melodifestivalen in Sweden]</ref> | «Калі б я шкадаваў» | 122|| 139|| 261|| 5 |- bgcolor="#FE8080" | 10 | {{ESC|Германія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Джэймі-Лі]]<ref name=":JLKG">{{cite web|access-date = 2016-02-25|author = Marco Brey|title = Jamie-Lee Kriewitz to represent Germany|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=jamie-lee_kriewitz_to_represent_germany|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[Ghost]]»<ref name=":JLKG" /> | «Прывід» | 1|| 10|| 11|| 26 |- | 11 | {{ESC|Францыя}} | [[Французская мова|Французская]],<br>[[Англійская мова|англійская]]<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-09|title = The French entry to be announced on 12th March|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_french_entry_to_be_announced_on_march_12th|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | [[Амір Хаддад]]<ref name="FRA16">{{cite web|title=Amir is the French choice for Stockholm!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=amir_haddad_is_the_french_choice_for_stockholm}}</ref> | «[[J’ai cherché]]»<ref name="FRA16" /> | «Я шукаў» | 148|| 109|| 257|| 6 |- | 12 | {{ESC|Польшча}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Міхал Шпак]] | «[[Color of Your Life]]» | «Колер вашага жыцця» | 7|| 222|| 229|| 8 |- bgcolor="silver" | 13 | {{ESC|Аўстралія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дамі Ім]] | «[[Sound of Silence]]» | «Гукі цішыні» | 320|| 191|| 511|| 2 |- | 14 | {{ESC|Кіпр}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Minus One]] | «[[Alter Ego]]» | «Іншае я» | 43|| 53|| 96|| 21 |- | 15 | {{ESC|Сербія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Саня Вучыч]] | «[[:en:Goodbye (Sanja Vučić song)|Goodbye]]» | «Бывай» | 35|| 80|| 115|| 18 |- | 16 | {{ESC|Літва}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Донні Монтэл]] | «[[I've Been Waiting for This Night]]» | «Я чакаў гэтую ноч» | 104|| 96|| 200|| 9 |- | 17 | {{ESC|Харватыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Ніна Краліч]] | «[[Lighthouse]]» | «Маяк» | 40|| 33|| 73|| 23 |- bgcolor="#CC9966" | 18 | {{ESC|Расія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Сяргей Лазараў]] | «[[You Are the Only One]]» | «Ты — адзіная» | 130|| 361|| 491|| 3 |- | 19 | {{ESC|Іспанія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Barei]]<ref name="ESP">{{cite web|title=Barei to represent Spain in Stockholm!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=barei_to_represent_spain_in_stockholm}}</ref><ref name="ESP1">{{Cite web|access-date = 2016-02-03|lang = en-EN|title = Barei: "'Say Yay!' sonará íntegramente en inglés en el festival de Eurovisión 2016"|url = http://www.rtve.es/television/20160202/barei-say-yay-sonara-integramente-ingles-festival-eurovision-2016/1295020.shtml|publisher = RTVE.es}}</ref> | «[[:en:Say Yay!|Say Yay!]]»<ref name="ESP" /><ref name="ESP1" /> | «Скажыце Ура!» | 67|| 10|| 77|| 22 |- | 20 | {{ESC|Латвія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Юстс Сірмайс]] | «[[:en:Heartbeat (Justs song)|Heartbeat]]» | «Біццё сэрца» | 69|| 63|| 132|| 15 |- bgcolor="gold" | 21 | {{ESC|Украіна}} | [[Англійская мова|Англійская]],<br>[[Крымскататарская мова|крымскататарская]] | [[Джамала]] | «[[1944 (песня)|1944]]» | — | 211|| 323|| 534|| 1 |- | 22 | {{ESC|Мальта}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Іра Лоско]] | «[[Walk on Water]]» | «Шпацыроўка па вадзе» | 137|| 16|| 153|| 12 |- | 23 | {{ESC|Грузія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Nika Kocharov & Young Georgian Lolitaz]] | «[[:en:Midnight Gold|Midnight Gold]]» | «Паўночнае золата» | 80|| 24|| 104|| 20 |- | 24 | {{ESC|Аўстрыя}} | [[Французская мова|Французская]] | [[Зоі Штрауб]] | «[[Loin d’ici]]» | «Далёка адсюль» | 31|| 120|| 151|| 13 |- | 25 | {{ESC|Вялікабрытанія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Joe & Jake]]<ref name="UK6">{{cite web|title = Joe & Jake to represent the United Kingdom in Stockholm|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=joe_and_jake_to_represent_the_united_kingdom_in_stockholm|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[You’re Not Alone]]»<ref name="UK6" /> | «Ты не адзінокі» | 54|| 8|| 62|| 24 |- | 26 | {{ESC|Арменія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Івета Мукучан]] | «[[LoveWave]]» | «Хваля кахання» | 115|| 134|| 249|| 7 |- |} === Галасаванне === 26 краін, якія ўдзельнічалі ў фінале, размешчаны ў табліцы парадкова зверху ўніз у парадку выступу.<br> 42 краіны, якія ўзялі ўдзел у галасаванні, размешчаны ў слупках злева направа, у алфавітным (лацінскі) парадку.<br> Вынікі галасавання журы намаляваны ў радку з белым фонам, вынікі галасавання гледачоў намаляваны ў радку з жоўтым фонам.<br> Лепшыя і горшыя вынікі вылучаныя зялёным і чырвоным колерамі адпаведна. {| class="standard" style="text-align:center; font-size:90%;" |+ Вынікі галасавання па краінах<ref name="ESC-2016-Final">{{cite web |url = http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2113#Scoreboard |title = Eurovision Song Contest 2016 Grand Final |publisher = [[Евровидение]] |date = 14.05.2016 |access-date = 24.07.2016 |lang = en}}</ref> ! rowspan="2"| Краіна |- ! Месца ! colspan="2"| Балы ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>л<br>б<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Албаніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>р<br>м<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Арменіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Аўстраліі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Аўстрыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>з<br>е<br>р<br>б<br>а<br>й<br>д<br>ж<br>а<br>н<br> {{сцяг Азербайджана|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>а<br>р<br>у<br>с<br>ь<br> {{сцяг Беларусі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>ь<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Бельгіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>о<br>с<br>н<br>і<br>я<br>-<br>Г<br>е<br>р<br>ц<br> {{сцяг Босніі і Герцагавіны|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>а<br>л<br>г<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Балгарыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Х<br>а<br>р<br>в<br>а<br>т<br>ы<br>я<br> {{сцяг Харватыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| К<br>і<br>п<br>р<br> {{сцяг Кіпра|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>э<br>х<br>і<br>я<br> {{сцяг Чэхіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Д<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Даніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Э<br>с<br>т<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Эстоніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>і<br>н<br>л<br>я<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Фінляндыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>р<br>а<br>н<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Францыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>у<br>з<br>і<br>я<br> {{сцяг Грузіі|18px}}<br> ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>е<br>р<br>м<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Германіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>э<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Грэцыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>е<br>н<br>г<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Венгрыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ісландыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ірландыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>з<br>р<br>а<br>і<br>л<br>ь<br> {{сцяг Ізраіля|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>т<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Італіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>а<br>т<br>в<br>і<br>я<br> {{сцяг Латвіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>і<br>т<br>в<br>а<br> {{сцяг Літвы|18px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>к<br>е<br>д<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Македоніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>ь<br>т<br>а<br> {{сцяг Мальты|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>д<br>о<br>в<br>а<br> {{сцяг Малдовы|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>а<br>р<br>н<br>а<br>г<br>о<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Чарнагорыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>і<br>д<br>э<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br> {{сцяг Нідэрландаў|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>а<br>р<br>в<br>е<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Нарвегіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| П<br>о<br>л<br>ь<br>ш<br>ч<br>а<br> {{сцяг Польшчы|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Р<br>а<br>с<br>і<br>я<br> {{сцяг Расіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>а<br>н<br>-<br>М<br>а<br>р<br>ы<br>н<br>а<br> {{сцяг Сан-Марына|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>е<br>р<br>б<br>і<br>я<br> {{сцяг Сербіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>л<br>а<br>в<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Славеніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>п<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Іспаніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швецыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>й<br>ц<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швейцарыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| У<br>к<br>р<br>а<br>і<br>н<br>а<br> {{сцяг Украіны|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>я<br>л<br>і<br>к<br>а<br>б<br>р<br>ы<br>т.<br> {{сцяг Вялікабрытаніі|17px}} ! colspan="2"| Гала-<br>соў |- | style="background:#f2f2f2" rowspan="2" align="left"|{{BEL}} | rowspan="2"| 10 | rowspan="2"| 181 |130||-||4||'''12'''||5||-||4||style="background:#ddd"| ||-||10||-||-||2||8||-||-||-||10||5||-||-||3||'''12'''||6||-||-||5||4||-||-||3||4||5||-||-||-||-||8||-||-||10||10||-||20 | rowspan="2"| 29 |-style="background:#ffebad" | 51||-||-||'''12'''||-||-||-||style="background:#ddd"| ||-||-||-||-||-||8||-||-||4||-||-||-||-||3||-||1||-||-||-||4||-||-||-||'''12'''||2||-||-||-||5||-||-||-||-||-||-||9 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CZE}} | rowspan="2"| 25 | rowspan="2"| 41 |41||-||1||-||4||-||-||1||6||-||10||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||3||-||-||-||-||2||5||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||-||-||-||-||-||3||-||-||-||11 | rowspan="2"| 11 |-style="background:#ffebad" | style="color:red"|'''0'''||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="color:red"|'''0''' |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{NED}} | rowspan="2"| 11 | rowspan="2"| 153 |114||-||-||3||-||-||-||4||-||2||-||-||7||7||6||10||7||-||4||-||6||'''12'''||8||-||4||3||-||2||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||6||-||-||4||5||1||3||5||5||-||-||22 | rowspan="2"| 30 |-style="background:#ffebad" |39||-||-||-||6||-||-||10||-||-||-||-||-||7||-||-||-||-||3||-||2||6||-||-||-||-||-||-||3||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||2||-||-||-||8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{AZE}} | rowspan="2"| 17 | rowspan="2"| 117 |44||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||2||-||1||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||1||7||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||1||-||-||10||-||-||-||2||10||-||7||-||11 | rowspan="2"| 24 |-style="background:#ffebad" |73||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||8||-||8||1||-||-||6||-||-||-||-||7||-||-||-||1||-||2||-||3||-||-||6||8||7||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||10||-||13 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{HUN}} | rowspan="2"| 19 | rowspan="2"| 108 |52||1||-||-||-||4||-||-||-||-||5||4||10||-||-||-||-||-||-||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||7||-||-||-||1||2||-||3||10||-||-||2||-||12 | rowspan="2"| 28 |-style="background:#ffebad" |56||1||3||-||-||7||3||-||1||-||3||4||3||-||-||-||-||2||-||2||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||2||-||5||-||3||-||-||6||-||1||10||-||-||-||-||-||-||16 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ITA}} | rowspan="2"| 16 | rowspan="2"| 124 |90||8||-||-||-||-||-||10||-||-||3||3||-||-||-||2||'''12'''||-||3||-||-||-||6||-||style="background:#ddd"| ||-||-||-||8||-||-||6||'''12'''||-||-||10||-||-||5||-||2||-||-||14 | rowspan="2"| 22 |-style="background:#ffebad" |34||10||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||1||7||-||4||-||-||-||-||-||-||1||3||-||7||-||-||8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ISR}} | rowspan="2"| 14 | rowspan="2"| 135 |124||3||-||10||-||3||-||2||-||-||7||5||-||2||-||7||-||3||'''12'''||-||-||-||4||style="background:#ddd;"| ||8||2||6||5||1||-||-||7||3||7||-||-||7||2||1||-||8||6||3||25 | rowspan="2"| 28 |-style="background:#ffebad" |11||-||-||-||-||6||-||-||-||2||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{BGR}} | rowspan="2"| 4 | rowspan="2"| 307 |127||4||7||8||-||8||1||6||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||6||-||-||10||-||-||-||-||-||10||7||-||1||2||10||10||-||2||-||8||3||-||-||4||10||-||-||1||1||5||23 | rowspan="2"| 57 |-style="background:#ffebad" |180||8||-||10||5||8||4||5||2||style="background:#ddd"| ||1||'''12'''||5||-||-||4||5||3||4||7||4||-||5||7||7||1||-||10||8||2||5||1||5||3||-||3||8||2||'''12'''||4||-||2||8||34 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SWE}} | rowspan="2"| 5 | rowspan="2"| 261 |122||-||-||-||8||-||8||-||-||-||-||-||'''12'''||4||'''12'''||'''12'''||5||6||10||-||4||6||5||-||2||8||-||-||-||6||-||10||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd"| ||-||4||-||17 | rowspan="2"| 46 |-style="background:#ffebad" |139||3||2||-||7||-||2||1||-||3||7||1||2||'''12'''||10||10||2||-||8||-||7||'''12'''||2||-||-||7||7||-||-||-||-||2||7||10||2||4||1||5||1||style="background:#ddd"| ||-||1||1||29 |- | style="background:#FE8080;" rowspan="2" align="left"|{{GER}} | style="color:red" rowspan="2"|'''26''' | style="color:red" rowspan="2"|'''11''' | style="color:red"|'''1'''||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="color:red"|'''1'''|| style="color:red" rowspan="2"|'''3''' |-style="background:#ffebad" |10||-||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||8||-||-||2 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{FRA}} | rowspan="2"| 6 | rowspan="2"| 257 |148||10||'''12'''||6||7||-||-||8||7||-||8||7||5||-||1||1||style="background:#ddd;"| ||4||-||6||-||2||3||8||7||-||1||-||6||-||5||5||-||1||7||-||-||-||7||8||-||-||6||26 | rowspan="2"| 52 |-style="background:#ffebad" |109||-||7||7||1||4||-||8||4||-||2||6||-||2||2||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||4||1||5||-||'''12'''||5||-||3||-||2||6||1||4||1||-||3||-||-||-||10||3||3||-||-||26 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{POL}} | rowspan="2"| 8 | rowspan="2"| 229 |7||-||-||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||1||-||1||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4 | rowspan="2"| 39 |-style="background:#ffebad" |222||5||1||-||'''12'''||3||6||'''12'''||-||6||4||2||7||5||1||5||7||4||10||3||8||10||10||4||10||5||6||2||-||-||-||10||10||style="background:#ddd;"| ||5||7||-||4||5||10||5||8||10||35 |- | style="background:silver;" rowspan="2" align="left"|{{AUS}} | rowspan="2"| 2 | rowspan="2"| 511 | style="color:green"|'''320'''||'''12'''||5||style="background:#ddd;"| ||'''12'''||7||6||'''12'''||10||8||'''12'''||10||-||10||10||8||6||8||6||7||'''12'''||10||-||10||6||5||'''12'''||8||3||10||4||'''12'''||10||10||2||-||6||6||8||'''12'''||'''12'''||5||8|| style="color:green"| '''38''' | style="color:green" rowspan="2"| '''75''' |-style="background:#ffebad" |191||'''12'''||-||style="background:#ddd;"| ||3||2||1||4||3||5||5||5||1||10||4||7||-||1||5||5||3||8||6||5||-||6||5||3||'''12'''||5||-||5||8||7||4||5||6||3||4||'''12'''||1||4||6||37 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CYP}} | rowspan="2"| 21 | rowspan="2"| 96 |43||-||6||-||-||-||-||-||-||-||1||style="background:#ddd;"| ||-||-||4||-||-||-||-||8||-||-||-||-||1||-||-||-||5||2||-||-||-||-||4||5||-||-||-||-||-||-||7||10 | rowspan="2"| 21 |-style="background:#ffebad" |53||-||6||-||-||-||-||-||-||7||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||3||1||-||-||-||'''12'''||5||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||-||-||1||7||-||3||-||-||-||-||-||2||11 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SRB}} | rowspan="2"| 18 | rowspan="2"| 115 |35||-||-||-||-||-||-||-||8||5||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||7||-||-||6||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||5||-||-||-||-||2||7 | rowspan="2"| 15 |-style="background:#ffebad" |80||-||-||-||4||-||-||-||'''12'''||-||'''12'''||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||-||-||'''12'''||-||-||'''12'''||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||'''12'''||-||-||'''12'''||-||-||8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{LTU}} | rowspan="2"| 9 | rowspan="2"| 200 |104||-||-||7||1||5||10||-||-||1||-||-||3||5||5||6||-||5||1||-||3||-||-||1||-||10||style="background:#ddd;"| ||-||-||4||-||-||2||2||-||-||8||-||-||2||7||'''12'''||4||22 | rowspan="2"| 39 |-style="background:#ffebad" |96||4||-||1||-||-||-||-||-||-||-||3||-||6||5||-||-||5||-||-||-||4||'''12'''||-||2||8||style="background:#ddd"| ||-||-||3||2||-||'''12'''||-||-||8||-||-||-||6||-||3||'''12'''||17 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CRO}} | rowspan="2"| 23 | rowspan="2"| 73 |40||-||-||1||6||-||-||-||4||-||style="background:#ddd;"| ||1||8||-||-||-||-||2||-||-||-||7||-||3||-||-||-||6||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||11 | rowspan="2"| 16 |- style="background:#ffebad" |33||-||-||-||-||-||-||-||10||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||5||-||-||6||-||-||-||-||-||4||8||-||-||-||-||-||5 |- | style="background:#CC9966;" rowspan="2" align="left"|{{RUS}} | rowspan="2"| 3 | rowspan="2"| 491 |130||7||2||-||3||'''12'''||'''12'''||-||5||6||6||'''12'''||-||-||-||-||1||-||-||'''12'''||-||8||-||-||-||7||-||-||4||7||8||-||-||-||style="background:#ddd"| ||7||1||-||4||6 ||-||-||-||20 | rowspan="2"| 61 |-style="background:#ffebad" | style="color:green"| '''361''' ||7||'''12'''||5||8||'''12'''||'''12'''||6||6||'''12'''||8||10||10||4||'''12'''||8||6||8||'''12'''||10||10||7||8||10||8||'''12'''||8||8||10||'''12'''||10||3||6||8||style="background:#ddd;"| ||10||'''12'''||10||8||8||6||'''12'''||7||style="color:green"| '''41''' |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ESP}} | rowspan="2"| 22 | rowspan="2"| 77 |67||6||3||5||-||1||-||-||-||4||-||-||-||1||-||-||3||-||-||-||5||-||-||4||'''12'''||-||-||-||2||8||-||-||7||5||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||1||-||-||-||15 | rowspan="2"| 20 |- style="background:#ffebad" |10||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||1||2||-||4||5 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{LVA}} | rowspan="2"| 15 | rowspan="2"| 132 |69||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||8||-||-||7||2||-||8||-||1||5||-||style="background:#ddd;"| ||7||3||-||-||-||-||-||6||3||-||-||7||-||-||3||8||-||14 | rowspan="2"| 27 |- style="background:#ffebad" |63||-||-||-||-||-||5||-||-||-||-||-||-||-||7||2||-||6||-||-||-||-||7||-||-||style="background:#ddd;"| ||'''12'''||-||-||1||-||-||3||5||1||6||-||-||-||-||-||5||3||13 |- | style="background:gold;" rowspan="2" align="left"|{{UKR}} | style="color:green" rowspan="2"| '''1''' | style="color:green" rowspan="2"| '''534''' |211||-||-||2||-||10||7||3||'''12'''||-||-||-||-||'''12'''||7||-||-||'''12'''||7||2||-||-||-||'''12'''||10||'''12'''||8||'''12'''||-||'''12'''||-||3||4||'''12'''||-||'''12'''||'''12'''||'''12'''||-||-||6||style="background:#ddd;"| ||10||24 | rowspan="2"| 64 |-style="background:#ffebad" |323||6||10||8||10||10||10||2||7||10||10||7||'''12'''||3||8||'''12'''||10||10||6||6||'''12'''||-||4||8||'''12'''||10||10||6||4||10||8||7||4||'''12'''||10||'''12'''||7||7||7||7||4||style="background:#ddd;"| ||5||40 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MLT}} | rowspan="2"| 12 | rowspan="2"| 153 |137||2||8||-||10||6||5||-||-||7||-||6||6||-||2||5||4||-||-||4||10||4||-||-||5||4||-||-||style="background:#ddd;"| ||3||'''12'''||-||-||-||8||3||10||-||6||7||-||-||-||23 | rowspan="2"| 26 |- style="background:#ffebad" |16||-||5||6||-||5||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{GEO}} | rowspan="2"| 20 | rowspan="2"| 104 |80||-||10||-||-||-||-||7||-||3||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||8||5||-||-||-||-||3||-||10||-||-||-||-||-||-||8||5||6||-||-||-||-||-||3||'''12'''||12 | rowspan="2"| 18 |- style="background:#ffebad" |24||-||8||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||3||2||4||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||6||-||6 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{AUT}} | rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| 151 |31||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||5||-||-||-||-||-||-||-||4||8||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||8||-||-||-||1||-||-||-||-||4||-||-||7 | rowspan="2"| 34 |- style="background:#ffebad" |120||-||4||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||3||5||4||6||-||4||1||6||6||8||-||7||1||6||2||1||3||-||4||1||-||-||4||-||6||-||4||8||-||-||6||2||5||10||-||-||27 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{GBR}} | rowspan="2"| 24 | rowspan="2"| 62 |54||5||-||4||-||-||-||-||-||-||-||-||4||3||3||-||-||-||-||-||-||-||7||-||-||-||-||-||'''12'''||-||-||-||-||-||6||8||2||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||10 | rowspan="2"| 13 |- style="background:#ffebad" |8||-||-||4||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ARM}} | rowspan="2"| 7 | rowspan="2"| 249 |115||-||style="background:#ddd;"| || ||2|| ||3|| ||2||'''12'''||4||8|| || || || ||2|| || ||10||1|| || ||2|| ||6||4|| ||7||5||10||2|| || ||'''12'''|| ||3||4||'''12'''||4|| || || ||21 | rowspan="2"| 42 |- style="background:#ffebad" |134||2||style="background:#ddd;"| || || || ||7||7|| ||8|| ||8||8|| || || ||'''12'''||'''12'''||2||8|| || || ||6||1|| || ||7|| ||7|| ||8|| ||2||'''12'''||2||2|| ||6|| || ||7|| ||21 |} {{Фотарад|ESC2016_-_Ukraine_03.jpg|ESC2016_-_Australia_11.jpg|ESC2016_-_Russia_06.jpg|ш1={{#expr:trunc(2000/1300*240)}}|ш2={{#expr:trunc(2000/1300*240)}}|ш3={{#expr:trunc(2000/1300*240)}}|color=#fee|тэкст=Злева направа: [[Джамала]], пераможца конкурса «Еўрабачанне 2016» ([[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]]); [[Дамі Ім]], якая заняла 2-е месца ([[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]]); [[Сяргей Лазараў]], які заняў 3-е месца ([[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]])}} == Звязаныя падзеі == === Прэмія OGAE === [[Файл:ESC2016 - France 12.jpg|міні|Амір Хаддад на сцэне]] [[OGAE]] ([[Французская мова|фр]]. ''Organisation Generale des Amateurs d’Eurovision;'' [[Англійская мова|англ]]. ''General Organisation of Eurovision Fans'') — штогадовая і традыцыйная прэмія некамерцыйнай арганізацыі, якая праводзіць галасавання сярод сваіх клубаў<ref>{{Cite web|url=http://www.ogaeinternational.com/|title=OGAE International - Eurovision fan clubs around the world|author=Administrator|publisher=www.ogaeinternational.com|access-date=2016-05-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6HPAWUlpj?url=http://www.ogaeinternational.com/|archive-date=2013-06-15}}</ref>. Галасаванне пачалося 29 красавіка і скончылася 2 мая. Ніжэй прадстаўлены ТОП-5 краін<ref>{{Cite web|url=http://www.ogaeinternational.com/index.php?option=com_content&view=article&id=88&Itemid=72|title=Poll Results 2016|author=Administrator|publisher=www.ogaeinternational.com|access-date=2016-05-06}}</ref>: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Краіна ! Песня ! Артыст ! Кампазітар(ы) ! Вынік |- style="background:gold;" | {{ESC|Францыя}} | «[[J’ai cherché]]» | [[Амір Хаддад]] | [[Амір Хаддад]], Johan Errami, Nazim Khaled | 425 |- style="background:silver;" | {{ESC|Расія}} | «[[You Are the Only One]]» | [[Сяргей Лазараў]] | [[Дзімітрыс Кантопулос]], [[Філип Кіркораў]] | 392 |- style="background:#c96;" | {{ESC|Аўстралія}} | «[[Sound of Silence]]» | [[Дамі Ім]] | Anthony Egizii, David Musumeci | 280 |- | {{ESC|Балгарыя}} | «[[If Love Was a Crime]]» | [[Полі Генава]] | Borislav Milanov, Sebastian Arman, Joachim Bo Persson | 175 |- | {{ESC|Італія}} | «[[Nessun grado di separazione]]» | [[Франчэска Мікьелін]] | [[Франчэска Мікьелін]], Фэдэрыка Аббатэ, Кеопэ | 170 |- |} === Прэмія Марсэля Безансона === [[Прэмія Марсэля Безансона]] была створана падчас [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачання 2002]] у [[Талін]]е ([[Эстонія]]) шведскім прадзюсарам і прадстаўніком [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыі]] на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|Еўрабачанні 1992]] [[Крыстэн Б'ёркман|Крыстэнам Б'ёркманам]] і ўдзельнікам гурта «[[Herreys]]», які перамог на Еўрабачанні ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]] годзе, у гонар стваральніка конкурсу Еўрабачанне [[Марсэль Безансон|Марсэля Безансона]]. Прэмія даецца ў трох катэгорыях: прэмія прэсы, прэмія кампазітараў і прэмія ўдзельнікаў. Вынікі конкурсаў 2016 года прыведзены ў табліцы: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Катэгорыя ! Краіна ! Песня ! Артыст ! Кампазітар(ы) |- | Прэмія ўдзельнікаў | {{ESC|Украіна}} | «[[1944 (песня)|1944]]» | [[Джамала]] | [[Джамала]] |- | Прэмія кампазітараў | {{ESC|Аўстралія}} | «Sound of Silence» | [[Дамі Ім]] | Anthony Egizii, David Musumeci |- | Прэмія прэсы |{{ESC|Расія}} |«[[You Are the Only One]]» |[[Сяргей Лазараў]] |[[Філіп Кіркораў]], [[Дзімітрыс Кантопулос]] |- |} === Прэмія Барбары Дэкс === [[Файл:ESC2016 - Croatia 23 (zoom).jpg|міні|Ніна Краліч у сваім адзенні]] Барбара Дэкс — прадстаўніца Бельгіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|конкурсе песні Еўрабачанне 1993]]. Нягледзячы на выдатнае выкананне, было адзначана, што сукенка і макіяж моцна сапсавалі агульны выгляд, і спявачка заняла апошняе месца, атрымаўшы ўсяго 3 балы<ref name=barbaradex>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=235 Eurovision Song Contest 1993 | Year page | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>. У 1997 годзе зацверджана аднайменная прэмія, якая ўручаецца штогод ўдзельніку Еўрабачання, які мае самы недарэчны вобраз. Вызначэнне пераможца штогод праводзіцца сайтам EurovisionHouse.nl. Прагаласаваць за аднаго з канкурсантаў можа любы ахвотнік<ref name=barbaradex />. У гэтым годзе прэмія адзначыла свой дваццацігадовы ювілей. ТОП-5 удзельніказ паказаны ў табліцы ніжэй<ref name="Nina Kraljić">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=nina_kraljic_wins_the_barbara_dex_award_2016 Nina Kraljić wins the Barbara Dex Award 2016]</ref>: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Краіна ! Артыст ! Вынік |- style="background:gold;" | {{ESC|Харватыя}} | [[Ніна Краліч]] | 770 |- style="background:silver;" | {{ESC|Германія}} | [[Джэймі-Лі]] | 335 |- style="background:#c96;" | {{ESC|Швейцарыя}} | [[Rykka]] | 201 |- | {{ESC|Балгарыя}} | [[Полі Генава]] | 140 |- | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} | [[Дзін]], [[Далал Мідхат-Талакіч]], [[Ана Руцнэр]] і [[Джала (спявак)|Джала]] | 127 |- |} == Інцыдэнты == === Спроба пераглядзець вынікі галасавання === Вынікі галасавання і тэлегледачоў былі вельмі розныя, гэта прывяло да таго, што з’явілася некалькі петыцый з патрабаваннямі пераглядзець вынікі і змяніць правілы галасавання. [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] разглядзеў адну з петыцый, якая з’явілася на сайце Change.org, але [[17 мая]] [[2016 год]]а афіцыйна заявіў, што не мае права адмяніць рэзультаты галасавання.<ref>[http://ria.ru/culture/20160517/1435244758.html Европейский вещательный союз решил оставить Украину победителем Евровидения]{{ref-ru}}</ref>. === Забарона на сцягі === [[29 красавіка]] [[2016 год]]а [[Рэспубліка Косава|Косава]] ды [[Іспанія]] выступілі са змяненнем правілаў аб выкарыстанні сцягоў спрэчных тэрыторый<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/29/esc16-kosovo-spain-challenge-flag-rules/|title=ESC'16: Kosovo and Spain Challenge Flag Rules|date=2016-04-29|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-29}}</ref>. Былі забаронены сцягі [[Дзяржава Палестына|Палестыны]], [[Ісламская дзяржава|тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава»]], сцяг [[Крымскія татары|крымскіх татар]] і сцяг [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыма]], сцяг [[Паўночны Кіпр|Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра]], сцяг [[Прыднястроўе|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], сцяг [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]], сцяг [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]], сцяг [[Краіна Баскаў|Краіны Баскаў]] і сцяг [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорнага Карабаха]]<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/04/29/eurovision/|title=На «Евровидение» запретили проносить крымские и донецкие флаги|publisher=lenta.ru|access-date=2016-04-29}}</ref><ref name="НИ">{{Cite web|url=http://newsru.co.il/rest/29apr2016/flages8018.html|title=На "Евровидении" запрещены флаги ИГ, Палестины и ДНР|publisher=Новости Израиля|access-date=2016-04-30}}</ref>. Былі дазволены сцягі 42 краін-удзельніц конкурса 2016 года, краін, якія нядаўна бралі ўдзел у конкурсе, такіх як [[Турцыя]], [[Партугалія]] і [[Румынія]], а таксама сцяг [[Еўрапейскі саюз|Еўрасаюза]], [[вясёлкавы сцяг]] ды сцягі краін, якія ўваходзяць у [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]<ref name="НИ" />. Нягледзячы на гэта, 10 мая пад час другога паўфіналу Івета Мукучан, прадстаўніца Арменіі на конкурсе, разгарнула сцяг [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорнага Карабаха]]. У сувязі з гэтым арганізатары конкурсу рашуча асудзілі паводзіны Мукучан<ref>[http://newsarmenia.am/news/culture/flag-karabakha-v-rukakh-ivety-mukuchyan-na-evrovidenii-mozhet-dorogo-oboytis-armenii/ Флаг Карабаха в руках Иветы Мукучян на Евровидении может дорого обойтись Армении<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> і прыгразілі Арменіі санкцыямі, назваўшы інцыдэнт «сур’ёзным парушэннем» забароны на палітычныя паведамленні. У выпадку паўторнага парушэння забароны будзе ўзнята пытанне аб вызначэнні санкцый і аб дыскваліфікацыі краіны з конкурсу<ref>[http://ria.ru/culture/20160511/1431429700.html Организаторы «Евровидения» грозят Армении санкциями] // [[РИА Новости]]: МИА «Россия сегодня», 11 мая 2016.</ref>. === Палітызацыя === У дачыненні да спявачкі Джамалы паступалі выказванні пра палітызаванасць яе песні «1944», аднак [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] неаднаразова абвяргаў падобныя заявы. Пасля перамогі на конкурсе спявачка заявіла, што лічыць няправільным казаць аб наяўнасці палітыкі ў яе песні, нягледзячы на тое, што да конкурсу неаднаразова сама заяўляла аб наяўнасці такога кантэксту ў сваёй песні<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20160515/1433640338.html|title=Джамала считает неуместным говорить о наличии политики в ее песне|date=2016-05-14|publisher=РИА Новости}}</ref>. == Цікавыя факты == === Арганізацыя ды інтэрвал-акты === * пад час правядзення конкурсу «[[Глобен-Арэна]]» прасела на 3,5 сантыметра. * У фінале конкурсу ў інтэрвал-акце быў паказаны відэаролік «42 гады шведскай музыкі ў чатырох хвілінах». * У фінале конкурсу выступіў вядомы амерыканскі спявак [[Джасцін Тымберлейк]] з дзвюма песнямі. Удзел быў прымеркаваны да першага паказу Еўрабачання ў ЗША. * Таксама ў фінале на сцэну выйшла пераможца «[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|Дзіцячага Еўрабачання 2015]]» [[Дэстыні Чукуньерэ]]. === Вынікі конкурсу === * Упершыню не трапілі ў фінал [[Грэцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэцыя]] і [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]]; адначасова [[Чэхія на конкурсе песні Еўрабачанне|Чэхія]] ўпершыню прайшла ў фінал. * [[Швейцарыя на конкурсе персні Еўрабачанне|Швейцарыя]] другі год запар заняла апошняе месца ў паўфінале, а Германія другі год запар заняла апошняе месца ў фінале. * У другім паўфінале Балгарыя заняла 5 месца, а ў фінале - 4, абыйшоўшы Бельгію і Літву, якія занялі ў другім паўфінале адпаведна 3 і 4 месцы. * [[Эстонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Эстонія]] з'яўляецца адзінай [[Прыбалтыка|прыбалтыйскай]] краінай, якая не прайшла ў фінал. З краін [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у фінал таксама не прайшлі [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусь]] и [[Малдова на конкурсе песні Еўрабачанне|Малдова]]. Прадстаўнік Эстоніі ў паўфінале заняў апошняе месца, што стала горшым вынікам гэтай краіны за ўсю гісторыю ўдзелу. * Па выніках галасавання журы найбольшую колькасць балаў набрала [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]], па выніках галасавання гледачоў — [[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]]. У суме найбольшую колькасць балаў атрымала, і ў выніку перамагла [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]]. == Міжнароднае галасаванне і тэлетрансляцыя == === Абвеснікі === Абвеснікі агучвалі толькі адзнакі 12 балаў (астатнія балы паказваліся на экране) у наступным парадку:<ref>{{Cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/de-presenterar-jurygruppernas-roster-i-eurovision-song-contest-2016|title=De presenterar jurygruppernas röster 2016|publisher=svt.se|access-date=2016-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/14/esc16-42-spokespersons-revealed-tonight/|title=ESC'16: 42 Spokespersons Revealed For Tonight|date=2016-05-14|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-14}}</ref>. {{Div col|cols=2}} # {{ESC|Аўстрыя}} — Катарына Беловіч ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Katharina Bellowitsch'')<ref>{{Cite web|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160408_OTS0148/startnummer-12-fuer-oesterreich-im-ersten-esc-semifinale-am-10-mai|title=Startnummer 12 für Österreich im ersten ESC-Semifinale am 10. Mai|publisher=ots.at|access-date=2016-04-29}}</ref> # {{ESC|Ісландыя}} — Уннстэйдн Мануэль Стефаунсан ([[Ісландская мова|ісл.]] ''Unnsteinn Manuel Stefánsson'' # {{ESC|Азербайджан}} — Турал Асадаў ([[Азербайджанская мова|азерб.]] ''Tural Əsədov'') # {{ESC|Сан-Марына}} — Ірол МС ([[Італьянская мова|італ.]] ''Irol MC'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/02/san-marino-irol-mc-announced-eurovision-2016-spokesperson/|title=San Marino: Irol MC Announced as Eurovision 2016 Spokesperson|author=Anthony Granger • 5 days ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-07}}</ref> # {{ESC|Чэхія}} — Даніэла Пісаржовіцава ([[Чэшская мова|чэшск.]] ''Daniela Písařovicová'') # {{ESC|Ірландыя}} — Шынейд Кенэдзі ([[Ірландская мова|ірл.]] ''Sinéad Kennedy'') # {{ESC|Грузія}} — Ніна Сублаці ([[Грузінская мова|груз.]] ''ნინა სუბლატი'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/26/georgia-nina-sublatti-announcing-jury-points/|title=Georgia: Nina Sublatti is Announcing the Jury Points|author=Anthony Granger • 5 days ago|date=2016-04-25|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-01}}</ref> #: <small>(Прадстаўніца Грузіі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — Івана Црногорац ([[Баснійская мова|бас.]] ''Ivana Crnogorac'') # {{ESC|Мальта}} — Бэн Каміль ([[Англійская мова|англ.]] ''Ben Camille'')<ref name=":9">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/09/esc16-malta-poland-announce-spokespersons/|title=ESC'16: Malta & Poland Announce Their Spokespersons|date=2016-05-09|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-09}}</ref> # {{ESC|Іспанія}} — Хота Абрыль ([[Іспанская мова|ісп.]] ''Jota Abril'')<ref>{{Cite web|url=http://www.rtve.es/television/20160429/xuso-jones-salvador-beltran-electric-nana-maverick-coral-segovia-jurado-profesional-tve-para-eurovision/1347440.shtml|title=Xuso Jones, Salvador Beltrán, Electric Nana, Maverick y Coral Segovia, jurado profesional de TVE para Eurovisión - RTVE.es|date=2016-04-29|publisher=RTVE.es|lang=es-ES|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Фінляндыя}} — Юсі-Пекка Рантанэн ([[Фінская мова|фін.]] ''Jussi-Pekka Rantanen'')<ref name=":2">{{Cite web|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/04/29/viisukommentaattori-mikko-silvennoinen|title=Viisukommentaattori on Mikko Silvennoinen|publisher=yle.fi|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Швейцарыя}} — Sebalter ([[Італьянская мова|італ.]] ''Sebalter'')<ref>{{Cite web|url=http://sebalteritalia.weebly.com/ultime-notizie/esc-2016-sebalter-annuncera-i-12-punti-della-giuria-svizzera|title=ESC 2016: Sebalter annuncerà i 12 punti della giuria svizzera|publisher=Sebalter - Italia|access-date=2016-04-20}}</ref> #: <small>(Прадстаўнік Швейцарыі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|Еўрабачанне 2014]]»)</small> # {{ESC|Данія}} — Ула Эссендроп ([[Дацкая мова|дац.]] ''Ulla Essendrop'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/06/denmark-ulla-essendrop-announce-danish-points/|title=Denmark: Ulla Essendrop To Announce The Danish Points|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-06|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-07}}</ref> # {{ESC|Францыя}} — Элод Госсюэн ([[Французская мова|фран.]] ''Élodie Gossuin'')<ref>{{Cite web|url=http://www.jeanmarcmorandini.com/article-352932-eurovision-2016-elodie-gossuin-devoilera-les-points-de-la-france.html|title=Eurovision 2016: Elodie Gossuin dévoilera les points de la France|publisher=www.jeanmarcmorandini.com|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Малдова}} — Алівія Фуртунэ ([[Румынская мова|румын.]] ''Olivia Furtună'') # {{ESC|Арменія}} — Арман Маргаран ([[Армянская мова|арм.]] ''Արման Մարգարյանը'') # {{ESC|Кіпр}} — Лукас Хамацас ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Λουκάς Χάματσος'') # {{ESC|Балгарыя}} — Анна Ангелава ([[Балгарская мова|балг.]] ''Анна Ангелова'') # {{ESC|Нідэрланды}} — Трэйнтье Остэрхёйс ([[Нідэрландская мова|нід.]] ''Trijntje Oosterhuis'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/04/netherlands-trijntje-oosterhuis-dutch-spokesperson/|title=The Netherlands: Trijntje Oosterhuis is the Dutch Spokesperson|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-04|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-04}}</ref> #: <small>(Прадстаўніца Нідэрландаў на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Латвія}} — Томс Грэвіньш ([[Латышская мова|лат.]] ''Toms Grēviņš'')<ref name=":11" /> # {{ESC|Ізраіль}} — Офер Нахшон ([[іўрыт]]. עופר נחשון)<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.iba.org.il/spokesman/spokesman.aspx?entity=1157916&type=1|title=Spokesman|access-date=2016-05-06}}</ref> # {{ESC|Беларусь}} — [[Юзары]] ([[Англійская мова|англ.]] ''Uzari'') #: <small>(Прадстаўнік Беларусі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Германія}} — Барбара Шёнэбергер ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Barbara Schöneberger'')<ref name=":1" /> # {{ESC|Расія}} — [[Нюша]] ([[Англійская мова|англ.]] ''Nyusha'') # {{ESC|Нарвегія}} — Элізабэт Андрэасэн ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Elisabeth Andreassen'') #: <small>(Прадстаўніца Нарвегіі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|Еўрабачанне 1985]]», «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|Еўрабачанне 1994]]» і «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|Еўрабачанне 1996]]»; пераможца «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|Еўрабачанне 1985]]»; прадстаўніца Швецыі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|Еўрабачанне 1982]]»)</small> # {{ESC|Аўстралія}} — Лі Лін Чын ([[Англійская мова|англ.]] ''Lee Lin Chin'')<ref>{{Cite web|url=http://www.sbs.com.au/programs/eurovision/article/2016/04/29/australias-eurovision-2016-jury-and-spokesperson-revealed|title=Australia’s Eurovision 2016 jury and spokesperson is revealed! {{!}} SBS Eurovision|publisher=Programs|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Бельгія}} — Умеш Вангавэр ([[Нідэрландская мова|нід.]] ''Umesh Vangaver'')<ref name=":11">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/11/esc16-three-countries-reveal-eurovision-spokesperson/|title=ESC'16: Three Countries Reveal Their Eurovision Spokesperson|date=2016-05-11|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-12}}</ref> # {{ESC|Вялікабрытанія}} — Рычард Осман ([[Англійская мова|англ]] ''Richard Osman'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/11/united-kingdom-richard-osman-announced-spokesperson/|title=United Kingdom: Richard Osman Announced As Spokesperson|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-11|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-11}}</ref> # {{ESC|Харватыя}} — Нявена Рэндэлі ([[Харвацкая мова|харв.]] ''Nevena Rendeli'')<ref name="autogenerated6">{{Cite web|url=http://eurosong.hr/predstavljena-hrvatska-delegacija-stockholm/|title=Predstavljena hrvatska delegacija za Stockholm - Eurosong.hr|publisher=Eurosong.hr|lang=hr-HR|access-date=2016-04-26}}</ref> # {{ESC|Грэцыя}} — Канстантынас Хрыстафору ([[Грэчаская мова|грэч]]. ''Κωνσταντίνος Χριστοφόρου'')<ref>{{Cite web|url=http://www.star.gr/Pages/Lifestyle.aspx?art=323840&artTitle=deite_poios_tragoudistis_tha_pei_ti_vathmologia_tis_elladas_stin_eurovision|title=ΔΕΙΤΕ ποιος τραγουδιστής θα πει τη βαθμολογία της Ελλάδας στην Eurovision|date=2016-05-10|publisher=star.gr|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511031857/http://www.star.gr/Pages/Lifestyle.aspx?art=323840&artTitle=deite_poios_tragoudistis_tha_pei_ti_vathmologia_tis_elladas_stin_eurovision|archive-date=11 мая 2016|url-status=dead}}</ref> #: <small>(Прадстаўнік Кіпра ка конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|Еўрабачанне 1996]]», «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачанне 2002]]» і «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне 2005]]»</small> # {{ESC|Літва}} — Угнэ Галадаускайте ([[Літоўская мова|літ.]] ''Ugnė Galadauskaitė'')<ref>{{Cite web|url=http://www.lrt.lt/projektai/eurovizija/naujienos/31/135606/u_galadauskaite_bijojau_kad_nepavyks_dziugiai_paskelbti_balu_skirtu_nepatikusioms_dainoms#skip|title=U. Galadauskaitė: bijojau, kad nepavyks džiugiai paskelbti balų, skirtų nepatikusioms dainoms - LRT|publisher=Lietuvos Radijas ir Televizija|access-date=2016-05-06}}</ref> # {{ESC|Сербія}} — Драгана Касьерына ([[Сербская мова|серб.]] ''Драгана Косјерина'') # {{ESC|Македонія}} — Дыяна Гогава ([[Македонская мова|макед.]] ''Дијана Гогова'') # {{ESC|Албанія}} — Андры Джаху ([[Албанская мова|алб.]] ''Andri Xhahu'')<ref name=":0">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/24/albania-andri-xhahu-eurovision-2016-spokesperson/|title=Albania: Andri Xhahu is Eurovision 2016 Spokesperson|author=Anthony Granger • 1 min ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-25}}</ref> # {{ESC|Эстонія}} — Даніэль Леві Вііналас ([[Эстонская мова|эст.]] ''Daniel Levi Viinalass'')<ref name=":5">{{Cite web|url=http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|title=Eurovisiooni lauluvõistlus 2016: Finaal|publisher=ETV|access-date=2016-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506065816/http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|archive-date=6 мая 2016|url-status=dead}}</ref> # {{ESC|Украіна}} — [[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Андрэй Данілка (Верка Сярдзючка)]] ([[Украінская мова|укр]]. ''Андрiй Данилко'') #: <small>(Прадстаўнік Украіны на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|Еўрабачанне 2007]]»)</small> # {{ESC|Італія}} — Клаўдыя Андрэцці ([[Італьянская мова|італ.]] ''Claudia Andreatti'')<ref>{{Cite web|url=http://www.eurofestivalnews.com/2016/04/29/eurovision-2016-claudia-andreatti-spokesperson-annuncera-i-voti-dellitalia-in-finale/|title=Eurovision 2016: Claudia Andreatti spokesperson, annuncerà i voti dell'Italia in finale|author=eurofestival|date=2016-04-29|publisher=Eurofestival NEWS|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Польшча}} — Анна Попек ([[Польская мова|польск.]] ''Anna Popek'')<ref name=":9" /> # {{ESC|Славенія}} — Марьетка Вовк ([[Славенская мова|славен.]] ''Marjetka Vovk'') #: <small>(Прадстаўніца Славеніі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Венгрыя}} — Чылла Татар ([[Венгерская мова|венг.]] ''Csilla Tatár'') # {{ESC|Чарнагорыя}} — Даніэл Алібабіч ([[Чарнагорская мова|чарн.]] ''Danijel Alibabić '') #: <small>(Прадстаўнік Сербіі і Чарнагорыі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне 2005]]»)</small> # {{ESC|Швецыя}} — Джына Дзіраві ([[Шведская мова|швед.]] ''Gina Dirawi'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/20/sweden-gina-dirawi-announce-swedish-vote/|title=Sweden: Gina Dirawi To Announce The Swedish Vote|author=Anthony Granger • 4 hours ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-20}}</ref> #: <small>(Вядучая «Мелодыфестывалена 2016»)</small> {{Div col end}} === Каментатары === ==== Краіны-удзельнікі ==== {{Div col|cols=2}} * {{ESC|Аўстралія}} — Джулія Земіра ([[Англійская мова|англ.]] ''Julia Zemiro'') і Сэм Пэнг ([[Англійская мова|англ.]] ''Sam Pang'') (SBS, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.9news.com.au/entertainment/2015/11/17/14/35/australia-to-compete-in-eurovision-song-contest-for-the-second-year-in-a-row|title=Australia to compete in Eurovision Song Contest for the second year in a row|publisher=news|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Аўстрыя}} — Эндзі Нол ([[Англійская мова|англ.]] ''Andi Knoll'') (ORF eins, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.tvinfo.de/fernsehprogramm/347011901|title=Eurovision Song Contest 2016 - Semifinale 1 - Vorstellung der Songs Teil 1 - Unterhaltung / Musikshow|publisher=www.tvinfo.de|access-date=2016-04-19}}</ref> * {{ESC|Азербайджан}} — Азэр Сулейманлы ([[Азербайджанская мова|азер.]] ''Azər Süleymanlı'') (ITV, усе шоу)<ref>[http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/ Azərbaycan dilində "Eurovision"u o, şərh edəcək] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910132429/http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/ |date=10 верасня 2016 }} // Primetime.az, 9 мая 2016.</ref> * {{ESC|Албанія}} — Эндры Джаху ([[Албанская мова|албан.]] ''Andri Xhahu'') (TVSH, RTSH HD, RTSH muzikë и Radio Tirana, усе шоу)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.imalbania.com/andri-xhahu-konfirmohet-si-komentues-dhe-prezantues-i-pikeve-te-shqiperise-ne-eurovision-2016/|title=Andri Xhahu konfirmohet si komentues dhe prezantues i pikëve të Shqipërisë në Eurovision 2016|author=Niko Lako|publisher=IMA - InfoMedia Albania|lang=sq-AL|access-date=2016-04-25}}</ref> * {{ESC|Арменія}} — Авет Барсегян ([[Армянская мова|арм.]] ''Ավետ Բարսեղյան'') (Арменія 1 і Грамадскае радыё Арменіі, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/PublicTVArmenia/photos/a.285856124855194.64797.273072886133518/1004237053017094/?type=3|title=Հետևեք #եվրատեսիլ 2016-ի ընթացքին Առաջին... - Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերություն {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.am/hy/eurovision/news/2016/05/13/Իվետա-Մուկուչյանը-Եվրատեսիլի-եզրափակչում-ելույթ-կունենա-26-րդ-համարի-ներքո/507|title=Իվետա Մուկուչյանը «Եվրատեսիլ»-ի եզրափակչում ելույթ կունենա 26-րդ համարի ներքո|author=Helix Consulting LLC|publisher=www.eurovision.am|access-date=2016-05-13}}</ref> * {{ESC|Беларусь}} — Яўген Перлін ([[Беларусь 1|Беларусь-1]] и [[Беларусь 24|Беларусь-24]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/ivan-vystupit-na-evrovidenii-vo-vtorom-polufinale-pod-5-m-nomerom/|title=IVAN выступит на "Евровидении" во втором полуфинале под 5-м номером|publisher=www.tvr.by|access-date=2016-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505211018/http://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/ivan-vystupit-na-evrovidenii-vo-vtorom-polufinale-pod-5-m-nomerom/|archive-date=5 мая 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sputnik.by/culture/20160425/1022031474.html|title=БТ: выступление Иванова никак не дискредитирует Беларусь|author=Sputnik|publisher=sputnik.by|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Бельгія}} — ''Нідэрландская'': Пэтэр Ван дэ Вейре ([[Нідэрландская мова|нідэр]]. ''Peter Van de Veire'') (één, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.vrt.be/nieuws/2016/04/eurovisiesongfestival-tegen-wie-neemt-laura-het-op|title=Eurovisiesongfestival: tegen wie neemt Laura het op? {{!}} VRT|publisher=www.vrt.be|access-date=2016-04-29}}</ref>; ''Французская'': Жан-Луі Лаэ ([[Французская мова|фран.]] ''Jean-Louis Lahaye'') і Морын Луйс ([[Французская мова|фран.]] ''Maureen Louys'') (La Une, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rtbf.be/tv/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954645668&idschedule=56ec1df00f7134282827872b9be237ba|title=Eurovision de la chanson, le mardi 10 mai à 22:00 sur laune|publisher=RTBF TV|access-date=2016-04-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rtbf.be/tv/laune/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954933668&idschedule=93afac2c9263a7a2542da76979c21927|title=Eurovision de la chanson, le jeudi 12 mai à 21:00 sur laune|publisher=RTBF TV|access-date=2016-04-29}}</ref> * {{ESC|Балгарыя}} — Елена Розберг ([[Балгарская мова|балг.]] ''Елена Розберг'') і Георгій Кушваліеў ([[Балгарская мова|балг.]] ''Георги Кушвалиев'') (БНТ 1 і БНТ HD, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/eurovision.bnt.bg/photos/a.437789509587765.103160.426060767427306/1173776782655697/?type=3&theater|title=BNT Eurovision Bulgaria|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-11}}</ref> * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — Дзяян Кукрыч ([[Баснійская мова|бас]]. ''Dejan Kukrić'') (BHT 1, BHT HD і BH Radio 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/bheurosong/photos/a.497696235897.312380.406760675897/10154810978190898|title=BH EUROSONG - Danas je važan dan za učesnike prvog... {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-11}}</ref> * {{ESC|Вялікабрытанія}} — Грэм Нортан ([[Англійская мова|англ.]] ''Graham Norton'') ([[BBC One]], фінал); Скотт Мілз ([[Англійская мова|англ.]] ''Scott Mills'') і Мэл Гідройк ([[Англійская мова|англ.]] ''Mel Giedroyc'') (BBC Four, паўфіналы)<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/eurovision/entries/118b972a-f22b-4c62-bead-ecbe07294a4f|title=This year YOU DECIDE our UK Eurovision 2016 act!|publisher=Eurovision|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.whatsontv.co.uk/eurovision/news/eurovision-song-contest-joe-and-jake-take-uk-spot-in-sweden|title=Eurovision Song Contest: Joe and Jake take UK spot in Sweden - Eurovision - What’s on TV|publisher=What’s on TV|access-date=2016-04-15|archive-date=15 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315091740/http://www.whatsontv.co.uk/eurovision/news/eurovision-song-contest-joe-and-jake-take-uk-spot-in-sweden|url-status=dead}}</ref>; Кен Брус ([[Англійская мова|англ.]] ''Ken Bruce'') (BBC Radio 2, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/mediapacks/eurovision2016/ken|title=BBC - Radio 2 info and Q&A with Ken Bruce - Media Centre|publisher=www.bbc.co.uk|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Венгрыя}} — Габор Гундэль Такач ([[Венгерская мова|венг.]] ''Gábor Gundel Takács'') (Duna TV, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://tv.24.hu/musorok/musor/eurovizios-dalfesztival-2016/|title=Eurovíziós Dalfesztivál, 2016|publisher=tv.24.hu|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Германія}} — Пэтэр Урбан ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Peter Urban'') (EinsFestival і Phoenix, паўфіналы; Das Erste, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/05/germany-phoenix-broadcast-semi-finals/|title=Germany: Phoenix To Broadcast Both Semi Finals|author=Anthony Granger • 1 week ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|title=ESC 2016: Sendetermine im TV und als Livestream|author=NDR|publisher=www.eurovision.de|access-date=2016-05-03|archive-date=22 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422170702/https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Грэцыя}} — Марыя Козаку ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Μαρία Κοζάκου'') і Йоргас Капудзідіс ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Γιώργος Καπουτζίδης'') (ERT1, ERT HD и ERT World, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://news247.gr/eidiseis/psixagogia/music/eurovision-2016-pws-sas-fanhke-to-ellhniko-tragoudi-pshfiste.3948671.html|title=Eurovision 2016: Πως σας φάνηκε το ελληνικό τραγούδι; ΨΗΦΙΣΤΕ|publisher=news247.gr|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404214046/http://news247.gr/eidiseis/psixagogia/music/eurovision-2016-pws-sas-fanhke-to-ellhniko-tragoudi-pshfiste.3948671.html|archive-date=4 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Грузія}} — Тута Чхеідзэ ([[Грузінская мова|груз.]] თუთა ჩხეიძე) (GPB First Channel, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|title=2016 წლის ევროფესტივალის პირდაპირ ეთერს პირველ არხზე თუთა ჩხეიძე გაუძღვება|publisher=1tv.ge|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120507/http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|archive-date=2016-05-14}}</ref> * {{ESC|Данія}} — Оле Тёпхольм ([[Датская мова|дат.]] ''Ole Tøpholm'') (DR 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.dr.dk/event/melodigrandprix/nyheder/historisk-aendring-af-afstemningen-nu-bliver-eurovision-mere|title=Historisk ændring af afstemningen: Nu bliver Eurovision mere spændende|publisher=DR|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Ізраіль}} — ''Іўрыт'': Субтытры іўрытам (Channel 1, 2-і паўфінал і фінал, 1-ы паўфінал з затрымкай); ''Арабская:'' Субтытры арабскай (Channel 33, 2-і паўфінал і фінал); Кобі Менора ([[іўрыт]] קובי מנורה), Ігі Ваксман ([[іўрыт]] איגי וקסמן) і Нэнсі Брандэс (88 FM, 2-і паўфінал і фінал)<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/IL88FM/posts/1212644195419903|title=88 FM - הדף הרשמי|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-13}}</ref> * {{ESC|Ірландыя}} — Марці Уілан ([[Ірландская мова|ірлан.]] ''Marty Whelan'') (RTÉ2, паўфіналы; RTÉ One, фінал); Ніл Доэрці ([[Ірландская мова|ірлан.]] ''Neil Doherty'') і Збігнеў Залінскі ([[Ірландская мова|ірлан.]] ''Zbyszek Zalinski'') (RTÉ Radio 1, 2-і паўфінал і фінал)<ref>{{Cite web|url=http://m.rte.ie/ten/blogs/television/2016/0506/786118-tv-preview-ten-shows-you-shouldnt-miss/|title=TV Preview: TEN shows you shouldn't miss|author=The nice people at RTE Digital|publisher=RTE.ie|access-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514071107/http://m.rte.ie//ten/blogs/television/2016/0506/786118-tv-preview-ten-shows-you-shouldnt-miss/|archive-date=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Ісландыя}} — Гіслі Мартэйдн Бальдюрсан ([[Ісландская мова|іслан]]. ''Gísli Marteinn Baldursson'') (RÚV, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.ruv.is/frett/gisli-marteinn-kynnir-eurovision-a-ny|title=Gísli Marteinn kynnir Eurovision á ný|publisher=RÚV|access-date=2016-04-23}}</ref> * {{ESC|Іспанія}} — Хосэ Марыя Иньіга ([[Іспанская мова|іспан.]] ''José María Íñigo'') і Джулія Варэла ([[Іспанская мова|іспан.]] ''Julia Varela'') (La 2, паўфіналы; La 1, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://ww.rtve.es/television/20160413/jose-maria-inigo-julia-varela-repiten-como-comentaristas-eurovision-2016-para-tve/1336582.shtml|title=José María Iñigo y Julia Varela repiten como comentaristas de Eurovisión 2016 para TVE|publisher=RTVE.es|lang=es-ES|access-date=2016-04-15|archive-date=29 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729203331/https://www.rtve.es/television/20160413/jose-maria-inigo-julia-varela-repiten-como-comentaristas-eurovision-2016-para-tve/1336582.shtml|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Італія}} — Філіпо Солібэла ([[Італьянская мова|італ.]] ''Filippo Solibello'') і Марко Ардэманьі ([[Італьянская мова|італ.]] ''Marco Ardemagni'') (Rai 4, паўфінал; Rai Radio 2, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/02/10/italy-rai-4-to-broadcast-both-semi-finals/|title=Italy: RAI 4 To Broadcast Both Semi Finals|author=Anthony Granger • 2 months ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-15}}</ref>; Федэрыка Русо ([[Італьянская мова|італ.]] ''Federico Russo'') і Флавіо Інсіна ([[Італьянская мова|італ.]] ''Flavio Insinna'') (Rai 1, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/10/02/italy-eurovision-rai-1/103696/|title=Italy migrates Eurovision to RAI 1, Sanremo is national selection|author=William Lee Adams|publisher=Eurovision 2016 Predictions, Polls, Odds, Rankings {{!}} wiwibloggs|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/04/italy-flavio-insinna-federico-russo-announced-commentators/|title=Italy: Flavio Insinna & Federico Russo Announced As Commentators|author=Anthony Granger • 2 weeks ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Кіпр}} — Меліна Карагеоргіу ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Μελίνα Καραγεωργίου'') (RIK 1, RIK SAT, RIK HD і Trito Programma, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.foni-lemesos.com/agenda/politismos/23476-stin-teliki-eftheia-oi-proetoimasies-gia-ton-diagonismo-tragoudioy-tis-eurovision.html|title=Στην τελική ευθεία οι προετοιμασίες για τον διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision|publisher=Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{ESC|Латвія}} — Валтэрс Фрыдэнбергс ([[Латышская мова|лат.]] ''Valters Frīdenbergs'') (усе шоу) і Томс Грэвіньш ([[Латышская мова|лат.]] ''Toms Grēviņš'') (фінал) (LTV, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|title=TIEŠRAIDE! Starptautiskais Eirovīzijas dziesmu konkurss. 1. pusfināls|date=10.05.2016|publisher=LTV|access-date=10.05.2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603062347/http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|archive-date=3 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Літва}} — Дарыус Ужкурайціс ([[Літоўская мова|літ.]]. ''Darius Užkuraitis'') (LRT, LRT HD і LRT Ladijas, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.veidas.lt/„eurovizija“-loterija-be-pralaimejimo|title=„Eurovizija“: loterija be pralaimėjimo|author=Dovaidas PABIRŽIS|date=10.05.2016|publisher=veidas.lt|access-date=10.05.2016}}</ref> * {{ESC|Македонія}} — Караліна Петкоўска ([[Македонская мова|макед.]] ''Каролина Петковска'') (MRT 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.vest.mk/?ItemID=060F2D720CD07C438DC5C57DCD2B59CE|title=Специјално со трите дами на македонската евровизиска делегација - Евросонг е забава и непроспиени ноќи|publisher=Вест|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413130020/http://www.vest.mk/?ItemID=060F2D720CD07C438DC5C57DCD2B59CE|archive-date=13 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mrt.com.mk/node/32135|title=МРТ|publisher=mrt.com.mk|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Мальта}} — Артур Каруана ([[Англійская мова|англ.]] ''Arthur Caruana'') (TVM, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/arts/music/65090/live_blogging_the_eurovision_semifinal_as_ira_sings_for_maltas_glory#.VzM_24QrKHs|title=Ira Losco takes Malta to the Eurovision Song Contest finals|publisher=MaltaToday.com.mt|access-date=2016-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/TelevisionMalta/photos/a.193398227464510.52255.138329512971382/807373332733660/|title=Segwi b'mod DIRETT l-ewwel semi-finali... - Television Malta {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-12}}</ref> * {{ESC|Малдова}} — Глорыя Горчаг ([[Румынская мова|рум.]] ''Gloria Gorceag'') (Moldova 1, Radio Moldova, Radio Moldova Muzical і Radio Moldova Tineret, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|title=Ceremonia de deschidere a Eurovision 2016: Lidia Isac a strălucit pe covorul roşu|publisher=Stiri Moldova, video, stiri, stiri online {{!}} IPNA "Teleradio-Moldova"|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731043257/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|archive-date=31 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kankan.md/moldova-nu-sa-calificat-in-finala-eurovision-2016-iata-toata-lista-tarilor-din-prima-semifinala-care-merg-mai-departe---74314.html|title=Moldova NU S-A CALIFICAT în FINALA Eurovision 2016! Iată toată lista țărilor din prima semifinală care merg mai departe|publisher=kankan.md|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519162334/http://kankan.md/moldova-nu-sa-calificat-in-finala-eurovision-2016-iata-toata-lista-tarilor-din-prima-semifinala-care-merg-mai-departe---74314.html|archive-date=19 мая 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|title=PRIMA Semifinală Internaţională "Euvision Song Contest" 2016. Partea I-a|publisher=Stiri Moldova, video, stiri, stiri online {{!}} IPNA "Teleradio-Moldova"|access-date=2016-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731035436/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|archive-date=31 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Нідэрланды}} — Ян Сміт ([[Нідэрландская мова|нідэр.]] ''Jan Smit'') і Корналд Маас ([[Нідэрландская мова|нідэр.]] ''Cornald Maas'') (NPO 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/10-05-2016/AT_2047246?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|title=Eurovisie Songfestival 2016 halve finale kijk je op npo.nl|publisher=www.npo.nl|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604024233/http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/10-05-2016/AT_2047246?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|archive-date=4 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/12-05-2016/AT_2047247?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|title=Eurovisie Songfestival 2016 halve finale kijk je op npo.nl|publisher=www.npo.nl|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604021957/http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/12-05-2016/AT_2047247?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|archive-date=4 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.npo.nl/AT_2047245|title=Eurovisie Songfestival 2016 finale kijk je op npo.nl|publisher=www.npo.nl|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729203339/https://www.npostart.nl/eurovisie-songfestival-2016-finale/14-05-2016/AT_2047245|archive-date=29 ліпеня 2021|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Нарвегія}} — Улаў Віксма Слэтан ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Olav Viksmo Slettan'') (NRK 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://tv.nrk.no/serie/eurovision-song-contest/MUHU12006316/14-05-2016|title=NRK TV - Se Eurovision Song Contest 2016 - Finale|publisher=NRK TV|access-date=2016-04-25}}</ref>; Роні Брэдэ Осэ ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Ronny Brede Aase''), Сілье Рэйтан Норднэс ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Silje Reiten Nordnes'') і Маркус Экрэм Нэбі ([[Нарвежская мова|нарв.]], ''Markus Ekrem Neby'') (NRK3, фінал)<ref>{{Cite web|url=https://tv.nrk.no/serie/p3morgens-store-eurovisions-fest/MYNR50200216/14-05-2016|title=NRK TV - Se P3morgens store Eurovision-fest|publisher=NRK TV|access-date=2016-04-25}}</ref> * {{ESC|Польшча}} — Артур Ожэх ([[Польская мова|польск.]] ''Artur Orzech'') (TVP 1 і TVP Polonia, усе шоу; TVP Rozrywka і TVP HD, паўтор)<ref>{{Cite web|url=http://centruminformacji.tvp.pl/21982056/telewizja-polska-potwierdza-udzial-w-przyszlorocznym-konkursie-piosenki-eurowizji-sztokholm-2016|title=Telewizja Polska potwierdza udział w przyszłorocznym Konkursie Piosenki Eurowizji – Sztokholm 2016 - Telewizja Polska S.A. - tvp.pl|author=Telewizja Polska SA - OMI|publisher=centruminformacji.tvp.pl|access-date=2016-04-15|archive-date=23 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123170715/http://centruminformacji.tvp.pl/21982056/telewizja-polska-potwierdza-udzial-w-przyszlorocznym-konkursie-piosenki-eurowizji-sztokholm-2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Расія}} — Эрнэст Мацкявічус ([[Руская мова|рус.]] ''Эрнест Мацкявичюс'') і Дзмітрый Губерніеў ([[Руская мова|рус.]] ''Дмитрий Губерниев'') ([[Расія-1 (тэлеканал)|Расія 1]] і Расія HD, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/евровидение/406384/laifu_stali_izviestny_imiena_rossiiskikh_kommientatorov_konkursa_ievrovidieniie-2016|title=Лайфу стали известны имена российских комментаторов конкурса "Евровидение-2016"|publisher=Life.ru|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{ESC|Сан-Марына}} — Лія Ф'ёрыё ([[Італьянская мова|італ.]] ''Lia Fiorio'') Джыджы Рэстыва ([[Італьянская мова|італ.]] ''Gigi Restivo'') (SMtv San Marino і Радыё Сан-Марына, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.eurofestivalnews.com/2016/01/13/eurovision-2016-san-marino-rtv-conferma-al-commento-duo-fiorio-restivo/|title=Eurovision 2016: San Marino RTV conferma al commento il duo Fiorio-Restivo|author=eurofestival|publisher=Eurofestival NEWS|access-date=2016-04-19}}</ref> * {{ESC|Сербія}} — Драган Іліч ([[Сербская мова|серб.]] ''Драган Илић'') (RTS 1, RTS HD и RTS SAT, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rts.rs/page/tv/ci/story/17/rts-1/2308252/pesma-evrovizije-2016-polufinale-1-prenos.html|title=Песма Евровизије 2016, полуфинале 1, пренос|author=RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of Serbia|publisher=www.rts.rs|access-date=2016-05-07}}</ref> * {{ESC|Славенія}} — Андрэй Хофер ([[Славенская мова|славен.]]. ''Andrej Hofer'') (RTV SLO2, 2-і паўфінал; RTV SLO1, фінал; Radio Val 202, 2-і паўфінал і фінал; Radio Maribor, все шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rtvslo.si/sporocila-za-javnost/evrovizijski-teden-na-televiziji-slovenija/391496|title=Evrovizijski teden na Televiziji Slovenija|publisher=Prvi interaktivni multimedijski portal, MMC RTV Slovenija|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Украіна}} — Цімур Мірашнічэнка ([[Украінская мова|укр.]] ''Тимур Мірошниченко'') (UA:Перший, усе шоу), Таццяна Церахава ([[Украінская мова|укр.]] ''Тетяна Терехова'') («Эра», усе шоу) і Алена Зінчанка ([[Украінская мова|укр.]] ''Олена Зінченко'') ([[:en:Radio Ukraine|Radio Ukraine]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://1tv.com.ua/news/channel/78211|title=Джамала виступить 15-ю у другому півфіналі Євробачення-2016 - Перший канал|publisher=1tv.com.ua|access-date=2016-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425161825/http://1tv.com.ua/news/channel/78211|archive-date=25 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Францыя}} — Марыан Джэймс ([[Французская мова|фран.]] ''Marianne James'') і Джэры ([[Французская мова|фран.]] ''Jarry'') (France 4, паўфіналы); Марыан Джэймс ([[Французская мова|фран.]] ''Marianne James'') і Стэфан Берн ([[Французская мова|фран.]] ''Stéphane Bern'') (France 2, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=amir_haddad_is_the_french_choice_for_stockholm|title=Amir is the French choice for Stockholm!|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Фінляндыя}} — ''Фінская:'' Міко Сільвеннойнэн ([[Фінская мова|фін.]] ''Mikko Silvennoinen'') (Yle TV2 і TV Finland, усе шоу)<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=http://areena.yle.fi/1-3257835|title=Semifinaali 1 {{!}} Eurovision Song Contest 2016|publisher=areena.yle.fi|access-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120455/http://areena.yle.fi/1-3257835|archive-date=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref>; Санна Пірккалайнэн ([[Фінская мова|фін.]] ''Sanna Pirkkalainen'') і Йорма Хіетамякі ([[Фінская мова|фін.]] ''Jorma Hietamäki'') (Yle Radio Suomi, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://areena.yle.fi/1-3409781|title=Eurovision laulukilpailu 2016: Ensimmäinen semifinaali|publisher=areena.yle.fi|access-date=2016-05-03}}</ref>; ''Шведская:'' Ева Франтц ([[Шведская мова|швед.]] ''Eva Frantz'') і Йохан Ліндрос ([[Шведская мова|швед]]. ''Johan Lindroos'') (Yle TV2, TV Finland, Yle Radio Vega, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://arenan.yle.fi/1-3396198|title=ESC 2016 - Eurovisionens FINAL {{!}} De Eurovisa i Vega|publisher=arenan.yle.fi|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Харватыя}} — Душко Чурліч ([[Харвацкая мова|харв.]] ''Duško Ćurlić'') (HRT 1, усе шоу)<ref name="autogenerated6" />; і Златко Туркаль Туркі ([[Харвацкая мова|харв.]] ''Zlatko Turkalj Turki'') (HR 2, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.index.hr/black/clanak/otkriveni-posljednji-detalji-uoci-odlaska-na-eurosong-nina-kraljic-je-stvorena-za-velike-pozornice/889389.aspx|title=Otkriveni posljednji detalji uoči odlaska na Eurosong: "Nina Kraljić je stvorena za velike pozornice"|publisher=www.index.hr|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Чарнагорыя}} — Дражэн Бауковіч ([[Чарнагорская мова|чарн.]] ''Dražen Bauković'') і Тамара Іванковіч ([[Чарнагорская мова|чарн.]] ''Tamara Ivanković'') (TVCG 1 и TVCG SAT, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rtcg.me/eurosong/eurosong-2016/128197/highway-bez-finala.html|title="Highway" bez finala|author=inbox-online.com|publisher=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|access-date=2016-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rtcg.me/tv/tvcg-1/ostalo/128195/eurosong-2016.html|title=Eurosong 2016|author=inbox-online.com|publisher=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|access-date=2016-05-11}}</ref> * {{ESC|Чэхія}} — Лібор Боучак (Libor ''Bouček'') (ČT2, паўфінал; [[ČT1]], фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.ceskatelevize.cz/porady/11340274960-eurovision-song-contest-2016/|title=Eurovision Song Contest 2016|publisher=Česká televize|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://escportal.cz/letosni-eurovize-pobezi-zive-na-ct1-a-ct2/|title=Letošní Eurovize poběží živě na ČT1 a ČT2 {{!}} ESCPORTAL|publisher=escportal.cz|access-date=2016-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502051036/http://escportal.cz/letosni-eurovize-pobezi-zive-na-ct1-a-ct2/|archive-date=2 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Швейцарыя}} — ''Нямецкая'': Свэн Эпінэй ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Sven Epiney'') (SRF zwei, паўфінал; SRF 1 фінал); Пэтэр Шнайдэр ([[Англійская мова|англ.]] ''Peter Schneider'') і Габрыэль Вэттэр ([[Англійская мова|англ.]] ''Gabriel Vetter'') (SRF 1 і Radio SRF 3, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2016-der-countdown|title=«Eurovision Song Contest» 2016 – Der Countdown|date=2016-04-18|lang=de-CH|access-date=2016-04-19}}</ref>; ''Французская:'' Жан-Марк Рышар ([[Французская мова|фран.]] ''Jean-Marc Richard'') і Нікола Танэр ([[Французская мова|фран.]] ''Nicolas Tanner'') (RTS Deux, 2-і паўфінал і фінал)<ref>{{Cite web|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1954458265|title=SRF TV-Programm, Eurovision Song Contest 2016|publisher=tvprogramm.srf.ch|access-date=2016-05-03}}</ref>; ''Итальянская:'' Кларыса Тамі ([[Італьянская мова|італ.]] ''Clarissa Tami'') (RSI La 2, 2-і паўфінал)<ref>{{Cite web|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1952833898|title=SRF TV-Programm, Eurovision Song Contest 2016|publisher=tvprogramm.srf.ch|access-date=2016-05-03}}</ref>; Кларыса Тамі ([[Італьянская мова|італ.]] ''Clarissa Tami'') і Михеле Каробіё ([[Італьянская мова|італ.]] ''Michele «Cerno» Carobbio'') (RSI La 1, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1964076089|title=SRF TV-Programm, Eurosong 2016|publisher=tvprogramm.srf.ch|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Швецыя}} — Лотта Бромэ ([[Шведская мова|швед.]] ''Lotta Bromé'') (SVT 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/lotta-brome-kommenterar-eurovision-song-contest-2016-det-ar-lite-av-en-drom|title=Lotta Bromé kommenterar Eurovision Song Contest 2016: ”Det är lite av en dröm”|publisher=svt.se|access-date=2016-04-15}}</ref>; Караліна Норэн ([[Шведская мова|швед.]] ''Carolina Norén'') і Бьёрн Чьелльман ([[Шведская мова|швед.]] ''Björn Kjellman'') (SR P4, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=4922&artikel=6415442|title=Eurovisionfesten kan börja – här är Sveriges Radios bevakning - Eurovision Song Contest|author=Sveriges Radio|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Эстонія}} — ''Эстонская'': Марко Рейкоп ([[Эстонская мова|эстон]]. ''Marko Reikop'') (ETV, усе шоу)<ref name=":5" />; ''Руская:'' Аляксандр Хобатаў ([[Руская мова|рус.]] ''Александр Хоботов'') (ETV+, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|title=Евровидение вместе с ETV+|publisher=ETV+|access-date=2016-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810111704/http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|archive-date=10 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>; {{Div col end}} ==== Краіны, якія не ўдзельнічалі ==== {{Div col|cols=2}} * {{сцяг Казахстана|25px}} [[Казахстан]] — Дыяна Снегіна і Калдыбек Жайсанбай ([[:en:Khabar Agency|Khabar TV]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/02/kazakhstan-khabar-broadcasting-three-shows/|title=Kazakhstan: Khabar Broadcasting All Three Shows|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-02|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|title=«Хабар» покажет прямую трансляцию первого полуфинала конкурса Eurovision-2016 - Телеканал Хабар. Официальный сайт. Новости. Программы. Онлайн трансляция.|date=2016-05-10|publisher=Телеканал Хабар. Официальный сайт. Новости. Программы. Онлайн трансляция.|lang=ru-RU|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525222415/http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|archive-date=25 мая 2017|url-status=dead}}</ref> * {{сцяг КНР|25px}} [[КНР]] — Куберт Лэунг ([[Кітайская мова|кіт.]] ''梁翹柏'') і У Чжоутун ([[Кітайская мова|кіт.]] ''吳洲仝'') ([[:en:Hunan Television|Hunan TV]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/25/china-hunan-television-broadcast-eurovision-live-tv/|title=China: Hunan Television To Broadcast Eurovision Live on TV|author=Anthony Granger • 4 mins ago|date=2016-04-25|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{сцяг Новай Зеландыі|25px}} [[Новая Зеландыя]] — ''Без каментароў'' ([[:en:UKTV|UKTV]], фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.bbcnewzealand.com/shows/eurovision/|title=The Eurovision Song Contest {{!}} UKTV {{!}} Shows {{!}} BBC Worldwide New Zealand|publisher=BBC Worldwide New Zealand|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{сцяг Косава|25px}} [[Рэспубліка Косава|Косава]] — TBA (RTK, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/05/kosovo-broadcasting-61st-eurovision-song-contest/|title=Kosovo: Broadcasting the 61st Eurovision Song Contest|author=Anthony Granger • 7 mins ago|date=2016-05-05|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{сцяг Партугаліі|25px}} [[Партугалія]] — Элдэр Рэйш ([[Партугальская мова|парт.]] ''Hélder Reis'') (RTP, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.dn.pt/media/interior/rtp-volta-atras-afinal-habemus-eurovisao-5128565.html|title=Eurovisão - RTP volta atrás. Afinal, "habemus" Eurovisão!|publisher=DN|lang=pt-PT|access-date=2016-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/15/portugal-rtp-will-now-broadcast-eurovision-2016/|title=Portugal: RTP Will Now Broadcast Eurovision 2016|author=Anthony Granger • 2 weeks ago|date=2016-04-15|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.escportugal.pt/2016/04/esc2016-helder-reis-sera-o-comentador.html|title=ESC2016: Hélder Reis será o comentador da RTP - ESC PORTUGAL {{!}} A Eurovisão em Português|publisher=www.escportugal.pt|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{сцяг ЗША|25px}} [[ЗША]] — Карсан Крэслі ([[Англійская мова|англ.]] ''Carson Kressley'') і Мішэль Колінз ([[Англійская мова|англ.]] ''Michelle Collins'') (Logo TV, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|title=Eurovision Song Contest 2016 {{!}} Episodes (TV Series) {{!}} LOGOtv.com|publisher=Logo TV|access-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602193932/http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|archive-date=2 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/music/see-kim-chi-bob-the-drag-queen-and-naomi-smalls-173047105.html|title=See Kim Chi, Bob the Drag Queen, and Naomi Smalls Serve ‘Realness’ in Exclusive ‘RuPaul’s Drag Race’ Music Video Preview|publisher=www.yahoo.com|access-date=2016-05-11}}</ref> {{Div col end}} === Трансляцыя на мове жэстаў === Шведскае нацыянальнае тэлебачанне [[Sveriges Television|SVT]] прапанавата трансляцыю на [[Мова жэстаў|міжнароднай мове жэстаў]] для паўфіналаў і фіналу конкурсу<ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2016_to_be_broadcast_with_international_sign_performances|title=Eurovision 2016 to be broadcast with international sign performances|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB|access-date=2016-05-10}}</ref>. Выступы ўдзельнікаў і вядучых былі перакладзены сурдперакладчыкамі: Эбра Білен Базаран (Данія), Аміна Оуахід (Швецыя), Томі Рангсйе (Швецыя), Ксуейія Ренні Зашко (Швецыя), Лаіта Фахтула (Швецыя), Лаура Левінца Валіт (Літва), Павел Радыёнаў (Расія), Колбран Валкудацір (Ісландыя) і Рафаэль-Эвітан Громбелка (Германія)<ref>{{Cite web|url=http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|title=Dansande händer i Eurovision|author=Niclas Martinsson|publisher=www.dovastidning.se|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222841/http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|archive-date=17 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref>. Нижэй прадстаўлены спіс краін-удзельнікаў, якія транслявалі конкурс на мове жэстаў: * {{ESC|Аўстрыя}} — ORF 2 (фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160509_OTS0073/eurovision-song-contest-zoe-glaenzt-in-mintgruener-traumrobe-am-roten-teppich|title=„Eurovision Song Contest“: ZOE glänzt in mintgrüner Traumrobe am Roten Teppich|publisher=ots.at|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Данія}} — DR Ramasjang (усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.dr.dk/om-dr/nyheder/grand-prix-fest-doeve-paa-ramasjang|title=Grand Prix-fest for døve på Ramasjang|publisher=DR|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Літва}} — LRT Kultūra (усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|title=LRT KULTŪRA transliuos „Euroviziją“ kurtiesiems - LRT|publisher=Lietuvos Radijas ir Televizija|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222505/http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|archive-date=17 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Нарвегія}} — NRK1 Tegnspråk (усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/NRKtegnsprak/videos/1140410382667097/|title=NRK Tegnspråk {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Швецыя}} — SVT24 (усе шоу) == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://eurofo.ru/m/ Афіцыйны рускамоўны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180517115826/http://eurofo.ru/m/ |date=17 мая 2018 }} {{ref-ru}}{{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне 2016| ]] [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне паводле гадоў|2016]] [[Катэгорыя:Май 2016 года]] njcrt8ybffmpn7yi3pmu87muw5v80au 0 233485 5124670 5122179 2026-04-11T15:52:44Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124670 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэмберава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 15|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043636 }} '''Шэ́мберава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šembierava}}, {{lang-ru|Шемберово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Назва == Ёсць нямецкія прозвішчы [[:de:Schember|''Schember'']], ''Schamber''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/14246/1 Schamber // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. У Чэхіі існаваў замак [[:cs:Šember|''Šember'']]. Ёсць літоўскае прозвішча ''Šemberas'', якое лічыцца складзеным у старажытны спосаб з дзвюх асноў<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 908.</ref>''.'' == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] dl6jp0gl7jz9dxkz5pzry88upss2d8m 0 236351 5124681 5122139 2026-04-11T16:22:24Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124681 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 42|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 54|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Асінторфскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046392 }} '''Гічы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hičy}}, {{lang-ru|Гичи}}) — [[вёска]] ў [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Асінторфскі сельсавет|Асінторфскага сельсавета]]. Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Засценкаўскі сельсавет|Засценкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0085296&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 14 сентября 2017 г. № 218 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Дубровенского района Витебской области]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва гэтай вёскі паходзіць ад тэрміна ''гічы'' — буйныя і жорсткія сцёблы травяністай расліннасці, бур'ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 70-71.</ref>. З іншага боку, з [[Моўчадзь (вёска)|Моўчадзі]] было прозвішча Гіч, з [[Відзы|Відзаў]] - Гічэвіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636S-1?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-LGYT?i=522&cat=2356543&lang=pl</ref>. [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] прозвішчы ''Гіч, Гічэвіч'' і да т. п. параўноўвае з бел. ''гічан'' «бацвінне, цяўнік», рус. ''гич'' тое ж, укр. ''гич, гича'' тое ж<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 109-110.</ref>. Ёсць украінскае прозвішча ''Гича''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 48.</ref>. З-паблізу — літоўскае ''Gičys''<ref>[https://www.spauda2.org/karys/archive/1955/1955-nr04-KARYS.pdf Karys] // Nr. 4. Balandis, 1955. C. 21.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Асінторфскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Асінторфскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] 95hyvuteg3e5q1uwpq9fxfoojrtygwi 0 243398 5124775 5122138 2026-04-11T19:08:02Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124775 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Боўшава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 42|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 10|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Магілёўскі |сельсавет = Дашкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043399 }} '''Бо́ўшава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boŭšava}}, {{lang-ru|Бовшево}}) — [[вёска]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дашкаўскі сельсавет|Дашкаўскага сельсавета]]. Размешчана за 29 км на поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Дашкаўка (станцыя)|Дашкаўка]] на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]. Рэльеф раўнінны, на захадзе і ўсходзе мяжуе з лесам. На ўсходзе цячэ р. [[Лахва (рака)|Лахва]] (прыток р. [[Дняпро (рака)|Дняпро]]). Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе і далей па шашы [[Магілёў]]—[[Бабруйск]]. == Назва == Яшчэ адно [[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] (рус. ''Бовшево'') у Смаленскай вобласці, побач з расійска-беларускай мяжой. Апроч таго, сяло [[:uk:Бовшів|Боўшаў]] (укр. ''Бовшів'') ёсць на захадзе Украіны (Івана-Франкоўшчына). Таксама ёсць айконім [[:ru:Болшево|Болшево]] ў Смаленскай, Маскоўскай і Яраслаўскай абласцях. З-пад Ваўкавыску фіксавалася прозвішча Боўш<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L98N-HLDV?i=298&cat=2323279</ref>. Ёсць літоўскія ''Baušys, Bauša''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=45c784ccc951c7e070b394be6974c522</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Bausch''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/1840/1 Bausch // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Bausche''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/148073/1 Bausche // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == Вядома ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з [[XVIII ст.]] У [[1777]] годзе вёска ў [[Старабыхаўскі павет|Старабыхаўскім павеце]]. У [[1880]] годзе частка вяскоўцаў займалася кравецкім промыслам. У [[1908]] годзе адкрыта земская школа, для якой у тым жа годзе пабудавана памяшканне. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала яе разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. У сакавіку [[1924]] года вёску [[Першае ўзбуйненне БССР|вярнулі]] [[БССР]], з [[17 ліпеня]] [[1924]] года ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] (да [[26 ліпеня]] 1930), з [[20 лютага]] [[1938]] года ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. На базе дарэвалюцыйнай створана працоўная школа І-й ступені, у якой у [[1925]] годзе было 52 вучні, дзейнічаў ленінскі куток. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «Новы будаўнік». У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня [[1941]] года да [[27 чэрвеня]] [[1944]] года акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. У [[1975]] годзе да вёскі далучана в. [[Боўшавец]]. У [[1990]] годзе ў складзе калгаса «Чырвоная зорка» (цэнтр — в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]]). Размяшчаліся вытворчая брыгада і ферма буйной рагатай жывёлы, дзейнічалі клуб, [[бібліятэка]], фельчарска-акушэрскі пункт, магазін. У [[2007]] годзе працаваў магазін. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з працяглай крывалінейнай вуліцы з завулкамі, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай двухбакова, шчыльна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': ** [[1858]] — 93 жыхары мужчынскага полу. ** [[1880]] — 36 двароў, 274 жыхары. * '''[[XX стагоддзе]]''': ** [[1990]] — 126 гаспадарак, 253 жыхары. * '''[[XXI стагоддзе]]''': ** [[2007]] — 51 гаспадарка, 78 жыхароў. == Славутасці == * Драўляная капліца на могілках. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Магілёўская-2|Боўшава}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/bovshevo/index.htm}} {{Дашкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дашкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]] 9ay7b16j7ghw01is31is53qofeyljtk 0 246837 5124922 4906301 2026-04-12T08:41:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124922 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сухавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 14|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 14|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет = Шыіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243028234 }} '''Су́хавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Suchavičy}}, {{lang-ru|Суховичи}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шыіцкі сельсавет|Шыіцкага сельсавета]]. У 1924—1939 гадах цэнтр [[Сухавіцкі сельсавет|Сухавіцкага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шыіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шыіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] 37lsj09c97qfc5i3v90gg4py90our1q 0 249759 5124695 5122173 2026-04-11T16:32:16Z Için warum 153459 5124695 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Лінава |статус = аграгарадок |герб = |сцяг = |гімн = |дата заснавання = |першае згадванне = 1563 |статус з = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 170 |унутраны падзел = |насельніцтва = 1691 |год перапісу = 2010 |нацыянальны склад = |двароў = |Крыніца колькасці двароў = |паштовы індэкс = 225149<ref>{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/linovo-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Линово|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |КААТА = 1256835021 |выява = |подпіс = |lat_deg = 52 |lat_min = 28 |lat_sec = 28 |lon_deg = 24 |lon_min = 31 |lon_sec = 5 |катэгорыя ў Commons = Linava |сайт = |OpenStreetMap = 242985324 }} '''Лі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ліно́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Linava}}, {{lang-ru|Линово}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Назва == Вёскі з такой жа назвай ёсць у Сумскай вобласці ([[:uk:Линове|Линове]]) і Пскоўскай ([[:ru:Линово (Псковская область)|Линово]]), у Чарнігаўскай ёсць [[:uk:Линовиця|Линовиця]]. У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Косава (горад)|косаўскае]] прозвішча Лін, было далейшае слонімскае Ліноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4WMF?i=198&cat=1054770&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9MK-9?i=585&cat=2356543</ref>. Засведчанае віленскае Лінэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K36Q-F?cat=1647808&i=426&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Linas, Linionis'', латышскія ''Lins,'' ''Līnis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=edc66028445f916bbb6f9c30faf1432a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798601</ref>. Аснова ''Lin''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 108.</ref>. == Гісторыя == Першыя згадкі пра вёску Лінава адносяцца да часоў [[ВКЛ]], калі яна з [[Лінаўскае войтаўства|аднайменным войтаўствам]] уваходзіла ў склад [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі [[Дзмітрый Сапега|Дзмітрыя Сапегі]] [[1563]] года вёска мела 49 [[валока]]ў. [[Войтаўства]] складалася з вёсак Лінава, [[Сланімцы]], [[Гарадняны (Пружанскі раён)|Гарадняны]], [[Альшаны (Пружанскі раён)|Альшаніца]], Машчоны і Абшар<ref name="gskp">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230}}</ref>. У 1567 уладальнікамі Лінава называюцца Ізбіцкія, аднак неўзабаве яны былі пазбаўлены правоў на маёнтак, які стаў каралеўскім уладаннем у складзе [[Ключ, маёнтак|Пружанскага ключу]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] маёнтак Лінава, які меў 4 тыс. дзесяцінаў зямлі, увайшоў у склад [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цэнтр [[Лінаўская воласць|воласці]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падарыла гэтыя землі генералу [[Пётр Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву]], нашчадкі якога неўзабаве па яго смерці распрадалі маёнткі розным уласнікам. Лінава з хутарам Ізабелін і ўрочышчам Ператэсы набыў Вінцэнт Трэмбіцкі (1762—1842) гербу «[[Слепаўрон]]», былы прэзідэнт судоў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]], галоўны кобрынскі [[лоўчы]] і [[камергер|шамбелян]] апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="aftanazy64">{{кніга|аўтар = [[Раман Афтаназы|Roman Aftanazy]].|частка = [http://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t2/65 Linowa]|загаловак = [[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej]]|месца = [[Уроцлаў|Wrocław]]|выдавецтва = [[Асалінеюм|Zakład Narodowy imienia Ossolińskich]]|год = 1992|том = 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie|старонкі = 64|isbn = 9788304037014}}</ref>. Тут было 52 двары, 751 мяшканец, 898 дзесяцін зямлі<ref name="gskp" />. Вінцэнт з жонкай Ізабелай з Пашкоўскіх заснавалі каля вёскі [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|сядзібу]]. Пасля іх маёнтак перайшоў да сына Багуслава (1804—1896), пасля да яго сына Уладзіслава (1845—1907). У 1890 годзе зямельныя ўладанні маёнтку складалі 1970 дзесяцінаў<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины|артыкул = [http://orda.of.by/.add/gallery.php?internacio/manor_main/art/sub Линово]|старонкі = 285}}</ref>. Апошнім уладальнікам Лінава быў Казімір Трэмбіцкі, які перабудаваў родавую сядзібу. У 1903 у вёсцы атрымалі магчымасць сяліцца [[яўрэі]], у 1913 ім належалі ўсе 8 бакалейных шапікаў і шынок<ref>{{cite web|date = 15 лютага 2012|url = http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|title = Линова|work = Российская еврейская энциклопедия|language = ru|access-date = 15 ліпеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|archive-date = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — мястэчка, сядзіба [[гміна Лінова|гміны]] ў [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/linowo_3.html| title = Linowo, вёска| publisher = Radzima.net| date = 15 лютага 2012}}</ref>. У [[1939]] годзе [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўключаныя ў склад БССР]], з 1940 — Цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|сельсавета]]. У чэрвені 1941 года занятае [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі, тут размяшчалася ўправа [[Украінская дапаможная паліцыя|ўкраінскай паліцыі]]. Было створанае [[Лінаўскае гета|гета]], арганізаваны [[юдэнрат]]. Улетку [[1942]] года гета было ліквідавана, амаль усе яго насельнікі былі расстраляныя. У 1987 годзе да вёскі Лінава 1 была далучана суседняя вёска [[Лінава 2]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 1691 чалавек * 1999 год — 1786 чалавек == Транспарт == [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Побач з вёскай праходзіць [[аўтамабільная дарога]] {{Код дарогі|Дарога Р81, Беларусь|Р81|red|white}} [[Пружаны]] — [[Беларуска-польская граніца|мяжа Рэспублікі Польшча]]. == Турыстычная інфармацыя == === Страчаная спадчына === * [[Ліноўскі касцёл|Драўляны касцёл]] 1936 г. Разбураны ў 1995 == Вядомыя асобы == * {{нп5|Бесі Абрамовіч Хілман||en|Bessie Abramowitz Hillman}} (1889—1970) — амерыканская прафсаюзная дзяячка. * [[Мікола Папека]] (нар. 1961) — беларускі [[паэт]], пчаляр. == Гл. таксама == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Трэмбіцкіх (Інтэрнацыянальны)|Сядзіба Трэмбіцкіх «Лінова»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]|загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці|адказны = Рэд. П. П. Шуба|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка]]|год = 1980|старонак = 176}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linava}} * {{Радзіма майго духу|linova}} * [http://globustut.by/linovo/index.htm Фатаздымкі]{{ref-ru}} на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» * [http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Расійская яўрэйская энцыклапедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.linovo.by/ Лінава і наваколле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013223119/http://www.linovo.by/ |date=13 кастрычніка 2014 }} {{Лінаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Лінава| ]] 9igy0rglh66e86tix3hkysfc8uerhua 0 266113 5124767 4940758 2026-04-11T18:24:54Z M.L.Bot 261 5124767 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Начоўкі (значэнні)}} [[File:Koryto-ware.JPG|thumb|Ночвы]] '''Ночвы''', '''начоўкі''' ― у беларускім побыце выдзеўбанае з дрэва карыта, пасудзіна з шырокім адкрытым верхам. Рабілі ночвы з ліпавага або асінавага цурбана, колатага напалову. Нутро выдзёўбвалі [[цясло]]м, сценкі і дно згладжвалі разцом. Тыповыя памеры прыкладна: даўжыня 1,5 м, шырыня 50 см, вышыня каля 30 см. == Ночвы ў сялянскай гаспадарцы == У вялікіх ночвах секлі капусту, мяса для каўбас, мылі бялізну, купалі дзяцей, у меншых (апалушках) правейвалі [[зерне]] і [[Крупа|крупы]], у маленькіх (таўчанках) таўклі для прыпраў [[сала]], [[мак]] і інш<ref>{{кніга|аўтар=Цітоў В. С.|частка=Начоўкі |спасылка=|загаловак=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя |месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=365|старонак=576}}</ref>. Драўляныя ночвы ў сялянскім беларускім побыце ўжываліся да сярэдзіны XX стагоддзя, металічныя ж сустракаюцца і цяпер. У рускай сялянскай гаспадарцы Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы У. І. Даля вызначае ночвы як невялікае танкасценнае корытце, прызначанае выключна для працы з мукой і збожжам, часам гэта і латок<ref>{{cite web|url=http://sldal.ru/dal/20043.html|title=Ночвы ў Тлумачальным слоўніку У. І. Даля|publisher=|accessdate=}}</ref>. Пры першым купанні неўмаляткі, ў ночвы клалі 9 вугольчыкаў. На працягу першай паловы года дзіцяці, ваду, у якой купалі дзіця, вылівалі ў падпечак. У іншых мясцінах у ночвы клалі соль і лекавыя травы, сярэбраную манету ― каб дзіця расло чыстым, здаровым і багатым<ref>{{кніга|аўтар=С. Санько і інш.|частка=Печ |спасылка=http://rv-blr.com/pages/ethnic_view.jsp?id=4143|загаловак= Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік |месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2006|старонкі=|старонак=500}}</ref><ref>{{cite web|url=http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|title=Палуян А. М. Лексіка радзінна-хрэсьбіннай абраднасці Гомельшчыны|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222230/http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. У Беларусі ночвы ўжываўся пры народным лячэнні дзіцяці ад [[Сурокі|сурокаў]]. Дзіця клалі пад ночвы з вадой каля парога хлява і праганялі праз гэтыя ночвы свіней. З ночваў потым мыліся, каб сурокі сышлі. Ночвамі накрывалі хворых пры эпілепсычных прыпадках, потым перасякалі сякерай курынае крыло<ref>{{артыкул|аўтар=Філіпенка У. С.|загаловак=Сімвалічныя (магічныя) прыёмы прафілактыкі, дыягностыкі і лекавання хвароб у беларусаў Падзвіння|спасылка=http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|выданне=Полацкі этнаграфічны зборнік. Вып. 1. Народная медыцына беларусаў Падзвіння. У 2 ч. Ч. 1 / склад. А. У. Лобач, У. С. Філіпенка|месца=Наваполацк|выдавецтва=ПДУ|год=2006|старонкі=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215004319/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|archivedate=15 лютага 2019}}</ref>. Ночвы апеты ў вершах беларускага класіка [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]]<ref>[http://matulya.ru/nachouki Начоўкі]</ref>. == Гл. таксама == * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} * ''Титов В. С.'' Народные деревообрабатывающие промыслы Белоруссии (1917—1941): Этнографические очерки бондарного промысла и изготовление транспортных средств. ― Мн., 1976 * ''Кухаронак Т. І.'' Радзінныя звычаі і абрады беларусаў: Канец ХІХ – ХХ ст. Т. І – Мн.: Навука і тэхніка, 1993. – 126 с. {{Беларусы}} == Спасылкі == * [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=57997 Ночвы у беларускім рытуальным купанні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630005713/http://ng.by/ru/issues?art_id=57997 |date=30 чэрвеня 2012 }} * [http://slounik.org/92540.html Ночвы: Прыклады з беларускай літаратуры] [[Катэгорыя:Матэрыяльная культура]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] pacylp57u9s6ib7g02f6ra30doaqsp4 0 270286 5124645 4839785 2026-04-11T14:32:30Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 5124645 wikitext text/x-wiki '''Федэрацыя амерыканскіх навукоўцаў''' ({{lang-en|FAS}} — {{lang-en|Federation of American Scientists}}) — [[некамерцыйная арганізацыя]] ў [[ЗША]] са штаб-кватэрай у Вашынгтоне, акруга Калумбія, члены якой паходзяць з навуковай{{efn|У першую чаргу, з вобласцяў біялогіі, біяхіміі, палітычных навук, фізікі, хіміі, экалогіі, ядзернай прамысловасці.}}, непрыбытковай і ўрадавай супольнасцяў ЗША. Асноўныя мэты дзейнасці Федэрацыі: навуковы аналіз і прапановы развязанняў праблем нацыянальнай (ЗША) і міжнароднай бяспекі, асабліва звязаных з ядзернай зброяй і ядзернай бяспекай, ядзерным і радыялагічным тэрарызмам, сакрэтнасцю ўрадаў (асабліва ЗША), глабальным незаконным гандлем зброяй і ўзбраеннямі, канвенцыянальнымі і масавага паражэння. Кіруецца прэзідэнтам (у 2015 — Чарлз Д. Фергюсан) і Саветам Федэрацыі (''Board). Таксама ў складзе Федэрацыі фарміруюцца Кансультацыйны савет (складаецца са спецыялістаў па профільных напрамках дзейнасці) і Савет спонсараў (складаецца з асабліва ўплывовых ці вядомых навукоўцаў і дзеячаў; у 2015 налічвае больш за 60 [[прэмія Нобеля|нобелеўскіх лаўрэатаў]]). Федэрацыя перыядычна выпускае матэрыялы навукова-аналітычнага і навукова-публіцыстычнага характару з адкрытым доступам, сярод іх — квартальнік «''lang-en|Public Interest Reports: the Journal for Science and Security''». Фінансаванне дзейнасці Федэрацыі — членскія зборы, узносы ад прыватных фондаў і асоб. Сярод значных, па стане на 2015 год, укладчыкаў: [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]], ФБР, Ваенна-марская вышэйшая школа ВМФ ЗША, Інстытут Адкрытага грамадства, Фонд Ара́лаў (Плафшэарз), Фонд Баўмана, Фонд Карнегі, Фонд Лаўнсберы, Фонд Мак-Артураў, Фонд Мота, Фонд Нью-Ленд, Фонд Сі-Эс (Ворш-Мот), Фонд Хьюлітаў. == Заўвагі == {{notelist}} == Спасылкі == * Афіцыйны сайт арганізацыі: [http://fas.org Матэрыялы па стане на 6.9.2015]. [[Катэгорыя:Аналітычныя цэнтры ЗША]] [[Катэгорыя:Навука ў ЗША]] [[Катэгорыя:Некамерцыйныя арганізацыі ЗША]] [[Катэгорыя:НПА, якія займаюцца праблемамі глабальнай бяспекі]] l8hjg3mse91qhe8zkimvwu7rq3dj9od 0 277364 5124673 5122142 2026-04-11T16:08:37Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124673 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Упірэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Upirevičy_(01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 25|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Барысаўскі |сельсавет = Перасадскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023558 }} '''Упірэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Upirevičy}}, {{lang-ru|Упиревичи}}) — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перасадскі сельсавет|Перасадскага сельсавета]]. == Назва == Па-беларуску ''упір'' — тое ж самае, што й «[[вампір]]», «хадзячы мярцвяк»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 661.</ref>. У заходне-бранскіх гаворках ''упір'' — «настойлівы, упарты»<ref>Чалавек: Тэматычны слоўнік. Мінск, 2006.</ref>. Недалёка ад сучаснай латвійскай мяжы ([[Богіна]]) фіксавалася прозвішча Упіровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99G3-59MT-X?i=498&cat=1397729&lang=pl</ref>. З-паблізу — латышскае ''Upirs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/628994</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Перасадскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Перасадскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёна]] 56ft0vjoajzjpb8lwwg2n0subdtz5zm 0 281285 5124602 5122166 2026-04-11T13:18:51Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5122166|5122166]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) камандаваць будзеш на свайксце 5124602 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паздзеркі |выява = Паздерки, юго-западная сторона.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Па́здзеркі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pazdzierki}}, {{lang-ru|Паздерки}}), раней '''Паздзёркі''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад [[Івянец|Івянца]] было прозвішча Паздзер, было [[Гродна|горадзенскае]] Паздзерскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-J9TC-5?i=193&cat=1107447 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS4M-4?i=253&cat=2323279</ref>. Ёсць чэшскае прозвішча [[:cs:Pazdera|Pazdera]]. Ёсць латышскае ''Pasders''<ref>https://uzvardi.lv/surname/633552</ref>. На думку [[Алесь Мікус|Алеся Мікуса]], паходзіць ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені ''Pas-deras''<ref>Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. М., 2025. С. 27.</ref>. Ва Удмурціі ёсць вёска [[:ru:Поварёнки|Паздеры]]. == Гісторыя == Вядома з другой паловы XVIII стагоддзя, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Маенскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1815 годзе была [[Уніяцтва|ўніяцкая]] капліца. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. На 1888 год у вёсцы сярод землеўладальнікаў былі: Ігнат Паўлаў Ламак (5 і 1/6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі), Юрый Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Якаў Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Міхась Піліпаў Матрунчык (15 і 1/3 дзесяціны), усе праваслаўныя сяляне{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=34}}{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=38}}. У другой палове XIX стагоддзя на могілках была [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква Святой Ганны, належала да парафіі [[Пяцеўшчына]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была кузня. У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У часе рэпрэсій 1930-х гадоў прынамсі 1 жыхар вёскі быў расстраляны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793026|title=Списки жертв — Врублевский Иосиф Вдамирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-09}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1815 год — 92 жыхары мужчынскага полу * 1897 год — 50 двароў, 268 жыхароў * 1908 год — 48 двароў, 591 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=148}} * 1917 год — 44 двары, 298 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1926 год — 42 двары, 226 жыхароў * 1997 год — 43 двары, 80 жыхароў * 1999 год — 54 жыхары * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Паздзеркі|437—438}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|926|Paździorki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] dd6523ekqcboayrtl53vzik3q2nz0t2 5124705 5124602 2026-04-11T16:38:22Z Peisatai 111348 5124705 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паздзеркі |выява = Паздерки, юго-западная сторона.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Па́здзеркі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pazdzierki}}, {{lang-ru|Паздерки}}), раней '''Паздзёркі''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад [[Івянец|Івянца]] было прозвішча Паздзер, было [[Гродна|горадзенскае]] Паздзерскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-J9TC-5?i=193&cat=1107447 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS4M-4?i=253&cat=2323279</ref>. Ёсць чэшскае прозвішча [[:cs:Pazdera|Pazdera]]. Ёсць латышскае ''Pasders''<ref>https://uzvardi.lv/surname/633552</ref>. На думку даследчыка балцкай антрапаніміі [[Алесь Мікус|Алеся Мікуса]], ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені ''Pas-deras''<ref>Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. М., 2025. С. 27.</ref>. == Гісторыя == Вядома з другой паловы XVIII стагоддзя, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Маенскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1815 годзе была [[Уніяцтва|ўніяцкая]] капліца. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. На 1888 год у вёсцы сярод землеўладальнікаў былі: Ігнат Паўлаў Ламак (5 і 1/6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі), Юрый Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Якаў Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Міхась Піліпаў Матрунчык (15 і 1/3 дзесяціны), усе праваслаўныя сяляне{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=34}}{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=38}}. У другой палове XIX стагоддзя на могілках была [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква Святой Ганны, належала да парафіі [[Пяцеўшчына]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была кузня. У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У часе рэпрэсій 1930-х гадоў прынамсі 1 жыхар вёскі быў расстраляны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793026|title=Списки жертв — Врублевский Иосиф Вдамирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-09}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1815 год — 92 жыхары мужчынскага полу * 1897 год — 50 двароў, 268 жыхароў * 1908 год — 48 двароў, 591 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=148}} * 1917 год — 44 двары, 298 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1926 год — 42 двары, 226 жыхароў * 1997 год — 43 двары, 80 жыхароў * 1999 год — 54 жыхары * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Паздзеркі|437—438}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|926|Paździorki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] ph45x8t13yrfbqde7j826u43bejudm6 5124707 5124705 2026-04-11T16:39:03Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5124707 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паздзеркі |выява = Паздерки, юго-западная сторона.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Па́здзеркі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pazdzierki}}, {{lang-ru|Паздерки}}), раней '''Паздзёркі''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад [[Івянец|Івянца]] было прозвішча Паздзер, было [[Гродна|горадзенскае]] Паздзерскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-J9TC-5?i=193&cat=1107447 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS4M-4?i=253&cat=2323279</ref>. Ёсць латышскае ''Pasders''<ref>https://uzvardi.lv/surname/633552</ref>. На думку даследчыка балцкай антрапаніміі [[Алесь Мікус|Алеся Мікуса]], ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені ''Pas-deras''<ref>Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. М., 2025. С. 27.</ref>. Паралельна, ёсць чэшскае прозвішча [[:cs:Pazdera|Pazdera]]. == Гісторыя == Вядома з другой паловы XVIII стагоддзя, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Маенскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1815 годзе была [[Уніяцтва|ўніяцкая]] капліца. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. На 1888 год у вёсцы сярод землеўладальнікаў былі: Ігнат Паўлаў Ламак (5 і 1/6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі), Юрый Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Якаў Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Міхась Піліпаў Матрунчык (15 і 1/3 дзесяціны), усе праваслаўныя сяляне{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=34}}{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=38}}. У другой палове XIX стагоддзя на могілках была [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква Святой Ганны, належала да парафіі [[Пяцеўшчына]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была кузня. У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У часе рэпрэсій 1930-х гадоў прынамсі 1 жыхар вёскі быў расстраляны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793026|title=Списки жертв — Врублевский Иосиф Вдамирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-09}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1815 год — 92 жыхары мужчынскага полу * 1897 год — 50 двароў, 268 жыхароў * 1908 год — 48 двароў, 591 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=148}} * 1917 год — 44 двары, 298 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1926 год — 42 двары, 226 жыхароў * 1997 год — 43 двары, 80 жыхароў * 1999 год — 54 жыхары * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Паздзеркі|437—438}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|926|Paździorki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] q2a7incntsqrcbevj6156l5o8edkhwv 0 281418 5124597 5122151 2026-04-11T13:14:15Z Için warum 153459 /* Назва */ 5124597 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ашнарава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 05|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 22|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Шаршунскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243010285 }} [[Файл:Вейшнарава і Дэйнаравічы.jpg|alt=Вейшнарава і Дэйнаравічы на карце 1797 г.|міні|Вейшнарава і Дэйнаравічы на карце 1797 г.]] '''Ашна́рава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ašnarava}}, {{lang-ru|Ошнарово}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шаршунскі сельсавет|Шаршунскага сельсавета]]. == Назва == На карце 1797 г. ("ПГМ Минского уезда Минской губернии") назва - "Вейшнарава". З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксаваліся прозвішчы Вэйшнар<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-ZS2K-B?cat=2325345&i=728&lang=pl</ref>, Войшнар<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PT1L?cat=741862&i=70</ref>. Сучаснае літоўскае ([[Свянцяны]]) ''Veišnoras'' ад ''Vaišnoras''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=7d73b5f6b2db7d988b7790f1034417c0</ref>. Ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імя ''Vaiš-noras''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 155.</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча ''Eschnauer''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/670603/1 Eschnauer // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод ашмянскага баярства - "''Вокшнар Адам''", у іншым месцы "''Адамъ Вокшнаровичъ''" выпраўляецца на "''Войшнарович''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 57-58, 61.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шаршунскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шаршунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] q382onhpsc0znxej5an4tjukzughw1k 0 283429 5124718 5122141 2026-04-11T16:46:11Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5122141|5122141]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) спачатку дакажы, шта ва ўсіх населеных пунктах, у якія ты маніякальна суеш свае літоўскія і латышскія прозвішчы, жылі літоўцы і латышы 5124718 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушаловічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 30|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Бокшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015141 }} '''Ушало́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ušalovičy}}, {{lang-ru|Ушаловичи}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]]. == Назва == На думку беларускага савецкага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Ушалы, Ушаловічы ўтвораны ад прозвішчаў Ушал, Ушаловіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387.</ref>. Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Ушаль, было падвіленскае Ушаловіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9RG-T?i=454</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G3Y6-M?i=488&cat=1566392</ref>. Ёсць латышскае ''Ušals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/613343</ref>. Па-татарску ''ушал'' — гарэзлівы дамавік ці вадзянік<ref>Татарско-русский словарь : В 2-х т. Т. 2. Казань, 2007.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Міхась Лазарук]] ([[1926]]-[[2000]]) — беларускі літаратуразнавец, крытык, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] lzj8qreubniajatpz1gt2v5lskzjlsf 5124728 5124718 2026-04-11T16:55:56Z JerzyKundrat 174 5124728 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушаловічы |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Бокшыцкі }} '''Ушало́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ušalovičy}}, {{lang-ru|Ушаловичи}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Ушалы, Ушаловічы ўтвораны ад прозвішчаў Ушал, Ушаловіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387.</ref>. Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Ушаль, было падвіленскае Ушаловіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9RG-T?i=454</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G3Y6-M?i=488&cat=1566392</ref>. Ёсць латышскае ''Ušals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/613343</ref>. Па-татарску ''ушал'' — гарэзлівы дамавік ці вадзянік<ref>Татарско-русский словарь : В 2-х т. Т. 2. Казань, 2007.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — беларускі літаратуразнавец, крытык, педагог. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] ne3bf9wq4d6iatjegkzv02i8ncpe6wd 5124732 5124728 2026-04-11T16:57:45Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5124732 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушаловічы |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Бокшыцкі }} '''Ушало́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ušalovičy}}, {{lang-ru|Ушаловичи}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Ушалы, Ушаловічы ўтвораны ад прозвішчаў Ушал, Ушаловіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387.</ref>. Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Ушаль, было падвіленскае Ушаловіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9RG-T?i=454</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G3Y6-M?i=488&cat=1566392</ref>. Ёсць латышскае ''Ušals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/613343</ref>. Па-татарску ''ушал'' — гарэзлівы [[дамавік]] ці [[вадзянік]]<ref>Татарско-русский словарь : В 2-х т. Т. 2. Казань, 2007.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — беларускі літаратуразнавец, крытык, педагог. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] 42v7vaz2lnjojvfcuz63kmpkivxykt6 0 303943 5124769 5109933 2026-04-11T18:51:27Z Için warum 153459 5124769 wikitext text/x-wiki Назву '''Крыжы́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Крыжы (Глыбачанскі сельсавет)|Крыжы]] — вёска ў [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскім сельсавеце]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] ** [[Крыжы (Сарочынскі сельсавет)|Крыжы]] — вёска ў [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскім сельсавеце]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] == Назва == Паводле [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]] і [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі паходзіць ад слова ''крыж''<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 370.</ref><ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 186.</ref>. Вёска [[:uk:Крижі (Україна)|Крыжы]] ёсць у Цярнопальскай вобласці. В. Лучык ад слова ''крыж'' тлумачыць украінскія тапонімы ''Крижі, Криж, Крижик, Крижища, Крижівки'' і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 290.</ref>. З іншага боку, як імя - у Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод [[Жамойць|жамойцкага]] вяшвянскага баярства: "''Крижь Юревичъ''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 166.</ref>. Фіксаваліся прозвішчы Крыж ([[Струбніца]]), Крыжэль ([[Дэмбрава]]), Крыжэўскі (Горадня).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F927-F?i=882&cat=2323279</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-Q3MY-B?i=539&cat=1057212</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSYB-Q?i=696&cat=1046007</ref> Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад слова ''крыж'' паходзяць прозвішчы ''Крыж, Крыжэвіч, Крыжык, Крыжэўскі''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 222.</ref>. Ёсць літоўскія ''Križys, Križius''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9869d01c592c8d7d4e4b3a7b4cbeee5d</ref>.{{Неадназначнасць}} iwnreottucpywrfzuqvt0wrl16hb0nr 0 325224 5124976 5075168 2026-04-12T09:48:55Z Plaga med 116903 5124976 wikitext text/x-wiki '''Архітэктура Візантыі''' — мастацкая з’ява, якая сфармавалася ў межах рухомых граніц [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]]. Яе часавыя рамкі таксама ўмоўныя, як і тэрыторыя распаўсюджання. Зараджэнне ўзыходзіць да эпохі [[Спіс рымскіх імператараў|імператара]] [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна Вялікага]], пачатак інтэнсіўнага развіцця, як правіла, звязваюць з кіраваннем імператара [[Юстыніян I|Юстыніяна I]]. Калі ў [[IV стагоддзе|IV стагоддзі]] развіццё [[Ранняе хрысціянства|раннехрысціянскай]] архітэктуры было арыентавана на цэнтры хрысціянскіх [[Патрыярхат]]аў і [[Рым|імперскай сталіцы]], то ўжо з [[V стагоддзе|V стагоддзя]] пачынаецца працэс узвышэння [[канстанцінопаль]]скай школы дойлідства. З [[X стагоддзе|X стагоддзя]] архітэктура Візантыі ўяўляе сабой даволі аднародную з’яву як у будаўнічай тэхніцы, так і ў мастацкіх прынцыпах. Яе цэнтр — у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], дойлідства некаторых рэгіёнаў, напрыклад [[Закаўказзе|Закаўказзя]], некалі арыентаванае на візантыйскія традыцыі, з гэтага перыяду развівалася самастойна. У [[славяне|славянскіх]] краінах таксама адбывалася дыферэнцыяцыя мастацкага развіцця: у [[X]]—[[XII]] стагоддзях складаліся асновы архітэктурных школ {{нп3|Архітэктура Балгарыі|Балгарыі|bg|Българска архитектура}}, [[старажытнаруская архітэктура|Старажытнай Русі]] і [[Архітэктура Сербіі|Сербіі]], на аснове візантыйскай архітэктуры фарміравалася {{нп3|Архітэктура Румыніі|дойлідства Румыніі||Romanian architecture}}. У канцы свайго развіцця візантыйскаяй архітэктура была абмежавана тэрыторыяй [[Грэцыя|Грэцыі]], яе мастацкая спадчына атрымала новае развіццё ў поствізантыйскі перыяд, паўплывала на ўзнікненне {{нп3|неавізантыйскі стыль|неавізантыйскага варыянту гістарычнага стылю|ru|Неовизантийский стиль}} [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]<ref name="ПЭ">{{Праваслаўная энцыклапедыя|383977|ВИЗАНТИЙСКАЯ ИМПЕРИЯ. ЧАСТЬ III. Архитектура}}</ref>. == Гісторыя вывучэння == Значныя страты і нераўнамерная вывучанасць помнікаў розных правінцый ускладняюць стварэнне яснай карціны развіцця візантыйскай архітэктуры, якая шмат у чым застаецца гіпатэтычнай. Багатая гістарыяграфія на [[Грэчаская мова|грэчаскай]], [[Лацінская мова|лацінскай]], [[сірыйская мова|сірыйскай]], [[Армянская мова|армянскай]], [[Арабская мова|арабскай]] і іншых мовах, нататкі [[падарожнік]]аў і [[паломнік]]аў, [[дыпламат]]аў і [[мастак]]оў змяшчаюць указанні і апісанні пабудоў у гарадах і [[манастыр]]ах, асабліва [[Царква (збудаванне)|цэркваў]] і [[палац]]аў, якія маюць вялікае значэнне пры вывучэнні зніклых ці перабудаваных помнікаў. Асаблівасці гэтага жанру пісьмовых [[Гістарычная крыніца|крыніц]], яго спецыфічная мастацкая вобразнасць патрабуюць вялікай асцярожнасці пры выкарыстанні падобных апісанняў і максімальнага ўліку [[тэрміналогія|тэрміналогіі]] эпохі для [[рэканструкцыя|рэканструкцыі]] страчаных помнікаў<ref name="ПЭ"/>. Толькі малая частка візантыйскіх пабудоў у розных рэгіёнах датавана паводле пісьмовых, у т.л. [[эпіграфіка|эпіграфічных]], крыніцах. У адных рэгіёнах ([[Канстанцінопаль]], [[Італія]], [[Сірыя]], [[Закаўказзе]]) такіх помнікаў шмат, у шэрагу іншых (берагі [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], [[Кападокія]], [[Фракія (рымская правінцыя)|Фракія]], [[Дакія]], [[Усходняе Прычарнамор'е]]) яны практычна адсутнічаюць, што патрабуе вызначаць іх храналогію метадам супастаўлення [[архітэктурны стыль|стылю]] і інш. асаблівасцей з дойлідствам суседніх абласцей<ref name="ПЭ"/>. Паняцце візантыйскай архітэктуры асацыюецца галоўным чынам з манументальным [[Царква (збудаванне)|царкоўным]] будаўніцтвам, менавіта гэтай вобласці дойлідства ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] надавалася большая частка творчых сіл і матэрыяльных сродкаў. Помнікі царкоўнай архітэктуры захаваліся лепш, па іх даследчыкі судзяць пра іншыя тыпы візантыйскай архітэктуры і іх развіццё<ref name="ПЭ"/>. Навуковая цікавасць да архітэктуры [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]] ўзнікла каля сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], яго актывізацыі спрыялі публікацыя {{нп3|Шарль Фелікс Тэксье|Шарля Тэксье|ru|Тексье, Шарль Феликс}} пра цэрквы [[Малая Азія|Малой Азіі]]<ref>Texier Ch., Pullan R. L’architecture byzantine. L., 1864</ref>, экспедыцыя {{нп3|Шарль-Жан-Мельхіёр дэ Вагюэ|Шарля Жана дэ Вагюэ|ru|Вогюэ, Шарль-Жан-Мельхиор де}} ў [[Сірыя|Сірыю]] ў [[1860-я|1860-х]] гг. і інш. пачынання, перш за ўсё ў вобласці [[археалогія|археалогіі]]. Да кананца [[XIX ст.]] у вывучэнні архітэктуры Візантыйскай імперыі адно з першых месцаў у свеце заняла руская візантыністыка, чаму спрыяла адчуванне пераемнасці з Візантыяй і планы пашырэння граніц [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да былых уладанняў Візантыйскай імперыі. З’яўленне спецыяльных устаноў, перыядычнага выдання «{{нп3|Византийский временник||ru|Византийский временник}}» і {{нп3|Рускі археалагічны інстытут у Канстанцінопалі||ru|Русский археологический институт в Константинополе}}, які меў сваю друкаваную [[перыёдыка|перыёдыку]], спрыяла арганізацыйнаму афармленню і праграмным даследаванням рускай візантыністыкі. Каласальны натурны матэрыял — [[абмер]]ы і [[фатаграфія|фатаграфіі]] помнікаў — быў накоплены ў выніку археалагічных і даследчых экспедыцый расійскіх навукоўцаў на [[Каўказ]], у [[Сірыя|Сірыю]], у [[Палесціна|Палесціну]], на [[Сінайскі паўвостраў|Сінай]], нават у [[Егіпет]], якія працягваліся да [[1914]] г<ref name="ПЭ"/>. У пачатку [[XX ст.]] актывізавалася дзейнасць заходніх навукоўцаў у [[Стамбул]]е, з’явіўся шэраг [[манаграфія|манаграфій]] пра асобныя помнікі сталіцы<ref>Van Millingen A. Byzantine Churches in Constantinople: Their History and Architecture. L., 1912</ref><ref>Ebersolt J., Thiers A. Les églises de Constantinople. P., 1913; Dalton O. M. East Christian Art: Survey of Monuments. Oxf., 1925;</ref> і іншых раёнаў Візантыі. Іх сістэматычныя публікацыі сталі пачаткам складання збору помнікаў архітэктуры асобных рэгіёнаў Візантыйскай імперыі, вывучэнні [[тапаграфія|тапаграфіі]] і планіроўкі гарадоў. Абагульненне матэрыялу дало магчымасць даследаваць паходжанне як асобных архітэктурных тыпаў, так і функцыянальна аднародных груп пабудоў, напрыклад {{нп3|марцірыум|марцірыяў|ru|Мартириум}}<ref>Grabar A. Martyrium: Recherches sur le culte des reliques et l’art chrétien antique. P., 1946. T. 1</ref> ці [[баптыстэрый|баптыстэрыяў]] (Khatchatrian. 1982). Увага некаторых навукоўцаў была прысвечана распрацоўцы метадалогіі вывучэння архітэктуры Візантыйскай імперыі, вывучэнню яе асобных аспектаў, напрыклах [[канструкцыя|канструкцый]] ({{нп3|Агюст Шуазі||ru|Шуази, Огюст}}), [[тыпалогія|тыпалагічнай]] эвалюцыі ({{нп3|Юзаф Стржыгоўскі||ru|Стржиговский, Йозеф}}), сімволікі формаў ({{нп3|Андрэй Мікалаевіч Грабар|Андрэй Грабар|ru|Грабар, Андрей Николаевич}}, {{нп3|Карл Леман, археолаг|Карл Леман|de|Karl Lehmann (Archäologe)}}), пытанняў стылю ([[Оскар Вульф]])<ref name="ПЭ"/>. Першы досвед складання гісторыі візантыйскай архітэктуры меў месца ў пачатку [[XX ст.]]<ref>Dalton O. M. East Christian Art: Survey of Monuments. Oxf., 1925</ref>, тады ж была сфармулявана праблема паходжання візантыйскіх храмаў. Адны навукоўцы настойвалі на усходніх каранях — [[іран]]скіх, [[сірыя|сірыйскіх]], [[Арменія|армянскіх]] (напр. Стржыгоўскі<ref>Strzygowski J. Kleinasien: ein Neuland der Kunstgeschichte. Lpz., 1903</ref>, і інш.), іншыя — на [[італія|італійскіх]] ({{нп3|Джон Браян Уорд-Перкінс||en|John Bryan Ward-Perkins}}). Пазней з’явіліся поўнамаштабныя працы, заснаваныя на матэрыялах шматлікіх даследаванняў<ref>Krautheimer. 1965, 1986</ref><ref>Mango. 1976</ref>. Універсальную каштоўнасць уяўляе манаграфія {{нп3|Рычард Краўтгаймер|Рычарда Краўтгаймера|en|Richard Krautheimer}}, арганізаваная па храналагічных і геаграфічных прыкметах. Фарміраванню тыпалогіі і стылю купальнай архітэктуры Візантыйскай імперыі [[V]]—[[XII]] стст. і станаўленню рускай архітэктурнай традыцыі прысвечана [[Манаграфія|монаграфічнае]] даследаванне {{нп3|Аляксей Ільіч Комеч|А. І. Комеча|ru|Комеч, Алексей Ильич}}. Для фарміравання метадалагічнай базы вывучэння архітэктуры Візантыйскай імперыі важнае значэнне маюць працы {{нп3|Васіль Паўлавіч Зубаў|В. П. Зубава|ru|Зубов, Василий Павлович}} і [[Анатоль Міхайлавіч Высоцкі|А. М. Высоцкага]], значны даведкавы матэрыял змяшчае кніга {{нп3|Леанід Андрэевіч Бяляеў|Л. А. Бяляева|ru|Беляев, Леонид Андреевич}} па гісторыі хрысціянскай археалогіі<ref name="ПЭ"/>. У апошнія дзесяцігоддзі былі зроблены спробы растлумачыць працэсы развіцця архітэктуры Візантыйскай імперыі з розных пазіцый: змены ў [[літургія|літургічнай]] практыцы ([[Томас Ф. Мэцьюс|Т. Мэцьюс]], [[Наталля Барысаўна Цецяратнікава|Н. Б. Цецяратнікава]]), [[будаўнічая тэхніка|будаўнічай тэхнікі]] ([[Роберт Остэрхут|Р. Остэрхут]]) і інш. Інтарэсы навукоўцаў засяроджаны ў рамках асобных пытанняў па гісторыі, перыядызацыі, тыпалогіі, рэгіёнах візантыйскай архітэктуры, што прадэманстраваў у т.л. XX кангрэс візантыністаў, які адбыўся ў [[2001]] годзе ў [[Парыж]]ы<ref name="ПЭ"/>. == Ранневізантыйскі перыяд == === Архітэктурны працэс і будаўніцтва === Ужо ў ранневізантыйскі час існавалі сачыненні, прысвечаныя пытанням будаўнічай механікі і тэхнікі, прынцыпам дэкору, напрыклад каментарый да «[[Камарыка|Камарыкі]]» [[Герон Александрыйскі|Герона Александрыйскага]], складзены ў першай палове [[VI ст.]] [[Ісідар Мілецкі|Ісідарам з Мілета]], архітэктара [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|сабора Святой Сафіі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], які прапанаваў уласны спосаб пабудовы [[парабала|парабалы]]. Тэарэтычнымі пытаннямі займаўся і іншы стваральнік Святой Сафіі — [[Анфімій з Тралаў]]. [[Кампіляцыя]]й працы Герона было сачыненне «Пра меры», якое шырока выкарыстоўваецца ў Візантыі [[IX ст.]], геронаўскія ўплывы адзначаюцца ў «Геаметрыі» {{нп3|Іаан Педыясім|Іаана Дыякана Педыясіма|en|John Pediasimos}} ([[XIV ст.]])<ref name="ПЭ"/>. Пра метады працы візантыйскіх дойлідаў і будаўнікоў можна судзіць па пісьмовых крыніцах, глалоўным чынам апісаннях пабудоў ([[Пракопій Кесарыйскі]] «Пра пабудовы»), па асаблівасцях [[богаслужэнне|богаслужэння]], напрыклад акце заснавання царквы (канон «Заснаванне св. царквы» [[каталікос]]а {{нп3|Аванес Мандакуні|Аванеса Мандакуні|ru|Иоанн Мандакуни}}, [[480]]—[[502]]) ці па гістарычных падзеях і выпадках, якія суправаджалі будаўніцтва (пашырэнне [[кафалікон]]а {{нп3|Вялікая Лаўра|Вялікай Лаўры|ru|Великая Лавра}} на [[Афон]]е)<ref name="ПЭ"/>. Будаўніцтва (калі яго не вялі непасрэдна манахі) ажыццяўляў архітэктар, які вычэрчваў план царквы па волі заказчыка. Людзі архітэктурнай прафесіі ў ранняй Візантыі адрозніваліся па сваім рангу ці саслоўю. Да вышэйшага належалі «μηχανικοί» (механікі), якія сумяшчалі функцыі матэматыка, інжынера і архітэктара; меней кваліфікаваныя — «αρχιτέκτονες» — кіравалі будаўнікамі. Заказчыкі маглі выказаць свае пажаданні пры складанні «схемы» ([[храм Хрыста Халкіта|царква]] ў {{нп3|Халке||en|Chalke}} імператара [[Іаан I Цымісхій|Іаана Цымісхія]] ў [[972]]) ці «[[чарцёж|чарцяжа]]» (змяшчаўся ў пасланні [[405]]{{факт?}} г. імператрыцы {{нп3|Еўдакія, жонка Феадосія II|Еўдакіі|ru|Евдокия (супруга Феодосия II)}} епіскапу Парфірыю наконт царквы ў [[Газа|Газе]]). Верагодна, больш падрабязнымі з’яўляліся «дыяграмы», якія служылі кіраўніцтвам для будаўнікоў<ref>Зубов В. П. Труды по истории и теории архитектуры. М., 2000. С. 44-47</ref><ref>Downey G. Byzantine Architects: Their Training and Methods // Medieval Architecture. N. Y.; L., 1976. P. 63-82</ref>, але ступень іх падрабязнасці невядомая, паколькі ніводная не захавалася. Па сведчанні Св. [[Грыгорый Ніскі|Грыгорыя Ніскага]] ([[IV ст.]]), задума пабудовы могла быць праілюстравана ў [[воск|васковай]] мадэлі, вырабленай «механікамі». Унікальны прыклад падрыхтоўчага этапу будаўніцтва — малюнак заходняга фасада храма, выкладзены ў зямлі [[цэгла]]й-сырцом каля печы для абпалу, каля [[Дзесяцінная царква|Дзесяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref name="ПЭ"/><ref>Комеч А. И. Древнерус. зодчество кон. X — нач. XII в. М., 1987. С. 172. Сн. 34</ref>. Стандартнае будаўніцтва, асабліва ў сярэдневізантыйскі час, з ростам рамеснай традыцыі магло ажыццяўляцца без чарцяжоў. Ва ўсталяванні прапорцый плана і вышыннай пабудовы выкарыстоўваліся галоўным чынам простыя лікавыя суадносіны, у ранневізантыйскі перыяд — часам [[Ірацыяналізм|ірацыянальныя]]. Зыходным быў адзін з габарытных памераў будовы, прадыктаваны заказчыкам<ref name="ПЭ"/><ref>Высоцкий А. М., Шелов-Коведяев Ф. В. Мартирий в Нисе по описанию Григория Нисского и его значение для изучения раннесредневек. архитектуры стран Закавказья // Кавказ и Византия. Ереван, 1987. Вып. 5. С. 82-114</ref><ref>Комеч А. И. Древнерус. зодчество кон. X — нач. XII в. М., 1987. С. 151—152, 200</ref><ref>Зубов В. П. Труды по истории и теории архитектуры. М., 2000. С. 38-44</ref>. У выпадку неабходнасці практыкавалася запрашэнне майстроў з іншых гарадоў і абласцей. Вядомасцю карысталіся, у прыватнасці, [[ісаўрыя|ісаўрыйскія]] качавыя арцелі, якія працавалі ад [[Антыёхія|Антыёхіі]] да [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]. Актыўная будаўнічая дзейнасць імператара [[Юстыніян I|Юстыніяна I]] у [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Сірыя|Сірыі]], іншых абласцях спрыяла абмену вопытам сталічных і ўсходніх майстроў<ref name="ПЭ"/>. У ранні перыяд царквы будаваліся вельмі хутка: сабор у [[Газа|Газе]] і нават грандыёзны [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|сабор Св. Сафіі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] былі пабудаваны за 5 гадоў. Пра ўзровень будаўнічай вытворчасці, яе затратнасць і месца будаўнікоў у грамадстве сведчыць апісанне царквы Багародзіцы Перыўлепты ў Канстанцінопалі, пабудаванай у [[1028]]—[[1034]] гадах пры імператары [[Раман III Аргір|Рамане III Аргіры]], для яе «раскопваліся цэлыя горы, горнарудная справа шанавалася вышэй за саму філасофіб, адны камяні абчэсваліся, іншыя паліраваліся, трэція пакрываліся [[Разьба (архітэктура)|разьбой]], а майстры гэтай справы шанаваліся не менш за [[Фідый|Фідыя]], {{нп3|Палігнат|Палігната|ru|Полигнот}} і {{нп3|Зеўксіс, жывапісец|Зеўксіда|ru|Зевксис (живописец)}}…»<ref name="ПЭ"/><ref>Михаил Пселл. Хронография / Пер. Я. Н. Любарского. М., 1978. С. 27-28</ref>. === Будаўнічая тэхніка і дэкор === З часу атрымання [[хрысціянская царква|Царквой]] афіцыйнага статусу раннехрысціянская і візантыйская архітэктура апынулася ўцягнута ў рэчышча развіцця [[Позняя Антычнасць|познеантычнай]] архітэктуры, стаўшы ў значнай меры яе спадчыніцай: антычныя будаўнічыя традыцыі былі прыстасаваны для новых прасторавых формаў, іншых эканамічных умоў (агульнай тэндэнцыяй, у т.л. дойлідства суседніх краін, стала імкненне да больш эканомнага выкарыстання рабочай сілы і матэрыялу)<ref name="ПЭ"/>. Найстаражытная эліністычная тэхніка муроўкі з насуха прыгнаных каменных квадраў атрымала новае развіццё ў Паўночнай Сірыі. У большасці раёнаў [[Малая Азія|Малой Азіі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзя]], [[Палесціна|Палесціны]] і Паўднёвай [[Сірыя|Сірыі]], часткова і ў Канстанцінопалі да V ст. атрымала развіццё тэхніка 2-слаёвага каменнай муроўкі з вапнава-пясчаным заліўкай па каменным лому паміж слаямі. Выкарыстоўвалі як старанна абчасаны, так і грубаколаты камень: [[базальт]] (Паўднёвая [[Сірыя]]), [[туф]] ([[Кападокія]], [[Арменія]]). Пасля [[VII ст.]] гэта тэхніка стабільна развівалася толькі ў краінах Закаўказзя, пазней выкарыстоўвалася ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] і {{нп3|Белы камень|белакаменным дойлідстве|ru|Белый камень}} [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] [[XII ст.]] [[Перакрыцце|Перакрыцці]], як правіла, былі [[драўніна|драўлянымі]], хоць невялікія пралёты маглі быць перакрыты плоскімі каменнымі плітамі<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:Qasr Ibn Wardan, Syria.jpg|thumb|Палац [[Каср-ібн-Вардан]] у Сірыі з чаргаваннем каменных і цагляных радоў мура]] [[Файл:Agia Sofia front July 2006 (cropped).jpg|thumb|злева|Сцяна {{нп3|Храм Святой Сафіі, Салонікі|царквы Святой Сафіі|ru|Храм Святой Софии (Салоники)}} ў [[Фесалонікі|Фесалоніках]]]] У заходняй частцы імперыі — [[італія|італійскіх землях]] і на [[Балканы|Балканах]] — да [[VII ст.]] ўстойліва выкарыстоўваўся [[цэгла|цагляны]] мур на {{нп3|Вапнавыя растворы|вапнавым растворы|ru|Известковые растворы}}, на ўзбярэжжа [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] — каменныя блокі на растворы, выраўнаваныя цаглянымі радамі. Абліцоўка сцен часам была цаглянай, але і ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], дзе аснова канструкцыі была бутабетоннай, і ў іншых рэгіёнах часта рады (ад 3 да 5) невялікіх камянёў чаргаваліся з цагляным мурам (ад 4 да 9 радоў). Падобная тэхніка з [[VI]]—[[VII]] стст. стала распаўсюджвацца ў [[Сірыя|Сірыі]] ({{нп3|Каср-ібн-Вардан||ru|Каср-ибн-Вардан}}) і на [[Балканы|Балканах]] ({{нп3|Храм Святой Сафіі, Салонікі|царква Святой Сафіі|ru|Храм Святой Софии (Салоники)}} ў [[Фесалонікі|Фесалоніках]]), пасля стала дамінуючай у Візантыі і [[славяне|славянскіх]] краінах. Калі ў позднерымскім будаўніцтве таўшчыня цэглы пераўзыходзіла таўшчыню раствора, то ў [[IV ст.]] суадносіны таўшчыні цэглы да шва былі роўнымі 1:1, у [[VI ст.]]- 2:3, г. зн. візантыйская тонкая цэгла ([[плінфа]]) апынулася ўключана ў пластычны [[вапна]]ва-[[бетон]]ны масіў сцяны<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:Image-LittleHagiaSophiaInIstanbulColonnade (cropped).JPG|thumb|Антычны [[антаблемент]] ў {{нп3|Царква Святых Сергія і Вакха|царкве Сергія і Вакха|ru|Церковь Святых Сергия и Вакха}} ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]]] Асноўнай формай вертыкальнай апоры заставалася круглая, галоўным чынам [[мармур]]овая, [[калона]] з прафіляванай [[База (архітэктура)|базай]] і разной [[капітэль|капітэллю]]. Выкарыстанне зборных слупоў было звязана з разлікам [[нагрузка|нагрузкі]] [[купал]]а і абмяжоўвалася ўсходнімі абласцямі імперыі і суседнімі краінамі. Апоры звязваліся паміж сабой і са сценамі [[арка]]мі, хоць да [[VI ст.]] выкарыстоўваліся і каменныя [[перамычка|перамычкі]], а ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] — антычны [[антаблемент]] ({{нп3|Царква Святых Сергія і Вакха|царква Сергія і Вакха|ru|Церковь Святых Сергия и Вакха}}, завершана да [[536]]). Падзел унутранай прасторы слупамі быў уласцівы архітэктуры ўсходніх абласцей імперыі і суседніх краін<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:Tekor Basilica in an 1840s engraving.jpg|thumb|злева|{{нп3|Тэкорская базіліка|Марцірый Святога Сергія|en|Tekor Basilica}} ў [[Тэкор]]ы, [[480-я]] гг.]] У ранневізантыйскі час паўсюдна выкарыстоўвалі драўляныя [[кроквы|кроквавыя]] перакрыцці, у галоўных храмах імперыі іх афармлялі [[Кесон (архітэктура)|кесаніраванымі]] [[столь|столямі]] ({{нп3|царква Святых Апосталаў||ru|Церковь Апостолов}} у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]). Завяршэнне [[цэнтрычныя пабудовы|цэнтрычных пабудоў]] драўляным [[Шацёр (архітэктура)|шатром]] ці каменным [[купал]]ам ([[паруснае скляпенне|парусным скляпеннем]]) залежала ад наяўнасці ў рэгіёне дахавага [[лес]]у (ліст [[373]]—[[375]] ці [[379]]—[[394]] гг. [[Свяціцель|свяціцеля]] [[Грыгорый Ніскі|Грыгорыя Ніскага]] епіскапу {{нп3|Амфілохій Іканійскі|Амфілохію Іканійскаму|ru|Амфилохий Иконийский}} пра будаўніцтва [[марцірый, Ніса|марцірыя]] ў {{нп3|Ніса, Кападокія|Нісе|ru|Нисса (Каппадокия)}}). Тымі ж прычынамі можна растлумачыць узвядзенне каменнага купала ў {{нп3|Тэкорская базіліка|храме|en|Tekor Basilica}} ў {{нп3|Тэкор|Тэкоры|hy|Տեկոր գյուղ}} (сучысны {{нп3|Дыгор||ru|Дигор}}, [[Турцыя]], [[480-я]] гг.), прытым што на адноўленым у тым жа дзесяцігоддзі саборы [[Эчміядзінскі манастыр|Эчміядзін]] купал быў драўляным. Узвядзенне драўляных шатроў асабліва шырока практыкавалася ў лясістых абласцях: у [[Ліван]]е, у [[Лікія|Лікіі]] і на [[Кіпр]]ы, адкуль у пачатку [[IX ст.]] былі прывезены ў [[Іерусалім]] 50 бярвенняў [[хвоя|хвоі]] і [[кедр]]у для аднаўлення ратонды Уваскрэсення Хрыстова [[храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]]<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:Seroux d Agincourt2 (cropped).jpg|thumb|Купал царквы Царква [[Сан-Вітале]] ў [[Равена|Равене]] складзены з керамічных пасудзін]] Актыўнае распаўсюджванне каменных перакрыццяў адбывалася ў пачатку [[VI ст.]] [[Скляпенне|Скляпенні]] ([[Цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычныя]], [[крыжовыя скляпенні|крыжовыя]] і [[парусныя скляпенні|парусныя]]), як і [[купал]]ы, узводзіліся галоўным чынам з [[цэгла|цэглы]], часцей за ўсё без выкарыстання [[апалубка|апалубкі]], з выкарыстаннем раствора, які хутка цвярдзее, па-над якім цагляная абалонка фіксавалася яшчэ і дадатковым слоем. Царква [[Сан-Вітале]] ў [[Равена|Равене]] пабудавана ў старажытнай італійскай традыцыі з выкарыстаннем безапалубнага метаду купалабудавання з керамічных пасудзін, набраных кальцавымі радамі, аналагічны метад у камені выкарыстоўваўся і ў [[Арменія|Арменіі]]<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:THESS - Aghia Sophia 05.JPG|thumb|злева|[[царква Святой Сафіі, Салонікі|Царква Святой Сафіі]] ў [[Фесалонікі|Фесалоніках]] з глухім барабанам]] [[Файл:Alahan 62.jpg|thumb|злева|Тромп (уверсе) у [[Алахан-манастыр]]ы]] Захаваныя ўзоры першых [[купал]]аў не маюць адмыслова вылучанай зоны падкупальнага пераходу, яны хутчэй падобныя на парусныя скляпенні з прарэзанымі [[акно|вокнамі]] ([[Тэкорская базіліка|Тэкор]], [[Каср-Ібн-Вардан]]). Мяркуюць, што такім быў купал першага юстыніянаўскага [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|сабора Святой Сафіі]] (да перабудовы [[558]]). З другой чвэрці [[VI ст.]] пераход ад квадрата падкупальных арак да кальцавой асновы купала адбываўся з дапамогай [[Парус (архітэктура)|ветразяў]], асабліва характэрных для эпохі імператара [[Юстыніян]]а. Радзей выкарыстоўваліся [[тромп]]ы, якія на поўдні [[Малая Азія|Малой Азіі]] мелі форму [[ніша|нішы]] з [[конха]]й ({{нп3|Алахан-манастыр||ru|Алахан}}), у [[Закаўказзе|Закаўказзі]] і ў [[Кападокія|Кападокіі]] — паўконуса. Дойліды сталічнай школы імкнуліся ствараць прасторавыя сістэмы скляпенняў, якія гасяць распор купала, што было асабліва важна пры яго велізарных памерах. Гэта акалічнасць, верагодна, выключала [[Барабан (архітэктура)|барабан]] як асобную форму ў інтэр’еры і прыводзіла да размяшчэння [[акно|вокнаў]] у ніжняй зоне паўсферы купала, якая і склала асобную форму — барабан — першапачаткова толькі знадворку. Са з’яўленнем высокага светлавога барабана паміж ветразямі і купалам перакрыцці рукавоў перасталі гасіць распор купала, але працягвалі адыгрываць істотную ролю ва ўстойлівасці будынка. Змяняліся і знешнія формы главы: у [[V ст.]] гэта высокі куб з прарэзанымі ў ім вокнамі ([[Тэкорская базіліка|Тэкор]]), падобны да падножжаў драўляных шатроў ([[Алахан-манастыр]]). Пачынаючы з юстыніянаўскіх пабудоў кубападобны аб’ём завяршэння паніжаецца, яго вуглы закрываюць ветразі ці тромпы, дамінуючую ролю адыгрывае шматгранны барабан. Прыхільнасць да найстаражытных форм адбілася на [[царква Святой Сафіі, Салонікі|царкве Святой Сафіі]] ў [[Фесалонікі|Фесалоніках]] (сярэдзіна [[VII ст.]]), дзе ў кожнай грані куба прарэзана па 3 [[акно|акны]], тады як барабан пакінуты глухім. Візантыйскія цагляныя купалы, як правіла, маюць даволі шырокія рэбры, якія не звужваюцца ўверсе і маюць канструктыўнае значэнне<ref name="ПЭ"/>. Шырока выкарыстоўваліся ў царкоўным будаўніцтве керамічныя вырабы, напрыклад [[галаснікі|пасудзіны-галаснікі]] ({{нп3|Драндскі сабор|Дранда|ru|Драндский собор}} ў [[Абхазія|Абхазіі]], [[VII ст.]]). У якасці антысейсмічных паясоў і для забеспячэння ўстойлівасці [[арка|арак]] візантыйскія майстры выкарыстоўвалі драўляныя і металічныя сувязі, як вонкавыя, паветраныя, так і ўнутраныя, патопленыя ў сцяну. Дахі пакрываліся керамічнай [[дахоўка]]й, у некаторых багатых пабудовах — са [[свінец|свінцовых]], [[пазалота|пазалочаных]] [[бронза]]вых ([[царква Святых Апосталаў]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]) і [[медзь|медных]] пласцін<ref name="ПЭ"/>. Захаваныя пабудовы і [[Сярэднявечча|сярэднявяковыя]] апісанні сведчаць пра багацце і разнастайнасць разнога і жывапіснага дэкору храмаў і [[палац]]аў, асобных архітэктурных элементаў. Нароўні з [[тынкоўка]]й, пакрытым [[роспіс]]ам ці [[мазаіка]]й, абавязковым для ўсіх значных пабудоў ранневізантыйскай архітэктуры стаў [[мармур]]овы дэкор інтэр’ераў, які ўзяходзіць да [[Архітэктура Старажытнага Рыма|рымскага дойлідства]]. Фасады цэркваў таксама пакрывалі [[тынк]]авым ці мармуровым абліцоўкай (заходні фасад Святой Сафіі ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]), у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] да гэтых метадаў дадалі жывапісныя [[пано]]. Наяўнасць разных [[капітэль|капітэляў]], [[архітраў|архітраваў]], [[карніз]]аў, [[інкрустацыя|інкруставаных]] рознакаляровым мармурам насценных панэляў і насцілаў [[падлога|падлогі]] сведчыць пра мастацкі густ замоўцаў і найвышэйшым узроўні апрацоўкі каменя ў архітэктуры Візантыйскай імперыі. Буйная вытворчасць дэталяў і прадметаў з белага мармуру было арганізавана на [[Востраў Мармара|востраве Праконес]] у [[Мармуровае мора|Мармуровым моры]], адкуль яны імпартаваліся ва ўсе вобласці імперыі. З іншага боку, у [[Канстанцінопаль]] і іншыя цэнтры з [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Егіпет|Егіпта]] ўвозілі каляровы мармур, [[онікс]], чырвоны і зялёны [[парфір]] і іншыя матэрыялы<ref name="ПЭ"/>. У грэчаскай і італійскіх абласцях шырока выкарыстоўвалі дэталі антычных пабудоў ([[калона|калоны]] і іншыя элементы з [[тэатр]]аў і [[храм]]аў). Гэта традыцыя ўзыходзіць прынамсі да эпохі імператара [[Канстанцін I|Канстанціна I]], калі статуі [[Рымская рэлігія|антычных багоў]] былі сабраны адусюль у новай сталіцы і як прыкмета гарадскога асяроддзя сведчылі пра пераемнасць антычных мастацкіх густаў<ref name="ПЭ"/>. === Архітэктура ў IV—V стст. === Антычныя прынцыпы планіроўкі ўжываліся абмежавана, галоўным чынам у ваенным (пры разбіўцы {{нп3|Каструм|лагераў|ru|Каструм}}) і [[палац]]авым будаўніцтве. Размяшчэнне і будаўніцтва хрысціянскага храма вызначалася не толькі практычнымі меркаваннямі, але і ў большай меры [[ідэалогія|ідэалагічнымі]]. Напрыклад, пабудаваны імператарам [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцінам I]] храм [[Латэранская базіліка|Сан-Джавані-ін-Латэрана]] (каля [[313]]—[[318]]) у [[Рым]]е, першая [[Папа Рымскі|папская]] царква, размяшчаўся ў імператарскім уладанні (як і ўсе цэрквы Рыма пачатку [[IV ст.]]), у аддаленым ад цэнтра раёне арыстакратычных [[асабняк]]оў і [[віла|віл]], у гарадской сцяны, што сведчыла пра моцную апазіцыю рымскага грамадства імператару-хрысціяніну. Сітуацыя змянілася са здабыццём Царквой дзяржаўнай абароны, і сабор стаў займаць пануючае становішча ў горадзе нароўні з імператарскім палацам, адмінстрацыйнымі збудаваннямі, {{нп3|Цырк, Старажытны Рым|цыркам|ru|Цирк (Древний Рим)}} і інш., як паказваюць планы Канстанцінопаль, [[Антыёхія|Антыёхіі]], [[Мілан]]а. Шырокае распаўсюджванне атрымала ўзвядзенне [[марцірый|марцірыяў]], цэркваў і [[манастыр]]оў над святынямі і памятнымі месцамі гісторыі [[Новы Запавет|Новага Запавету]] і [[апостал]]ьскай місіі<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:Constantinople imperial district ru.png|thumb|злева|300px|План цэнтра Канстанцінопаля. Размяшчэнне пабудоў Вялікага палаца паказана паводле пісьмовых крыніц. Захаваныя пабудовы пазначаны чорным колерам]] Заснаванне [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] у выніку перабудовы старажытнага [[Візантый|Візантыя]], распачатай у [[324]] г., можна ацэньваць як планіроўку новага горада з новым цэнтрам (рэшткі старога з [[царква Святой Ірыны|царквой Святой Ірыны (Міру)]] захаваліся на поўнач ад новага), які ўключаў {{нп3|Вялікі палац, Канстанцінопаль|імператарскі палац|ru|Большой дворец (Константинополь)}}, {{нп3|іпадром, Канстанцінопаль|іпадром|en|Hippodrome of Constantinople}} (яго [[ложа]] з’яўлялася часткай палаца), адміністрыцыйныя будынкі, [[тэрмы]] і [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|сабор Святой Сафіі (Прамудрасці Божай)]]. Канстанцінопаль захоўваў рысы антычнага горада, сталіцы свету з усімі прыкметамі, уласцівымі [[Рым]]у: шырокія вуліцы з [[каланада]]мі ({{нп3|Меса, Канстанцінопаль|Меса|ru|Меса (Константинополь)}}), [[форум]]ы з [[калона]]мі з камянёў каштоўных парод, увянчанымі імператарскімі статуямі (2 [[парфір]]авыя калоны на плошчы {{нп3|Філадэльфіян||ru|Филадельфион}} са статуямі сыноў імператара Канстанціна), [[царква Святых Апосталаў]] з надмагіллем імператара з імператарскім маўзалеем «унутры сцен», падобна да [[Маўзалей Аўгуста|Аўгустава]]<ref name="ПЭ"/><ref>Краутхаймер. 2000. С. 65</ref>. [[Файл:Antiochos & Lausos palaces.png|thumb|План палаца Антыёха]] Характар забудовы і тыпалогія палацавых будынкаў вызначаюцца на прыкладзе рэштак {{нп3|палац Антыёха|палаца Антыёха|en|Palace of Antiochos}} (пачатку [[V ст.]]), які размяшчаўся на захад ад іпадрома. [[Ратонда|Ратандальныя]] шматпялёсткавыя структуры яго зал прытрымліваюцца традыцыі познерымскіх палацаў і [[віла|віл]]<ref name="ПЭ"/>. [[Файл:Walls of Constantinople.JPG|thumb|Рэканструяваны ўчастак Феадосіевых сцен]] У пачатку [[V ст.]] тэрыторыя Канстанцінопаля была пашырана ўзвядзеннем {{нп3|Сцены Канстанцінопаля|новых фартыфікацыйных збудаванняў|ru|Стены Константинополя}} пры імператары [[Феадосій II|Феадосіі II]] ([[408]]—[[450]]), да нашага часу старая частка [[Стамбул]]а захоўвае асноўныя рысы планіроўкі эпохі імператара Канстанціна. Насельніцтва Канстанцінопаль няспынна расло, нават калі памяншалася насельніцтва іншых антычных гарадоў, унутраны горад быў настолькі перапоўнены, што ў [[450]] годзе быў выдадзены ўказ, які забараняў дамы вышэйшыя за 10 [[паверх]]аў<ref name="ПЭ"/><ref>Краутхаймер. 2000. С. 60</ref>. [[Файл:Dvin.jpg|thumb|злева|Рэканструкцыя цэнтральнай часткі горада Двін. На пярэднім плане — сабор, ззаду справа — базілікальная царква (VI ст.), злева — палац каталікоса (V ст.)]] [[Файл:Ephesus MKL Bd. 5 1890 (128671928).jpg|thumb|План Эфеса з двума цэнтрамі: старым антычным і новым візантыйскім]] Многія антычныя гарады працягвалі развівацца ў ранневізантыйскую эпоху ([[Бостра]] (сучасны Бусра-эш-Шам) у [[Сірыя|Сірыі]], [[Гераса]] (сучасны {{нп3|Джараш||ru|Джараш}}) у [[Іарданія|Іарданіі]]); рэдка ўзнікалі новыя ці кардынальна рэканструяваліся старыя, напрыклад у [[VI ст.]] {{нп3|Юстыніяна Прыма||ru|Юстиниана Прима}} (Царычын-Град) на [[Балканы|Балканах]] (каля {{нп3|Лебанэ||en|Lebane}}, [[Сербія]]), [[Сергіёпаль]] ({{нп3|Эр-Русафа||en|Resafa}}) у сірыйскай [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Двін]] у [[Арменія|Арменіі]] ([[IV]]—[[VII]] стст.). У большасці з іх цэрквы і палацы духоўных іерархаў займалі горадаўтваральнае становішча, у некаторых выпадках, як, напрыклад, у [[Эфес (горад)|Эфесе]] (захад [[Малая Азія|Малой Азіі]]), новы хрысціянскі цэнтр з храмамі размяшчаўся побач з антычным горадам. [[Файл:Anastasia Rotonda 4th century floor plan 3.jpg|міні|злева|План комплексу [[храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]]]] Узорамі высокага горадабудаўнічага мастацтва з’яўляліся такія буйныя манастырскія і паломніцкія цэнтры, як {{нп3|Кал'ат-Сім'ан||ru|Калъат-Симъан}} у Паўночнай [[Сірыя|Сірыі]], які ўключаў шматпавярховыя каменныя дамы, {{нп3|Абу-Міна||ru|Абу-Мина}} ў [[Егіпет|Егіпце]], на тэрыторыі якога апроч будынкаў былі плошчы і вуліцы з [[каланада]]мі. Ансамблі царкоўных збудаванняў маглі групавацца па восі [[захад]]-[[усход]], верагодна капіруючы планіроўку комплексу [[храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]], ці прылягаць адзін да аднаго бакамі (абодва варыянты прадстаўлены ў [[Гераса|Герасе]], [[IV]]—[[VI]] стст.), а таксама іншымі спосабамі. Як і ў старажытную эпоху, у ранні перыяд архітэктуры Візантыйскай імперыі будаваліся загарадныя [[віла|вілы]], пра сувязь іх архітэктуры з прыродным [[ландшафт]]ам вядома з апісання [[Грыгорый Ніскі|Грыгорыя Ніскага]] (апошняя чвэрць [[IV ст.]]) вілы [[Ванот]] на беразе р. [[Кызылырмак|Галіс]] (суч. [[Кызылырмак]], [[Турцыя]]), які выкарыстоўваў тэрміны антычнай эстэтыкі. Рэшткі падобных комплексаў захаваліся таксама на поўначы Сірыі і ў [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[мазаіка|мазаічная]] падлога [[трыкліній|залы-трыклінія]] з [[экседра]]й, {{нп3|Музей візантыйскай культуры|Візантыйскі музей|ru|Музей византийской культуры}} у [[Фесалонікі|Фесалоніках]]). <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Church_of_Saint_Simeon_Stylites_17.jpg|Кал'ат-Сім'ан Church of St. Simeon (Reconstruction) ca. 470 Qalaat Seman, Syria.JPG |Рэканструкцыя выгляду манастыра Кал'ат-Сім'ан у [[V]] ст. Museum of Byzantine Culture, Thessaloniki, Greece (9168444508).jpg|[[мазаіка|Мазаі]]чная падлога [[трыкліній|залы-трыклінія]] з [[экседра]]й, {{нп3|Музей візантыйскай культуры|Візантыйскі музей|ru|Музей византийской культуры}} у [[Фесалонікі|Фесалонік]]ах </gallery> Раннехрысціянская культура апынулася працятай [[антычнасць|антычнай]] традыцыяй. Запазычанне рымскіх архітэктурных формаў (у т.л. літаральнае) суправаджалася істотнай зменай іх сутнасці і структуры ў цэлым: быў страчаны тэктанічны сэнс [[Ордар архітэктурны|ордара]], напрыклад [[калона|калоны]] розных ордараў і памераў выкарыстоўваліся ў адным радзе<ref>Комеч. 1978. С. 215</ref>. Абыякавасць да строгай сістэмы ордара была звязана са зменай псіхалогіі будаўнікоў, з імкненнем дасягнуць прынцыпова новых адчуванняў у сакральнай прасторы, абумоўленых не актыўным рухам, але сузіраннем. Новыя патрабаванні да мастацкіх якасцяў прасторы, дзе здзяйсняліся [[хрысціянскае богаслужэнне|хрысціянскія богаслужэнні]], выключалі поўную адаптацыю ці дакладны паўтор антычных узораў і выклікалі неабходнасць стварэння іншых тыпаў манументальных збудаванняў<ref>Комеч А. И. Архитектура // Культура Византии: IV — 1-я пол. VII в. М., 1984. С. 576—577</ref>. Яшчэ ў [[III ст.]] [[Рым]] з’яўляўся галоўным генератарам прасторавых, у т.л. цэнтрычных, архітэктурных ідэй, [[Скляпенне|скляпеністых]] і [[купал]]ьных рашэнняў. Аднак [[базіліка|базілікі]], пабудаваныя ў гэтым горадзе імператарам [[Канстанцін I|Канстанцінам I]], вызначылі асноўнае развіццё італійскага дойлідства на тысячагоддзі. У [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] і інш. цэнтрах на ўсходзе імперыі, дзе нароўні з базілікальнымі структурамі шырока былі распаўсюджаны [[цэнтрычны храм|цэнтрычныя]], атрымалі свой працяг «прагрэсіўныя традыцыі Італіі»<ref>Ward Perkins J. B. Constantine and the Origin of the Christian Basilica // Papers of the British School at Rome. 1954. Vol. 22. P. 88</ref>. Становішча хрысціянскіх абшчын змянілася ў пачатку [[V ст.]] У [[Газа (горад)|Газе]], з некалькіх тысяч насельніцтва якой толькі 280 чалавек з’яўляліся [[хрысціяне|хрысціянамі]], пры падтрымцы свецкіх улад епіскап {{нп3|Парфірый Газскі|Парфірый|ru|Порфирий Газский}} разбурыў храм [[Зеўс|Зеўса Марнаса]] і ўзвёў у [[402]]—[[407]] гадах {{нп3|Вялікая мячэць, Газа|новы сабор|ru|Великая мечеть (Газа)}}. У гэты ж час быў асвячоны хрысціянскі храм (?) у {{нп3|Мусмія|Мусміі (Месміі)|en|Al-Masmiyah}} у [[Сірыя|Сірыі]] ([[II ст.]])<ref>Hill. 1975</ref>, у [[Фесалонікі|Фесалоніках]] {{нп3|Арка і грабніца Галерыя|маўзалей імператара Галерыя|ru|Арка и гробница Галерия}} (да [[311]]) перабудаваны ў канцы [[IV ст.]] у царкву [[Георгій Пераможца|вялікамучаніка Георгія]] (асвячоны пазней), т.зв. {{нп3|Чырвоная царква||de|Rote_Halle}} ў гонар [[Ян (апостал)|апостала Іаана]] была перабудавана з храма [[Серапіс]]а (?) у [[Пергам]]е ([[117]]—[[138]]), асвячоная як марцірый велікамучаніцы Яўфіміі ([[VI ст.]]) 6-[[экседра]]вая зала {{нп3|палац Антыёха|палаца Антыёха|en|Palace of Antiochos}} ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (першая траціна [[V ст.]]) пасля пераносу з [[Халкідон]]а яе мошчаў імператарам [[Іраклій I|Іракліем]] у [[615]] ці [[626 ]] г<ref>Mathews. 1971</ref><ref>Беляев. 1998. С. 257—259</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Praetoriumreal (cropped).jpg|Прэторый у {{нп3|Мусмія|Мусміі (Месміі)|en|Al-Masmiyah}} у [[Сірыя|Сіры]]і Musmiyeh, a Temple, general view of the naos towards the adyton. Note the Reconstructed Roof (drawn by de Laborde in 1827).jpg|Інтэр'ер прэторыя ў {{нп3|Мусмія|Мусміі (Месміі)|en|Al-Masmiyah}} у [[Сірыя|Сіры]]і. 1827 Musmiyeh, plan of the Temple (drawn by Lassus in 1947, and based on de Vogüe's plan prepared in 1860).jpg|План прэторыя ў {{нп3|Мусмія|Мусміі (Месміі)|en|Al-Masmiyah}} Rotunda of Galerius (February 2009).jpg|Ратонда Святога Георгія ({{нп3|Арка і грабніца Галерыя|маўзалей імператара Галерыя|ru|Арка и гробница Галерия}}) у [[Фесалонікі|Фесалонік]]ах THES-Rotonde_St-Georges_plan.svg|План ратонды Святога Георгія Red_basilica_north_view.jpg|Чырвоная царква ў [[Пергам]]е PergamonRoteHalleInnen1.JPG|Інтэр'ер Чырвонай царквы ў [[Пергам]]е RoteHalleGrundrissTempel.png|План Чырвонай царквы з бакавымі дварамі ў [[Пергам]]е Antiochos & Lausos palaces (cropped).png|План марцірыя велікамучаніцы Яўфіміі ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопал]]і </gallery> [[Файл:Dura Europos domus ecclesiae isometric view.svg|thumb|Аксанаметрыя {{нп3|Дом сходаў, Дура-Еўропас|Дома сходаў|en|Dura-Europos church}} у {{нп3|Дура-Еўропас||ru|Дура-Европос}}]] Пачынаючы з другой паловы [[IV ст.]] простая [[літургія]] і эстэтыка малельных зал, як, напрыклад, у {{нп3|Дом сходаў, Дура-Еўропас|Доме сходаў|en|Dura-Europos church}} у {{нп3|Дура-Еўропас||ru|Дура-Европос}}, перасталі адказваць патрэбам вялікіх хрысціянскіх абшчын і прадстаўнікоў знаці, якая звярнулася ў новую веру. Заснаванне шэрагу цэркваў і марцірыяў імператарам [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцінам Вялікім]] прадвызначыла шырокае выкарыстанне формаў і канструкцый з арсенала манументальнага будаўніцтва антычнасці, а таксама імперскі маштаб царкоўнай архітэктуры Візантыі першай паловы [[IV ст.]] ==== Базілікальныя храмы ==== [[Базіліка]] стала адным з вядучых тыпаў храмаў. Такія будынкі, якія распаўсюдзіліся ў [[IV]]—[[VI]] стст., паходзілі ад старажытнарымскіх базілік — 3-[[неф]]ных пабудоў, якія завяршаліся [[экседра]]й і мелі рознае прызначэнне (ад зал публічных сходаў і [[рынак|рынкаў]] да імператарскіх прыёмных зал); помнікамі такога тыпу былі [[Базіліка Ульпія|базілікі Ульпія]] ў [[Рым]]е з [[экседра]]мі на канцах цэнтральнага нефа (мяжа [[I]]—[[II стагоддзе|II]] стст.) ці базіліка [[Цэзарэум]] у [[Кірэна|Кірэне]] ([[Лівія]]) з 1 экседрай пасля перабудовы ў [[I ст. н.э.]] Былі базілікамі і першыя храмы, напрыклад [[Латэранскі сабор]] у [[Рым]]е, іх грандыёзная прастора і найбагацейшае ўбранне сведчылі пра веліч [[хрысціянская царква|Царквы]], шчодрасць і набожнасць хрысціянскіх імператараў. Канструкцыя базілік мела сімвалічнае значэнне, падзел [[інтэр'ер]]а адлюстроўваў арганізацыю абшчыны: шырокі галоўны [[неф]] завяршаўся на ўсходнім баку [[алтар]]ом, з [[амбон]]ам перад ім, у ім і бакавых нефах размяшчаліся падчас [[богаслужэнне|богаслужэння]] вернікі, у крайніх — [[катэхумен]]ы (агалошаныя). На [[Залаты колер|залатым фоне]] [[апсіда|апсіды]] вылучаўся [[срэбра|сярэбраны]] fastigium (перашкода ці [[ківорый]] па хордзе апсіды, па-над якім змяшчаліся пасярэбраныя статуі [[Хрыстос|Хрыста]], [[анёл]]аў і [[апостал]]аў<ref>Краутхаймер. 2000. С. 20</ref>). Правобразамі [[ахвярнік]]а і [[дыяканік]]а пазнейшых храмаў з’яўляліся памяшканні па баках апсіды, якія замыкалі крайнія нефы. Планіроўка рымскіх цэркваў магла быць ускладнена: базіліка з [[амбулаторый|амбулаторыем]] за алтаром, напрыклад [[Сан-Ларэнца-фуоры-ле-Мура|Сан-Ларэнца]] на [[Тыбурцінская дарога|Тыбурцінскай дарозе]] (каля [[330]]), 5-нефная базіліка з [[трансэпт]]ам перад алтарнай апсідай — [[сабор Святога Пятра|сабор Св. Пятра]] ў [[Ватыкан]]е ([[319]]—[[322]] (?)). Такім чынам, выпрацаваўся стандартны варыянт храма, які ўключаў [[атрыум]], адзін ці 2 [[нартэкс]]ы, часцей за ўсё 3-нефны [[наас]] з апсідай на ўсходнім (у адрозненне ад храмаў эпохі імператара Канстанціна) канцы сярэдняга нефа. Сам тэрмін «базіліка» ў эпоху імператара Канстанціна і да [[VI ст.]] шырока ўжываўся ў дачыненні да цэнтрычных будынкаў, напрыклад ратонды Уваскрэсення (Анастасіс) у [[храм Магілы Гасподняй|храме Магілы Гасподняй]], царквы [[Сан-Вітале]] ў [[Равена|Равене]]<ref>Ward Perkins. 1954</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Basilica Ulpia Rome plan.jpg|План [[Базіліка Ульпія|базілікі Ульпія]] Basilica_4.png|Рэканструкцыя інтэр'ера [[Базіліка Ульпія|базілікі Ульпія]] San Giovanni in Laterano Rome reconstruction.jpg|План [[Латэранскі сабор|Латэранскага сабора]] ў [[Рым]]е Lazio Roma SGiovanni2 tango7174.jpg|Апсіда [[Латэранскі сабор|Латэранскага сабора]] ў [[Рым]]е San Lorenzo fuori le mura Roma pianta.jpg|План царквы [[Сан-Ларэнца-фуоры-ле-Мура|Сан-Ларэнца]] Anderson, Roma - n. 0110 - S. Lorenzo Fuori le Mura - Roma.jpg|Інтэр'ер царквы [[Сан-Ларэнца-фуоры-ле-Мура|Сан-Ларэнца]] </gallery> <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Basilica_10.png|План [[сабор Святога Пятра|сабора Св. Пятра]] ў [[Ватыкан]]е Basilica di San Pietro 1450.jpg|Рэканструкцыя выгляду [[сабор Святога Пятра|сабора Св. Пятра]] ў [[1450]] годзе Aedicule which supposedly encloses the tomb of Jesus - Church of the Holy Sepulchre (10350934835).jpg|Ратонда [[храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]] Basilica di San Vitale, Ravenna, Italia (1).JPG|Царква [[Сан-Вітале]] ў [[Равена|Равене]] Byggnadskonsten,_San_Vitale_i_Ravenna,_Nordisk_familjebok.png|План царквы [[Сан-Вітале]] ў [[Равена|Равене]] </gallery> Разглядаючы прызначэнне асобных частак хрысціянскай базілікі ў розных абласцях імперыі, а таксама ўлічваючы яе выкарыстанне ў якасці саборнай, прыхадской ці манастырскай царквы, можна прыйсці да высновы, што паходжанне гэтага тыпу збудаванняў не звязана з пэўнай функцыянальнай неабходнасцю<ref>Mango. 1976. P. 70-75</ref>, а вытокі яе прамавугольнай формы ці плана можна бачыць і ў «[[Апостальскія пастановы|Апостальскіх пастановах]]» (каля 380). У буйных комплексах, заснаваных імператарам Канстанцінам, базіліка, як правіла, спалучалася з цэнтрычнай пабудовай, круглай ці актаганальнай, утвараючы з ёй адзіны будынак, напрыклад актагон над «[[пячора Раства|пячорай Раства]]» ў складзе комплексу [[царква Раства Хрыстава, Віфлеем|царквы Раства Хрыстава]] ў [[Віфлеем]]е (да [[333]]), ці архітэктурны ансамбль, напрыклад храм Магілы Гасподняй у [[Іерусалім]]е, які ўключаў круглую ў плане ратонду Уваскрэсення над грабніцай і 5-нефную базілікальную царкву з [[галерэя]]мі над усімі бакавымі [[неф]]амі ([[Марцірыум]], [[325]]—[[326]], асвячоны ў [[336]]), унутраны двор паміж імі з [[Галгофа|месцам Распяцця]], [[атрыум]] і калонныя [[прапілеі]] перад уваходам у Марцірыум з усходняга боку. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Church of the Nativity 4th C plan ca. 333 CE Bethlehem.JPG|План [[царква Раства Хрыстава, Віфлеем|царквы Раства Хрыстава]] ў [[Віфлеем]]е ў [[IV ст.]] Church of the Nativity (reconstruction) ca. 333 CE Bethlehem.JPG|Рэканструкцыя выгляду [[царква Раства Хрыстава, Віфлеем|царквы Раства Хрыстава]] ў [[Віфлеем]]е ў [[IV ст.]] Church of the Holy Sepulchre (reconstruction) ca. 345 CE Jeruaslem.JPG|Рэканструкцыя выгляду [[храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]] у [[Іерусалім]]е ў [[IV ст.]] Dehio 9 Church of the Holy Sepulchre Section.jpg|Разрэз ратонды Уваскрэсення [[храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]] у [[Іерусалім]]е ў [[IV ст.]] </gallery> ==== Актаганальныя пабудовы ==== [[Файл:Ephesos_Byzantine_palace_plan.png|thumb|Палац рымскага праконсула Азіі ў [[Эфес (горад)|Эфесе]]]] Актаганальныя структуры візантыйскай архітэктуры ўзыходзілі да архітэктуры познерымскіх [[маўзалей|маўзалеяў]] і [[гераён]]аў, для якіх была адаптавана форма круглых храмаў з [[купал]]ам, напрыклад [[Пантэон (Рым)|Пантэона]] ў [[Рым]]е (каля [[115]]—[[125]]). Такія маўзалеі на працягу [[IV ст.]] прыбудоўваліся да [[базіліка|базілік]], напрыклад ратонда [[царква Святых Апосталаў, Канстанцінопаль|царквы Святых Апосталаў]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] для саркафага імператара Канстанціна Вялікага (да [[361]]). Але менавіта ў [[Святая зямля|Святой зямлі]] ўзвялі першыя цэнтрычныя [[марцірый|марцірыі]] над месцамі, звязанымі з шанаваннем [[Хрыстос|Хрыста]]. У часы імператара Канстанціна тып імператарскага гераёна прызначаўся толькі для Хрыста<ref>Krautheimer. 1986. P. 64</ref>. Кампазіцыя для марцірыя, падобная да кампазіцыі ратонды Уваскрэсення, была распаўсюджана ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] як на Усходзе, так і на [[Заходняя Еўропа|Захадзе]]. Не меншае значэнне для з’яўлення актаганальных і іншых цэнтрычных хрысціянскіх храмаў маглі мець [[палац]]авыя залы, падобныя да {{нп3|Візантыйскі палац, Эфес|залы прыёмаў рымскага праконсула Азіі|fr|Palais byzantin d'Éphèse}} ў [[Эфес (горад)|Эфесе]] ([[актагон]] з круглымі [[ніша]]мі на дыяганалях)<ref>Foss. 1979. P. 51. Fig. 13</ref>. Тыпалагічны шэраг крыжападобных храмаў узыходзіць да незахаванай [[царква Святых Апосталаў, Канстанцінопаль|царквы Святых Апосталаў]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (скончанай у [[337]]), план якой рэканструюецца то як крыжападобнае спалучэнне адна- ці шматнефных будынкаў-рукавоў па баках двара<ref>Strzygowski. 1903. S. 74-75</ref> з [[грабніца]]й імператара ў цэнтры, то як пастаўленая ў цэнтры двара ратандальная [[Царква (збудаванне)|царква]]-[[маўзалей]], якая стала марцірыем пасля перанясення туды [[мошчы|мошчаў]] апосталаў [[Цімафей Эфескі|Цімафея]], [[Апостал Лука|Лукі]] і [[Андрэй Першазваны|Андрэя]] (у [[336]] або не пазней [[356]]—[[357]]). Незалежна ад рэальнай формы царква Св. Апосталаў у Канстанцінопалі яе размяшчэнне пасярод двара дазваляе шукаць вытокі гэтага тыпу сярод комплексаў імператарскіх маўзалеяў ({{нп3|Маўзалей Максенцыя|Максенцыя|en|Mausoleum of Maxentius}} ў [[Рым]]е і інш.) і цэнтрычных познеантычных і раннехрысціянскіх храмаў ({{нп3|храм Сонца, Рым|храм Сонца|it|Tempio del Sole (Roma)}} ў [[Рым]]е; [[Залаты храм|Вялікая царква]] ў [[Антыёхія|Антыёхіі]], [[327]]—[[341]]). У літаратуры адзначана падабенства формаў першай царквы Святых Апосталаў, яе прысвячэння і функцый да шэрагу крыжападобных пабудоў з квадратам на перакрыжаванні — {{нп3|Сан-Надзара-Маджорэ|царква Святых Апосталаў (Сан-Надзара-Маджорэ)|en|San Nazaro in Brolo}} у [[Мілан]]е, асвячоная ў [[386]] годзе, [[марцірый Святога Вавілы|марцірый свяшчэннамучаніка Вавілы]] ў Каўсье ([[Антыёхія]]), асвячоны ў [[387]] годзе; [[царква Святых Прарокаў, апосталаў і мучанікаў]] у [[Гераса|Герасе]], [[464]]—[[465]]; ці актагонам на перакрыжаванні — [[марцірый, Ніса|марцірый]] у {{нп3|Ніса, Кападокія|Нісе|ru|Нисса (Каппадокия)}}, каля [[380]]; [[Кал'ат-Сім'ан]], [[480-я|480]]-[[490-я]] гг. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Церковь св. Апостолов в Константинополе. VI в. План К. Вульцингера.jpg|[[Царква Святых Апосталаў, Канстанцінопаль|Царква Святых Апосталаў]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопал]]і. [[VI ст.]] План К. Вульцынгера La pianta della Basilica dei Santi Apostoli e Nazaro di Milano.jpg|План {{нп3|Сан-Надзара-Маджорэ|царквы Святых Апосталаў (Сан-Надзара-Маджорэ)|en|San Nazaro in Brolo}} у Мілане The Kaoussie Church, also known as the martyrion of Saint Babylas, in Antioch (Syria).jpg|План [[марцірый Святога Вавілы|марцірыя свяшчэннамучаніка Вавілы]] ў Каўсье ([[Антыёхія]]) Plan of the Church of the Prophets, Apostles and Martyrs in Jerash (Gerasa, Jordan).jpg|План [[царква Святых Прарокаў, апосталаў і мучанікаў|царквы Святых Прарокаў, апосталаў і мучанікаў]] у [[Гераса|Герас]]е Мартирий в Нисе. Реконструкция плана.jpg|Рэканструкцыя плана [[марцірый, Ніса|марцірыя]] ў {{нп3|Ніса, Кападокія|Нісе|ru|Нисса (Каппадокия)}} 1911 Britannica-Architecture-Kalat-Seman.png|План манастыра Кал'ат-Сім'ан </gallery> Апасталеён быў адзіным храмам у Канстанцінопалі, завершаным яшчэ пры імператары Канстанціне, будаўніцтва іншых цэркваў займала гады, у т.л. і [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|сабора Святой Сафіі]], які быў заснаваны ў [[326]] і асвячоны ў [[360]] годзе . У пачатку [[V ст.]] сабор быў адноўлены і да 532 г. меў структуру [[Храм Магілы Гасподняй|Марцірыума на Галгофе]] (325/6-335), але меншага маштабу: 5-[[неф]]ная [[базіліка]] з [[атрыум]]ам, [[галерэя]]мі на [[калона]]х над бакавымі нефамі, агульная даўжыня (каля 120 м) перакрыла б плошчу юстыніянаўскай царквы Святой Сафіі. [[Файл:Megalopsychia_mosaic_border_Great_Church.jpg|thumb|400пкс|Верагодная выява Імператарскага палаца і Вялікай царквы (справа) на тапаграфічным бардзюры [[мазаіка|мазаікі]] «Мегалапсіхея» з Экта другой паловы [[V ст.]], які ілюструе шлях з [[Дафны]] ў Антыёхію. ]] Іншым найважнейшым з ранніх храмаў Візантыі была [[Залаты храм|Вялікая царква]], якая размяшчалася на востраве, у цэнтры [[Антыёхія|Антыёхіі]], у непасрэднай блізкасці ад імператарскага палаца. Апісанне [[Еўсевій Памфіл|Еўсевіем Памфілам]] (Жыццё Канстанціна. III. 50) гэтай царквы<ref>Высоцкий и др. 2000. С. 211—212</ref>, кафедральнага сабора Антыяхійскага Патрыярхата, дазваляе ўявіць 8-баковую цэнтрычную пабудову, апярэзаную амбулаторыем, галерэямі і нішамі. Прыхільнікі актаганальнай рэканструкцыі храма<ref>Krautheimer. 1986. P. 75-78</ref> лічаць яго ўзорам пры будаўніцтве палацавых цэркваў з аналагічнай структурай, пачынаючы з [[Царква Святых Сергія і Вакха|царквы святых Сергія і Вакха]] ў Канстанцінопалі да [[капэла, Ахен|капэлы]] ў [[Ахен]]е (каля [[800]]). Пры рэканструкцыі ў выглядзе падвойнага [[тэтраконх]]а, яе кампазіцыя магла стаць асновай шэрагу структурна падобных ці блізкіх саборных храмаў і палацавых цэркваў (пачынаючы з царквы [[Сан-Ларэнца-Маджорэ]] ў [[Мілан]]е, [[376]]—[[377]])<ref>Kleinbauer. 1973. P. 108—112</ref>. Незалежна ад пэўнай формы яе лічаць першым узорам хрысціянскіх храмаў з «падвойнай абалонкай»<ref>Краутхаймер. 2000. С. 93</ref>, якія были шырока вядомыя ў архітэктуры юстыніянаўскай эпохі і паўплывалі на ўнутраную прастору візантыйских цэркваў з развітымі [[хоры|хорамі]]. Сярод цэркваў [[IV]]—[[V]] стст. было нямала цэнтрычных ці актаганальных пабудоў, якія служылі галоўным чынам марцірыямі, асабліва ў [[Святая зямля|Святой зямлі]], напрыклад царква Багародзіцы (сярэдзіна [[V ст.]]), т.зв. {{нп3|Кафізма, Іерусалім|Кафізма|he|הקתיסמה}} на шляху з [[Іерусалім]]а ў [[Віфлеем]]; аналагічная па плане [[царква Багародзіцы, Гарызім|царква Багародзіцы]] на гары [[Гарызім]] (пасля [[484]]); рознага роду крыжападобныя збудаванні — ад самых простых, падобных [[марцірый Святога Вавілы|марцірыя свяціцеля Вавілы]] ў Каўсье ([[Антыёхія]]), да такіх складаных, як {{нп3|Базіліка Святога Іаана|царква апостала Іаана|en|Basilica of St. John}} ў [[Эфес (горад)|Эфесе]] (каля [[450]]) з 5-[[неф]]ным усходнім і 3-нефнымі астатнімі рукавамі. Ідэі [[актагон]]а і крыжа пры планіроўцы пабудоў часта спалучаліся, напрыклад [[марцірый, Ніса|марцірый]] у {{нп3|Ніса, Кападокія|Нісе|ru|Нисса (Каппадокия)}}, актагон у Севастопалісе ([[Сухумі]], [[IV]]—[[V]] стст. (?)); рукавы крыжа маглі быць нават у форме 3-нефнай базілікі (марцірый у [[Кал'ат-Сім'ан]]е, [[480-я|480]]-[[490-я]] гг.). Іх цэнтральныя прасторы — актаганальныя, круглыя ці квадратныя — перакрывалі драўляным [[Шатровы дах|шатром]], радзей каменным стуленым скляпеннем ці купалам (некаторыя, магчыма, заставаліся адкрытымі), што надавала кампазіцыі збудавання новую, вертыкальную вось развіцця. Падобны тып быў характэрны для марцірыяў, але такую кампазіцыю магла мець і саборная царква і царква пры імператарскай рэзідэнцыі, што звязвае іх паходжанне і з архітэктурай палацавых зал. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Kathisma22.jpg|План {{нп3|Кафізма, Іерусалім|Кафізмы|he|הקתיסמה}} Flickr - Government Press Office (GPO) - Remains of a Byzantine Church.jpg|Рэшткі царквы Багародзіцы на гары [[Гарызім]] Ephesos Saint John the Theologian plan rotated.png|План {{нп3|Базіліка Святога Іаана|царквы апостала Іаана|en|Basilica of St. John}} ў [[Эфес (горад)|Эфесе]] SelcukModellJohanneskirche.JPG|Макет {{нп3|Базіліка Святога Іаана|царквы апостала Іаана|en|Basilica of St. John}} ў [[Эфес (горад)|Эфесе]] </gallery> Асобную групу складаюць тэтраконхі з абходам ці [[тэтраконх]]і з падвойнай структурай, найбольш ранняя захаваная пабудова такога роду — царква [[Сан-Ларэнца-Маджорэ]] ў [[Мілан]]е, якая атаясамляецца з вядомай па крыніцах базілікай Парцыяна (50-70-я гг. [[IV ст.]]). Яна была саборам уплывовай [[арыяне|арыянскай]] абшчыны, стаяла побач з меркаваным імператарскім палацам. [[Амбулаторый]] і [[галерэя|галерэі]] адкрываліся ў прастору ўнутранага тэтраконха 2-яруснымі [[Аркада (архітэктура)|аркадамі]] на вытанчаных [[мармур]]овых [[калона]]х. Крыжовыя ў плане [[слуп]]ы ў вуглах цэнтральнага квадрата падтрымлівалі кубападобны аб’ём, перакрыты скляпеннямі, за слупамі размяшчаліся [[вежа|вежкі]]. Спалучэнне 4 вуглавых веж з цэнтральнай надавала [[экстэр'ер]]у храма 5-галовы сілуэт. З поўдня і ўсходу да царквы прылягалі 2 [[маўзалей|маўзалея]], перад заходняй [[экседра]]й сабора размяшчаўся [[атрыум]], абкружаны [[порцік]]амі, а ўваход у комплекс упрыгожвала [[каланада]] [[прапілеі|прапілеяў]], цэнтральнае звяно [[антаблемента]] якой мела [[арка|арачны]] абрыс. Неўзабаве пасля ўзвядзення храмы, падобныя да міланскага ці антыяхійскай Вялікай царквы, распаўсюдзіліся на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], першы з іх — тэтраконх у двары [[бібліятэка Адрыяна|бібліятэкі Адрыяна]] ў [[Афіны|Афінах]] (10-я гг. [[V ст.]]) і ў Сіра-Месапатамскім раёне (першыя ў [[Селеўкія Піерыя|Селеўкіі Піерыі]] і [[Апамея (Сірыя)|Апамеі]], абодва канец [[V ст.]]). Не пазней за мяжу IV—V стст. 4-слупная кампазіцыя ўнутры [[квадрыфолій|квадрыфолія]] склала кампазіцыю сабора [[Эчміядзін]] у [[Вагаршапат|Вагаршапаце]], які, як і міланскі храм, вянчалі 5 вежак. Большасць складаных тэтраконхавых структур спалучалі функцыі [[Сабор (храм)|сабора]] і [[марцірый|марцірыя]], а некаторыя (Мілан, Вагаршапат) прылягалі да царскіх [[палац]]аў. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Plan of S. Lorenzo in Milan.jpg|Рэканструкцыя плана царквы [[Сан-Ларэнца-Маджорэ]] ў [[Мілан]]е Basilica di San Lorenzo Maggiore.jpg|Царква [[Сан-Ларэнца-Маджорэ]] ў [[Мілан]]е (сучасны выгляд) Plan of the Stoa of Hadrian, at Athens.jpg|План [[бібліятэка Адрыяна|бібліятэкі Адрыяна]] ў [[Афіны|Афін]]ах Plan of the tetraconch church in Apamea (Syria).jpg|План тэтраконха ў [[Апамея (Сірыя)|Апаме]]і Plan of Martyrion in Seleucia Pieria (Turkey).jpg|Фрагмент плана тэтраконха ў [[Селеўкія Піерыя|Селеўкіі Піерыі]] Etchmiadzin Cathedral 5th century plan.png|Рэканструкцыя плана сабора [[Эчміядзінскі кафедральны сабор|Эчміядзін]] у [[Вагаршапат|Вагаршапаце]] </gallery> == 1 == === Рым === [[Файл:Basilica_13.png|thumb|Разрэз царквы [[Сан-Паола-фуоры-ле-Мура]]]] Адным з найважнейшых цэнтраў ранняй архітэктуры Візантыйскай імперыі быў [[Рым]], які меў цесныя кантакты з некаторымі абласцямі усходняй паловы імперыі. Тут быў асоба папулярны тып базілікі як самай простай формы, напрыклад цэрквы {{нп3|Базіліка Святога Клімента|Сан-Клементэ|ru|Базилика Святого Климента}} (кан. [[IV ст.]]), {{нп3|Базіліка Сан-Вітале, Рым|Сан-Вітале|it|Basilica di San Vitale (Roma)}} ([[401]]—[[417]]), {{нп3|Санта-Стэфана-ін-Віа-Лаціна|Санта-Стэфана на Віа Лаціна|de|Santo Stefano in Via Latina}} ([[440]]—[[461]]), так і з [[каланада]]мі, элегантнымі прапорцыямі і [[паліхромія|паліхромным]] рашэннем, багаццем святла: царква {{нп3|Санта-Сабіна||ru|Санта-Сабина}} ([[422]]—[[432]]) на вяршыні [[Авенцінскі ўзгорак|Авенцінскага ўзгорка]], якая буйнымі памерамі нагадвалая папярэдняе стагоддзе, базілікі [[Сан-Паола-фуоры-ле-Мура]] (да [[400]], рамонт [[440-я|440-х]] гг.), [[Санта-Марыя-Маджорэ]] (завершана пры [[Сікст III|Сіксце III]], [[432]]—[[440]]). Адзінае буйное царкоўнае збудаванне цэнтрычнага плана з выкарыстаннем класічных дэталяў — царква {{нп3|Санта-Стэфана-Ратонда||ru|Санто-Стефано-Ротондо}} (асвячоная ў [[460]]). <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> San_Clemente_Rome_plan.jpg|План базілікі {{нп3|Базіліка Святога Клімента|Сан-Клементэ|ru|Базилика Святого Климента}} (кан. [[IV ст.]]) Church of San Vitale - exterior.jpg|Порцік {{нп3|Базіліка Сан-Вітале, Рым|Сан-Вітале|it|Basilica di San Vitale (Roma)}} ([[401]]—[[417]]) Santo_Stefano_in_Via_Latina_(1911).jpg|Рэшткі царквы {{нп3|Санта-Стэфана-ін-Віа-Лаціна|Санта-Стэфана на Віа Лаціна|de|Santo Stefano in Via Latina}} ([[440]]—[[461]]). [[1911]] Santa Sabina (Rome) - Interno.jpg|Інтэр'ер царквы {{нп3|Санта-Сабіна||ru|Санта-Сабина}} ([[422]]—[[432]]) Santa_Sabina_ext.jpg|Царква {{нп3|Санта-Сабіна||ru|Санта-Сабина}} з боку апсіды ([[422]]—[[432]]) Rom, Sankt Paul vor den Mauern (San Paolo fuori le mura), Innenansicht 1.jpg|Інтэр'ер царквы [[Сан-Паола-фуоры-ле-Мура]] (да [[400]]) Interior of Santa Maria Maggiore (Rome).jpg|Інтэр'ер царквы [[Санта-Марыя-Маджорэ]] ([[432]]—[[440]]) Dehio 17 Santa Maria Maggiore.jpg|План царквы [[Санта-Марыя-Маджорэ]] SStefanoRotondoVsec.png|Рэканструкцыя выгляду {{нп3|Санта-Стэфана-Ратонда||ru|Санто-Стефано-Ротондо}} ў [[V ст.]] </gallery> === Канстанцінопаль === <!--В К-поле церквей, построенных до имп. Юстиниана, сохранилось крайне мало. Между 404 и 415 гг. восстанавливали собор Св. Софии, композиция пропилеев к-рого напоминала Сан-Лоренцо в Милане, резьба сохранившихся фрагментов изысканна и содержит античные мотивы, тяготеющие к геометрическим формам. Новый стиль архитектурного оформления, вероятно, проник в столицу с малоазийского побережья, из Пергама, Эфеса, Милета. Из числа построенных в период 415—527 гг. известна лишь одна крупная церковь — базилика Студийского мон-ря (церковь и мон-рь были основаны сенатором Студием в 50-х гг. IV в.) с атрием, окруженным портиками, и короткой колоннадой нартекса. Мраморные поверхности облицовки, мозаика в апсиде, широкий «шаг» колонн, очертания арочных окон и др. создавали эффект дематериализации пространства, свойственный лишь нек-рым одновременно построенным базиликам (напр., св. Леонида в Лехее (Коринф, 50-60-е гг. V в.)) и унаследованный храмами эпохи имп. Юстиниана. По этому памятнику можно судить о литургическом устройстве столичного храма (и строительной технике) V в., где, в частности, выделены устроенный амфитеатром в апсиде синтрон со сводчатым проходом внутри; короткая вима, вероятно продолженная до амвона узким проходом-солеей; крестообразная крипта под апсидой; двери в обоих концах боковых нефов. В К-поле обнаружены остатки базилики того же времени, ц. Богоматери в Халкопратии близ Св. Софии (450—460), церкви вмц. Евфимии в Халкидоне (совр. Кадыкёй, до 450) и Богоматери во Влахернах (518—527) известны только по источникам. При базиликах мартирии, как правило, имели круглую планировку, уникальный мартирий в виде ротонды с апсидой и кольцевым обходом (амбулаторием) существовал при ц. святых Карпа и Папилы (нач. V в.) (Krautheimer. 1986. P. 105). Кроме к-польской и ближайших к ней школ эгейского мира и зап. побережья М. Азии своей индивидуальностью выделяются школы: на западе — материковой Греции, севера Балкан и Италии; на востоке и юге — зап., юж. побережья и центральных районов М. Азии, Палестины, Сирии, Месопотамии, Египта, Крыма, Вост. Причерноморья. В этом ряду следует рассматривать и раннесредневек. зодчество сопредельных с империей стран Закавказья, развивавшееся в IV—VI вв. в русле с малоазийской традицией, но не вводимое в диапазон визант. архитектуры. С архитектурой Сирии и Закавказья была тесно связана христ. архитектура Ср. Азии и Ирана, включавшего и вост. земли Сев. Месопотамии (ввиду особой специфики и отсутствия тесных связей с регионами архитектура этих областей в наст. статье не рассматривается).--> === Эгейскі рэгіён === <!-- На берегах Эгейского м. бытовали неск. типов церковных зданий, преимущественно базилик: с галереями над боковыми нефами, с 3-частным трансептом, с алтарем в виде трифолия, разные вариации крестово-трансептной базилики. Каждый тип получил распространение в отдельных областях этого региона. Мартирии и дворцовые церкви имели самые разнообразные формы плана: октагон, крест, тетраконх и др. Богатством пространственных композиций, наличием хор, шириной и хорошим освещением центрального нефа отличались большие базилики традиционно ориентированной на К-поль Фессалоники — ц. Богородицы Ахиропиитос (450—470) и вмч. Димитрия (кон. V в.), там же частично сохранилась одна из древнейших крестово-купольных церквей — монастырская ц. Осиос Давид (кон. V — нач. VI в.), с крестообразным пространством, вписанным в квадрат внешних стен. В центральных районах материковой Греции развитые 3-нефные базилики с атрием и нартексами стали распространенными с сер. V в. Нартекс открывался в центральный неф тройной аркадой (трибелоном) на колоннах, к торцам нартекса примыкали симметричные помещения, одно из к-рых служило диаконником. В отличие от к-польской школы апсида и снаружи была полукруглой, колонны были связаны арками, опирающимися на импостные блоки (Krautheimer. P. 121). Главный неф с амвоном отделялся парапетами в интерколумниях аркад от боковых, предназначавшихся для прихожан. В местной архитектуре нашли отражение вост. и зап. традиции. Так, в 5-нефной базилике Эпидавра (ок. 400) по подобию базилики Гроба Господня в средних рядах опор стоят колонны, в боковых — столпы, трансепт напоминает аналогичное пространство миланской ц. св. Феклы (350), к эгейским образцам восходят пропилеи, атрий и нартекс, а также мозаики храма. Базилику «А» Неа-Анхиалоса (ок. 470) предварял 3-нефный нартекс с круглым обходом на зап. стороне, по сторонам нартекса — длинные залы с апсидами на западе, северная из них служила баптистерием. Грандиозность градостроительного замысла отличала вытянутый по продольной оси (длина 186 м) комплекс базилики св. Леонида в Лехее, портовом пригороде Коринфа (50-60-е гг. V в. (?) и 518—527), 23 пары колонн отделяли широкий центральный неф, с трансептом на востоке, его средняя ячейка, формирующая виму, была перекрыта шатром или деревянным куполом. Совершенство исполнения характерно для мраморной резьбы и инкрустированных полов. Среди редких центричных структур наиболее ранней является церковь в б-ке Адриана в Афинах (ок. 400), восходящая к семейству тетраконхов с амбулаторием. К ее композиции, вероятно, восходят храмы подобного типа на севере Балканского п-ова: в Охриде (Македония), Адрианополе и Перуштице близ Пловдива (нач. VI в. (?)) (см. ст. Болгария). В т. н. Красной ц. в Перуштице вместо амбулатория имеются лишь обходы вдоль юж. и сев. экседр, колонны заменены толстыми столпами. Распространены были и церкви типа свободного креста. Наиболее часто строились здесь 3-нефные базилики, к-рые продолжали возводить и после отказа от подобных структур в К-поле и др. областях с сер. VI в. В церквах Фракии и Дакии нефы разделяли рядами колонн и столпов, несущих стропильное перекрытие (Патриаршая базилика в Велико-Тырнове, V—VI вв.; базилика у крепостной стены Монтаны, IV в.), или близко поставленных столпов, поддерживавших своды (Маркианополь (Девня), IV—VI вв.; базилика в квартале Галата Одесса (Варны), IV—V вв.; Ст. Митрополия в Месемврии (Несебыре), V—VI вв.). В этих областях (совр. Болгария), вероятно, чуть позже получил распространение тип сводчатой базилики на крещатых в плане, близко поставленных столпах (ц. Св. Софии в Сердике (ныне София), V—VI вв.; базилика в Голямо-Белове, V—VI вв.), большая часть перекрытий представляла секции из крестовых сводов. В центральном нефе Эленской базилики у Пирдопа (V—VI вв.) выделены 2 квадратные ячейки, по крайней мере восточная из них была перекрыта куполом или пандативным сводом, так же было перекрыто средокрестие ц. Св. Софии в Сердике — базилики с трансептом. Часто, как в греч. церквах, на концах нартекса устраивались помещения, напр. в зальной ц. в Джанаваре (V—VI вв.) близ Варны или по сторонам алтаря, тогда композиция храмов напоминала базилику № 32 в Бинбир-килисе (М. Азия), базилику в Ереруйке (Армения) (Чанева-Дечевска. С. 99, 176). 8 церквей VI в. в Царичин-Граде демонстрируют связь со столичной традицией: использование пропилеев, атриума, нартекса, 3-гранных апсид, обычной для Фессалоники техники кирпичной кладки. Мн. резные детали балканских храмов являются интерпретацией к-польских или фессалоникийских образцов. Своеобразная школа визант. архитектуры, связанная с рим. традицией, развивалась в Сев. Африке, где кроме стандартных (укороченных) базилик часто встречаются огромные 7- и 9-нефные постройки: в Типасе, в Алжире (сер. V в.), базилика комплекса Дамус аль-Карита в Тунисе (IV в.) с полукруглым атриумом почти в середине. Хоры над боковыми нефами, парапеты в интерколумниях, отделяющие боковые нефы от центрального, возникли под влиянием к-польской архитектуры (V в.; Тебесса, Алжир). В Египте при имп. Зиноне стал распространяться стиль Эгейского побережья после возведения мон-ря Абу-Мина (490), в к-ром Большая базилика (66,5´ 50 м) принадлежит крестово-трансептному типу и, подобно др. сооружениям этого типа, считается копией ц. св. Апостолов в К-поле. Из Александрии, города, находящегося под влиянием столицы, этот стиль проник на запад, в обл. Киренаику (территория совр. Ливии), где появились похожие церковные постройки в Аполлонии (ныне близ г. Эль-Байда), а также на юг, в Ср. и В. Египет, где распространение получили базилики, имевшие трансепт с 3 экседрами либо алтарь с 3 конхами. Такая форма алтаря появилась сначала в 401—402 гг. в церкви около погребения св. Феликса в Ноле, близ Неаполя, и затем в Средиземноморье; подобного типа алтарь был в ц. Белого, или еп. Шенуте, мон-ря (ок. 440, близ г. Сохаг). Архитектура в районах Палестины и Иордании, начатая храмоздательством имп. Константина Великого, формировалась под влиянием искусства эгейского мира и К-поля, а также монастырских и сельских церквей соседней Сирии. Строительство важнейших храмов в этом регионе по-прежнему проводилось под покровительством имп. власти, напр. из К-поля имп. Евдокией в 401 г. был прислан крестообразный план церкви в Газе и 32 колонны зеленого греч. мрамора (Mango. 1976. P. 27), при ее же участии была построена базилика св. Стефана в Иерусалиме (437—460), повторившая тип церкви Студийского мон-ря с колонным нартексом и атрием, колоннадами, разделяющими нефы, апсидой с внешней граненой формой. Октагональная структура была избрана для ц. Богородицы на горе Гаризим, возведенной имп. Зиноном (открыта при раскопках во 2-й пол. XX в.). Посвящение и общая композиция повторяли ц. Богородицы (Кафизма): вокруг центрального ядра обход, формируемый на углах столпами и колоннами, объединенные апсида и пастофории, вдоль диагональных граней октагона устроены вытянутые помещения с малыми апсидами (апсидиолами). Эгейским происхождением объясняются формы и декор (напр., напольные мозаики) мн. базилик V в. в Палестине, Иордании и Юж. Сирии. Процесс постепенного перехода к сложению местной архитектурной традиции демонстрируют 9 сохранившихся церквей Герасы: начиная с собора (ок. 400), имевшего атрий и мраморную облицовку стен, до базилики еп. Генезиуса (611), в к-рой вост. концы боковых нефов превратились в рукава трансепта. Интенсивностью и высоким качеством отличалось строительство в Сев. Сирии, гл. обр. монастырское. К востоку от Антиохии, в известняковом горном массиве, создавали архитектурные комплексы, включавшие кроме церквей 2-3-этажные жилые дома и хозяйственные постройки. В качестве церковных зданий преобладали 3-нефные базилики с опорами в виде столпов или колонн, полукруглой апсидой, фланкированной пастофориями, предположительно служившими жертвенником и мартирием. В ранних памятниках эта 3-частная структура снаружи была вписана в прямоугольник стен, как ц. в Дар-Кита (418), но со 2-й пол. V в. апсиды выступали полукруглым объемом и часто оформлялись колоннадами, иногда 2-ярусными. При возведении мартирия прп. Симеона Столпника (Калъат-Симъан) при имп. Зиноне в 80-х гг. V в. местная школа обогатилась опытом к-польской архитектуры. Торжественный, триумфальный, грандиозный комплекс масштабностью напоминал позднеантичные имп. ансамбли, крестообразная композиция, рукавами к-рой служат 3-нефные базилики (вост. с алтарем), сформирована вокруг октагонального ядра, вероятно не имевшего перекрытия, в центре его находился столп прп. Симеона. Торжественность и строгая уравновешенность форм характерны для церквей в Кальб-Лузе (сер. V в.), Керратине (505—506), Турманине (VI в.), где использование низких прямоугольных столпов увеличивало пролеты между опорами. С кон. V в. сир. мастера разрабатывали тему двойного тетраконха, напр. церкви в Селевкии Пиерии и Апамее (кон. V в.), Верое (Халебе) (нач. VI в.), Русафе (ок. сер. VI в.). Судя по толщине стен и подкупольных столпов, эти храмы были перекрыты в основном деревянными конструкциями. В наружном и внутреннем облике сир. построек большую роль играл резной декор, как правило растительный орнамент в виде широкой нарядной полосы (триумфальные арки, капители), оживлявший строгие каменные формы, наличники часто соединены между собой длинной лентой, пластично огибавшей ряды проемов. Архитектура в обл. Хауран, на юге Сирии, богатой традициями набатейской позднеэллинистической культуры, развивалась в контактах с палестинской и северосир. традициями. Наряду с базиликами, напр. в Канафе (совр. Эль-Канават, перестроена в V в. (?) из античного храмового комплекса), начиная с 1-й пол. VI в. был возведен ряд центрических храмов, в композиции к-рых вписанный в квадрат круг или октагон сочетается с внутренней купольной или шатровой структурой на аркадах. В баптистерии в Герасе, в центре подобного сооружения, поставлен 4-столпный балдахин, в ц. вмч. Георгия в Зораве (совр. Изра, Сирия, 515) купол покоится на 8-столпной структуре, в ц. мучеников Сергия, Вакха и Леонтия в Бостре (512—513) в центре квадрифолий (принадлежит группе сир. тетраконхов с амбулаторием), в «Новом» соборе Бостры (раскопан недавно, VI в. (?)) — огромная кольцевая колоннада. Стилистически здания разные, одни отражают простой утилитарный подход (Изра), др. тяготеют к античной классике (Канафа, Бостра). Крупные элементы декора из черного базальта в высоком рельефе на порталах, капителях коринфского и ионического ордера оживляют гладкие стены и круглые колонны этих построек. Сложность планировки сир. храмов достигалась умелым варьированием известных архитектурных форм. Искусство этого региона осталось во многом консервативным, не создало новых, прежде всего пространственных форм, свойственных ранневизант. зодчеству. Приверженность к стропильным и плоским каменным перекрытиям (даже в круглых храмах Хаурана) затрудняла переход к купольно-сводчатой конструкции. Череда войн в нач. VII в. окончательно прервала развитие архитектуры. Традиции сирийцев и соседних христ. народов послужили основой для расцвета центров Омейядского халифата в нач. VIII в., напр. мечеть Омейядов в Дамаске (после 706), дворец Каср аль-Хайр аль-Гарби (начата в 727—728). С сир. зодчеством было связано церковное строительство в городах Сев. Месопотамии Нисибине и Амиде, где сохранился тетраконх двойной структуры, Эдессе, где в VI в. был возведен величественный купольный храм, известный по посвященному ему сир. гимну. Архитектурная традиция гористой местности Тур-Абдин была тесным образом связана также с зодчеством несторианских и монофизитских общин сасанидского Ирана. Обычный тип построек — 1- или 3-нефные церкви с прямоугольными столпами, рядами ниш вдоль стен и прямоугольным в плане алтарем, фланкированным 2 комнатами, часто с престолами. Наряду с продольно вытянутыми композициями широко были распространены поперечно ориентированные, квадратные или октагональные мартирии, перекрытые куполом или шатром на тромпах, напр. церковь и мартирий мон-ря Мар-Габриэль, близ Картамина (нач. V в. или ок. 512). Выложенные из хорошо обтесанного камня, постройки украшены резными орнаментами, капителями, ставшими традицией на века. Кубовидный барабан мартирия в Хахе (кон. VII в.) декорирован аркатурой на сдвоенных колонках с нишами между ними. В средневизант. время эта школа обогатилась к-польской строительной традицией, с каменно-кирпичной кладкой стен и кирпичными сводами, заменившими деревянные перекрытия (Wissner. 1980; Sinclair. 1989). Давние связи К-поля с побережьем М. Азии, особенно с его зап. частью (города Эфес и Милет), с островами вдоль него, напр. с Кипром, отразились на близости архитектурных традиций. Обычным типом церкви здесь была 3-нефная базилика с 3-частным или цельным нартексом, 3-гранной или полукруглой снаружи апсидой, редко с пастофориями. Возможно, влияние столицы на эти территории распространилось уже с кон. IV — нач. V в., повторением к-польской ц. св. Апостолов считают ц. ап. Иоанна в Эфесе (ок. 450) с крестообразной структурой, рукавами в виде базилик, центральным ядром с 4-столпным балдахином над погребением ап. Иоанна. К числу редких грандиозных комплексов принадлежала ц. Богоматери в Эфесе (основания стен II в., ок. 400), где проходил Вселенский Собор 431 г. (длина базилики 85 м, с нартексом и атрием — 143 м). Множество базилик на побережье М. Азии повторяли ее композицию в уменьшенном масштабе и упрощенных формах, особенная деталь их архитектуры, идущая от К-поля,- 3-частные нартексы сообщались с пространством наоса через двери. Местная школа архитектуры сформировалась на юж. побережье М. Азии. Особенным в планировке было решение алтарной части: апсиду фланкировали пастофории, скрытые за стеной вост. фасада, иногда апсиде предшествовал трансепт (базилика А в Перге, V—VI вв.). Церквей, имевших галереи над боковыми нефами, было мало, беднее по сравнению с памятниками Эгейского побережья выглядело резное убранство, хотя отдельные образцы фасадной пластики имели высокое художественное качество, напр. рельефы на портале зап. базилики Алахан-манастыра (посл. треть V в.) со сценами Вознесения Господня, видения Иезекииля и др. Техника каменно-бетонной кладки стен с рядами крупных отесанных блоков, придававшая образу храма мощь и монументальность, развивалась в Каппадокии и странах Закавказья. Крупнейшей базиликой в регионе была ц. св. Феклы в Мериамлыке (78´ 39 м), возведенная при поддержке имп. Зинона (474—475, 476—491), коринфские капители, мозаичные и инкрустированные полы подтверждают предание о строительстве ее мастерами, присланными из К-поля (Krautheimer. 1986. P. 110). К кон. V в. в Киликии и Исаврии появились короткие базилики с куполом или деревянным шатром на массивном барабане, напр. вост. церковь Алахан-манастыра (80-е гг. V в.), построенная предположительно имп. Зиноном, в центральном нефе к-рой, непосредственно перед алтарем, выделена ячейка, перекрытая деревянным шатром на кубовидном снаружи и октагональном изнутри (с нишами) барабане (6,80´ 6,50 м), опирающемся на столпы; боковые нефы и галереи над ними открываются в «подкупольное» пространство тройными аркадами. В этом памятнике неразрывно сочетаются смелость композиционной идеи с массивным обликом кладки и архаическими чертами конструкций. В глубинных районах М. Азии сохранились памятники 3 архитектурных центров. На западе — Иераполь (Памуккале) с мартирием ап. Филиппа, сложной центрической постройкой нач. V в., октагональное ядро к-рой с 8 глубокими прямоугольными рукавами вписано в квадрат, с рядом дополнительных помещений по периметру. Ближе к востоку, в Ликаонии, в местности Бинбир-килисе, большинство храмов — сводчатые 3-нефные базилики, с аркадами на низких колоннах или столпах и галереями над боковыми нефами, выдающими к-польское влияние.--> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі|*]] liaulbximeg8q6aipdg2efnjs9v03hn 0 325598 5124786 5122731 2026-04-11T20:30:09Z Rotondus 11765 вычытка 5124786 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{цёзкі2|Верабей (значэнні)}} {{навуковец}} '''Анатоль Леанідавіч Верабей''' ({{ДН|10|8|1950}}, [[Вайнілавічы (Мастоўскі раён)|в. Вайнілавічы]], [[Мастоўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — [[5 красавіка]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392114|title=Памёр Анатоль Верабей — даследчык творчасці Караткевіча|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-05|access-date=2026-04-06}}</ref>) — беларускі [[крытык]], [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[настаўнік]]аў. У 1972 годзе скончыў [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1972—1974 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР]]. Пасля заканчэння аспірантуры пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР|Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР]] (1974) — навуковы супрацоўнік гэтага інстытута (1977—1990). З 1990 года — дацэнт кафедры беларускай літаратуры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1979). Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў з 1988 года == Навуковая дзейнасць == У друку выступаў з 1976 года як крытык і літаратуразнавец. Выдаў кнігі «Максім Танк і польская літаратура» (1984), «Жывая повязь часоў; Нарыс творчасці Уладзіміра Караткевіча» (1985), «Беларуска-рускі паэтычны ўзаемапераклад 20-30-х гадоў» (1990), брашуру «Паэзія Максіма Танка» (1983). Удзельнічаў у выданні творчай спадчыны [[Піліп Сямёнавіч Пестрак|Піліпа Пестрака]] (Збор твораў у 5 тамах, т. 3, 1985), [[Уладзімір Марцінавіч Хадыка|Уладзіміра Хадыкі]] («На ўзвеях дзён», 1986), [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] (Збор твораў у 8 тамах, 1987—1991; кіраўнік выдання збору твораў у 25-тамах, 2012—). Даследчык творчасці Уладзіміра Караткевіча<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-anatol-verabey.html|title=Памёр Анатоль Верабей|website=[[Будзьма беларусамі!]]|access-date=2026-04-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|2|Верабей Анатоль|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л.]]|5}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верабей}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] k3ot6fq6nd98f7azme1mnl91s1q8b1e 0 349358 5124660 4983582 2026-04-11T15:44:16Z Schekinov Alexey Victorovich 3403 5124660 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тан}} [[File:ТАН (напиток).jpg|thumb|right|<center>{{PAGENAME}}</center>]] '''Тан''' ({{lang-hy|Թան}}) — [[Кісламалочныя прадукты|кісламалочны]] напой, які гатуецца з [[Каровіна малако|каровінага]] ці [[Каза хатняя|казінага]] [[малако|малака]] з [[Закваска|закваскай]] [[дрожджы|дражджамі]], [[балгарская палачка|балгарскай палачкай]] і тэрмафільным [[стрэптакок|стрэптакокам]], а таксама з даданнем падсоленай вады. Шырока распаўсюджаны ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]], дзе традыцыйна гатуецца з [[мацун]]а<ref>Константин Сардовский [https://archive.today/20120720190523/http://www.business-magazine.ru/markets/manufacturing/pub272480 Варварский напиток] // Бизнес-журнал № 15 от 01 Августа 2006 года.</ref>. Па рэцэптуры падобны з [[Айран (напой)|айранам]]. == Гл. таксама == * [[Жэнгялоў хац]] {{зноскі}} {{Малочныя прадукты}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кісламалочныя прадукты]] [[Катэгорыя:Азербайджанская кухня]] [[Катэгорыя:Армянская кухня]] [[Катэгорыя:Іранская кухня]] sjw3784144spo5hld7cpddvm0n5lgr1 0 350950 5124974 4552460 2026-04-12T09:48:01Z Plaga med 116903 5124974 wikitext text/x-wiki {{Культавае збудаванне}} '''Базіліка Нараджэння Хрыстова''' ({{lang-ar|كنيسة المهد}}, {{lang-hy|Սուրբ Ծննդյան տաճար}}, {{lang-el|Βασιλικὴ τῆς Γεννήσεως}}, {{lang-he|כנסיית המולד}}) — [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква ў [[Віфлеем]]е, пабудаваная, паводле падання, над месцам [[Раство Хрыстова|нараджэння Ісуса Хрыста]]. Нароўні з [[Храм Магілы Гасподняй|Храмам Магілы Гасподняй]] з’яўляецца адным з двух галоўных хрысціянскіх храмаў [[Святая зямля|Святой зямлі]]. Адна з найстарэйшых бесперапынна дзейных цэркваў у свеце. Першы храм над [[Пячора Каляд|пячорай Каляд]] быў пабудаваны ў 330-х гадах па ўказанні імператара [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]]. Яго асвячэнне адбылося 31 мая [[339]] года і з тых часоў набажэнствы тут практычна не перапыняліся. Сучасная базыліка VI—VII стст. — гэта адзіны хрысціянскі храм у [[Палесціна|Палесціне]], захаваны ў цэласці з дамусульманскага перыяду. 29 чэрвеня 2012 года на 36 сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]], якая праходзіла ў [[Санкт-Пецярбург]]у, базіліка была занесена ў [[Спіс сусветнай спадчыны]]<ref>[http://www.mignews.com/news/culture/world/290612_181136_55871.html Церковь Рождества в Вифлееме внесена в список ЮНЕСКО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194333/http://mignews.com/news/culture/world/290612_181136_55871.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. == Пячора Каляд == {{main|Пячора Раства}} Пад [[амбон]]ам базілікі знаходзіцца найбольшая хрысціянская святыня — пячора Каляд. Месца нараджэння Хрыста знаходзіцца ва ўсходняй частцы пячоры і адзначана срэбнай зоркай. У захаваных пісьмовых крыніцах пячора ўпершыню згадана каля [[150]] года. Падземны храм тут мясцуецца з часоў [[святая Алена|святой Алены]]. == Гісторыя базылікі == === Візантыйскі перыяд === Базіліка Каляд была закладзена святой імператрыцай [[Алена Роўнаапостальная|Аленай]] падчас яе паломніцтва ў Святую зямлю ў сярэдзіне [[330-я|330-х]] гадоў. Згодна [[Яўсевій Кесарыйскі|Яўсевію Кесарыйскаму]]: [[Файл:Church of the Nativity Main Altar.jpg|thumb|220px|left|Выгляд на грэчаскі праваслаўны алтар базілікі.]] {| |{{пачатак цытаты}} ''…узвяла яна Богу два храмы: адзін пры пячоры нараджэння, іншай на гары ўшэсця, бо Эмануіл (з намі Бог) спрыяў нарадзіцца для нас пад зямлёй, і месцам цялесных яго народзінаў габрэі прызнаюць менавіта Віфлеем. Таму, васіліса ўсяляк упрыгожыла гэту святую пячору і ўшанавала дзівоснымі помнікамі цяжар Багародзіцы. А спусцячы крыху, тую ж самую пячору ўшанаваў сваімі прынашэннямі і васілеўс, да шчодрасцей сваёй маці далучыўшы залатыя і срэбныя дарункі і розныя заслоны''. <ref>[http://www.sedmitza.ru/text/433018.html Евсевий Кесарийский. «Жизнь блаженного василевса Константина». Книга третья. Глава 43. Еще о церкви вифлеемской.]</ref> {{канец цытаты}} |} Месца, якое выбрала Алена, непасрэдна не паказана ў Евангеллях, пра нейкую пячору расказвае толькі [[апакрыф]]ічнае [[Протаевангелле Якава]]. Упершыню пра пячору ў Віфлееме напісаў [[Арыген]] каля [[247]] года, ён сцвярджае, што Хрыстос нарадзіўся ў самым горадзе (іншыя аўтары, прыкладам [[Юстын Філосаф|Юстын]], змяшчалі пячору ў наваколлі Віфлеема ці на паўдарогі з [[Іерусалім]]а) і месцам нараджэння заве пячору, якую жыхары паказваюць паломнікам<ref>Orig. Contr. Cels. 1.51</ref>. Дадзены храм, як і шэраг іншых, пабудаваных імператарам Канстанцінам у Святой зямлі, па сведчанні Яўсевія Кесарыйскага і Кірыла Скіфапольскага, меў мэтай не правядзенне набажэнстваў, а стварэнне магчымасці кожнаму ўбачыць месцы евангельскай гісторыі. Аднак паломніца [[Эгерыя, IV стагоддзе|Сільвія (Этэрыя)]] (канец IV стагоддзя) у сваіх запісках пра паломніцтва ў Святую Зямлю паведамляе, што ў чацвер [[Светлы тыдзень|Светлай сядміцы]] з [[Іерусалім]]а вернікі ідуць у Віфлеем для [[усяночнае няспанне|ўсяночнага няспання]], адзначаючы, што яно здзяйсняецца ў цэрквы, дзе «''знаходзіцца пячора, дзе нарадзіўся Бог''»<ref>[http://palomnic.org/xm/history/4_vek/ Паломничество по Святым местам конца IV века]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://daypic.ru/architecture/161145 Фоторассказ. Базилика Рождества Христова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170422081950/http://daypic.ru/architecture/161145 |date=22 красавіка 2017 }} * [http://ros-vos.net/news/2016/06/vifleem В базилике Рождества в Вифлееме реставраторы открыли древнюю мозаику с изображением ангела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161118030503/http://ros-vos.net/news/2016/06/vifleem |date=18 лістапада 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Іерусалімская Праваслаўная Царква]] [[Катэгорыя:Храмы Палесціны]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў IV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта|Віфлеем]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Дзяржаве Палесціна]] rw7mjzyv1rqttg2f6tj2c1xf3y22q03 0 462348 5124615 4763101 2026-04-11T13:35:47Z DzBar 156353 вычытка 5124615 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Airbus Defence and Space''' з’яўляецца падраздзяленнем [[Airbus Group]], адказным за [[Абаронная вытворчасць|абаронную]] і аэракасмічную прадукцыю і паслугі. Падраздзяленне было сфарміравана ў студзені 2014 года падчас карпаратыўнай рэструктурызацыі European Aeronautic Defence and Space (EADS), і складаецца з былых падраздзяленняў [[Airbus Military]], [[EADS Astrium|Астрыум]], і Сassidian.<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/9e29cfb0-73be-11e3-a0c0-00144feabdc0.html#axzz2pGiV3qzr|title=EADS changes name to Airbus|first=Andrew|last=Parker|date=2014-01-02|publisher=FT.com|accessdate=25 February 2014}}</ref> Кампанія Airbus Defence and Space прысутнічае ў дзясятках краін на шасці кантынентах.<ref>{{Cite web|url=http://airbusdefenceandspace.com/map-aboutus/|title=Airbus Defence and Space Global presence|date=|publisher=ADS|accessdate=20 July 2014}}</ref> == Гісторыя == 31 ліпеня 2013 года, кампанія European Aeronautic Defence and Space (EADS) абвясціла пра тое, што збіраецца змяніць сваю назву на [[Airbus Group]] да канца года, і што падраздзяленні [[EADS Astrium|Astrium]], Сassidian і [[Airbus Military]] будуць аб’яднаны ў новую кампанію: ''Airbus Defence and Space''.<ref>{{Cite web|url=http://www.defensenews.com/article/20130731/DEFREG01/307310019/EADS-Announces-Name-Change-Restructuring|title=EADS Announces Name Change, Restructuring &#124; Defense News|date=2013-07-31|publisher=Defensenews.com|accessdate=25 February 2014|archiveurl=https://archive.today/20130731145325/http://www.defensenews.com/article/20130731/DEFREG01/307310019/EADS-Announces-Name-Change-Restructuring|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref> У студзені 2014 года матчына кампанія EADS была ператворана ў [[Airbus Group]] з трыма [[Даччынае грамадства|даччынымі]] кампаніямі: Airbus Defence and Space, [[Airbus]] і [[Airbus Helicopters]].<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=http://www.airbusgroup.com/int/en/group-vision/what-we-do.html|title=What we do|date=2015|publisher=Airbus Group|accessdate=9 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206043408/http://www.airbusgroup.com/int/en/group-vision/what-we-do.html|archivedate=6 лютага 2015|url-status=dead}}</ref> == Арганізацыя == [[Выява:Offices_of_Airbus_Defence_&_Space_in_Madrid_(Spain)_01.jpg|міні|Офісы кампаніі Airbus Defence and Space у [[Мадрыд|Мадрыдзе]] ([[Іспанія]]).]] Кампанія Airbus Defence and Space у наш час працуе ў 4 кірунках: * Ваенныя самалёты * Касмічныя сістэмы * Электроніка * Сувязь, разведка і ахова === Ваенныя самалёты === [[Выява:A400M.jpg|міні|А400М у палёце падчас [[Royal International Air Tattoo]] (Міжнародны авіяцыйны паказ баявой авіяцыйнай тэхнікі) 2010 года]] * [[Airbus A330 MRTT]] * [[Airbus A400M|Airbus A400M Atlas]] * [[CASA C-212 Aviocar]] * [[CASA CN-235|CASA/IPTN CN-235]] * [[CASA C-295|EADS CASA C-295]] * [[Eurofighter Typhoon]] === Касмічныя сістэмы === * [[Аўтаматычны грузавы карабель, ЕКА|Аўтаматычны міжарбітальны транспартны апарат]] * [[Арыён (касмічны карабель)|Еўрапейскі касмічны карабель Арыён]] * [[Каламбус, модуль МКС|Каламбус (модуль МКС)]] * [[Арыян, ракеты|Арыян (сямейства ракет)]] * [[Eurostar (касмічная платформа)|Eurostar (спадарожнікавая платформа)]] * [[Экзамарс, марсаход|Марсаход Экзамарс]] * [[Ракетны рухавік|Ракетныя рухавікі]]: [[HM-7B|HM7B]], Aestus, Vinci, [[Vulcain, ракетны рухавік|Vilcain]] <ref name="OttobrunnSpacePropulsionCentre">{{Cite web|url=http://cs.astrium.eads.net/sp/home-otn.html|title=Rocket Launcher Propulsion - Ottobrunn, Germany|accessdate=20 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150918220638/http://cs.astrium.eads.net/sp/home-otn.html|archivedate=18 верасня 2015|url-status=dead}}</ref> * [[Гідразін]] высокай чысціні (HYPU)<ref>{{Cite web|url=http://cs.astrium.eads.net/sp/location-trauen.html|title=How to Find Us - Airbus Defence and Space, Trauen, Germany|accessdate=20 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151101012438/http://cs.astrium.eads.net/sp/location-trauen.html|archivedate=1 лістапада 2015|url-status=dead}}</ref> <gallery> Ariane-44lp.gif|[[Арыян-4]]4lp Ariane 5ES with ATV 4 on its way to ELA-3.jpg|[[Арыян-5]]ES з АТВ 4 Ariane 5 Mission 21.jpg|Арыян 5ECA Columbus module delivered to KSC.jpg|[[Калумбус, модуль МКС|Калумбус]] Maquette_de_Gaia_salon_du_Bourget_2013_DSC_0191.JPG|[[Gaia|Гая, касмічны карабель]] Rosetta.jpg|[[Разета (касмічны апарат)|КА Разета]] </gallery> == Падраздзяленні == Асноўныя падраздзяленні European Airbus Defence and Space размешчаны: * у Германіі — [[Бакнанг]], [[Берлін]], [[Брэмен]], [[Іменштад-ам-Бодэнзэе]], [[Ена|Іена]], [[Кіль (горад)|Кіль]], [[Кобленц]], [[Кёльн]], [[Лампальдсгаўзен]], [[Манхінг]], [[Отабрун]], [[Оберкохен]], [[Патсдам]], [[Ростак]], [[Зульцбах, Таўнус|Зульцбах]], [[Траўэн]], [[Вецлар]], [[Ульм]] і [[Унтэршлайсгайм]] * у Францыі — [[Эланкур]], [[Велізі]], [[Ле Мюро]], [[Бардо]], [[Тулуза|Тулуза]] і [[Куру, Французская Гвіяна|Куру]] * у Аб’яднаным каралеўстве — [[Ньюпарт]], [[Портсмут]] і [[Стывенідж]] * у Іспаніі — [[Хетафэ]], [[Мадрыд]] і [[Севілья]] * у Італіі — [[Рым]] і [[Патэнца]] * у Паўднёвай Афрыцы — [[Айрыні]] У студзені [[2014]] года матчына кампанія EADS была ператворана ў [[Airbus Group]] з трыма [[Даччынае грамадства|даччынымі]] кампаніямі: Airbus Defence and Space, [[Airbus]] і [[Airbus Helicopters]].<ref name=autogenerated1 /> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.airbusdefenceandspace.com Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Аэракасмічныя кампаніі]] isw40afi14aodbqdm05gp5rbhrpxl08 0 462354 5124875 3166461 2026-04-12T07:32:14Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1998 годзе]]; +[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 2012 годзе]]; +[[Катэгорыя:Шматмоўныя СМІ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124875 wikitext text/x-wiki '''Права на Волю''' — праваабарончае выданне, бюлецень арганізацыі [[Праваабарончы цэнтр "Вясна"]]. Выдаваўся з 1998 па 2012 год. Першы нумар выйшаў у студзені 1998 года, выдаваўся бюлецень на трох мовах — беларусай, рускай, англійскай. З 1998 года бюлецень існаваў у папяровай версіі, а з 2000 года і ў папяровай, і ў інтэрнет-версіі. == Змест == Выданне асвятляе шэраг праблем, звязаных з парушэннем правоў чалавека ў Беларусі — [[палітвязні]], [[Смяротнае пакаранне|смяротнае пакаранне, несправядлівы суд]], [[па-за судовыя пакаранні]], зніклыя без следу апаненты ўлады [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юры Захаранка]], [[Віктар Іосіфавіч Ганчар|Віктар Ганчар]], [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|Анатоль Красоўскі]], [[Дзмітрый Завадскі|Дзмітры Завадскі]]. == Аўтары == [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Барыс Пятровіч]], [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]], [[Тацяна Снітко]], [[Уладзімір Сапагоў]], [[Алена Лапцёнак]], [[Валянцін Стэфановіч]], [[Тацяна Равяка]]. == Спасылкі == * http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=21591 * http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=21591 * https://spring96.org/files/bull/be/2006_12_204_12.pdf * https://spring96.org/files/bull/be/2006_12_204_12.pdf [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1998 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Шматмоўныя СМІ]] luceg8fi852hml9yu79p4sf57bmgjiq 0 464435 5124953 4475928 2026-04-12T09:33:03Z Plaga med 116903 5124953 wikitext text/x-wiki <!--[[Файл:Благодатный огонь в храме Воскресения.jpg|right|thumb|320px|Ратонда [[Храм Магілы Гасподняй|храма Уваскрэсення Хрыстова]] ў [[Вялікая субота|Вялікую суботу]]. Жыватворны агонь]]--> '''Жыватворны агонь''' ({{lang-el|Ἅγιο Φῶς}} — Святое Святло) — [[агонь]], які выносіцца з [[Магіла Гасподняя|Магілы Гасподняй]] на асобым богаслужэнні, якое праводзіцца штогод у [[Вялікая субота|Вялікую суботу]], напярэдадні праваслаўнага [[Вялікдзень|Вялікадня]] ў [[Храм Магілы Гасподняй|храме Уваскрэсення Хрыстова]] ў [[Іерусалім]]е. Вынас велікоднага агню сімвалізуе выхад з Магілы «Святла Сапраўднага», гэта значыць уваскрэслага [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. Першыя пісьмовыя паведамленні сведак пра цудоўнае з’яўленне «Святога Святла» ў Магіле Гасподняй датуюцца [[IX стагоддзе]]м. У наш час цырымонію праводзяць святары [[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімскай праваслаўнай царквы]], [[Іерусалімскі патрыярхат Армянскай апостальскай царквы|Іерусалімскага патрыярхата]] [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]], а таксама [[Копцкая праваслаўная царква|Копцкай]] і [[Сіра-якавіцкая праваслаўная царква|Сірыйскай]] цэркваў<ref>Паводле Статус-кво (варыянт 1929 года) у службе таксама прымалі некаторы ўдзел і прадстаўнікі ордэна [[Францысканцы|францысканцаў]], аднак цяпер гэтага, відаць, не адбываецца.</ref>. Служба транслюецца ў прамым эфіры ў [[Арменія|Арменіі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Грузія|Грузіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], а таксама на [[Рэспубліка Кіпр|Кіпры]], у [[Ліван]]е, [[Егіпет|Егіпце]] і іншых краінах. Акрамя таго, Жыватворны агонь адмысловымі авіярэйсамі штогод дастаўляюць у [[Балгарыя|Балгарыю]], [[Беларусь]], [[Грузія|Грузію]], [[Грэцыя|Грэцыю]]<ref>У Грэцыю ён дастаўляецца ўрадавым самалётам, прычым яго суправаджаюць дзяржаўныя чыноўнікі высокага рангу і прадстаўнікі Эладскай Праваслаўнай царквы: [http://www.greeknewsonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=10270 Greeks Celebrate Easter Day. April 20, 2009 by Greek News]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref>, [[Малдова|Малдову]], [[Польшча|Польшчу]]<ref>[http://www.cerkiew.pl/index.php?id=33&tx_ttnews%5Btt_news%5D=14923&cHash=fa1890a4c2ff72c5702a644521422750 Święty Ogień przybył do Warszawy]</ref>, Расію<ref>Дастаўкай у Расію займаецца [[Фонд Андрэя Першазванага]]: [http://www.fap.ru/index.php?nt=news&id=2713 У Іерусаліме сышоў Жыватворны агонь.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131227025233/http://www.fap.ru/index.php?nt=news&id=2713 |date=27 снежня 2013 }}</ref>[[Сербія|Сербію]], [[Украіна|Украіну]], дзе яго з урачстасцю сустракаюць дзяржаўныя і царкоўныя лідары. У Беларусі Жыватворны агонь перадаецца ў капліцы, манастыры, цэрквы, дзіцячыя дамы, школы, бальніцы, на свечкі прыхаджанам, запальваецца ля помнікаў<ref>[https://www.sb.by/articles/agarnuts-zhyvatvornym-svyatlom-.html https://www.sb.by/articles/agarnuts-zhyvatvornym-svyatlom-.html]</ref>. == Сімвалічнае значэнне == Служба [[Вялікая субота|Вялікай суботы]] ў храме Магілы Гасподняй сімвалічна паказвае [[Мукі Хрыстовы]], [[Пахаванне Хрыста|Пахаванне]] і [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста]]. Сам вынас Святога Святла сімвалізуе выхад з Магілы Святла Сапраўднага, гэта значыць уваскрэслага Ісуса Хрыста. У дачыненні да Агню, які выносіцца з Магілы, самі ўдзельнікі цырымоніі — грэчаскія і армянскія святары — выкарыстоўваюць не слова «Агонь», а «Святло» ({{lang-el|Φως}}, {{lang-hy|Լույս}}). == Апісанне цырымоніі == [[Патрыярх граду Іерусаліма і ўсёй Палесціны|Іерусалімскі Патрыярх]] праходзіць храм Святога апостала Якава і накіроўваецца праз паўднёвыя дзверы ў алтар храма Уваскрэсення. Армянскае, копцкае і сірыйскае праваслаўнае духавенства, якое ўвайшло пасля Іерусалімскага Патрыярха, накіроўваецца да яго і прамаўляюць зварот. Пасля гэтага пачынаецца хросны ход, які тры разы абыходзіць [[Кувуклія|Кувуклію]], мармуровую капліцу над пячорай Магілы Гасподняй, дзе і быў, паводле падання, пахаваны Ісус Хрыстос. Пасля заканчэння хроснага ходу Іерусалімскі Патрыярх распранаецца і заходзіць у Кувуклію ў суправаджэнні армянскага архімандрыта. Грэчаскі Патрыярх моліцца на Магіле Гасподняй<ref name="JerPat">[http://www.jerusalem-patriarchate.info/en/agion_fos.htm The Holy Light.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090513042347/http://www.jerusalem-patriarchate.info/en/agion_fos.htm |date=13 мая 2009 }} Апісанне службы на сайце Іерусалімскага Патрыярхата {{ref-en}}</ref>. Усё заціхае, людзі моляцца, чакаючы сыходжання Агню. Праз некаторы час, праведзены ў напружаным чаканні і малітве, унутры Кувукліі з’яўляецца святло, у храме раздаецца звон. З акенцаў Кувукліі з’яўляюцца падпаленыя пучкі свечак, якія падаюцца грэчаскім Патрыярхам і армянскім архімандрытам. Ад іх свечак Агонь запальваюць бегуны, пасля чаго Агонь хутка распаўсюджваецца па храме. Святары, якія стаяць каля ўваходу ў Кувуклію, і простыя паломнікі, якія стаяць уздоўж шляху, па якім будзе ісці Патрыярх, не запальваюць свае свечкі да часу яго выхаду. Пасля таго, як Патрыярх з’яўляецца і бласлаўляе ўсіх святлом ад сваіх свечак, ад іх запальваюць свае свечкі грэчаскія святары. Затым Патрыярх пачынае хутка ісці наперад, таму што з усіх бакоў да яго наступаюць людзі, якія жадаюць атрымаць Агонь ад яго свечак. Ахова імкнецца стрымліваць ціск<ref name="Video2006">[http://www.youtube.com/watch?v=ys8hNr7BZ70 Відэазапіс 2006 года] youtube.com</ref><ref name="Video2008">[http://www.youtube.com/watch?v=j_gvLmDpsYk Відэазапіс 2008 года] youtube.com</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй]] [[Катэгорыя:Іерусалімская Праваслаўная Царква]] [[Катэгорыя:Вялікдзень]] [[Катэгорыя:Цуды ў хрысціянстве]] 22mn88lhc7tgui8ln6royna1kcc2uxw 0 469348 5124857 3191154 2026-04-12T06:52:13Z DzBar 156353 шаблон 5124857 wikitext text/x-wiki {{Аэрапорт}} '''Міжнародны аэрапорт імя Беназір Бхута''' ({{lang-ur|بینظیر بھٹّو بین الاقوامی ہوائی اڈہ}}) {{Airport codes|ISB|OPRN}} — міжнародны аэрапорт сумеснага базавання ў горадзе [[Ісламабад]]зе ([[Пакістан]]); трэці па велічыні аэрапорт краіны. З'яўляецца базавым для буйных нацыянальных авіякампаній: «[[Pakistan International Airlines]]», «Airblue» і «Shaheen Air International». 21 чэрвеня 2008 года аэрапорт Ісламабад афіцыйна быў перайменаваны ў Міжнародны аэрапорт імя Беназір Бхута ў гонар забітага прэм'ер-міністра Пакістана. Аэрапорт мае адну асноўную ўзлётна-пасадачную паласу даўжынёй 3000 метраў і адну для невялікіх самалётаў. Ля тэрмінала размяшчаецца перон для стаянки і абслугоўвання 11 шырокафюзеляжных самалётаў. [[Катэгорыя:Аэрапорты Пакістана]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей]] rstkr7q8lpugg7mw4n4xosjdw5icvly 0 472382 5124885 3163919 2026-04-12T07:58:14Z DzBar 156353 шаблон 5124885 wikitext text/x-wiki {{Збудаванне}}[[Файл:Центр семьи "Казан"(HDR).jpg|міні|Цэнтр сям'і «Казан»]] '''Цэнтр сям'і «Казан»''' — палац шлюбаў ў [[Казань|Казані]], адчынены 5 ліпеня 2013 года. Аўтар будынку — архітэктар і скульптар [[Дашы Намдакаў]]. Будынак нагадвае [[казан]], традыцыйны азіяцкі кацёл. Ёсць 3 ліфта на назіральную пляцоўку, якая знаходзіцца на вышыні 32 метры над узроўнем мора. У 2016 годзе ля цэнтра з'явілася скульптурная кампазіцыя «Ён і Яна» — пара зілантаў ды барсаў з дзіцянятамі. [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Казані]] [[Катэгорыя:Культура Казані]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2013 годзе]] ba22urs5158dvsr7mlzo4v7cfytd5sm 0 472416 5124806 5100970 2026-04-12T04:48:11Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124806 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Ліва аль-Кудс |арыгінал = {{lang-ar|لواء القدس}} |эмблема = Emblem of Liwa Al-Quds.svg |шырыня = 200px |подпіс = |іншыя назвы = Брыгада аль-Кудс |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = [[Палесцінскі нацыяналізм]] |дэвіз = |лідары = Мухамед аль-Саід («Інжынер»)<br/>Мухамед Рафа («Святы айцец»){{KIA}} |штаб-кватэра = лагер Хандарат, [[Алепа]] |рэгіён = |сфарміравана = Верасень [[2013]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Сірыі]]<br/>[[File:National Defence Force Syria Logo.jpg|22px|border]] [[Нацыянальныя сілы абароны|Сілы нацыянальнай абароны]]<br/>[[File:Flag_of_the_Ba%27ath_Party.svg|22px|border]] [[Брыгады Баас]]<br/>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px|border]] [[Хезбала]]<br/>[[File:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|22px|border]] [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] |праціўнікі = [[File:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|22px|border]] [[Сірыйская свабодная армія]]<br/>[[File:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|22px|border]] [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]]<br/>[[File:Al-Nusra.svg|22px|border]] [[Фронт аль-Нусра]]<br/>[[File:Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg|22px|border]] [[Джабхат Фатх аш-Шам]]<br/>[[File:Islamic State flag.svg|22px|border]] [[Ісламская дзяржава]] |колькасць = каля 9.000 |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Ліва аль-Кудс''', ці '''Брыгада аль-Кудс''' ({{lang-ar|لواء القدس}}) — лаяльнае ўраду Сірыі вайсковае фарміраванне сфарміраванае ў [[Правінцыя Алепа|правінцыі Алепа]] ў верасні [[2013]] г. інжынерам Мухамедам аль-Саідам (пазыўны «Інжынер»)<ref>[https://jamestown.org/brief/october-2014-briefs/ Heras, Nicholas A. FSA COMMANDER ABU ISSA BECOMES HIGH VALUE TARGET FOR ISLAMIC STATE IN SYRIA // Militant Leadership Monitor Volume. — 2014. — Vol. 5. — Issue 10.{{ref-en}}]</ref>. Брыгада складаецца з [[суніты|сунітаў]]-[[Палесцінцы|палесцінцаў]] з лагера бежанцаў [[Аль-Найраб]]. Прычынай для стварэння апалчэння паслужыў захоп лагера Хандарат (поўнач [[Халеб|г. Алепа]]) сіламі [[Фронт ан-Нусра|Фронта ан-Нусра]], і далейшыя ганенні на яго мясцовых жыхароў. Мэта стварэння брыгады — адбіць лагер і падтрымаць [[Узброеныя сілы Сірыі]] ў ходзе правядзення ёю аперацыі на тэрыторыі г. Алепа і яго прыгарадзе. == Удзел у Грамадзянскай вайне == Упершыню ўдзел у вайне «Брыгада аль-Кудс» прыняла ў канцы [[2013]] г., калі яе байцы ўзаемадзейнічалі з [[Сілы тыгра|«Сілами тыгра»]] ў ходзе {{нп3|Аперацыя «Зорка Канопус»|аперацыі «Зорка Канопус»|en|Operation Canopus Star}}, у выніку якой урадавыя войскі прасунуліся на паўночным усходзе Алепа, заняўшы стратэгічна значную прамысловую зону Шэйх Наджар і зняўшы аблогу з цэнтральнай турмы Алепа. Брыгада таксама ўдзельнічала ў {{нп3|Аперацыя «Вясёлка» (2014—2015)|аперацыі «Вясёлка»|en|Operation Rainbow (Syrian Civil War)}}, падтрымаўшы наступленне «Сілаў тыгра» ў заходнім Алепа. Байцы фарміравання занялі раёны Башкуй, аль-Манашэр і аль-Мала. Да пачатку [[2015]] г. «аль-Кудс» страціла 200 байцоў забітымі і больш за 400 атрымалі раненні<ref>[http://www.joshualandis.com/blog/overview-of-some-pro-assad-militias/ al-Tamimi, A. J. Archives Overview of some pro-Assad Militias / Aymenn Jawad Al-Tamimi // Syria Comment{{ref-en}}]</ref>. У канцы 2015 г. «Ліва аль-Кудс» прымала ўдзел у наступленні ўрадавых войск на поўдні правінцыі Алепа, у ходзе якога былі заняты некалькі дзесяткаў вёсак і вышынь. Акрамя таго, брыгада адыграла важную ролю ў шэрагу ваенных аперацый у [[2016]] г., у выніку якіх горад Алепа быў цалкам заняты ўрадавымі войскамі. Так, у маі [[2016]] г. падраздзяленні «Ліва аль-Кудс» дапамагалі Узброеным сілам Сірыі і «Сілам тыгра» зачышчаць усход правінцыі Алепа і паспрыялі {{нп3|Наступленне на Ханасэр|абароне паўночнага ўчастка дарогі|en|2016 Khanasir offensive}} Алепа — {{нп3|Пасёлак Ханасэр|Ханасэр|en|Khanasir}}. У чэрвені — ліпені 2016 г. «Сілы тыгра» і «Ліва аль-Кудс» узялі пад кантроль ферму Малах і шашу Кастэла, перарэзаўшы адзіны маршрут забеспячэння падкантрольных сірыйскай апазіцыі раёнаў ўсходняга Алепа. «Брыгада аль-Кудс» адыграла вырашальную ролю ў адбіцці контратак сірыйскай апазіцыі на ферму Малах і лагер Хандарат. У верасні яе атрады ўзялі пад кантроль шпіталь Кіндзі. == Склад брыгады == * Батальён «Львы аль-Кудс» * Батальён стрымлівання * Батальён «Львы аль-Шахба» == Узбраенне брыгады == * [[Т-55]] * [[БМП-1]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Палесцінскія ваенныя фарміраванні]] [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2013 годзе]] jfby19w0qn96cf3fan6wrh4y3y3h4we 0 480740 5124878 3166160 2026-04-12T07:45:38Z DzBar 156353 шаблон, фатаграфіі 5124878 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Чорны дом''' ({{lang-uk|Чорна кам’яниця}}, {{lang-pl|Czarna Kamienica}}) — будынак у [[Львоў|Львове]] (Украіна) на [[плошча Рынак (Львоў)|плошчы Рынак]], 4. Будынак пабудаваны ў 1577 годзе архітэктарам П. Красоўскім і ўяўляе сабой узор жылой рэнесанснай архітэктуры. З 1596 года дом стаў ўласнасцю Я. Ларэнцовіча, які адкрыў тут адну з першых аптэк у Львове, ён жа дабудаваў трэці паверх, а чацвёрты надбудаваны ўжо ў 1884 годзе. Фасад і вуглавыя пілястры пакрытыя цясляным каменем, які счарнеў ад часу, дзякуючы чаму будынак атрымаў сваю цяперашнюю назву. Фасад упрыгожаны [[арнамент]]ам і сюжэтнай разьбой. Цяпер будынак належыць [[Львоўскі гістарычны музей|Львоўскаму гістарычнаму музею]]. == Фрагменты фасада == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:Lwów_-_Rynek_-_Czarna_kamienica_-_Detal_01.JPG|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Lw%C3%B3w_-_Rynek_-_Czarna_kamienica_-_Detal_01.JPG Файл:4_Market_Square,_Lviv_(02).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:4_Market_Square,_Lviv_(02).jpg Файл:4_Market_Square,_Lviv_(03).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:4_Market_Square,_Lviv_(03).jpg Файл:4_Market_Square,_Lviv_(04).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:4_Market_Square,_Lviv_(04).jpg Файл:4_Market_Square,_Lviv_(05).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:4_Market_Square,_Lviv_(05).jpg </gallery> [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Львова]] [[Катэгорыя:Збудаванні Украіны ў стылі рэнесанс]] [[Катэгорыя:Плошча Рынак (Львоў)]] [[Катэгорыя:1577 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ва Украіне]] 5d4l42uh8fm2h0i83dxubwhkd7esoqt 100 540543 5124637 5124544 2026-04-11T14:19:07Z JerzyKundrat 174 ў 5124637 wikitext text/x-wiki Злучаныя Штаты Амерыкі __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' * [[7 красавіка]]: Двухтыднёвае «перамір’е» ў [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. {{reflist}} nkf4vd6irtkdfuzgwul8h1svpr0xvy1 5124638 5124637 2026-04-11T14:19:21Z JerzyKundrat 174 5124638 wikitext text/x-wiki Злучаныя Штаты Амерыкі __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' * [[7 красавіка]]: Двухтыднёвае «перамір’е» ў [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. {{reflist}} dqo9o3dj9d39yre2n36658mcdvoxlru 0 548481 5124609 5123976 2026-04-11T13:25:11Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5124609 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закаркліна |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закаркліна'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519304_55.532178,26.308307|title=Zakarlina}}</ref> або '''Ажукаркліна,''' таксама '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|16|295|Zakarklinie|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-11}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] m8836xomk0tu19af7iv77qhzl6thp63 14 562550 5124946 3156217 2026-04-12T09:28:39Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Катэгорыя:Храм Гроба Гасподняга]] у [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй]] 3156217 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Іерусаліма]] 13jhm6gyiqdipcvh21ntfmqpiaonn5o 0 565570 5124873 3171173 2026-04-12T07:20:06Z DzBar 156353 5124873 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Фліндэрс}}{{Хрыбет|Назва=Фліндэрс}} '''Фліндэрс''' ({{lang-en|Flinders Ranges}}) — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Аўстралія|Аўстраліі]], на поўнач ад [[Спенсер (заліў)|заліва Спенсер]]. Даўжыня каля 400 км. Вышыня да 1165 м (гара Сент-Мэры-Пік). Складзены з гліністых сланцаў, [[кварцыт]]аў і [[даламіт]]аў. [[ападкі|Ападкаў]] 200—400 мм за год. Схілы ўкрыты маліскрэбам, на поўначы паўпустынныя хмызнякі і галафіты. Нацыянальны парк Фліндэрс-Рэйнджэс. Названы імем [[Мэцью Фліндэрс]]а.[[Файл:Flinders Ranges - near Rawnsley's Bluff.JPG|thumb|]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Спасылкі == [[Катэгорыя:Горы Аўстраліі]] {{Вонкавыя спасылкі}} t4iod9ycht0snldgl57r9qnifvq402i 0 567252 5124862 3184768 2026-04-12T06:58:04Z DzBar 156353 шаблон 5124862 wikitext text/x-wiki {{Спартыўная арганізацыя}} '''Амерыканская Ліга Прафесійных Бейсбольных Клубаў''' ({{lang-en|American League of Professional Baseball Clubs}}), альбо проста '''Амерыканская Ліга''' ('''АЛ''') — адна з дзвюх ліг, якія складаюць [[Галоўная ліга бейсбола|Галоўную Лігу Бейсбола (МЛБ)]] у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Чэмпіёнамі Амерыканскай Лігі ў [[Сезон МЛБ 2017|2017 годзе]] сталі [[Х'юстан Астрас]]. {{МЛБ}} [[Катэгорыя:Галоўная ліга бейсбола]] enbr8y8rcsftwmmgt0r5palvvpti09v 0 567254 5124861 3184773 2026-04-12T06:57:23Z DzBar 156353 шаблон 5124861 wikitext text/x-wiki {{Спартыўная арганізацыя}} '''Нацыянальная Ліга Прафесійных Бейсбольных Клубаў''' ({{lang-en|National League of Professional Baseball Clubs}}), альбо проста '''Нацыянальная Ліга''' ('''НЛ''') — адна з дзвюх ліг, якія складаюць [[Галоўная ліга бейсбола|Галоўную Лігу Бейсбола (МЛБ)]] у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Самая старая з дзеючых па сённяшні дзень спартыўная ліга ў свеце. Чэмпіёнамі Нацыянальнай Лігі ў [[Сезон МЛБ 2017|2017 годзе]] сталі [[Лос-Анджэлес Доджэрс]]. {{МЛБ}} [[Катэгорыя:Галоўная ліга бейсбола]] 20tamenngar71hxxl9dd442y5hk301h 0 568758 5124855 3192569 2026-04-12T06:45:23Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1915 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124855 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі|name=9.15 cm leichtes Minenwerfer System Lanz|image=[[File:Lanz 91 mm Memorial de Verdun.jpg|Lanz 91 mm Memorial de Verdun|270px]]|caption=Minenwerfer Lanz 91 [[Вердэн]],[[Францыя]]|origin={{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}|type= [[мінамёт]] <!-- Тып зброі -->|is_ranged=yes|is_artillery=yes|unit_cost=<!-- Характарыстыкі -->|service=1914—1918|used_by={{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}|wars=[[Першая сусветная вайна]]<!-- Гісторыя стварэння -->|designer=[[Генрых Ланц]]|design_date=1914—1915|manufacturer= [[Heinrich Lanz AG]]|production_date=1915—1918|number=|variants=|weight=114|length=|part_length=595|width=|height=|crew=|cartridge_weight=3,8<!-- Стралковая зброя -->|cartridge=|caliber=91,5|action=|rate=|velocity=|range=|max_range=450|feed=|sights=<!-- Артылерыя -->|breech=|recoil=|carriage=|elevation=|traverse=<!-- Дадаткова -->|commons=}} '''9.15 cm leichtes Minenwerfer System Lanz''' (''Minenwerfer Lanz 91'') — 9,15-см лёгкі мінамёт сістэмы Ланса, стаяў на ўзбраенні [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Мінамёт з'яўляўся гладкаствольным і казназарадным. Адрозніваўся выкарыстаннем бяздымнага пораху. У [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] часова ўжываўся для замены [[9 cm Minenwerfer M. 14]], які меў невялікую далёкасць стрэльбы і шэраг праблем з боепрыпасамі. Потым яго змянілі на мінамёт уласнай распрацоўкі [[9 cm Minenwerfer M. 17]]. Пачынаючы з красавіка 1917 гады былі заказаны больш 500 адзінак. == Літаратура == * Ortner, M. Christian. ''The Austro-Hungarian Artillery From 1867 to 1918: Technology, Organization, and Tactics''. Vienna, Verlag Militaria, 2007 {{ISBN|978-3-902526-13-7}} == Спасылкі == * [http://www.landships.info/landships/artillery_articles.html?load=/landships/artillery_articles/9cm_minenwerfer_m14.html 9.15cm Leichter Minenwerfer System Lanz] {{ref-en}}. {{Commonscat|Minenwerfer Lanz 91}} {{Артылерыя Германіі ў Першай сусветнай вайне}} [[Катэгорыя:Артылерыя калібра 90 мм]] [[Катэгорыя:Артылерыя Германіі ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Мінамёты]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1915 годзе]] pncmvtjh4cfk8ubx74jaorga3z08ms8 0 569815 5124848 3198664 2026-04-12T06:22:37Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1819 годзе]]; +[[Катэгорыя:Пераназваныя населеныя пункты Азербайджана]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124848 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гёйгёль}} {{НП}} '''Гёйгёль''' ({{lang-az|Göygöl}} — «блакітнае возера») — горад у [[Азербайджан]]е, адміністрацыйны цэнтр Гёйгёльскага раёна. Заснаваны ў 1819 годзе як калонія Еленендорф нямецкімі каланістамі з Швабіі. Да 1938 года горад называўся Еленендорф, з 1938 па 2008 — Ханлар<ref>карта Азербайджана — {{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref> у гонар азербайджанскага рэвалюцыянера Ханлара Сафараліева. Размешчаны на правым беразе ракі Гянджачай (прыток [[Кура (рака)|Куры]]), за 10 км на поўдзень ад горада [[Гянджа]]. {{зноскі}} {{Гарады Азербайджана}} [[Катэгорыя:Гарады Азербайджана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1819 годзе]] [[Катэгорыя:Пераназваныя населеныя пункты Азербайджана]] ndf91ftdoo8je3uqb1fyyhasnd7bwuj 0 580859 5124807 5112168 2026-04-12T04:48:31Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124807 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Дамаск |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Rif Damashq.svg |загаловак = Карта бітвы за Дамаск. |дата = [[15 ліпеня]] [[2012]] — [[23 мая]] [[2018]] |месца = [[Дамаск]] і яго наваколле |змены = |вынік = перамога Сірыйскай арабскай арміі (САА) |праціўнік1 ={{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Узброеныя сілы Сірыі|САА]]<br>{{Сцяг|Ліван}} [[Ліван|Ліванскія добраахвотнікі]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Расія}} [[РФ|Расія]]<br>{{Сцягафікацыя|Іран}} |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|22px]] [[Свабодная армія Сірыі]] |праціўнік3 = {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} (ВПС) |праціўнік4 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Фронт аль-Нусра]]<br>[[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]] і іншыя радыкальныя групоўкі |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 4-я бранятанкавая дывізія,<br>3-я бранятанкавая дывізія,<br>Рэспубліканская гвардыя Сірыі |сілы2 = у розны час ад 2 500 да 5 000 паўстанцаў і баевікоў<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/rebels-start-ops-to-free-damascus-assad-sends-in-helicopters-tanks/976028/ Rebels start ops to free Damascus, Assad sends in helicopters, tanks - Indian Express]</ref><ref>[http://www.standard.co.uk/news/world/5000-rebel-fighters-heading-to-damascus-to-topple-bashar-al-assad-7958704.html 5,000 rebel fighters 'heading to Damascus to topple Bashar al-Assad' | World | News | London Evening Standard]</ref> |страты1 = звыш 4 500 забітых |страты2 = звыш 7 000 забітых }} '''Бітва за Дамаск''' — эпізод [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], падчас якога ў [[2012]] годзе разгарнуліся баявыя дзеянні паміж урадавымі сіламі і ўзброенай апазіцыяй за кантроль над сталіцай Сірыі [[Дамаск]]ам. == Папярэднія падзеі == [[16 лістапада]] 2011 года баевікі Свабоднай арміі Сірыі атакавалі ўрадавыя будынкі на ўскраіне Дамаска<ref>[http://lenta.ru/news/2011/11/16/attack/ «Свободная армия Сирии» атаковала окраину Дамаска]</ref>. Напярэдадні баявых дзеянняў Дамаск патрэсла серыя тэрактаў: [[23 снежня]] 2011 года<ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/23/damascus/ В Дамаске взорвали штаб-квартиру спецслужбы]</ref>, [[6 студзеня]] 2012 года<ref>[http://vz.ru/news/2012/1/6/551681.html Теракт в Дамаске унёс жизни 25 человек]</ref>, [[17 мая]] 2012 года<ref>[http://www.newsru.com/world/17mar2012/damaskd.html Взрывы в Дамаске унесли жизни 27 человек, большинство — мирные жители]</ref>. == Сілы бакоў == Колькасць баевікоў, якія прымалі ўдзел у летнім наступленні на Дамаск, ацэньваецца ў 300 чалавек<ref>[http://www.utro.ru/articles/2012/07/18/1059600.shtml Дамаск расстреливают танки и вертолёты]</ref>. Паўстанцы былі аб’яднаны ў розныя групоўкі: [[Сірыйская свабодная армія|Свабодная армія Сірыі]], Фронт ан-Нусра, «Джэйш аль-Іслам», «Ліва аль-Іслам», [[ісламская дзяржава|ІД]] (з [[2015]] года). Урадавыя сілы прадставіла элітная 4-я танкавая дывізія на чале з малодшым братам прэзідэнта Махерам Асадам<ref>[http://win.ru/geopolitika/1328131095 АСАД ОТБИЛ ПРИГОРОДЫ ДАМАСКА. СТОИТ ЛИ ПРАЗДНОВАТЬ ПОБЕДУ?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212427/http://win.ru/geopolitika/1328131095 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. == Бітва == === 2012—2014 === [[15 ліпеня]] 2012 года пачаліся баі ў Дамаску. Па словах прадстаўнікоў сірыйскай апазіцыі, войскі пры падтрымцы БТРаў увайшлі ў прыгарады для таго, каб выгнаць адтуль паўстанцаў<ref>[http://www.bbc.com/russian/international/2012/07/120716_syria_damascus_fighting_intensifies.shtml В Дамаске второй день подряд идут тяжёлые бои]</ref>. Да [[16 ліпеня]] сутыкненні распаўсюдзіліся на розныя раёны Дамаска — Тадхамон, Джабар і Кфар Суса<ref>[http://www.newsru.com/world/16jul2012/damaskinfire.html Сирийский конфликт достиг Дамаска: бои идут среди бела дня, в город ввели бронетехнику]</ref>. Урадавымі войскамі была прыменена цяжкая бранятэхніка і авіяцыя. [[17 ліпеня]] баявыя дзеянні перамясціліся ў цэнтральныя раёны горада, баі вяліся на вуліцы Багдад — цэнтральнай вуліцы горада<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия: в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция]</ref>. [[19 ліпеня]] сутычкі пачаліся ў дамаскім квартале Іхлас, у якім размяшчаўся будынак Савета міністраў Сірыі. Акрамя комплексу ўрадавых будынкаў, у тым жа раёне знаходзіліся карпусы Дамаскага ўніверсітэта. [[22 ліпеня]] ўрадавыя сілы ачысцілі ад баевікоў раёны Барзех і Мезех<ref>[http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh В Дамаске войска пытаются вытеснить повстанцев из района Барзех] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003224430/http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh |date=3 кастрычніка 2015 }}</ref>. [[3 жніўня]] ўрадавыя войскі пачалі новае наступленне на баевікоў апазіцыі ў Дамаску. [[4 жніўня]] сірыйская армія цалкам вызваліла Дамаск<ref>[http://www.utro.ru/news/2012/08/05/1063460.shtml Сирийская армия выбила повстанцев из Дамаска]</ref>. Апошняй апорай мяцежнікаў быў раён Тадамун. [[24 жніўня]] сірыйская армія выбіла паўстанцаў з паўднёва-заходняга прыгарада Дэрая<ref>[http://vz.ru/news/2012/8/24/595014.html Сирийская армия выбила повстанцев из пригорода Дамаска]</ref>. [[14 снежня]] на паўднёвых ускраінах Дамаска мелі месца сутыкненні з паўстанцамі<ref>[http://tass.ru/arhiv/652995 На подступах к Дамаску идут тяжёлые бои]</ref>. У канцы 2012 года Свабодная армія Сірыі пры падтрымцы палесцінцаў заняла лагер Ярмук, якіх неўзабаве замянілі баевікі з Фронту ан-Нусра<ref>[http://freepublish.ru/v-mire/boeviki-dzhebhat-an-nusra/ Боевики «Джебхат-ан-Нусра» покидают лагерь палестинских беженцев Ярмук в Дамаске]</ref>. У жніўні [[2013]] года ў ваколіцах Дамаска мелі месца хімічныя атакі. Адначасна адбываліся сутыкненні паміж Свабоднай арміяй і Фронтам ан-Нусра<ref>[http://fito-center.ru/armija-i-konflikty/15089-ozhestochennye-boi-mezhdu-dzhabhata-nusra-i-svobodnoy-armiey-v-provincii-damask.html Ожесточённые бои между Джебхат-ан-Нусра и Свободной Армией в провинции Дамаск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003220356/http://fito-center.ru/armija-i-konflikty/15089-ozhestochennye-boi-mezhdu-dzhabhata-nusra-i-svobodnoy-armiey-v-provincii-damask.html |date=3 кастрычніка 2015 }}</ref>. У [[2014]] годзе баевікі і ўрадавыя сілы вялі пазіцыйныя баі. Паўстанцы («Джэбхат-ан-Нусра», «Джэйш аль-Іслам») на гэты момант кантралявалі аазіс Гута і раён Джабар<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1243386 В ходе операции сирийской армии под Дамаском убит полевой командир из «Джебхат-ан-Нусры»]</ref>. === 2015—2017 === У красавіку [[2015]] года баевікі ІДІЛ занялі лагер Ярмук на поўдні Дамаска<ref>[http://www.epochtimes.ru/palestinskij-lager-yarmuk-snova-atakovan-boevikami-igil-video-98978060/ Палестинский лагерь «Ярмук» снова атакован боевиками ИГИЛ (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003204646/http://www.epochtimes.ru/palestinskij-lager-yarmuk-snova-atakovan-boevikami-igil-video-98978060/ |date=3 кастрычніка 2015 }}</ref>, уступіўшы ў канфлікт са Свабоднай арміяй Сірыі<ref>[http://ria.ru/world/20150407/1057215462.html «Идет что-то страшное»: жители пригорода Дамаска массово бегут от ИГИЛ]</ref>. Улетку 2015 года працягваліся спробы атакаваць Дамаск з боку Гуты і Ярмука<ref>[http://asialive.info/2015/06/siriya_operativnaya_svodka_za_2_iunya_2015_goda_314667.html Сирия: оперативная сводка за 2 июня 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003223707/http://asialive.info/2015/06/siriya_operativnaya_svodka_za_2_iunya_2015_goda_314667.html |date=3 кастрычніка 2015 }}</ref>. [[13 кастрычніка]] ўрадавыя сілы пачалі наступленне на ўсходні прыгарад Дамаска Джабар. [[16 лістапада]] вяліся баі за верталётную базу ў раёне Марш А-Султан. У правінцыі Дамаск ВПС Сірыі нанеслі ўдары па пазіцыях і тэхніцы ССА. [[30 лістапада]] армія Сірыі знішчыла падземныя ўмацаванні апазіцыянераў у Джабары. [[5 снежня]] баевікі абстралялі з мінамётаў хрысціянскі квартал Баб-Тума ў гістарычнай частцы Дамаска. Чатыры мірных жыхара атрымалі раненні. [[14 снежня]] сірыйская армія вярнула кантроль над авіябазу Мардж-аль-Султан. [[15 снежня]] баевікі розных антыўрадавых груповак, якія дзейнічалі ва ўсходнім прыгарадзе Дамаска Усходняя Гута, заявілі аб стварэнні аб’яднання «Новы аператыўны пункт». [[20 снежня]] ізраільскія ВПС нанеслі авіяўдар па пазіцыях ліванскага шыіцкага руху [[Хезбала]] ва ўсходнім прыгарадзе Дамаска. У выніку авіяўдару загінуў адзін з лідараў Хезбалы Самір Кунтар. [[25 снежня]] ва Усходняй Гуце ў выніку авіяўдару сірыйскіх ВПС быў знішчаны верхавод тэрарыстычнай арганізацыі «Джэйш аль-Іслам» Захран Алуш. У гэты ж дзень баевікі ІД пачалі здаваць зброю ўрадавым войскам Сірыі ў раёне палесцінскага лагера «Ярмук» у паўднёвым прыгарадзе Дамаска. Станам на [[25 снежня]] 2015 года ўрадавыя войскі Сірыі працягвалі звужаць кальцо акружэння бандфармаванняў пад Дамаскам на напрамках Нашабія, Нула, Дума, Зібдын. [[26 снежня]] ўрадавыя сілы Сірыі знішчылі ў правінцыі Дамаск лідара паўстанцаў з «Фронту рэвалюцыянераў Сірыі» Ліда Мухамад аль Масаальма. Станам на [[11 студзеня]] [[2016]] года ўрадавыя войскі Сірыі працягвалі наступленне ў прыгарадах Дамаска. Вялася зачыстка кварталаў Усходняй Гуты. Найбольшае прасоўванне сірыйскай арміі адзначалася ў напрамках Блалія, Нашабія і Хаўш-Харабу. [[31 сакавіка]] ў школе ў сірыйскім населеным пункце Дэйр аль-Асафір у прыгарадзе Дамаска быў нанесены авіяўдар. Загінула больш за 20 чалавек. Краіны Захаду абвінавацілі ў нанясенні авіяўдару сірыйскі ўрад. [[9 снежня]] [[2017]] года ўрадавая армія ўзяла пад агнявы кантроль горад Мугр Аль-Мір на паўднёвым захадзе ад Дамаска. [[25 снежня]] баевікі ў раёне горада Бейт Джын на паўднёвым захадзе ад Дамаска капітулявалі. === 2018 === [[2 студзеня]] 2018 года ўрадавыя войскі САР паставілі дзяржаўныя сцягі на стратэгічнай вышыні Тулюл аль-Хумуру ў знак паспяховага завяршэння баявой аперацыі супраць апазіцыянераў у заходняй частцы паўднёва-заходняга прыгарада Дамаска. [[6 студзеня]] на паўночным усходзе сталіцы каля населенага пункта Хараста зноў разгарнуліся жорсткія баі паміж урадавымі сіламі і атрадамі фарміраванняў «Тахрыр Аш-Шам» і «Ахрар Аш-Шам». [[8 студзеня]] ўрадавыя войскі Сірыі занялі акружаную баевікамі тэрыторыю вайсковай базы бранятэхнікі ў горадзе Хараста ва ўсходнім прыгарадзе Дамаска. [[22 студзеня]] баевікі правялі абстрэл раёна Баб Тума на ўсходзе Дамаска. У выніку дзевяць чалавек загінулі, яшчэ 21 былі паранены. [[26 студзеня]] на паўночным усходзе Дамаска працягваліся сутыкненні паміж ісламісцкімі групоўкамі і часткамі Сірыйскай арабскай арміі (САА). [[1 лютага]] пад абстрэл трапіў раён Дамаска Эш-Эль-Вурур. У выніку гэтай атакі загінула каля 9 чалавек, яшчэ каля 15 атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. [[12 лютага]] баевікі 20 разоў абстралялі Дамаск. [[16 лютага]] баевікі з Усходняй Гуты абстралялі жылыя кварталы Дамаска, адзін сірыйскі вайсковец загінуў, двое мірных жыхароў паранены. [[18 лютага]] ўрадавымі сіламі была пачата [[Аперацыя «Дамаская Сталь»]]. [[14 красавіка]] Усходняя Гута вызвалена ад апазіцыі. Новыя падмацаванні Сірыйскай арабскай арміі (САА) працягвалі прыбываць у паўднёвыя раёны Дамаска ў рамках падрыхтоўкі да наступлення на радыкалаў «Ісламскай дзяржавы», якія базаваліся ў раёне лагера «Ярмук» (раёны Ярмук, Аль-Хаджар Аль-Асвад і Аль-Кадам). [[19 красавіка]] байцам «Ісламскай дзяржавы» быў перададзены ўльтыматум сірыйскага ўрада. У выпадку, калі баевікі не пагодзяцца прыняць умовы перамір’я на працягу сутак, САА і яе саюзнікі пачнуць поўнамаштабны наступленне ў дадзеным раёне. [[20 красавіка]] пасля таго як паўстанцы «Ісламскага дзяржавы» на поўдзень ад Дамаска адмовіліся прыняць умовы сірыйскіх уладаў, сірыйскія войскі аднавілі баявыя дзеянні пад прыкрыццём ПКС РФ. Узброеныя сутычкі адзначаліся ў раёнах Аль-Кадам, Ат-Тадамун і Хаджар Аль-Асвад, а таксама ў лагера бежанцаў «Ярмук». [[22 красавіка]] ў ходзе аперацыі Сірыйскай арабскай арміі па вызваленні паўднёвай ўскраіны Дамаска ад атрадаў «Ісламскай дзяржавы» ўрадавым войскам атрымалася ўсталяваць кантроль над мікрараёнам Аль-Джура. [[23 красавіка]] пасля таго як ІДІЛаўцы на поўдзень ад Дамаска адмовіліся выконваць умовы мірнага пагаднення з сірыйскімі ўладамі, Сірыйская арабская армія аднавіла абстрэлы пазіцый мяцежнікаў. [[24 красавіка]] Сірыйская арабская армія працягнула баі супраць «Ісламскай дзяржавы» на паўднёвай ўскраіне Дамаска — у раёнах Аль-Хаджар Аль-Асвад, Шэйх Зазі, Ярмук. У выніку амаль бесперапыннага агнявога ўздзеяння сірыйскіх войскаў па аб’ектах праціўніка групоўка страціла каля 150 баевікоў забітымі і параненымі. [[25 красавіка]] авіяцыя і артылерыя САА працягвалі нанесла ўдары па сілам «Ісламскай дзяржавы» ў раёне Ярмук. [[29 красавіка]] сірыйскія ўрадавыя войскі, узяўшы пад кантроль раёны Кадам і Аль-Маданія на поўдзень ад Дамаска, працягнулі наступленне на пазіцыі баевікоў «Ісламскай дзяржавы», якія яшчэ ўтрымлівалі раёны Ярмук, Шэйх-Зазі і Хаджар аль-Асвад. У ходзе баёў загінуў генерал Акела Алі Захір, які ваяваў на баку сірыйскага ўрада ў складзе «Арміі вызвалення Палесціны». Акрамя яе, у штурме Ярмука ўдзельнічалі і іншыя палесцінскія фарміраванні: «Ліва аль-Кудс», «Фатх аль-інтыфады», «Кават аль-Джаліль» і «Народны фронт па вызваленні Палесцінскай генерал-камандавання». Урадавыя войскі пад прыкрыццём расійскай авіяцыі выбілі радыкальных ісламістаў з тэрыторыі фермы Казія. Раней САА вызваліла ад ІДІЛ кварталы Аль-Асалі і Аль-Джура і раён Аль-Кадам. [[1 мая]] першыя аўтобусы з баевікамі з раёна Ярмука выехалі ў кірунку Ідліб у адпаведнасці з умовамі мірнага пагаднення з ўрадам САР. [[2 мая]] ў ходзе баёў у раёне на поўдзень ад Дамаска ўрадавым войскам удалося ўзяць пад кантроль раёны Аль-Алаф і Аль-Басель на паўночны захад ад Хаджар Аль-Асвада. [[3 мая]] ў выніку жорсткіх баёў паміж урадавымі сіламі і атрадамі «Ісламскай дзяржавы» анклаў групоўкі на поўдзень ад Дамаска быў рассечён на дзве часткі — Паўднёвы Ярмук і Хаджар-аль-Асвад. [[5 мая]] пасля таго, як паўднёвая частка раёна Хаджар Аль-Асвад перайшла пад кантроль Сірыйскай арабскай арміі, войскі прыступілі да зачыстцы яго паўночнай часткі. [[11 мая]] падраздзяленні САА працягвалі штурм апошніх рубяжоў абароны баевікоў у лагеры Ярмук на поўдні Дамаска. [[19 мая]] ІД губляе пазіцыі ў Хаджар аль-Асвада. [[20 мая]] баевікі групоўкі «Ісламская дзяржава» пагадзіліся пакінуць паўднёвы Дамаск. Паведамлялася, што напярэдадні было заключана пагадненне аб тым, што мяцежнікі пакінуць пазіцыі ў лагеры Ярмук і Хаджар Аль-Асвада і будуць перавезены ў Бадыю ва ўсходняй частцы Сірыі. Адначасна дзесяткі аўтобусаў прыбылі ў Ярмук для перавозкі баевікоў. Сірыйскія ўлады аднавілі кантроль над усходнімі кварталамі раёна. [[23 мая]] Сірыйская армія ўзяла Дамаск пад поўны кантроль. == Гл. таксама == * [[Баі за Дамаск (2024)]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] gpd39owb9qi2e7a89ooysgf4hvd6jwo 0 590286 5124787 4746076 2026-04-11T21:23:46Z ~2026-22452-41 166574 Распачаў раздзел пра гісторыю жанра; удакладніў ужыванне слова "quest" у англамоўнай традыцыі 5124787 wikitext text/x-wiki '''Прыгодніцкая гульня''' ({{lang-en|adventure game}}) або '''Квэст''' ({{lang-en|quest}}) — адзін з асноўных [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў|жанраў]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]], што ўяўляе сабой інтэрактыўную гісторыю з галоўным героем, якім кіруе гулец. Найважнейшымі элементамі гульні ў жанры квэста ёсць уласна апавяданне і даследаванне свету, а ключавую ролю ў гульнявым працэсе грае рашэнне галаваломак і задач, якія патрабуюць ад гульца разумовых высілкаў. Такія характэрныя для іншых жанраў камп’ютарных гульняў элементы, як баі, эканамічнае планаванне і задачы, якія патрабуюць ад гульца хуткасці рэакцыі і хуткіх зваротных дзеянняў, у квэсце зведзены да мінімуму або зусім адсутнічаюць<ref name="fundamentals">{{кніга|аўтар=Adams, Ernest|загаловак=Fundamentals of Game Design|выданне=2nd edition|месца=Berkeley, CA|выдавецтва=New Riders|год=2010|старонкі=547|allpages=700|isbn=978-0321643377}}</ref>. Гульні, якія аб’ядноўваюць у сабе характэрныя прыкметы квэстаў і жанра [[action]], вылучаюць у асобны жанр — [[прыгодніцкі экшан]]. Нягледзячы на тое, што тэрмін "квэст" запазычаны з англійскай мовы, у англамоўнай традыцыі слова "quest" не выкарыстоўваецца ў сэнсе "прыгодніцкая гульня" і асацыюецца больш з асобнымі місіямі ў ралявых гульнях.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|title=Towards Disambiguating Quests as a Technical Term|author=Yu, Kristen K., Sturtevant, Nathan R., & Guzdial, Matthew|website=FDG '21: Proceedings of the 16th International Conference on the Foundations of Digital Games|date=2021|publisher=ACM|doi=10.1145/3472538.3472543|access-date=2026-04-11}}</ref> == Гісторыя == Першай папулярнай камп'ютарнай прыгодніцкай гульнёй стала ''[[Colossal Cave Adventure]]'' ("Прыгоды ў Каласальнай пячоры") — якая была створаная ў 1975 г. {{Не перакладзена|Уільям Краўдэр|Уільямам Краўдэрам|en|William Crowther (programmer)}} і дапрацоўвалася рознымі аўтарамі цягам наступных гадоў. Гульня складалася выключна з тэкста, які апісваў падзеі; гулец у сваю чаргу ўводзіў на клавіятуры тэкставыя каманды, каб кіраваць галоўным персанажам.<ref>{{Cite web|url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=2020|title="Adventure," or "Colossal Cave Adventure," is the First Computer Text Adventure Game : History of Information|author=Norman, Jeremy M.|website=www.historyofinformation.com|access-date=2026-04-11}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.dk/books/edition/Writing_an_Interactive_Story/bR7CDwAAQBAJ|аўтар=Pierre Lacombe, Gabriel Feraud, Clement Riviere|загаловак=Writing an Interactive Story|год=2019-12-06|выдавецтва=CRC Press|старонак=346|isbn=978-1-000-73545-1}}</ref> У 1980 г. [[Раберта Уільямс]] разам з мужам {{Не перакладзена|Кен Уільямс|Кенам Уільямсам|en|Ken Williams (game developer)}} выпусцілі першую графічную прыгодніцкую гульню, ''{{Не перакладзена|Mystery House|Mystery House ("Загадкавы дом")|en|Mystery House}}''.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altaonline.com/culture/movies-tv-shows/a46976900/sierra-on-line-video-games-roberta-williams-joy-lanzendorfer/|title=Falling in and out of Love with Sierra On-Line|author=Lanzendorfer, Joy|website=Alta Online|date=2024-03-25|access-date=2026-04-11}}</ref> Гульня моцна паўплывала на фармаванне жанру. На працягу 80-х і першай паловы 90-х студыя Sierra On-Line, заснаваная Уільямсамі, выпусціла дзясяткі папулярных прыгодніцкіх гульняў, у тым ліку, серыі ''King's Quest'', ''Police Quest'' і ''Space Quest''.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.historylink.org/File/20912|title=Williams, Roberta Lynn (b. 1953)|author=Holden Givens, Linda|website=HistoryLink|date=2019-11-27|access-date=2026-04-07}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://questzone.ru/enzi/|title=Энцыклапедыя квэстаў|website=questzone.ru|access-date=2024-05-20}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Квэсты| ]] 10treubcklma3basl15q0p6cu04gex5 0 591486 5124808 4884896 2026-04-12T04:48:50Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124808 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Ісламскі фронт |арыгінал = |эмблема = Logo of the Islamic Front (Syria).svg |шырыня = 200px |подпіс = |частка = |ідэалогія = [[ісламізм]] |дэвіз = |нацыянальнасць = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Сірыя]] |сфарміравана = [[22 лістапада]] [[2013]] |расфармавана = [[15 снежня]] [[2016]] |перш = |стала = |саюзнікі = [[Фронт аль-Нусра]] |праціўнікі = {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]] |колькасць = |канфлікты = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = }} '''Ісламскі фронт''' ({{lang-ar|‏الجبهة الإسلامية}}) — паўстанцкая ісламісцкая арганізацыя, якая дзейнічала на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. Утворана ў лістападзе [[2013]] года падчас [[грамадзянская вайна ў Сірыі|узброенага канфлікту ў краіне]]<ref name="Reuters22Nov">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2013/11/22/us-syria-crisis-islamists-merger-idUSBRE9AL0I420131122|title=Six Islamist factions unite in largest Syria rebel merger|publisher=Reuters|date=22 November 2013|accessdate=22 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924191115/http://www.reuters.com/article/2013/11/22/us-syria-crisis-islamists-merger-idUSBRE9AL0I420131122|archivedate=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. У яе склад увайшлі некалькі ўплывовых радыкальных ісламісцкіх груповак, якія дзейнічалі на поўначы Сірыі<ref name="refusal">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/12/18/refusal/|title=«Исламский фронт» Сирии отказался от переговоров с американцами|date=2013-12-18|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|accessdate=2013-12-29}}</ref>. Аб’яднанае фарміраванне стала самым буйным у дадзеным рэгіёне краіны. Лідарам арганізацыі стаў [[Ахмед Абу Іса]]. == Стварэнне == [[22 лістапада]] [[2013]] года Захран Алуш і Хасан Абуд заявілі аб зліцці сваіх узброеных апалчэнняў у адзіную структуру, а таксама заклікалі іншых паўстанцаў далучыцца да яе<ref name="itar">{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/info/848044|title=Кто есть кто в сирийской оппозиции|publisher=ИТАР-ТАСС|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}</ref>. Новая арганізацыя атрымала назву «Ісламскі фронт». Першапачаткова ў яе склад увайшлі шэсць буйных ісламісцкіх груповак, у тым ліку «Ліва ат-Таўхід», «Ахрам аш-Шам», «Ансар аш-Шам», «Армія ісламу», «Ліва аль-Хак» і «Сукур аш-Шам»<ref name="bbc">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/11/131122_rn_syria_rebels_front.shtml|title=Сирийские повстанцы объединяются в «Исламский фронт»|date=2013-11-22|publisher=Русская служба Би-би-си|lang=ru|accessdate=2013-12-25}}</ref>. Пры гэтым, у склад фронту не ўвайшлі звязаныя з «Аль-Каідай» групоўкі «Фронт ан-Нусра» і «Ісламская дзяржава Ірака і Леванта» (ІДІЛ), якія супернічалі з гэтымі ісламісцкімі арганізацыямі<ref name="newsrucoil22nov">{{cite web|url=http://newsru.co.il/mideast/22nov2013/islam8015.html|title=В Сирии появился новый «Исламский фронт» – за шариат, против Асада и «Аль-Каиды»|date=2013-11-22|publisher=NEWSru.co.il|lang=ru|accessdate=2013-12-25}}</ref>. Па папярэдняй дамоўленасці, баевікі аб’ядналіся на тры месяцы. Як дзейнічаць далей, яны мелі намер вырашыць па заканчэнні гэтага тэрміну. Аб’яднанне ісламістаў ў паўночнай Сірыі адбылося праз некалькі дзён пасля гібелі Абдула-Кадзіра Салеха, які ўзначальваў «Брыгаду Таўхід». Камандзір загінуў ад ран, атрыманых у ходзе бамбардзіроўкі. Да аб’яднання сірыйскіх ісламістаў падштурхнулі нядаўнія поспехі ўрадавых сіл у раёне Алепа, дзе баевікі за апошнія тыдні страцілі адразу некалькі важных аб’ектаў<ref name="lenta22nov">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/11/22/joint/|title=Сирийские исламисты создали единый фронт|date=2013-11-22|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|accessdate=2013-12-25}}</ref>. == Дзейнасць == Паводле ацэнак экспертаў, агульная колькасць баевікоў групоўкі дасягала 45 000<ref name="gazeta">{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2013/12/05_a_5784973.shtml|title=Ставка на радикалов|author=Фарида Рустамова, Полина Матвеева|date=2013-12-05|publisher=Газета.ру|lang=ru|accessdate=2013-12-25}}</ref>. Ісламісты ваявалі як з сірыйскімі ўрадавымі сіламі, так і з іншымі паўстанцкімі групоўкамі. Таксама прадстаўнікі арганізацыі заявілі, што не будуць супрацоўнічаць з нацыянальнай кааліцыяй сірыйскай апазіцыі і ўдзельнічаць у мірнай канферэнцыі «Жэнева-2»<ref name="AP22Nov">{{cite web|url=http://www.edmontonjournal.com/news/Syrian+activists+least+rebels+have+died+battle+army+base/9199491/story.html|title=Series of Syrian Muslim rebel brigades say they've unified under name of the 'Islamic Front'|publisher=Associated Press|date=22 November 2013|accessdate=22 November 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140105165402/http://www.edmontonjournal.com/news/Syrian%2Bactivists%2Bleast%2Brebels%2Bhave%2Bdied%2Bbattle%2Barmy%2Bbase/9199491/story.html|archivedate=2014-01-05}}</ref>. Адначасна баевікі групоўкі захапілі шэраг складоў і аб’ектаў, падкантрольных [[Сірыйская свабодная армія|«Свабоднай сірыйскай арміі» (ССА)]]. == Ідэалогія == Дактрына групоўкі цалкам супадала з экстрэмісцкімі ўстаноўкамі тэрарыстычнай арганізацыі «[[Фронт аль-Нусра]]» — узброеным крылом [[Аль-Каіда|«Аль-Каіды»]] ў Сірыі. Арганізацыя мела на мэце зрынуць урад Сірыі і шляхам гвалту і тэрору ўсталяваць на тэрыторыі краіны ісламісцкі эмірат — дзяржаву, пабудаваную на аснове законаў [[шарыят]]у, але, у адрозненне ад [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]], у тлумачэнні шарыяту [[салафізм]]у з выкарыстаннем дасягненняў аравійскіх навук. Незадаволеныя тым, што ІДІЛ ператварыла джыхад у відэагульню, а адрубаннем галоў замест расстрэлаў у патыліцу значна знізіла колькасць асоб, якіх можна і трэба пакараць смерцю за здраду [[іслам]]у. Хоць сапраўдная прычына вайны паміж ІФ і ІД больш банальна — барацьба за ўладу, выкліканая ўзаемнымі пераходамі баевікоў з адной арганізацыі ў іншую<ref>[http://news.nationalpost.com/2014/06/20/isis-seizes-syrian-town-near-iraqi-border-after-western-backed-rebels-defect-to-jihadi-group/ ISIS seizes Syrian town near Iraqi border after Western-backed rebels defect to jihadi group | National Post]</ref><ref>[http://orient-news.net/en/news_show/107424/0/Opposition-frustrates-ISIS-affiliated-groups-offensive-in-Daraa-countryside Opposition frustrates ISIS-affiliated groups’ offensive in Daraa countryside] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422003904/http://orient-news.net/en/news_show/107424/0/Opposition-frustrates-ISIS-affiliated-groups-offensive-in-Daraa-countryside |date=22 красавіка 2016 }}</ref> гэтак жа, ІФ стваралася як саюз бандфармаванняў з раўнапраўным членствам, а ІД была цэнтралізаванай групоўкай, якой прысягалі на вернасць іншыя апалчэнні. == Злачынствы == Групоўка «Армія Іслама» пад камандаваннем Захрана Алуша ўдзельнічала разам з радыкаламі арганізацыі «Фронт ан-Нусра» ў разні, наладжанай баевікамі ў працоўным пасёлку Адра, што паблізу [[Дамаск]]а. Напад баевікоў на горад апынуўся жахліва жорсткім нават па мерках кровапралітнай сірыйскай вайны<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/30dec2013/adra5000.html|title=Из захваченного боевиками сирийского города Адра эвакуировали пять тысяч человек|date=2013-12-30|publisher=NEWSru.com|lang=ru|accessdate=2014-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2013/12/14/adra-anons.html|title=Сирийские войска освобождают захваченный экстремистами город Адра|date=2013-12-14/|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2014-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/13/164950.html|title=Исламисты устроили резню в сирийском городе Адра|date=2013-12-13|publisher=9 Канал Израиль|lang=ru|accessdate=2014-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/832268|title=СМИ: жертвами этнической чистки в городе Адра под Дамаском стали свыше 50 человек|date=2013-12-13|publisher=ИТАР-ТАСС|lang=ru|accessdate=2014-01-08}}</ref>. У лістападзе [[2015]] года Армія ісламу выкарыстала сотні людзей у якасці жывога шчыта ад авіяўдараў ВПС Сірыі. Па паведамленні сірыйскай абсерваторыі па правах чалавека, гэта былі жыхары падкантрольных урадавым войскам частак Усходняй Гуты<ref>[https://www.nytimes.com/2015/11/02/world/middleeast/syrian-rebels-say-caged-hostages-will-die-with-them-if-shelling-continues.html?_r=0 Caged Hostages From Syrian President’s Sect Paraded Through Rebel-Held Suburb - The New York Times]</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Jaysh_al-Islam#cite_note-64 Jaysh al-Islam - Wikipedia, the free encyclopedia]</ref><ref>[http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/11/01/Monitor-Syria-rebels-using-caged-captives-as-human-shields-.html Monitor: Syria rebels using caged captives as ‘human shields’ - Al Arabiya English]</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{twitter|Islamic_front|«Ісламскі фронт»}} {{ref-ar}} * {{facebook|jabha.islamia|Старонка групоўкі}} {{ref-ar}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антыўрадавыя баявыя фракцыі сірыйскага канфлікту]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2013 годзе]] 1nl0hv98g4v0b6nx60qkcv615rdf4hj 0 601260 5124809 5119271 2026-04-12T04:49:08Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124809 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]] |выява = |загаловак = |дата = з [[30 верасня]] [[2015]] па [[8 снежня]] [[2024]] |месца = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |прычына = імкненне Расіі ліквідаваць тэрарыстычныя фарміраванні на тэрыторыі Сірыі, аднавіць цэласнасць сірыйскай дзяржавы і падтрымаць урад [[Башар Асад|Башара Асада]] ў грамадзянскай вайне |змены = |вынік = * '''да 2020 года:''' разгром Ісламскай дзяржавы, аднаўленне сірыйскім урадам кантролю над большай часткай краіны, пачатак працэсу мірнага ўрэгулявання * '''на 2024 год:''' звяржэнне Башара Асада, перамога апазіцыі |праціўнік1 = '''{{Сцяг|Расія}} [[Групоўка расійскіх войск у Сірыі]]''': *• [[Выява:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УСРФ]] *• [[File:Emblem of Federal security service.svg|22px]] [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ]] [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]<br>'''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя]]'''<br>'''пры падтрымцы:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] '''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]''' ---- '''[[Сірыйская апазіцыя]]''': *• [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|22px]] [[Свабодная армія Сірыі]] *• [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] (былая [[Фронт аль-Нусра]]) *• [[Выява: Emblem of the Jaish al-Fatah.svg | 22пкс]] [[Армія заваёвы]] *• {{Flagicon image | Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg}} [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]] *• [[Выява: Logo of Ahrar al-Sham.svg | 22пкс]] [[Ахрар аш-Шам]] *• [[Выява: Logo of Jaysh al-Islam.jpg | 22пкс]] [[Джэйш аль-Іслам]] '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>(да 2017)</small> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} <small>(да 2017)</small> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Катар}} |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = усяго 63 000 вайскоўцаў прынялі ўдзел у аперыцыі<ref name="авг2018">[https://tass.ru/armiya-i-opk/5479447 Минобороны подвело итоги операции в Сирии // ТАСС, 22.08.2018]</ref> <small>(з верасня 2015 па жнівень 2018)</small> |сілы2 = каля 100 000 баевікоў ІД, некалькі дзясяткаў тысяч баевікоў іншых груповак |страты1 = 123 забітых вайскоўцаў <ref>[https://lenta.ru/news/2018/09/30/poteri/ Подсчитано число погибших в Сирии россиян]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2019/03/27/foto_syria/ Раскрыты подробности гибели российских офицеров в Сирии] // Лента.ру, 27 марта 2019</ref> <small>(да красавіка 2020)</small> і 264 наймітаў ПВК «Вагнер»<ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=157193 "Syrian Revolution : nine years on: 586,100 persons killed and millions of Syrians displaced and injured"]</ref> |страты2 = 10 000<ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=139153|title= 46 months of Russian military operations on the Syrian territory kill through its warplanes about 18715 people including 8208 civilians including about 1985 children]</ref>—85 000<ref>[https://ria.ru/syria/20180822/1527005909.html?referrer_block=index_main_4 Минобороны отчиталось о военной операции в Сирии]</ref><ref>[https://ria.ru/20181020/1531103504.html. Шойгу подвел итоги военной операции России в Сирии]{{Недаступная спасылка}}</ref> забітых <small>(да сакавіка 2023)</small> |агульныя страты = 8208 мірных грамадзян загінулі падчас бамбардзіровак<ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=139153|title= 46 months of Russian military operations on the Syrian territory kill through its warplanes about 18715 people including 8208 civilians including about 1985 children]</ref> <small>(па даных SOHR на 31 ліпеня 2019)</small> }} '''Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі''' — удзел [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]] ў баявых дзеяннях супраць тэрарыстычных фарміраванняў «[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламскай дзяржавы]]» і «[[Фронт аль-Нусра]]» на баку [[Узброеныя сілы Сірыі|ўрадавых войскаў]] і праўрадавых ваенізаваных фарміраванняў у ходзе [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]] з верасня 2015 года па цяперашні час<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3494192?from=doc_vrez Основные этапы российской операции в Сирии. Хроника // 12.12.2017]</ref>. За гэты перыяд [[Расія]] тройчы аб’яўляла пра згортванне ваеннай аперацыі і свайго кантынгенту ў Сірыі, але і пасля працягвала ўдзел у баявых дзеяннях<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3836535 Вывод, с которым многие не согласятся. Решение президента США вывести войска из Сирии вызвало критику союзников и одобрение Владимира Путина // Газета «Коммерсантъ» № 236 от 21.12.2018]</ref>. Асноўныя мэты — барацьба з тэрарыстамі, стабілізацыя законнай улады ў краіне і стварэнне ўмоў для пошуку палітычнага кампрамісу<ref name="Интерфакс">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/472593|title=Путин назвал основную задачу российских военных в Сирии|publisher=Интерфакс|date=2015-10-11}}</ref><ref name="BBC29092017">[http://www.bbc.com/russian/features-41429448 Два года операции в Сирии: чего добилась Россия и какой ценой] «Русская служба Би-би-си», 29.09.2017</ref>. [[22 жніўня]] 2018 года Мінабароны РФ апублікавала відэасправаздачу па выніках аперацыі УС РФ у Сірыі пад назвай «Вынікі ў лічбах». У ёй гаворыцца, што баявы вопыт у Сірыі атрымалі 63 012 расійскіх вайскоўцаў, з іх амаль палова (25 738 чалавек) — афіцэры. Таксама ў аперацыі ў Сірыі ўдзельнічалі 434 генералы. Праз групоўку войскаў у Сірыі прайшлі ўсе камандуючыя войскамі ваенных акруг, агульнавайсковых армій і армій ВПС і СПА, камандзіры дывізій, а таксама 95 % камандзіраў агульнавайсковых брыгад і палкоў. За час аперацыі быў апрабаваны 231 узор зброі, авіяцыя здзейсніла больш за 39 тыс. баявых вылетаў, сілы ВМФ — 189 баявых паходаў<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/08/2018/5b7d423e9a794780ac5f63c1 Минобороны в цифрах отчиталось об основных итогах операции в Сирии // РБК, 22.08.2018]</ref>. Поўныя даныя пра сілы, якія прыцягваліся для вядзення баявых дзеянняў у Сірыі, кіраўніцтва УС РФ не раскрывала. Пэўна не вядомы як поўны склад расійскіх войскаў на тэрыторыі Сірыі, так і поўны пералік злучэнняў і вайсковых часцей, падраздзяленні якіх накіроўвалі ў «гарачую кропку»<ref>[https://rg.ru/2016/03/21/kakaia-voennaia-gruppirovka-rf-ostanetsia-v-sirii.html Какая военная группировка РФ останется в Сирии]</ref>. У аперацыі на тэрыторыі САР былі задзейнічаны падраздзяленні ВПС, ССА, ВМФ, СПА, марской пяхоты, матастралковых і інжынерных войскаў. == Папярэднія падзеі == На пачатак лета 2015 года ваенная сітуацыя ў [[Сірыя|Сірыі]] да моманту пачатку аперацыі для ўрада [[Башар Асад|Башара Асада]] была катастрафічнай, пагражаючы яму паразай і захопам [[Дамаск]]а, што прывяло б да крушэння сірыйскай дзяржаўнасці. Тэрарыстычныя групоўкі і [[сірыйская апазіцыя|фарміраванні ўзброенай апазіцыі]] ажыццяўлялі атакі пераважна ўздоўж буйных транспартных магістраляў у напрамку буйных і густанаселеных гарадоў і знаходзіліся на подступах да Хамы, Дамаска, Латакіі, Эль-Хасакі, Эс-Сувейды, што давала ім стратэгічную перавагу і кантроль над цэлымі правінцыямі. Радыкальныя групоўкі да гэтага часу таксама ўзялі кантроль над большасцю нафтавых радовішчаў. Найбуйнейшыя нафтавыя запасы, размешчаныя на тэрыторыі ад [[Рака (горад)|Ракі]] да [[Пальміра|Пальміры]] і паблізу [[Дэйр-эз-Зор]]а, трапілі пад кантроль ісламістаў. [[Урад Сірыі|Урадавыя сілы]] былі фактычна прыціснуты да заходняй мяжы Сірыі, а на поўначы краіны ўчастак лініі фронту ўтрымлівалі [[курды]]<ref name="изил">Изиляева Л. О. Особенности реализации внешнеполитического курса России в Сирии на современном этапе // ЭКОНОМИКА И УПРАВЛЕНИЕ: НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ, № 3 (137), 2017]</ref>. Каб пазбегнуць паразы сірыйскія ўлады звярнуліся па дапамогу да Расіі. Ужо [[26 жніўня]] [[2015]] года паміж [[Расія]]й і Сірыяй было заключана Пагадненне пра размяшчэнне авіяцыйнай групы [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]] на сірыйскай тэрыторыі. Паводле яго авіягрупа па просьбе ўрада Сірыі размешчана на тэрыторыі краіны бестэрмінова, аэрадром Хмеймім перадаваўся расійскаму боку бязвыплатна. Усё ўзбраенне, боепрыпасы, абсталяванне і матэрыялы для расійскіх сіл увозіліся на тэрыторыю Сірыі без збораў, пошлін і любога дагляду. Асабісты склад авіягрупы атрымліваў дыпламатычны статус. Пагадненнем вызначана, што прысутнасць расійскай авіяцыі ў Сірыі «не скіравана супраць іншых дзяржаў»<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201601140019?index=0&rangeSize=1 Соглашение между Российской Федерацией и Сирийской Арабской Республикой о размещении авиационной группы Вооружённых Сил Российской Федерации на территории Сирийской Арабской Республики от 26 августа 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160119220048/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201601140019?index=0&rangeSize=1 |date=19 студзеня 2016 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/russia/531561 Госдума ратифицировала соглашение о размещении в Сирии авиагруппировки РФ]// Интерфакс</ref>. У жніўні—верасні 2015 года ў СМІ з’явіліся паведамленні пра павелічэнне расійскага кантынгенту, уключна з адпраўкай значнай колькасці ваеннай тэхнікі і асабістага складу, у [[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|720-м пункце матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі]]<ref>{{cite web|title=Как Рунет искал российские войска в Сирии|url=http://www.bbc.com/russian/society/2015/09/150907_tr_syria_russian_military_online_search|date=2015-09-07|publisher=Русская служба Би-би-си|accessdate=2015-10-01}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/10/02/cover/|title=Сирия. Как это было|publisher=Lenta.ru|date=2015-10-02}}</ref> і пра магчымасць санкцыянавання Саветам Федэрацыі выкарыстання расійскіх войскаў у Сірыі — нават калі [[ЗША]] адмовяцца ад прапановы аб’яднання сіл<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/468884|title=СМИ узнали о планах России нанести удары по ИГ без участия США|publisher=Интерфакс|date=2015-09-24}}</ref>. Расійскае кіраўніцтва наяўнасць такіх планаў адмаўляла<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/464241|title=Песков опроверг сообщения об участии России в бомбардировках позиций ИГ|date=2015-09-06|publisher=Интерфакс}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/468938|title=Кремль не подтвердил сообщения о запросе в СФ по поводу армии в Сирии|date=2015-09-24|publisher=Интерфакс}}</ref>. Па даных Reuters, важную ролю ў прыняцці Расіяй рашэння пра ўдзел у канфлікце ў Сірыі сыграў таемны візіт у [[Масква|Маскву]] генерала [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]] [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]], які знаходзіўся пад санкцыямі [[ААН]], і яго перамовы з расійскім кіраўніцтвам<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/06/us-mideast-crisis-syria-soleimani-insigh-idUSKCN0S02BV20151006#dM12TDYeZtU5lxhc.97|title=How Iranian general plotted out Syrian assault in Moscow|date=2015-10-06|publisher=Reuters|author=Laila Bassam, Tom Perry|accessdate=1 снежня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009193524/http://www.reuters.com/article/2015/10/06/us-mideast-crisis-syria-soleimani-insigh-idUSKCN0S02BV20151006#dM12TDYeZtU5lxhc.97|archivedate=9 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Па даных выдання Bloomberg, ініцыятарамі пачатку ваенных дзеянняў у Сірыі сталі міністр абароны [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]], сакратар Савета бяспекі [[Мікалай Платонавіч Патрушаў|Мікалай Патрушаў]] і кіраўнік Адміністрацыі прэзідэнта [[Сяргей Барысавіч Іваноў|Сяргей Іваноў]]. Магчымасць ваеннага ўмяшання ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]] расійскае кіраўніцтва пачало разглядаць у жніўні 2015 года<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-02/putin-s-gamble-syria-move-born-of-hopes-of-coming-in-from-cold|title=Putin's Gamble: Syria Move Born of Hopes of Coming in From Cold|date=2015-10-02|publisher=Bloomberg|author=Henry Meyer, Ilya Arkhipov}}</ref>. Дзейнічаючы адпаведна з Дагаворам «Пра дружбу і супрацоўніцтва паміж СССР і Сірыйскай Арабскай Рэспублікай» ад 8 кастрычніка 1980 года<ref>[http://ria.ru/spravka/20150930/1293215601.html Договор о дружбе и сотрудничестве между СССР и САР (1980)], РИА Новости (30 сентября 2015)</ref><ref>[http://docs.pravo.ru/document/view/20770463/19845095/ О дружбе и сотрудничестве между СССР и Сирийской Арабской Республикой / Договор от 08 октября 1980 года / Документ СПС-20770463/19845095] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180416175719/http://docs.pravo.ru/document/view/20770463/19845095 |date=16 красавіка 2018 }}, Право.ru</ref>, прэзідэнт Сірыі Башар Асад звярнуўся да Расіі з афіцыйнай просьбай пра аказанне ваеннай дапамогі, на падставе чаго [[30 верасня]] Савет Федэрацыі даў прэзідэнту Расійскай Федэрацыі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміру Пуціну]] згоду на выкарыстанне Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Сірыі. Пры гэтым гаворка ішла толькі пра прымяненне ваенна-паветраных сіл для аказання авіяцыйнай падтрымкі сухапутным войскам Сірыі, без правядзення наземнай аперацыі<ref>[http://www.forbes.ru/news/301627-asad-v-pisme-putinu-poprosil-o-voennoi-pomoshchi-v-sirii Асад в письме Путину попросил о военной помощи в Сирии] // Forbes</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/09/30/n_7651301.shtml|title=Асад в письме попросил Путина о военной поддержке|date=2015-09-30|publisher=Газета.Ru|accessdate=2015-10-01}}</ref>. == Ход аперацыі == === 2015 === [[File:Situation in Syria (August 2015).svg|thumb|Сітуацыя ў Сірыі напярэдадні расійскай аперацыі]] Першыя авіяўдары па сірыйскай тэрыторыі самалёты ПКС Расіі нанеслі 30 верасня 2015 года. Дзеянні расійскай авіяцыі дазволілі пераламіць сітуацыю на карысць сірыйскага ўрада і пацясніць узброеную апазіцыю і ісламарадыкалаў<ref name="изил" />. Ужо праз тыдзень армія Башара Асада разгарнула наступленне на антыўрадавыя фарміраванні<ref>[http://www.kp.ru/daily/26443.4/3313764/ Вооружённые силы Сирийской Арабской республики начали широкомасштабное наступление] // КП</ref>. [[15 кастрычніка]] УС САР і праўрадавыя фарміраванні пры падтрымцы расійскай авіяцыі пачалі [[Наступленне ў Алепа (2015—2016)|наступленне]] на стратэгічна важны горад [[Халеб|Алепа]]. З [[17 лістапада]] ўдары ПКС Расіі значна ўзмацніліся, да бамбардзіровак пазіцый баевікоў падключыліся бамбардзіроўшчыкі далёкай авіяцыі. [[7 кастрычніка]] караблі [[Каспійская флатылія ВМФ Расіі|каспійскай флатыліі]] зрабілі 26 пускаў [[Крылатая ракета|крылатых ракет]] з акваторыі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], знішчыўшы 11 цэляў на тэрыторыі Сірыі<ref name=":2-lenta">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/10/07/putin1/|title=Путин рассказал подробности о ракетных пусках с кораблей по позициям ИГ|publisher=Lenta.ru|accessdate=2015-10-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.business-gazeta.ru/text/142662/|title=Зеленодольские корабли нанесли удары по ИГИЛ из Каспийского моря|publisher=Бизнес Online. Деловая электронная газета Республики Татарстан|date=2015-10-07|accessdate=2015-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503183609/https://www.business-gazeta.ru/text/142662/|archivedate=3 мая 2019|url-status=dead}}</ref>. [[20 лістапада]] караблі каспійскай флатыліі зрабілі 18 пускаў крылатых ракет, паразіўшы 7 цэляў<ref name="Флотилия-2">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/480610|title=Ракетные удары Каспийской флотилии поразили боевиков ИГ в трех провинциях|date=2015-11-20|publisher=Интерфакс}}</ref>. [[8 снежня]] ўдары крылатымі ракетамі па цэлях у Сірыі зрабіла [[Б-237 «Растоў-на-Доне»|падводная лодка «Растоў-на-Доне»]] Чарнаморскага флоту, якая знаходзілася ў акваторыі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref name="Ростов">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/483908|title=Шойгу рассказал о нанесении ударов по ИГИЛ в Сирии с подводной лодки|publisher=Интерфакс|date=2015-12-08}}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2015/12/08/prezident-site.html Крылатый «Калибр»], 08.12.2015. Кира Латухина. Интернет-портал «Российской газеты».</ref>. Да [[25 снежня]] расійская авіяцыя здзейсніла 5240 вылетаў, у тым ліку 145 вылетаў самалётаў стратэгічнай ракетаноснай і далёкай бамбардзіровачнай авіяцыі<ref name="25Dec">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/487155|title=С начала операции в Сирии российские летчики совершили 5240 вылетов|publisher=Интерфакс|date=2015-12-25}}</ref>. У ходзе сірыйскай аперацыі былі ўпершыню ўжыты крылатыя ракеты марскога базіравання [[Калібр (крылатая ракета)|«Калібр»]]<ref>{{cite web|url=http://www.vz.ru/society/2015/10/7/771068.html|title=Первое боевое применение новейших крылатых ракет можно назвать историческим|publisher=Деловая газета «Взгляд.ру»|date=2015-10-07|accessdate=2015-10-08}}</ref> і крылатыя ракеты паветранага базавання [[Х-101]]<ref>{{cite web|title=Russia launches long-range air sorties into Syria|url=http://www.janes.com/article/56062/russia-launches-long-range-air-sorties-into-syria|date=2015-11-17|publisher=Jane’s Defence Weekly|accessdate=2015-11-18|language=en|author=Nicholas de Larrinaga}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/566832b59a7947dc30f0d338|title=Минобороны рассказало о «высочайшей точности» запущенных с подлодки ракет|publisher=РБК|date=2015-12-10}}</ref>. === 2016 === У пачатку 2016 года сустаршыні Міжнароднай групы падтрымкі Сірыі — Расія і ЗША — сталі ініцыятарамі пагаднення пра перамір’е з групоўкамі ўзброенай апазіцыі<ref name="гл2">[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 2. Крах «системы Сайкса-Пико» и начало гражданской войны в Сирии]</ref>, галоўнай мэтай якога стаў падзел «умеранай апазіцыі» і тэрарыстаў<ref name="Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо">[http://www.kommersant.ru/doc/3008035 Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо]</ref>. 23 лютага МА РФ адкрыла на тэрыторыі авіябазы Хмеймім [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Каардынацыйны цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў на тэрыторыі Сірыйскай Арабскай Рэспублікі]]<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12079277@egNews На авиабазе Хмеймим начал работу Координационный центр по примирению враждующих сторон на территории Сирии // Министерство обороны Российской Федерации]</ref> 27 лютага рэжым спынення агню паміж урадавымі сіламі і фарміраваннямі ўзброенай апазіцыі ў Сірыі ўступіў у сілу. Рэжым спынення агню не распаўсюджваўся на «Ісламскую дзяржаву», «Джэбхат ан-Нусра» і шэраг іншых тэрарыстычных арганізацый, прызнаных такімі [[ААН]]. Прымірэнне варагуючых бакоў забяспечвалі расійскі Каардынацыйны цэнтр, амерыканскі цэнтр па прымірэнні ў Амане (Іарданія) і рабочая група ў Жэневе<ref name="сирия">[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]</ref>. Да перамір’я далучыліся сотні населеных пунктаў. 14 сакавіка прэзідэнт Пуцін распарадзіўся пачаць вывад «асноўнай часці» расійскай ваеннай групоўкі з тэрыторыі Сірыі, бо «задача, пастаўленая перад Міністэрствам абароны і Узброеных Сіламі, у цэлым выканана». Разам з тым, ПКС Расіі працягнулі нанясенне ўдараў на тэрыторыі Сірыі<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/499117|title=Российская авиация продолжит удары по террористам в Сирии|date=2016-03-18|publisher=Интерфакс|accessdate=2016-03-19|lang=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/syria/20160318/1392333083.html|title=Генштаб: ВКС РФ продолжат наносить удары по ИГ и «Джебхат ан-Нусре»|publisher=РИА Новости|accessdate=2016-03-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/international/2016/03/160318_russia_syria_air_strikes|title=Минобороны РФ заявляет о продолжении авиаударов по ИГ|date=2016-03-19|publisher=Русская служба Би-би-си|accessdate=2016-03-19|lang=}}</ref>. Рашэнне пра вывад асноўных сіл РФ з Сірыі было прынята прэзідэнтам Пуціным па ўзгадненні з сірыйскім бокам. Для маніторынгу рэжыму спынення агню «ў каардынацыі з замежнымі партнёрамі» ў Сірыі працягвалі функцыянаваць дзве расійскія базы — Хмеймім і Тартус<ref name="вывод16">[http://tass.ru/spec/syria Из России с поддержкой. КАК РОССИЙСКИЕ ВОЕННЫЕ ПОМОГАЛИ БОРОТЬСЯ С ТЕРРОРИСТАМИ В СИРИИ // Спецпроект ТАСС]</ref>. Падпісанне пагаднення дазволіла сірыйскай арміі сканцэнтравацца на барацьбе з фарміраваннямі «Ісламскай дзяржавы» ў цэнтральнай Сірыі. 6 сакавіка пачалася аперацыя па вызваленні Пальміры, у распрацоўцы якой прымалі актыўны ўдзел расійскія ваенныя саветнікі. Была арганізавана магутная авіяцыйная і артылерыйская падтрымка наступлення войскаў. Нягледзячы на ​​распачаты частковы вывад расійскай групоўкі, у раёне [[Пальміра|Пальміры]] працягвалі дзейнічаць вайскоўцы расійскіх Сіл спецыяльных аперацый, а на пазіцыях сірыйскіх войскаў знаходзіліся расійскія ваенныя саветнікі. 27 сакавіка было абвешчана пра вызваленне Пальміры, пасля чаго сюды па просьбе прэзідэнта Сірыі Башара Асада быў накіраваны зводны атрад Міжнароднага супрацьміннага цэнтра ВС РФ для дапамогі ў размініраванні горада і аб’ектаў гістарычнай спадчыны<ref name="гл2" />. Да канца красавіка, аднак, працэс мірнага ўрэгулявання ў Сірыі быў спынены, і рэжым спынення агню разваліўся<ref name="Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо"/><ref>[https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ Спецпосланник ООН в Сирии просит Путина и Обаму принять меры по сохранению перемирия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201042928/https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ |date=1 снежня 2017 }} // Rambler News Service, 28.04.2016</ref>. Наступныя падзеі паказалі, што размовы пра разгром радыкальных ісламістаў і пераход ад ваеннай кампаніі да палітычнага ўрэгулявання заўчасныя. Асноўнай праблемай стала размежаванне «ўмеранай апазіцыі», якую падтрымлівалі ЗША, Турцыя і шэраг арабскіх краін, і тэрарыстычных арганізацый («Ісламская дзяржава» і «Джэбхат ан-Нусра»)<ref name="ReferenceA">[https://www.kommersant.ru/doc/3185321 Перемирительная сила. Россия и Турция приглашают сирийское правительство и вооруженную оппозицию к столу переговоров // Газета «Коммерсантъ», 29.12.2016]</ref>. Атрады ІД і «Джэбхат ан-Нусры» на працягу года не толькі ўтрымлівалі свае пазіцыі, але і наступалі на ключавых кірунках. Сірыйскім войскам не толькі ўдавалася атакаваць, але і даводзілася абараняцца пры падтрымцы расійскай авіяцыі і афіцэраў расійскіх сухапутных войскаў і спецыяльных падраздзяленняў. Пры гэтым Расія падвяргалася шматлікім абвінавачванням краін Захада ў падтрымцы «крывавага рэжыму» Башара Асада, а расійскія і сірыйскія ВПС — у бамбардзіраванні мірных жыхароў і ўжыванні хімічнай зброі. Расійскае кіраўніцтва, аднак, працягвала трымацца абранага курсу<ref name="год2016">[https://www.kommersant.ru/doc/3170634 Сирийский год. Как Россия наращивала военную и дипломатическую активность на Ближнем Востоке // Журнал «Власть», 26.12.2016]</ref>. У чэрвені Турцыя і Расія распачалі крокі па аднаўленні адносін, пагоршаных праз з інцыдэнт з расійскім бамбардзіроўшчыкам Су-24, збітым 24 лістапада 2015 года турэцкімі ВПС у раёне сірыйска-турэцкай мяжы. Прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] выбачыўся, пасля чаго расійскі бок пайшоў на аднаўленне супрацоўніцтва. У жніўні паміж ваеннымі ведамствамі Расіі і Турцыі пачаліся актыўныя перамовы, якія завяршыліся падпісаннем у студзені 2017 года мемарандума пра прадухіленне інцыдэнтаў і забеспячэнне бяспекі палётаў авіяцыі ў ходзе аперацыі ў Сірыі. У сярэдзіне снежня 2016 года турэцкія войскі, якія ўдзельнічалі ў [[Аперацыя «Шчыт Еўфрата»|аперацыі «Шчыт Еўфрата»]] супраць баевікоў ІД, распачалі няўдалую спробу наступлення на горад Эль-Баб і панеслі страты ў жывой сіле і тэхніцы, былі вымушаны спыніць наступленне і звярнуцца да Расіі за падтрымкай<ref name="ReferenceB">[https://www.kommersant.ru/doc/3214405?from=doc_vrez Дружественному огню не дают разгореться // Газета «Коммерсантъ», 10.02.2017]</ref>. 22 верасня сірыйская ўрадавая армія пры падтрымцы расійскай авіяцыі пачала [[Бітва за Алепа (2012—2016)|штурм раёнаў Алепа]], якія знаходзіліся пад кантролем апазіцыі. Да сярэдзіны снежня Алепа цалкам перайшоў пад кантроль урадавых сіл. Скарыстаўшыся тым, што асноўныя сірыйскія ўрадавыя сілы былі адцягнуты на аблогу Алепа, фарміраванні ІД у пачатку снежня здолелі [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)|адбіць Пальміру]] і прылеглыя тэрыторыі. === 2017 === [[Файл:SyrianDesert2.svg|thumb|220px|right|Наступленне сірыйскай арміі (май—ліпень 2017)]] [[Файл:Race to Deir ezzor.svg|thumb|220px|right|Наступленне сірыйскай арміі (ліпень—верасень 2017)]] [[Файл:SDF Deir ezzor Offensive.svg|thumb|right|Разгром ІД ва ўсходняй Сірыі (верасень—снежань 2017)]] У рамках перамоўнага працэсу ў [[Астана|Астане]], ініцыяванага ў студзені 2017 года Расіяй, Іранам і Турцыяй, былі выпрацаваны дамоўленасці аб стварэнні трох так званых зон дээскалацыі<ref name="наим">[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями» // «Коммерсантъ», 29.12.2017]</ref> — у правінцыі Ідліб, у раёне Дамаска (Усходняя Гута) і на мяжы правінцый Хомс і Хама. 6 студзеня 2017 года Мінабароны РФ абвясціла аб сыходзе з Сірыі караблёў Паўночнага флоту на чале з цяжкім авіяносным крэйсерам «Адмірал Кузняцоў», у адпаведнасці з рашэннем прэзідэнта Уладзіміра Пуціна аб скарачэнні групоўкі войск у САР<ref>[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]</ref>. За час знаходжання авіяносца «Адмірал Кузняцоў» у Міжземным моры небаявыя страты склалі два знішчальнікі: МіГ-29КР (14.11.16) і Су-33 (5.12.16). 18 студзеня пачалася першая сумесная аперацыя ПКС Расіі і Турцыі ў Сірыі супраць групоўкі «Ісламская дзяржава», у ваколіцах горада Эль-Баб, у якой былі задзейнічаны франтавыя бамбардзіроўшчыкі Су-24М і Су-34, а таксама штурмавікі Су-25СМ у звязку з экіпажамі F-16 і F-4 ВПС Турцыі<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолёты нашли общую цель // «Коммерсантъ», 19.01.2017]</ref>. Летам—восенню 2017 года сірыйская армія пры падтрымцы ПКС Расіі, у тым ліку далёкай авіяцыі, нанесла баевікам «Ісламскай дзяржавы» шэраг вырашальных паражэнняў у цэнтральнай і ўсходняй Сірыі, вызваліўшы значную тэрыторыю, у тым ліку трасу Дамаск — Дэйр-эз-Зор, а таксама заходні бераг Еўфрата, і выйшла да мяжы з Іракам<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=2958463&cid=9 Ту-22М3 нанесли ещё один групповой удар по игиловцам в Сирии]</ref><ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=2957699 Разгром ИГИЛ в Сирии. Репортаж Евгения Поддубного из Абу-Кемаля]</ref><ref>[https://www.1tv.ru/news/2017-06-23/327594-s_yuvelirnoy_tochnostyu_sily_vmf_rossii_nanesli_udar_raketami_kalibr_v_sirii_po_terroristam_igil С ювелирной точностью силы ВМФ России нанесли удар ракетами «Калибр» в Сирии по террористам ИГИЛ]</ref>. У чэрвені былі распрацаваны амерыкана-расійскія пагадненні аб перамір’і паміж урадавымі войскамі і ўмеранай апазіцыяй і стварэнні зон дээскалацыі ў паўднёвых раёнах Сірыі (правінцыі Дэр’а, Эль-Кунейтра і Эс-Сувейда). Тады ж, ва ўмовах шырокамаштабнага наступлення праамерыканскіх «Сірыйскіх дэмакратычных сіл» і ўрадавай Сірыйскай арабскай арміі (САА) супраць «Ісламскай дзяржавы», паміж Расіяй і ЗША была дасягнута дамоўленасць аб усталяванні ракі Еўфрат у якасці падзяляльнай лініі паміж СДС (заставаліся на левым беразе ракі) і САА<ref name="виток">[https://www.rbc.ru/politics/15/02/2018/5a83fa169a79476fb19e3029 Новый виток войны: как победа над ИГ изменила сирийский конфликт // РБК, 15.02.2018]</ref>. 6 снежня начальнік Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі — першы намеснік Міністра абароны Расіі генерал арміі Валерый Герасімаў заявіў, што тэрыторыя Сірыі цалкам вызвалена ад тэрарыстаў, а ўсе бандфарміраванні ІД знішчаны<ref>[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12153928@egNews Российский Генеральный штаб заявил о полном освобождении Сирии от террористов ИГИЛ / mil.ru, 06.12.2017]</ref>. Нягледзячы на ​​разгром фарміраванняў «Ісламскай дзяржавы» да канца 2017 года і іх фактычную ліквідацыю, іншыя групоўкі радыкальных ісламістаў усё яшчэ захоўвалі значны патэнцыял для супраціву ўрадавым сілам. Аперацыі па ліквідацыі анклаваў тэрарыстычных арганізацый і радыкальных груповак, падчас якіх расійскія ПКС аказвалі паветраную падтрымку ўрадавай арміі, працягваліся і ў далейшым. 11 снежня прэзідэнт Уладзімір Пуцін падчас наведвання авіябазы Хмеймім абвясціў аб завяршэнні баявых дзеянняў і вывадзе расійскіх войск з Сірыі і ў той жа дзень аддаў загад міністру абароны Сяргею Шайгу аб вывадзе асноўнай часткі сіл і сродкаў расійскай групоўкі<ref name="вывод">[https://www.kommersant.ru/doc/3494094 Нет повода не выйти. Российские военные приступили к завершению операции в Сирии // «Коммерсантъ», 12.12.2017]</ref>. === 2018 === [[Файл:GifmapIdlib.gif|220px|right|thumb|Наступленне сірыйскай арміі на паўночным захадзе (студзень—люты 2018)]] [[Файл:Daraa 2018 gif.gif|thumb|Вызваленне поўдня Сірыі (чэрвень—жнівень 2018)]] У пачатку 2018 года ўрадавыя войскі правялі паспяховую аперацыю на паўночным захадзе Сірыі, у ходзе якой ад баевікоў «Хаят Тахрыр-аш Шам» і ІД была вызвалена значная тэрыторыя на стыку правінцый Алепа, Хама і Ідліб, а таксама занятая стратэгічная авіябаза «Ат Духур». Да канца лета 2018 года сірыйскія ўрадавыя войскі пры дапамозе Расіі і Ірана ўсталявалі кантроль над трыма з чатырох створаных у 2017 годзе зон дээскалацыі: на паўднёвым захадзе Сірыі (частка тэрыторыі правінцый Эс-Сувейда, Дэр’а і Эль-Кунейтра), вакол Дамаска (Усходняя Гута) і на мяжы правінцый Хомс і Хама. Упершыню з 2012 года сталіца краіны перастала падвяргацца абстрэлам з боку ўзброенай апазіцыі і джыхадзістаў. За выключэннем двух кантраляваных «Ісламскай дзяржавай» участкаў тэрыторыі ў Сірыйскай пустыні і на ўсходнім беразе ракі Еўфрат, сірыйскія ўлады змаглі вярнуць сабе ўсе тэрыторыі, акрамя тых, якія знаходзіліся пад апекай Турцыі (зона дээскалацыі Ідліб на паўночным захадзе краіны) і ЗША (паўночны ўсход)<ref name="итог2018">[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018</ref>. У жніўні — пачатку верасня ЗША ўзмацнілі ваенны ціск на Сірыю ў сувязі з падрыхтоўкай сірыйскай арміі і праўрадавых фарміраванняў да буйнамаштабнага наступлення на правінцыю Ідліб — апошні на тэрыторыі Сірыі буйны анклаў антыўрадавых узброеных фарміраванняў<ref name="ReferenceD">[http://free-news.su/voennye-konflikty/30999-svodka-siriya-17avgusta18 Обзор карты боевых действий, оперативная сводка по Сирии 17.08.2018 // Free news, 17.08.2018]</ref><ref name="ReferenceE">[https://www.rbc.ru/politics/04/09/2018/5b8dc5f69a7947a9f7d368e7 Трамп предостерёг Россию от «серьёзной гуманитарной ошибки» в Сирии // РБК, 04.09.2018]</ref><ref name="ReferenceF">[https://www.rbc.ru/politics/25/08/2018/5b80a3f79a7947ce57dcb4e2 Bloomberg узнал о предупреждении от Болтона о готовности ударить по Сирии // РБК, 25.08.2018]</ref>. Вашынгтон засяродзіў у Міжземным моры і Персідскім заліве групоўку носьбітаў крылатых ракет, дастатковую для нанясення масіраванага ўдару па Сірыі<ref name="ReferenceG">[https://www.kommersant.ru/doc/3725448 Сирия приведена в повышенную боеготовность. США стягивают в регион носители крылатых ракет // Коммерсант, 28.08.18]</ref><ref name="ReferenceH">[https://www.rbc.ru/politics/27/08/2018/5b83f5999a79476c4c71442d?from=materials_on_subject Минобороны сообщило о подготовке США удара по Сирии с моря и с воздуха // РБК, 27.08.2018о]</ref>. Расійскія ВМС, са свайго боку, разгарнулі ля міжземнаморскага ўзбярэжжа Сірыі самую магутную групоўку за ўвесь час канфлікту<ref name="ReferenceI">[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8489699a79470c7dbfccc7 Россия развернула у берегов Сирии самую мощную группировку кораблей // РБК, 28.08.2018]</ref><ref name="ReferenceJ">[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8594ff9a794752d78d1e4b // НАТО сочло значительной российскую эскадру у берегов Сирии // РБК, 28.08.2018]</ref> ў сувязі з пагрозамі міжнароднай кааліцыі нанесці ўдары па пазіцыях сірыйскіх урадавых сіл<ref name="ReferenceK">[https://free-news.su/analitika/31258-v-shage-ot-vojny В шаге от войны // Free news, 29.08.2018]</ref>. Пра намер далучыцца да ЗША ў нанясенні ўдару па Сірыі заявілі Вялікабрытанія, Францыя і Германія<ref name="ReferenceL">[https://www.rbc.ru/politics/10/09/2018/5b96adab9a79472530a2ee68 Болтон пообещал «более мощный» ответ на применение химоружия в Сирии // РБК, 10.09.2018]</ref><ref name="ReferenceM">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b98ebc59a794724087318d8 Меркель допустила возможность присоединения Германии к удару по Сирии // РБК, 12.09.2018]</ref>. Напружанасць была знята пасля таго, як 17 верасня па выніках перамоў паміж прэзідэнтамі Расіі і Турцыі быў падпісаны мемарандум аб стабілізацыі становішча ў правінцыі Ідліб і стварэнні дэмілітарызаванай зоны ўздоўж лініі судакранання сірыйскіх войскаў і ўзброенай апазіцыі<ref name="ReferenceN">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ba095359a79474fadd79f72 Иран заявил о предотвращении войны в Сирии благодаря дипломатии // РБК, 18.09.2018]</ref><ref name="ReferenceO">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bab9dae9a79474421e74b67 Трамп поблагодарил Россию и Сирию за остановку наступления в Идлибе // РБК, 26.09.2018]</ref>. У ноч на 18 верасня чатыры знішчальнікі F-16 ВПС Ізраіля нанеслі ўдар кіраванымі авіяцыйнымі бомбамі па сірыйскіх аб’ектах у раёне горада Латакія. Сірыйскія падраздзяленні СПА, спрабуючы нейтралізаваць удары з дапамогай ЗРК С-200, [[Катастрофа Іл-20 у Сірыі|збілі расійскі самалёт радыёэлектроннай разведкі і радыёэлектроннай барацьбы Іл-20]], які заходзіў у гэты час на пасадку на авіябазе Хмеймім. Усе 15 чалавек, якія знаходзіліся на борце, загінулі. Мінабароны РФ у сваёй заяве ўсклала адказнасць за гібель расійскага самалёта на ізраільскія самалёты, якія ажыццяўлялі заход на мэты на малой вышыні з боку Міжземнага мора, фактычна прыкрываючыся расійскім самалётам, і падставілі яго пад агонь сірыйскай СПА. У сувязі з катастрофай расійскае кіраўніцтва прыняло рашэнне ў самыя кароткія тэрміны паставіць Сірыі зенітныя ракетныя комплексы С-300 і ўсталяваць на камандных пунктах сірыйскіх злучэнняў СПА расійскія аўтаматызаваныя сістэмы кіравання для забеспячэння цэнтралізаванага кіравання ўсімі сіламі і сродкамі СПА Сірыі, вядзення маніторынгу паветранага становішча і аператыўнага цэлеўказання. Акрамя таго, было заяўлена, што ў прылеглых да Сірыі раёнах над акваторыяй Міжземнага мора будзе ўжывацца радыёэлектроннае падаўленне спадарожнікавай навігацыі, бартавых РЛС і сістэм сувязі баявой авіяцыі замежных дзяржаў, якія атакавалі аб’екты на сірыйскай тэрыторыі. 3 кастрычніка міністр абароны РФ Сяргей Шайгу даклаў Савету бяспекі Расіі аб завяршэнні дастаўкі ў Сірыю зенітных комплексаў С-300. Сяргей Шайгу таксама даклаў аб ажыццяўленні работ па стварэнні адзінай сістэмы кіравання СПА ў Сірыі. 18 снежня 2018 года міністр абароны РФ Сяргей Шайгу паведаміў аб завяршэнні вываду асноўнай расійскай групоўкі з Сірыі: «На тэрыторыю Расіі выведзены тэхніка і ўзбраенне, якія не ўваходзяць у склад нашых баз у Хмейміме і Тартусе. Колькасны склад групоўкі скарочаны і даведзены да ўстаноўленага штата, дастатковага для выканання задач». Палёты расійскай авіяцыі ў Сірыі скарочаныя са 100 у дзень да двух-чатырох у тыдзень, у асноўным для даразведкі абстаноўкі. Шайгу ўдакладніў, што склад групоўкі, якая заставалася ў Сірыі, тыпавы, супастаўны з расійскімі ваеннымі базамі ў Кыргызстане, Таджыкістане і Арменіі. На тэрыторыі Сірыі працягваў функцыянаванне расійскі Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў, у Сірыі пачалася рэалізацыя праграмы па аднаўленні мірнага жыцця і вяртанні бежанцаў, для каардынацыі якой у Расіі, Сірыі, Ліване і Іарданіі створаны міжведамасныя каардынацыйныя штабы. === 2019 === У студзені расійская ваенная паліцыя пачала патруляванні зоны бяспекі ўздоўж сірыйска-турэцкай мяжы ў раёне населенага пункта Манбідж (поўнач правінцыі Алепа, 85 км ад цэнтра правінцыі) з задачай забеспячэння бяспекі і кантролю за становішчам і перамяшчэннем узброеных фарміраванняў. У снежні 2018 года сірыйская армія ўвайшла ў горад Манбідж пасля вываду з яго курдскіх фарміраванняў і ўзняла над горадам сірыйскі сцяг. Курды пагадзіліся перадаць яго сірыйскім уладам у абмен на гарантыю абароны горада ад турэцкага ўварвання<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией // Коммерсантъ, 08.01.2019]</ref>. У лютым расійскі Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў сумесна з урадам Сірыі адкрыў у раёнах Джлеб і Джэбэль-эль-Гураб гуманітарныя калідоры і разгарнуў пункты пропуску для выхаду бежанцаў з лагера Эр-Рукбан<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/6123673 Пункты временного размещения для беженцев из «Эр-Рукбана» развернут 19 февраля // ТАСС, 15.02.2019]</ref><ref>[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья // ТАСС, 19.02.2019]</ref>. У пачатку сакавіка ў адпаведнасці з рашэннем, прынятым на пасяджэнні міжведамасных каардынацыйных штабоў Расіі і Сірыі па вяртанні бежанцаў на тэрыторыю САР, у мэтах прадухілення гуманітарнай катастрофы ў лагеры бежанцаў Эр-Рукбан былі сфарміраваны і накіраваны да пункта пропуску Джлеб шэсць атобусных калон для добраахвотнага і бесперашкоднага вяртання жыхароў лагера Эр-Рукбан да месцаў сталага пражывання. Амерыканскі бок, аднак, адмовіўся прадаставіць гарантыі бяспекі перамяшчэння гуманітарных калон у межах 55-кіламетровай зоны вакол амерыканскай базы ў Эт-Танафе<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/6180936 МО РФ: США отказались гарантировать безопасность перемещения гуманитарных колонн в Сирии // ТАСС, 03.03.2019]</ref>, што фактычна сарвала гуманітарную аперацыю па выратаванні сірыйскіх грамадзян. У лютым міністры абароны Расіі і Турцыі Сяргей Шайгу і Хулусі Акар падпісалі мемарандум, які рэгламентаваў дзеянні расійскіх і турэцкіх вайскоўцаў пры сумесным патруляванні зоны Ідліб<ref name="Сердюк">[https://www.kommersant.ru/doc/3940399 Командующего ВДВ десантировали в Сирию. Российские силы в республике возглавил Андрей Сердюков // Газета «Коммерсантъ» № 65 от 12.04.2019]</ref>. Патруляванне было пачата ў сакавіку. У сакавіку расійская авіяцыя на авіябазе Хмеймім пачала нанясенне кропкавых удараў па раёнах, адкуль ажыццяўляліся абстрэлы мяжуючых з ідлібскай зонай населеных пунктаў і самой авіябазы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6200559 СМИ: сирийские войска ведут бои с террористами в районе Абу-Духур на севере страны // ТАСС, 09.03.2019]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3907459 Ракетно-бомбовые удары желают остаться неизвестными. Российская авиация атаковала цели в сирийской провинции Идлиб // Газета «Коммерсантъ» № 41 от 11.03.2019]</ref>. З канца сакавіка сітуацыя вакол зоны дээскалацыі Ідліб пачала пагаршацца. Пачасціліся абстрэлы населеных пунктаў у раёнах, прылеглых да Ідліба, а таксама ўдары па авіябазе Хмеймім<ref name="kommersant.ru">[https://www.kommersant.ru/doc/4053156 Боевики выпустили по базе Хмеймим три снаряда // Коммерсантъ, 06.08.2019]</ref>. З 11 красавіка ўздоўж лініі судакранання супрацьлеглых бакоў на ўчастку паміж турэцкімі пунктамі Баркум і Сурман павінна было пачацца скаардынаванае патруляванне сумеснымі калонамі расійскіх і турэцкіх вайскоўцаў. Было заяўлена, што ў выпадку поспеху пасля 20 красавіка ваеннаслужачыя дзвюх краін пачнуць сумеснае патруляванне паўночна-ўсходняй частцы зоны дээскалацыі<ref name="Сердюк" />. Па дамоўленасці паміж Расіяй і Турцыяй па перыметры зоны дээскалацыі Ідліб былі размешчаны наглядальныя пасты расійскай ваеннай паліцыі, якія сумесна з турэцкім бокам кантралявалі выкананне рэжыму спынення агню<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4034133 Минобороны РФ назвало «фейком» сообщения об участии российского спецназа в боях в Идлибе // Коммерсантъ, 18.07.2019]</ref>. У сакавіку—красавіку баевікі ІД, якія перайшлі да партызанскіх метадаў барацьбы, наладзілі некалькі засад на камунікацыях урадавых сіл, у выніку чаго загінулі некалькі сірыйскіх і расійскіх вайскоўцаў<ref>[https://free-news.su/voennye-konflikty/35283-avtokolonna-sirijskoj-armii-bessledno-propala Автоколонна сирийской армии бесследно пропала на шоссе Пальмира — Дейр-эз-Зор // Информационно-аналитический портал Free News, 12.04.2019]</ref>. 20 красавіка расійскі віцэ-прэм’ер Юрый Барысаў па выніках сустрэчы з сірыйскім прэзідэнтам Башарам Асадам заявіў, што Расія мае намер падпісаць дамову аб арэндзе на 49 гадоў порта Тартус — аднаго з двух асноўных партоў Сірыі на Міжземным моры. Там жа знаходзіцца адзіная замежная база расійскага флоту. У пачатку 2017 года Расія і Сірыя падпісалі пагадненне аб размяшчэнні расійскага Ваенна-марскога флоту ў порце Тартус на 49 гадоў<ref>[https://www.rbc.ru/politics/20/04/2019/5cbb568f9a7947c4970edebe#ws Борисов анонсировал контракт на аренду сирийского порта Тартус на 49 лет // РБК, 20.04.2019]</ref>. Пасля 20 красавіка рэзка пачасціліся бамбардзіроўкі сірыйскай і расійскай авіяцыі ў зоне дээскалацыі Ідліб. Пры гэтым, нягледзячы на ​​невыкананне ўмоў вераснёўскага пагаднення па зоне Ідліб і жаданне сірыйскіх уладаў вярнуць кантроль над гэтым раёнам, расійскія прадстаўнікі працягвалі сцвярджаць, што час для маштабнай аперацыі яшчэ не прыйшоў. У канцы красавіка ў інтэрв’ю ТАСС спецпрадстаўнік прэзідэнта РФ па Сірыі Аляксандр Лаўрэнцьеў заяўляў: «На дадзеным этапе мы не проста не вітаем, а нават выступаем супраць якіх-небудзь буйнамаштабных наступальных аперацый, там вельмі шмат мірнага насельніцтва, якое можа быць выкарыстана баевікамі ў якасці жывога шчыта, дапусціць чаго ні ў якім разе нельга». Прэзідэнт Уладзімір Пуцін тады ж заявіў, што на любую вылазку тэрарыстаў рушыць услед зваротны ўдар з расійскага боку, але «шырокамаштабная аперацыя зараз немэтазгодна»<ref name="Нападение">[https://www.kommersant.ru/doc/3962487 Деэскалация перешла в нападение. Ситуация на севере Сирии вновь резко обострилась // Газета «Коммерсантъ» № 78 от 07.05.2019]</ref>. Як патлумачыў 29 ліпеня начальнік Галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генштаба УС РФ генерал-палкоўнік Сяргей Рудскіх, расійскія ПКС ва ўзаемадзеянні з турэцкім бокам займаюцца выяўленнем і кропкавым знішчэннем агнявых сродкаў тэрарыстаў, іх тэхнікі, узбраення і складоў з боепрыпасамі ў зоне дээскалацыі Ідліб. У прыватнасці, за чэрвень—ліпень у паўднёва-заходняй частцы зоны дээскалацыі Ідліб «кропкавымі ўдарамі было знішчана 11 танкаў, 17 БМП, 12 рэактыўных сістэм залпавага агню, 29 пікапаў з буйнакалібернымі кулямётамі, а таксама тры склады, на якіх знаходзіліся больш за 40 беспілотных лятальных апаратаў». Расійскія ПКС таксама ва ўзаемадзеянні з сірыйскімі ВПС адбілі атакі баевікоў на пазіцыі ўрадавых сіл<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/6711894 Генштаб ВС РФ: боевики перебрасывают силы в юго-западную часть зоны деэскалации «Идлиб» // ТАСС, 29.07.2019]</ref>. Да канца жніўня сірыйская армія пры падтрымцы ПКС Расіі ліквідавала Латамінскі выступ баевікоў на поўначы правінцыі Хама, а таксама заняла стратэгічны горад Хан-Шэйхун, на трасе Дамаск—Алепа і такім чынам вызваліла ад баевікоў правінцыю Хама, за выключэннем горных раёнаў. [[Файл:Putin Erdogan Syria Kurds Buffer Zone Deal.png|right|thumb|229px|Уладзімір Пуцін і Рэджэп Эрдаган пасля падпісання мемарандума]] 22 кастрычніка прэзідэнты Расіі і Турцыі Уладзімір Пуцін і Рэджэп Эрдаган па выніках шасцігадзінных перамоў падпісалі мемарандум аб узаемаразуменні з дзесяці пунктаў. Дакумент прадугледжваў, у прыватнасці, увод на сірыйскі бок мяжы з Турцыяй за межамі зоны [[Аперацыя «Крыніца міру»|аперацыі «Крыніца міру»]] падраздзяленняў расійскай ваеннай паліцыі і сірыйскай пагранслужбы. Яны садзейнічалі вываду курдскіх атрадаў і іх узбраення на 30 кіламетраў ад сірыйска-турэцкай мяжы, а таксама ажыццяўлялі патруляванне сумесна з туркамі<ref>[https://ria.ru/20191029/1560372005.html Москва полностью выполнила задачи российско-турецкого меморандума]</ref>. Такім чынам, па выніках пагадненняў сірыйская армія і падраздзяленні расійскай ваеннай паліцыі занялі гарады Манбідж і Табка на захад ад Еўфрата, усталявалі сумесны з турэцкімі сіламі кантроль над сірыйска-турэцкай мяжой (у прыватнасці, расійская ваенная паліцыя ўвайшла ў горад Кабані), пачалі сумесныя патруляванні мяжы ад Кабані да Камышлы. У той жа час курдскія падраздзяленні былі адведзены на 30 км ад мяжы, а падраздзяленні арміі ЗША былі цалкам выведзены з раёна. У лістападзе сілы ваеннай паліцыі Расіі ў рамках патрулявання сірыйска-турэцкай мяжы занялі некалькі апорных баз, пакінутых арміяй ЗША. 14 лістапада МА РФ абвясціла аб стварэнні апорнай авіябазы ў горадзе Эль-Камышлы на паўночным усходзе Сірыі паблізу межаў з Турцыяй і Іракам. Авіябаза выкарыстоўвалася для базавання верталётаў ПКС РФ, якія ажыццяўлялі падтрымку ваеннай паліцыі РФ у гэтым раёне<ref>[https://www.rbc.ru/politics/14/11/2019/5dccbbdb9a794710189d1f33 В Минобороны заявили о создании новой базы в Сирии]</ref>. === 2020 === [[Файл:Changing frontlines Idlib 2020.gif|thumb|left|Змены фронту ў правінцыі Ідліб на паўночы Сірыі (студзень—люты).]] На працягу студзеня амерыканскія вайскоўцы некалькі разоў блакавалі перамяшчэнні расійскіх вайскоўцаў на паўночным усходзе Сірыі, па стратэгічнай аўтатрасе М4 (Алепа — Рака — Хасаке). 15 студзеня расійская калона з 60 транспартных сродкаў, якія вылучылі з базы ў раёне Тэль-Тамра, была спынена на шляху да аднаго з нафтавых радовішчаў у раёне Румейлан, дзе размешчана авіябаза ЗША. У задачу расійскіх вайскоўцаў уваходзіла стварэнне блокпаста ў дадзеным раёне. 21 студзеня амерыканцы заблакавалі рух двух расійскіх аўтакалон на кантрольна-прапускных пунктах, якія знаходзіліся пад кантролем урадавых войскаў Сірыі. Першая калона была заблакавана на скрыжаванні ля населенага пункта Тэль-Байдара ў паўночнай частцы правінцыі Хасаке, недалёка ад горада Камышлы. Другая была блакавана ля горада Малікія ў той жа правінцыі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/26/amerikanskaya-dps-s-bolshoy-dorogi-pentagon-gotovit-provokacii-v-sirii Американская «ДПС» с большой дороги: Пентагон готовит провокации в Сирии? // Eurasia Daily, 26.01.2020]</ref>. 1 лютага падчас атакі шахідмабіляў на ўскраінах Алепа загінулі чацвёра снайпераў ФСБ Расіі<ref>[https://rusvesna.su/news/1580720646 ВАЖНО: В Сирии героически погибла группа спецназа ФСБ (ФОТО)]</ref>. У пачатку сакавіка па выніках расійска-турэцкіх перамоў у Маскве было складзена перамір’е і ўстаноўлены новыя зоны бяспекі, з сумесным расійска-турэцкім патруляваннем. 29 мая прэзідэнт Уладзімір Пуцін даручыў Мінабароны і МЗС правесці перамовы з Сірыяй аб перадачы дадатковай нерухомай маёмасці і акваторыі ў раёне сірыйскага ўзбярэжжа. Згодна з распараджэннем, па дасягненні дамоўленасці Мінабароны і МЗС маюць права падпісаць ад імя дзяржавы названы пратакол, «дазволіўшы ўносіць у яго праект, ухвалены урадам РФ, змены, якія не маюць прынцыповага характару»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4363403|title=Россия планирует расширить свои базы в Сирии|date=2020-05-29|publisher=www.kommersant.ru|accessdate=2020-05-29}}</ref>. У чэрвені з’явіліся чарговыя паведамленні аб тым, што амерыканскія і расійскія войскі сутыкнуліся адзін з адным у супрацьстаянні на паўночным усходзе Сірыі<ref>[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/06/us-russia-troops-northeast-syria-kremlin-conflict.html US, Russian troops square off in northeast Syria as Kremlin eyes wider footprint]. US-Russian standoff near Derik, Syria, blocks traffic for hours before Russians return to Qamishli. by Jared Szuba, June 3, 2020.</ref> З 18 па 24 жніўня расійская і сірыйская авіяцыя пры падтрымцы артылерыі і спецназа знішчыла 327 баевікоў у Сірыі. Удары былі нанесены ў раёне гібелі расійскага ваеннага саветніка генерал-маёра Вячаслава Гладкіх<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4467034|title=Минобороны РФ отчиталось об уничтожении более 300 боевиков в Сирии|website=www.kommersant.ru|date=2020-08-25|accessdate=2020-08-25}}</ref>. 26 кастрычніка расійскія ПКС нанеслі авіяўдар па лагеры пратурэцкіх баевікоў групоўкі «Файлак аш-Шам», які знаходзіцца побач з турэцкай мяжой непадалёк ад населенага пункта Харым. У выніку нападу былі знішчаны каля 80 баевікоў<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-54697193 Россия нанесла авиаудар по сирийским боевикам в Идлибе. Их поддерживала Турция]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/army/2020/10/26/13334299.shtml У границы с Турцией: ВКС РФ ударили по лагерю боевиков в Сирии]</ref>. === 2021 === 5 лютага СУ-24М ПКС Расіі нанеслі авіяўдары па пазіцыях групоўкі «[[Аджнад аль-Каўказ]]», якая складаецца з выхадцаў з Паўночнага Каўказа. У выніку ўдараў былі знішчаны дзясяткі баевікоў, склад з баепрыпасамі і ваеннай тэхнікай. Авіяўдары былі нанесены ў гадавіну гібелі лётчыка Рамана Філіпава<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2021/02/05/13468970.shtml Уничтожили выходцев с Кавказа: ВКС ударили по боевикам в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210206124631/https://www.gazeta.ru/army/2021/02/05/13468970.shtml |date=6 лютага 2021 }}</ref>. 19 красавіка 2021 года ў выніку удараў ПКС Расіі на паўночны ўсход ад Пальміры былі знішчаны каля 200 баевікоў<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/11190623?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop ВКС России уничтожили замаскированную базу террористов в Сирии]</ref>. == Падзенне ўрада == <gallery perrow="5" widths="250" heights="250" mode="packed"> Файл:Syrian civil war 07 10 2015.png|Напярэдадні расійскага ўмяшання. Файл:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|На лістапад 2023 года. Файл:Northwestern Syria offensive (2024).jpg|Пасля падзення Дамаска. </gallery> У канцы 2024 года, пасля пачатку імклівага [[Наступленне на паўночным захадзе Сірыі (2024)|наступлення сіл сірыйскай апазіцыі]], у ПКС Расіі падтрымлівалі войскі Башара Асада авіяўдарамі па пазіцыях паўстанцаў, аднак гэта не перашкодзіла паўстанцам узяць пад кантроль Алепа, Хаму, Хомс<ref>{{Cite web|url=https://understandingwar.org/backgrounder/africa-file-special-edition-syria%E2%80%99s-potential-impact-russia%E2%80%99s-africa-and-mediterranean|title=Institute for the Study of War|lang=en|website=Institute for the Study of War|access-date=2024-12-07|archive-date=7 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207101219/https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-special-edition-syria%E2%80%99s-potential-impact-russia%E2%80%99s-africa-and-mediterranean|url-status=dead}}</ref>. На фоне поспехаў арміі апазіцыі сталі паступаць паведамленні аб эвакуацыі расійскіх войскаў з ваенных баз у Сірыі. На абноўленых спадарожнікавых здымках стала зразумела, што расійскія караблі пакінулі базу ў Тартусе<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cdx9r21x5ppo|title=Российские военные корабли покинули базу в сирийском Тартусе|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-12-03|access-date=2024-12-08}}</ref>. У той жа час кіраўнік МЗС РФ Сяргей Лаўроў абверг гэтыя заявы, назваўшы гэта «ваеннымі вучэннямі»<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/07/12/2024/675459529a7947d2faee8354|title=Лавров объяснил учениями данные о выходе российских кораблей из Тартуса|lang=ru|website=РБК|date=2024-12-07|access-date=2024-12-08}}</ref>. 8 снежня баевікі [[Падзенне Дамаска (2024)|ўзялі Дамаск]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22608189|title=Al Hadath: сирийские боевики взяли под контроль Дамаск|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/12/08/20204984.shtml|title=Сирия последние новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Узброеныя сілы Сірыі абвясцілі аб капітуляцыі<ref>{{Cite web|url=https://radio1.ru/news/politika/siriiskaya-armiya-zayavila-o-kapitulyatsii-i-padenii-rezhima-asada/|title=Сирийская армия заявила о капитуляции и падении режима Асада|lang=ru|website=radio1.ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. == Напады на расійскія ваенныя базы == 28 снежня 2017 года расійскі зенітны ракетна-гарматны комплекс (ЗРГК) «Панцыр-С1», які затуляў расійскую авіябазу Хмеймім, збіў дзве ракеты, запушчаныя з тэрыторыі суседняй правінцыі Ідліб. Яшчэ адна ракета ўзарвалася ў раёне горада Джабла (Латакія). 31 снежня расійскі верталёт Мі-24 пацярпеў крушэнне з-за тэхнічнай няспраўнасці пры выкананні пералёту на аэрадром Хама. Абодва пілоты загінулі. Борттэхнік верталёта атрымаў траўмы і быў аператыўна эвакуіраваны пошукава-выратавальнай групай на аэрадром Хмеймім, дзе яму была аказана неабходная медыцынская дапамога. У той жа дзень баевікі ажыццявілі мінамётны абстрэл базы Хмеймім, у выніку чаго, па заяве Мінабароны, загінулі два чалавекі<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3514249 Хмеймим попал под огонь. Радикальные исламисты обстреляли из миномётов российскую авиабазу в Сирии // «Коммерсант.ru», 04.01.2018]</ref>. У інтэрнэце таксама прайшла інфармацыя аб пашкоджанні або нават знішчэнні сямі самалётаў, якую Мінабароны абвергла, аднак у сетцы неўзабаве з’явіліся фатаграфіі пашкоджанняў асколкамі па меншай меры аднаго самалёта СУ-24М<ref>{{Cite news|title=То, что Минобороны РФ назвало «фейком», оказалось правдой|url=http://9tv.co.il/news/2018/01/05/252478.html?|work=Девятый канал|date=2018-01-05|accessdate=2018-01-05}}</ref>. У ноч з 5 на 6 студзеня 2018 года, як паведамілі ў расійскім міністэрстве абароны, сістэмай забеспячэння бяспекі расійскай авіябазы Хмеймім і пункта матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў горадзе Тартус была сарвана спроба атакі паўстанцаў з масіраваным выкарыстаннем ударных беспілотных лятальных апаратаў (БПЛА) самалётнага тыпу. З трынаццаці малапамерных паветраных мэтаў невядомай прыналежнасці, выяўленых расійскімі сродкамі СПА на значным аддаленні ад расійскіх вайсковых аб’ектаў, шэсць паветраных мэтаў расійскім падраздзяленням РЭБ удалося ўзяць пад кантроль, перахапіўшы знешняе кіраванне, а сем БПЛА былі знішчаны зенітна-ракетным гарматным комплексам «Панцыр-С»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3514796 Боевики вышли в воздушное пространство. Военные отбили атаку беспилотников на российские объекты в Сирии // «Коммерсант», 09.01.2018]</ref>. Як паведамілі ў міністэрстве, у выніку расшыфроўкі даных, перахопленых БПЛА, вызначана дакладнае месца іх запуску на аддаленні больш за 50 км ад мэтаў<ref>[https://ria.ru/syria/20180108/1512257134.html В Минобороны раскрыли подробности атаки дронов на авиабазу Хмеймим // РИА Новости]</ref>. Эксперты меркавалі, што да нападу на расійскія ваенныя базы магла быць датычная групоўка «Ахрар аш-Шам» — саюз ісламісцкіх брыгад, якія раней узаемадзейнічалі з «Джэбхат ан-Нусра» ў правінцыях Ідліб і Хама. Пасля расколу і пачатку міжусобнай вайны з «Ан-Нусрай» «Ахрар аш-Шам» перайшла ў рады апазіцыйнага альянсу «Свабодная сірыйская армія» (ССА)<ref>[https://riafan.ru/1014080-smi-nazvali-prichastnuyu-k-atake-na-bazu-khmeimim-gruppirovku СМИ назвали причастную к атаке на базу «Хмеймим» группировку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191227162945/https://riafan.ru/1014080-smi-nazvali-prichastnuyu-k-atake-na-bazu-khmeimim-gruppirovku |date=27 снежня 2019 }}</ref>. У заяве Міністэрства абароны РФ ад 8 студзеня 2018 года гаварылася: {{Пачатак цытаты}}«Інжынерныя рашэнні, выкарыстаныя тэрарыстамі пры атацы на расійскія аб’екты ў Сірыі, маглі быць атрыманы толькі ад адной з краін, якія валодаюць высокімі тэхналагічнымі магчымасцямі па забеспячэнню спадарожнікавай навігацыі і дыстанцыйным кіраваннем скідам прафесійна сабраных самаробных выбуховых прылад у прызначаных каардынатах».{{канец цытаты}} Афіцыйны прадстаўнік міністэрства абароны ЗША ў гутарцы з карэспандэнтам ТАСС заявіў, што якія б там ні было здагадкі аб тым, што ЗША ці сілы ўзначальванай імі міжнароднай кааліцыі мелі дачыненне да нападу на базы, «не маюць пад сабой факталагічнай асновы і з’яўляюцца вельмі безадказнымі». Пры гэтым ён адмовіўся паведаміць, якія задачы вырашаў разведвальны самалёт ВМС ЗША «Poseidon», які, паводле інфармацыі Мінабароны Расіі, знаходзіўся над акваторыяй Міжземнага мора ў раёне Тартуса і Хмейміма падчас нападу на расійскія ваенныя аб’екты<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4862732 В Пентагоне назвали выводы о причастности США к атаке на базы РФ в Сирии беспочвенными // ТАСС, 09.01.2018]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3515431?from=doc_relap Минобороны начало поисковую операцию. Военные не верят, что боевики самостоятельно подготовили атаку на объекты в Сирии // «Коммерсант», 10.I.2018]</ref>. 24 кастрычніка 2018 года на пленарным пасяджэнні Сяншаньскага форуму па бяспецы ў Пекіне намеснік міністра абароны Расіі генерал-палкоўнік Аляксандр Фамін заявіў, што кіраванне дронаў, якія атакавалі базы ПКС Расіі, пасля таго, як дроны сутыкнуліся з дзеяннем расійскіх сістэм радыёэлектроннага падаўлення, вялося ў ручным рэжыме з самалёта-разведчыка ЗША «Poseidon-8»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3779904 Минобороны РФ обвинило США в управлении атаковавшими Хмеймим дронами.]</ref>. == Узаемадзеянне з іншымі краінамі == {{Main|Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы}} === Сірыя === З верасня 2015 года [[Расія]], [[Сірыя]], [[Іран]] і [[Ірак]] узгадняюць дзеянні праз размешчаны ў [[Багдад]]зе «Міжнародны каардынацыйны цэнтр па барацьбе з ІДІЛ»<ref>[http://echo.msk.ru/news/1629570-echo.html Создан Центр по борьбе с ИГ] ''радиостанция Эхо Москвы'', 26 сентября 2015</ref><ref name="просит">[https://www.kommersant.ru/doc/4056920 Россия просит США отказаться от «использования террористов в геополитических целях» // Коммерсантъ, 09.08.2019]</ref>. З самага пачатку аперацыі, як заяўлялі афіцыйныя прадстаўнікі Мінабароны Расіі, авіяўдары ў інтарэсах забеспячэння баявых дзеянняў сірыйскай арміі планаваліся ў цеснай каардынацыі з сірыйскімі штабамі і на аснове даных паветранай разведкі. 23 лютага 2016 года Мінабароны Расіі адкрыла на тэрыторыі авіябазы Хмеймім Каардынацыйны цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў на тэрыторыі Сірыйскай Арабскай Рэспублікі (начальнік цэнтра — генерал-лейтэнант [[Сяргей Васільевіч Кураленка|Сяргей Кураленка]])<ref name="lencen">{{cite news|url = https://lenta.ru/news/2016/02/23/syria/|title = В Сирии создали координационный центр по примирению враждующих сторон|publisher = Lenta.ru|date = 2016-02-23|accessdate = 2016-03-22|archiveurl = https://archive.today/20160322114730/https://lenta.ru/news/2016/02/23/syria/|archivedate = 2016-03-22}}</ref><ref name="IFCEN">{{cite news|url = http://www.interfax.ru/world/495842|title = На авиабазе Хмеймим заработал центр по примирению сторон конфликта в Сирии|publisher = Интерфакс|date = 2016-02-23|accessdate = 2016-03-29|archiveurl = https://archive.today/20160329075651/http://www.interfax.ru/world/495842|archivedate = 2016-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/syria/20160227/1381228542.html|title=Минобороны России рассказало о процессе перемирия в Сирии|publisher=РИА Новости|accessdate=2016-03-29}}</ref>, у склад якога ўвайшлі групы аналізу і планавання, вядзення перамоў, заключэння пагадненняў і ўзаемадзеяння з замежнымі арганізацыямі, інфармацыйнай падтрымкі, аказання гуманітарнай дапамогі насельніцтву Сірыі<ref name="5 групп">{{Cite web|url=http://ria.ru/syria_peace/20160224/1379783659.html|title=Минобороны РФ: центр примирения в Сирии состоит из пяти подразделений|publisher=РИА Новости|accessdate=2016-03-29}}</ref>. У задачы Цэнтра ўваходзіць садзейнічанне перамоўнаму працэсу аб прымірэнні паміж прадстаўнікамі ўрада Башара Асада і варожымі яму фарміраваннямі (акрамя ІДІЛ, «Фронту ан-Нусра» і іншых арганізацый, прызнаных тэрарыстычнымі Саветам Бяспекі ААН), заключэнне пагадненняў аб спыненні агню, узаемадзеянне з міжнароднымі арганізацыямі па пытаннях дастаўкі насельніцтву Сірыі гуманітарнай дапамогі і вяртанні бежанцаў<ref name="IFCEN"/>. === ЗША === Кантакты паміж ваеннымі ведамствамі Расіі і ЗША былі разарваны ў [[2014]] годзе ў сувязі з [[Анексія Крыма Расіяй|далучэннем Крыма да Расіі]]<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/469080|title=США решили пока не координировать с РФ ход борьбы с ИГ в Сирии|publisher=Интерфакс|date=2015-09-24}}</ref>. Восенню 2015 года, пасля перамоў на вышэйшым узроўні, гэтыя кантакты былі адноўлены. Прэзідэнты Абама і Пуцін дамовіліся аб кантактах паміж вайскоўцамі, каб пазбегнуць канфліктаў і ўзаемных перашкод у аперацыях у Сірыі<ref>[http://www.interfax.ru/world/469851 Обама и Путин договорились о контактах между военными по ситуации в Сирии]</ref><ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/470110|title=Глава Пентагона приказал открыть каналы коммуникации с РФ по Сирии|publisher=Интерфакс|date=2015-09-29}}</ref>. Пры гэтым Расія адмовілася далучыцца да дзеючай пад эгідай ЗША [[Аперацыя «Непахісная рашучасць»|міжнароднай кааліцыі]], спаслаўшыся на тое, што альянс дзейнічае ў Сірыі без мандата Савета бяспекі ААН і не мае згоды законнага ўрада Сірыі. Разам з тым расійскае кіраўніцтва заявіла, што «як мінімум» імкнецца пазбягаць недаразумення з кааліцыяй, а «як максімум» — супрацоўнічаць, каб «барацьба супраць [[тэрарызм]]у вялася больш эфектыўна»<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/470634|title=Россия отказалась присоединяться к возглавляемой США коалиции против ИГ|publisher=Интерфакс|date=2015-10-01}}</ref>. 20 кастрычніка ўступіў у сілу Мемарандум аб бяспецы палётаў над Сірыяй<ref>[http://www.interfax.ru/world/470656 Военные России и США провели первые переговоры по Сирии] // ИА Интерфакс, 01.10.2015</ref><ref>[http://www.interfax.ru/russia/473205 Минобороны РФ подготовило предложения по обеспечению безопасности полетов авиации в Сирии] // ИА Интерфакс, 13.10.2015</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/473452 Пентагон сообщил о прогрессе в предотвращении конфликтов в небе над Сирией] // ИА Интерфакс, 14.10.2015</ref>. Дакумент рэгламентуе палёты самалётаў і БПЛА над Сірыяй, вызначае каналы сувязі паміж ваеннымі Расіі і ЗША, а таксама механізм узаемадзеяння пры крызісных сітуацыях, але не прадугледжвае абмену разведданымі і каардынацыі мэтаў удараў<ref>[http://www.interfax.ru/world/474597 Меморандум по безопасности полетов в Сирии между РФ и США вступил в силу] // ИА Интерфакс</ref>. Дасягнуты пагадненні аб мінімальных бяспечных дыстанцыях паміж самалётамі Расіі і ЗША<ref>[http://www.interfax.ru/world/474601 США и Россия установили безопасную дистанцию между самолётами в Сирии] // ИА Интерфакс</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/russian-aircraft-makes-close-contact-with-u-s-war-planes-over-syria/|title=Russians make closest contact to date with U.S. war planes over Syria|publisher=CBS News|date=2015-10-05|lang=en}}</ref><ref>[http://www.bbc.com/russian/international/2015/10/151014_syria_us_russia_air_safety_talks США и Россия близки к соглашению о безопасности полётов в Сирии] // Русская служба Би-би-си. 15 октября 2015</ref>. [[17 чэрвеня]] [[2016]] года міністр абароны ЗША [[Эштан Картэр]] абвінаваціў Расію ў ігнараванні просьбаў не бамбіць атрады сірыйскай апазіцыі, якія дзейнічаюць пры падтрымцы ЗША на поўдні Сірыі. Па даных CNN 16 чэрвеня два знішчальнікі-бамбардзіроўшчыкі [[Су-34]] у раёне Эт-Танаф скінулі на пазіцыі баевікоў бомбы і [[касетны боепрыпас|касетныя боепрыпасы]]<ref>[https://lenta.ru/news/2016/06/18/carter/ Глава Пентагона обвинил Россию в игнорировании просьб США] // Lenta.ru, 18 июня 2016</ref>. Расійскі бок, каментуючы гэты інцыдэнт, заявіў, што расійскім сілам цяжка адрозніваць атрады ўмеранай апазіцыі, якія падтрымліваюцца ЗША, і атрады «Фронту ан-Нусры», якія лічацца тэрарыстычнымі<ref>[http://www.bbc.com/russian/news/2016/06/160617_us_dod_russia_syria «Пентагон о Сирии: РФ или игнорирует США, или у неё плохая разведка»] // Русская служба Би-би-си</ref>. Афіцыйны прадстаўнік Мінабароны РФ генерал-маёр Ігар Канашэнкаў падкрэсліў, што расійскае абароннае ведамства на працягу некалькіх месяцаў беспаспяхова прапаноўвала амерыканскім калегам скласці адзіную карту месцаў размяшчэння апазіцыйных сіл<ref>[https://lenta.ru/news/2016/06/19/konashenkov/ В Минобороны раскрыли подробности беседы с Пентагоном об авиаударах в Сирии] // Lenta.ru (19 июня 2016)</ref>. 9 верасня 2016 года ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] міністр замежных спраў Расіі Сяргей Лаўроў і дзяржсакратар ЗША Джон Керы дасягнулі пагаднення аб шматступенным плане па Сірыі. Яно, у прыватнасці, уключала ў сябе ўвядзенне рэжыму спынення агню, размежаванне апазіцыі і тэрарыстычных груповак, стварэнне дэмілітарызаванай зоны для забеспячэння бесперашкоднага гуманітарнага доступу ў [[Халеб|Алепа]]. Таксама ўзгоднена стварэнне расійска-амерыканскага цэнтра для размежавання апазіцыі і тэрарыстычных груповак. Дасягнутыя дамоўленасці, аднак, былі сарваны з-за шэрагу інцыдэнтаў, якія адбыліся пасля ўступлення ў сілу рэжыму спынення агню. 17 верасня ў выніку авіяўдару, нанесенага па горадзе Дэйр-эз-Зор кааліцыяй на чале з ЗША, загінулі больш за 60 сірыйскіх вайскоўцаў і каля 100 чалавек атрымалі раненні, чым неадкладна скарысталіся фарміраванні ІД, якія аблажылі сірыйскую авіябазу на ўскраіне горада. 19 верасня ў ваколіцах Алепа быў нанесены ўдар па сумесным гуманітарным канвоі [[ААН]] і сірыйскай арганізацыі Чырвонага Паўмесяца, у выніку чаго загінулі па меншай меры 18 чалавек. ЗША ўсклалі адказнасць за інцыдэнт на Расію і сірыйскія ўлады. 3 кастрычніка Дзярждэпартамэнт ЗША заявіў аб прыпыненні свайго ўдзелу ў двухбаковых каналах сувязі з Расіяй, усталяваных з мэтай падтрымання рэжыму спынення баявых дзеянняў у Сірыі, і прыпыніў перамовы аб імплементацыі мірнага пагаднення ў гэтай краіне. ЗША адклікалі з Сірыі свой персанал, які павінен быў удзельнічаць у стварэнні Сумеснага цэнтра па імплементацыі<ref name="приос">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3674974 «У всех иссякло терпение»: Вашингтон разорвал контакты с Москвой по Сирии // ТАСС, 04.10.2016]</ref>. 14 лістапада 2016 года, падчас першай тэлефоннай размовы прэзідэнта РФ Уладзіміра Пуціна з абраным прэзідэнтам ЗША [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]], была дасягнута дамоўленасць «аб неабходнасці аб’яднання намаганняў у барацьбе з агульным ворагам нумар адзін — міжнародным тэрарызмам і экстрэмізмам» і абмяркоўваліся пытанні сумеснага ўрэгулявання крызісу ў Сірыі<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53255 Телефонный разговор с избранным президентом Соединённых Штатов Америки Дональдом Трампом]</ref>. Трамп, які ўступіў на пасаду ў студзені 2017 года, абвясціў адной са сваіх задач перамогу над «Ісламскай дзяржавай». У сувязі з гэтым ён заявіў пра гатоўнасць узаемадзейнічаць з Расіяй у барацьбе з ІД, аднак узаемадзеянне дзвюх міжнародных антытэрарыстычных кааліцый, узначаленых Расіяй і ЗША, па большай частцы абмяжоўвалася выкарыстаннем тэлефонных каналаў сувязі для прадухілення магчымых інцыдэнтаў<ref name="наим"/>. === Ізраіль === Каардынацыю таксама атрымалася наладзіць паміж цэнтрам кіравання ПКС РФ у Сірыі і ВПС Ізраіля<ref name="вывод16"/>. Расія, аднак, неаднаразова была вымушана заяўляць пратэсты ў сувязі з авіяўдарамі ВПС Ізраіля па сірыйскай тэрыторыі, якія ставілі пад пагрозу жыццё расійскіх вайскоўцаў. У ноч на 18 верасня 2018 года ў ходзе ізраільскага авіаналёту на сірыйскія аб’екты ў раёне горада Латакія сірыйскія падраздзяленні СПА, спрабуючы адбіць удары з дапамогай ЗРК С-200, збілі расійскі самалёт радыёэлектроннай разведкі і радыёэлектроннай барацьбы Іл-20М, які заходзіў у гэты час на пасадку на авіябазе Хмеймім. Усе 15 чалавек, якія знаходзіліся на борце, загінулі. Мінабароны РФ усклала адказнасць за гібель расійскага самалёта на ізраільскіх пілотаў, якія ажыццяўлялі заход на мэты на малой вышыні з боку Міжземнага мора, фактычна прыкрываючыся расійскім Іл-20М, і падставілі яго пад агонь сірыйскай СПА<ref name="kommersant.ru"/>. === Турцыя === [[File:Armée russe Kobané1.jpg|thumb|250px|Бронеаўтамабіль расійскай ваеннай паліцыі ў Кабані 23 кастрычніка 2019 года]] [[Турцыя]], якая нервова адрэагавала на пачатак расійскай ваеннай аперацыі, вінаваціла расійскія ПКС у парушэнні паветранай прасторы Турцыі ў раёне сірыйска-турэцкай мяжы<ref>{{cite news|title=Власти Турции обвинили самолет РФ в нарушении воздушного пространства|url=http://ria.ru/world/20151005/1296947591.html|accessdate=2015-10-05|publisher=РИА Новости|date=2015-10-05}}</ref><ref>{{cite web|title=МИД Турции сообщил о втором нарушении пространства российским самолетом|url=http://lenta.ru/news/2015/10/06/airplane_2/|accessdate=2015-10-06|publisher=Lenta.ru|date=2015-10-06}}</ref> і заяўляла аб «небяспечным збліжэнні» расійскай і турэцкай ваеннай авіяцыі<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2351083|title=Турецкий МИД: самолеты России и Турции 13 раз опасно сближались|publisher=ТАСС|date=2015-10-15}}</ref>. 6 кастрычніка Турцыя прапанавала Расіі стварыць групу па ўзгадненні дзеянняў у Сірыі на ўзроўні міністэрстваў абароны дзвюх краін<ref>{{cite news|url=http://www.rbc.ru/politics/06/10/2015/5614196e9a7947227ae0e217|title=Турция предложила России механизм предотвращения военных инцидентов|publisher=РБК|date=2015-10-06}}</ref>. 17 кастрычніка прэм’ер-міністр рэспублікі [[Ахмет Давутаглу]] заявіў, што турэцкія войскі будуць збіваць самалёты, якія парушылі паветраную прастору краіны<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2356223|title=Турция будет сбивать самолеты, нарушившие воздушное пространство страны|publisher=ТАСС|date=2015-10-17}}</ref>. 20 кастрычніка была арганізавана прамая тэлефонная лінія паміж міністэрствамі абароны РФ і Турцыі па пытаннях прадухілення паветраных здарэнняў у небе над Сірыяй<ref>{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/10/20/n_7794851.shtml|title=Россия и Турция открыли телефонную линию по вопросам предотвращения авиаинцидентов в Сирии|publisher=Газета.ру|date=2015-10-20}}</ref>. Нягледзячы на ​​гэтыя крокі, 24 лістапада турэцкім знішчальнікам F-16 [[Інцыдэнт са знішчэннем расійскага Су-24 у Сірыі|быў збіты расійскі бамбардзіроўшчык Су-24]]. Гэты інцыдэнт пацягнуў доўгае пагаршэнне расійска-турэцкіх адносін. Мінабароны РФ абвясціла аб спыненні ваенных кантактаў з Турцыяй<ref name="Ответные меры Минобороны">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/world/481329|title=РФ будет сбивать опасные для российской группировки в Сирии цели|publisher=Интерфакс|date=2015-11-24}}</ref>, сама ж Турцыя адмовілася далучацца да створанай Масквой кааліцыі<ref>{{cite news|url=http://kommersant.ru/doc/2887366|title=Турция отказалась вступать в созданную Россией коалицию по борьбе с ИГ|publisher=Коммерсантъ|date=2015-12-26}}</ref>. У выніку, пасля заканчэння паловы года, канфлікт удалося ўрэгуляваць, і адносіны ў значнай ступені аднавіліся<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3423361 Не маленькая, но в целом победоносная. Обозреватель «Ъ» Максим Юсин о российской военной кампании в Сирии // «Коммерсантъ», 28.09.2017]</ref>. [[18 студзеня]] [[2017]] года ПКС Расіі ўпершыню ў гісторыі нанеслі ўдары па тэрарыстычных групоўках сумесна з ВПС Турцыі, дзяржавы-члена [[НАТА]]<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12108689@egNews Начальник Главного оперативного управления Генштаба ВС РФ генерал-лейтенант Сергей Рудской провёл брифинг для представителей СМИ]</ref>. [[22 кастрычніка]] [[2020]] года прэзідэнты Расіі і Турцыі Уладзімір Пуцін і [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] правялі ў [[Сочы]] перамовы, якія замацавалі новыя зоны ўплыву на паўночным усходзе Сірыі і прыпынілі [[Аперацыя «Крыніца міру»|турэцкую ваенную аперацыю ў рэгіёне]]<ref name="смену">[https://www.kommersant.ru/doc/4134236 Мир на смену «Источника мира». Владимир Путин и Реджеп Тайип Эрдоган договорились о статусе-кво на севере Сирии // «Коммерсантъ» от 22.10.2019]</ref>. [[23 кастрычніка]] на сірыйскі бок сірыйска-турэцкай мяжы ўводзяцца падраздзяленні расійскай ваеннай паліцыі і сірыйскай памежнай службы. З гэтага моманту пачалося сумеснае расійска-турэцкае патруляванне на глыбіню да 10 км ад мяжы на захад і на ўсход ад раёна аперацыі «Крыніца міру», акрамя горада Эль-Камышлы<ref>[http://kremlin.ru/supplement/5452?fbclid=IwAR0nxODi1fPNzMilOS2-JilvA_fyDLL1TnQ6ncI1olzA6OBPp1NDLERJXPc Меморандум о взаимопонимании между Российской Федерацией и Турецкой Республикой. 22.10.2019]</ref>. == Гуманітарная дапамога == [[Файл:International Mine Action Center in Syria (Aleppo) 24.jpg|thumb|270px|Салдаты раздаюць кашу мірнаму насельніцтву Алепа, 23 снежня 2016 года.]] У 2015 годзе Урад РФ выдзеліў на аказанне Сірыі гуманітарнай дапамогі 2 млн долараў<ref>[http://www.newsru.com/russia/18dec2015/humanitarianaid.html Россия пожертвовала два миллиона долларов на гуманитарную помощь в Сирии] // NEWSru.com</ref>. У студзені 2016 года Расія паставіла 22 тоны гуманітарнай дапамогі для некалькіх сірыйскіх гарадоў. З сярэдзіны лютага 2016 года сірыйскія ваенна-транспартныя самалёты пры падтрымцы расійскіх знішчальнікаў Су-30 скідалі гуманітарную дапамогу жыхарам у абложаны баевікамі горадзе [[Дэйр-эз-Зор]] пры дапамозе грузавых парашутаў<ref>[http://pronedra.ru/war/2016/02/11/gumanitarnaya-pomoschi-sirii/ Гуманитарная помощь доставлена нуждающимся сирийцам в Дейр-эз-Зоре, 11.02.2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331111359/http://pronedra.ru/war/2016/02/11/gumanitarnaya-pomoschi-sirii/ |date=31 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://ria.ru/syria_chronicle/20160115/1360168875.html Россия развёртывает гуманитарную операцию в Сирии] // РИА Новости</ref>. Гуманітарная дапамога пастаўлялася таксама гуманітарнымі канвоямі. Дапамога ішла праз [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Каардынацыйны цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў на тэрыторыі Сірыйскай Арабскай Рэспублікі]], у складзе якога працавала Група аказання гуманітарнай дапамогі насельніцтву Сірыі<ref name=autogenerated2>[http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins.htm Бюллетень Центра примирения : Министерство обороны Российской Федерации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303203908/http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins.htm |date=3 сакавіка 2016 }}</ref>. Улетку 2016 года Расія і Сірыя разгарнулі шырокамаштабную гуманітарную аперацыю ў Алепа<ref>[https://ria.ru/syria/20160728/1473031283.html Россия и власти Сирии начинают масштабную гуманитарную операцию в Алеппо] // РИА Новости</ref>. Акрамя дзяржавы, дапамога Сірыі аказвалася расійскімі палітычнымі партыямі (КПРФ, ЛДПР, Справядлівая Расія)<ref>[http://kprf.ru/dep/gosduma/activities/147743.html Президент Сирии Башар Асад высоко оценил помощь КПРФ и её лидера Г. А. Зюганова] * [http://ldpr.ru/party/regions/Dagestan_Republic/Dagestan_events/LDPR_obiavliaet_o_sbore_gumanitarnoiy_pomoshi_dlia_naroda_Sirii_/ ЛДПР объявляет о сборе гуманитарной помощи для народа Сирии. — Официальный сайт ЛДПР, информационное агентство ЛДПР, новости ЛДПР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160330180309/http://ldpr.ru/party/regions/Dagestan_Republic/Dagestan_events/LDPR_obiavliaet_o_sbore_gumanitarnoiy_pomoshi_dlia_naroda_Sirii_/ |date=30 сакавіка 2016 }} * [http://www.spravedlivo.ru/5_71948.html СПРАВЕДЛИВАЯ РОССИЯ — Санкт-Петербург: представительство международного управления Партии СР передало гуманитарную помощь Сирии]</ref>. Любая арганізацыя мела магчымасць падаць заяўку на аказанне гуманітарнай дапамогі мірнаму насельніцтву харчовымі таварамі, адзеннем і таварамі для дзяцей, даслаўшы заяўку ў [[Нацыянальны цэнтр кіравання абаронай Расійскай Федэрацыі]] на афіцыйным сайце Мінабароны Расіі<ref>[http://mil.ru/aleppo.htm Программа оказания гуманитарной помощи жителям Алеппо : Министерство обороны Российской Федерации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161025185035/http://mil.ru/aleppo.htm |date=25 кастрычніка 2016 }}</ref>. Па лініі МНС Расіі гуманітарная дапамога грамадзянам Сірыі аказвалася яшчэ з 2012 года<ref>[http://www.svoboda.org/archive/radio-svoboda-news/600/016564/16564.html?id=24715114 Второй самолёт МЧС России вылетел в Сирию с партией гуманитарной помощи] // Радио Свобода</ref><ref>[http://www.1tv.ru/news/world/294306 Самолет МЧС России доставил в Сирию 20 тонн гуманитарной помощи] // Первый канал</ref><ref>[http://ria.ru/syria_chronicle/20151223/1347252933.html МЧС продолжит оказывать гуманитарную помощь Сирии в 2016 году] // РИА Новости</ref>. Медыкі УС Расіі аказвалі сірыйскім лекарам дапамогу ў лячэнні грамадзянскага насельніцтва. Дзеці, якія пакутавалі цяжкімі захворваннямі, дастаўляліся для лячэння ў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ваенна-медыцынскую акадэмію імя С. М. Кірава]]<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12103763@egNews#txt Сирийские дети, страдающие тяжелыми хроническими заболеваниями, доставлены для лечения в Военно-медицинскую академию в Петербурге] // Министерство обороны Российской Федерации</ref>. З канца лістапада 2016 года ў Сірыі разгорнуты мабільныя шпіталі Мінабароны Расіі і МНС, накіраваны лекары Центраспаса<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53355 Поручение Минобороны и МЧС об организации мобильных госпиталей в Алеппо]</ref><ref>[http://www.mchs.gov.ru/dop/info/smi/news/item/32992117/ МЧС России направляет в Сирию аэромобильный госпиталь и врачей «Центроспаса» (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161130043145/http://www.mchs.gov.ru/dop/info/smi/news/item/32992117/ |date=30 лістапада 2016 }}</ref>. Пасля вызвалення Пальміры вясной 2016 года ў ёй разгорнуты палявы шпіталь для мясцовых жыхароў і механізаваны хлебазавод<ref>[http://vz.ru/news/2016/4/12/804918.html Россия решила развернуть в Пальмире полевой госпиталь] // Взгляд.ру</ref>. Асабісты склад шпіталя быў разгорнуты з медыцынскага атрада спецыяльнага прызначэння ў колькасці 50 медыкаў-вайскоўцаў, якія прыбылі з Усходняй ваеннай акругі. Ён працаваў у Сірыі з красавіка па чэрвень 2016 года. За гэты час меддапамога была аказана больш чым 200 пацыентам<ref>[http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12087041%40egNews Российские военные медики вернулись из Пальмиры в Россию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170711110238/http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12087041%40egNews |date=11 ліпеня 2017 }}</ref>. У канцы лістапада 2016 года ў Сірыю па даручэнні прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна быў перакінуты 697-ы медыцынскі атрад спецыяльнага прызначэння [[Усходняя ваенная акруга|Усходняй ваеннай акругі]], дыслакаваны ў [[Хабараўск]]у. За час работы байцы аказалі медыцынскую дапамогу больш чым 5 тысячам жыхароў Сірыі, 415 чалавек прайшлі лячэнне ў стацыянары, 100 чалавек былі праапераваны. Ваенныя медыкі таксама суправаджалі гуманітарныя калоны і аглядалі хворых у складзе выязных брыгад<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2827282&cid=7 Российские врачи из отряда спецназначения вылетят в Сирию]</ref><ref>[http://www.tvc.ru/news/show/id/108546 Российские медики возвращаются из Сирии]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/army/2016/12/05/10404293.shtml Медсестер из России убила мина оппозиции]</ref>. 5 снежня 2016 года ўмераная апазіцыя здзейсніла мінамётны абстрэл разгорнутага для аказання медыцынскай дапамогі насельніцтву шпіталя. У выніку прамога траплення міны ў прыёмнае аддзяленне загінулі дзве медсястры і быў паранены ўрач-педыятр<ref>[https://tvrain.ru/articles/obstrel_vse_fakty-422636/ Обстрел российского госпиталя в Алеппо: все факты], 05.12.2016, Анастасия Голубева, телеканал «Дождь».</ref><ref>[https://www.chel.kp.ru/daily/26615/3632917/ Две российские медсестры погибли в Сирии], 5.12.2016, Виктор Барвинок, газета «Комсомольская правда».</ref><ref>[https://meduza.io/feature/2016/12/06/obstrel-rossiyskogo-gospitalya-v-aleppo-glavnoe Обстрел российского госпиталя в Алеппо], 06.12.2016, «Meduza».</ref><ref>[https://www.currenttime.tv/a/28158751.html Стали известны имена российских медсестер, погибших при обстреле госпиталя в Сирии], 06.12.2016, телеканал «Настоящее Время».</ref>. 17 студзеня 2017-га атрад быў выведзены ў Расію. На змену 697-му шпіталю быў накіраваны 35-ы асобны медыцынскі атрад (АМА) ПДВ з [[Пскоў|Пскова]]. Далей, на аснове ратацыі, па тры месяцы ў Сірыі працавалі розныя медыцынскія атрады УС Расіі складам каля 100 ваенных лекараў і малодшых медыцынскіх спецыялістаў<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12121001@egNews Отдельный медицинский отряд ВДВ вернулся из Сирийской Арабской Республики, где выполнял гуманитарные задачи, спасая жизни людей]</ref><ref>[http://www.redstar.ru/index.php/syria/item/32022-pomogli-i-vernulis МОСН ЦВО ВС России вернулся из Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190114210624/http://www.redstar.ru/index.php/syria/item/32022-pomogli-i-vernulis |date=14 студзеня 2019 }}.</ref>. На снежань 2017 года зводны медыцынскі атрад налічваў 240 ваенных лекараў, якія аказвалі медыцынскую дапамогу мірнаму насельніцтву Сірыі<ref>[https://ria.ru/syria/20171208/1510475334.html Российские медики оказали помощь более чем 60 тысячам жителей Алеппо / РИА «Новости», 08.12.2017]</ref>. == Значэнне == Гэтая аперацыя стала першай у гісторыі постсавецкай Расіі, калі расійскія вайскоўцы прынялі ўдзел у баявых дзеяннях за межамі былога [[СССР]]<ref name="WhatRUCanDo">{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34411477|title=Syria: What can Russia's military do?|author=Jonathan Marcus|publisher=Би-би-си|lang=en}}</ref>. Як паказвае аўтарытэтны амерыканскі часопіс «Military Review», уступленне Расіі ў канфлікт супала з правядзеннем мадэрнізацыі і маштабных рэформаў [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскіх узброеных сіл]]. Ім прыйшлося прыступіць да баявой работы ва ўмовах недастатковага вопыту экспедыцыйных аперацый, абмежаваных магчымасцяў па далёкім забеспячэнні, забеспячэнні і задзейнічанні інфраструктуры аддаленага ТВД. Спачатку было зусім незразумела, ці акажуць тыя сілы, якія Расія зможа вылучыць для Сірыі, значны ўплыў на падзеі. Акрамя гэтага, самі расійскія вайскоўцы былі невысокага меркавання пра баяздольнасць сірыйскай арміі, а ўзаемадзеянне з [[Іран]]ам і шыіцкім рухам [[Хезбала]] значна ўскладняла каардынацыю намаганняў. Больш за тое, расійскае кіраўніцтва зрабіла ўсё, каб мінімізаваць шансы на ўцягванне краіны ў доўгатэрміновую кампанію. Для гэтага ў ходзе баявых дзеянняў падтрымлівалася магчымасць аператыўнага вываду ў любы момант усіх задзейнічаных сіл. Нават пасля сур’ёзных інвестыцый у сірыйскую інфраструктуру расійскі Генеральны штаб працягваў абмяжоўваць склад уведзенага вайсковага кантынгенту зыходзячы з прынцыпу мінімальнай неабходнасці. Як правіла, такая стратэгія грунтаваліся на няўдалым досведзе заходніх краін у ходзе экспедыцыйных войн на Блізкім Усходзе<ref name="Military Review">M. Kofman, M. Rojansky. What Kind of Victory for Russia in Syria? (англ.) // Military Review : журнал. — 2018. — March-April. — С. 6—23.</ref>. Тым не менш, як лічаць амерыканскія эксперты, уступленне Расіі ў канфлікт дазволіла радыкальным чынам змяніць накіраванасць і характар ​​ваенных дзеянняў<ref name="Military Review"/>. Уступленне Расіі ў вайну дапамагло сірыйскай урадавай арміі спыніць прасоўванне баевікоў ІД, а затым перайсці ў контрнаступленне, адбіўшы ў тэрарыстаў і апазіцыі большую частку краіны. == Вядомыя ўдзельнікі аперацыі == * [[Раман Мікалаевіч Філіпаў]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка]] * [[Валерый Васільевіч Герасімаў]] * [[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў]] * [[Канстанцін Валер’евіч Мурахцін]] * [[Аляксандр Анатольевіч Матоўнікаў]] * [[Дзяніс Алегавіч Партнягін]] * [[Віктар Міхайлавіч Раманаў]] * [[Аляксей Мікалаевіч Гайняк]] * [[Андрэй Аляксандравіч Дзячэнка]] * [[Валерый Рыгоравіч Асапаў]] * [[Марат Радыкавіч Ахметшын]] * [[Руслан Віктаравіч Галіцкі]] * [[Алег Анатольевіч Пешкаў]] * [[Рафагаць Махмутавіч Хабібулін]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Гладкіх]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Жураўлёў]] == У культуры == * к/ф «[[Неба (фільм, 2021)|Неба]]» (Расія, 2021) * к/ф «[[Пальміра (фільм, 2022)|Пальміра]]» (Расія, 2022) == Крыніцы == {{reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:2010-я ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Вайна супраць тэрарызму]] [[Катэгорыя:Контртэрарыстычныя аперацыі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі| ]] nn1csdwldd3onbnbbbbdjzk6atihp3j 0 601522 5124810 5100972 2026-04-12T04:49:25Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124810 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Брыгада Баас |арыгінал = {{lang-ar|كتائب البعث}} |эмблема = Baath Battalions SSI.svg |шырыня = 200px |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[Арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = [[Баасізм]], [[Свецкасць|Секулярызм]] |дэвіз = |лідары = Махамед Хадур |штаб-кватэра = [[Алепа]] |рэгіён = {{Сцягафікацыя|Сірыя}} |сфарміравана = Лета 2012 г. |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Сірыі]]<br/>[[File:National Defence Force Syria Logo.jpg|22px|border]] [[Нацыянальныя сілы абароны|Сілы нацыянальнай абароны]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px|border]] [[Хезбала]]<br/>[[File:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|22px|border]] [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]]<br>[[Выява:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]]<br>[[Выява:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі]] |праціўнікі = [[File:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|22px|border]] [[Сірыйская свабодная армія]]<br/>[[File:Al-Nusra.svg|22px|border]] [[Фронт аль-Нусра]][[File:Islamic State flag.svg|22px|border]] [[Ісламская дзяржава]] |колькасць = 7000 чалавек |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] * [[Бітва за Алепа (2012—2016)]] * [[Бітва за Дамаск (2012—2018)]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Брыгады Баас''' ({{lang-ar|كتائب البعث}}) — [[Сірыя|сірыйскае]] [[апалчэнне]], якое складаецца з членаў партыі Баас. Большасць апалчэнцаў з’яўляюцца [[Суніты|мусульманамі-сунітамі]], лаяльнымі ўраду [[Башар Асад|Башара Асада]]<ref name="SunniAleppo">{{cite news|title=Pro-regime Sunni fighters in Aleppo defy sectarian narrative|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/03/syria-aleppo-sunni-quds-baath-brigades.html|author=Edward Dark|publisher=Al Monitor|date=14 March 2014|accessdate=20 March 2014}}</ref>. Першыя фарміраванні былі створаны ў [[Халеб|Алепа]] пад камандаваннем Хілала Хілала, памочніка рэгіянальнага сакратара, пасля таго, як баевікі занялі большую частку ўсходняй паловы Алепа летам 2012 года. Першапачаткова брыгады Баас выкарыстоўваліся для аховы ўрадавых будынкаў і іншых ключавых аб’ектаў у горадзе, але пазней іх роля пашырылася. Таксама вырасла колькасць брыгады з 5 000 членаў у лістападзе 2012 года да 7 000 у снежні 2013 года<ref name="BaathBattalionsDamascus">{{cite news|title=The Baath Battalions Move Into Damascus|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54167|accessdate=15 January 2014|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=13 January 2014|author=Aron Lund}}</ref><ref name="dark">{{cite news|title=Syrian Baath militia commander goes rags-to-riches|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/11/baath-party-brigade-syria-war-aleppo.html|accessdate=7 January 2014|newspaper=Al Monitor|date=20 November 2013|author=Edward Dark}}</ref>. Салдаты набіраюцца ў тым ліку ў правінцыях Латакія і Тартус. У канцы 2013 года брыгады прыступілі да разгортвання ў [[Дамаск]]у. Перад імі пастаўлена задача ўкамплектавання кантрольна-прапускных пунктаў і правядзення «лёгкіх лагістычных аперацый»<ref name="akhbar2013">{{cite news|url=http://www.al-akhbar.com/node/197848|script-title=ar:كتائب البعث» إلى شوارع دمشق»|date=30 December 2013|publisher=Al Akhbar|accessdate=14 January 2014|language=ar}}</ref>. Узначальвалі вызваленне Старога горада ў Алепа ў пачатку 2014 года<ref name="SunniAleppo" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] 3ukojfnqxhes0e8zs3avqpv27wrn0fw 0 605272 5124811 5100973 2026-04-12T04:49:39Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124811 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Дэйр-эз-Зор |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = |загаловак = |дата = [[13 чэрвеня]] [[2012]] — [[3 лістапада]] [[2017]] |месца = [[Дэйр-эз-Зор]] |прычына = |вынік = перамога ўрадавых сіл |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<ref name=hezelite>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/hezbollah-sends-elite-units-deir-ezzor/|title=Hezbollah sends elite forces to Deir Ezzor|first=Leith|last=Fadel|date=18 June 2016|publisher=Al-Masdar News|accessdate=29 чэрвеня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921123536/https://www.almasdarnews.com/article/hezbollah-sends-elite-units-deir-ezzor/|archivedate=21 верасня 2018|url-status=dead}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Расія}} <small>(з 2015)</small> |праціўнік2 =[[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|22px]] [[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|НКСРАС]]<br>[[Выява:Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg|22пкс]] [[Фронт аль-Нусра]] <small>(з 2012 па 2014)</small> |праціўнік3 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|23px]] [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]] <small>(з 2014)</small> |сілы1 = [[Узброеныя сілы Сірыі]]: * 104-я брыгада * 137-я брыгада * [[Нацыянальныя сілы абароны|Апалчэнне НСА]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі]] * [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] * [[Ваенна-Марскі Флот Расійскай Федэрацыі|ВМФ]] |сілы2 = [[Свабодная армія Сірыі]]: * 3-я пяхотная дывізія * 4-я пяхотная дывізія * 5-я дывізія камандас * 7-я дывізія * 11-я дывізія |сілы3 = невядома |страты1 = звыш 2500 забітых, у тым ліку 4 расійскіх вайскоўцаў<ref name="автоссылка1"/> |страты2 = каля 1500 забітых<ref name="автоссылка1"/> |страты3 = 1430–1869 забітых<ref>20–60 killed (2–3 Sep 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/deir-ez-zor-erupts-violence-firefights-ongoing-deir-ez-zor-military-airport/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190411084103/https://www.almasdarnews.com/article/deir-ez-zor-erupts-violence-firefights-ongoing-deir-ez-zor-military-airport/ |date=11 красавіка 2019 }} 29 killed (13–15 Sep 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/isis-halts-offensive-deir-ezzor-military-airport-siasiyya-bridge-destroyed/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170904113459/https://www.almasdarnews.com/article/isis-halts-offensive-deir-ezzor-military-airport-siasiyya-bridge-destroyed/ |date=4 верасня 2017 }} 175 killed (22–25 Oct 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/175-isis-fighters-killed-deir-ezzor-saa-advances-sakr-island/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201111212340/https://www.almasdarnews.com/article/175-isis-fighters-killed-deir-ezzor-saa-advances-sakr-island/ |date=11 лістапада 2020 }} 44 killed (28 Oct 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/violent-clashes-reported-deir-ezzor-44-isis-militants-identified-among-dead/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704095629/https://www.almasdarnews.com/article/violent-clashes-reported-deir-ezzor-44-isis-militants-identified-among-dead/ |date=4 ліпеня 2017 }} 51 killed (29–31 Oct 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-heavy-casualties-deir-ezzor-syrian-army-destroys-2-tunnels/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201112023806/https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-heavy-casualties-deir-ezzor-syrian-army-destroys-2-tunnels/ |date=12 лістапада 2020 }} 640 killed (17–20 Nov 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-heavy-losses-central-park-sakr-island/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170222103141/http://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-heavy-losses-central-park-sakr-island/ |date=22 лютага 2017 }}[http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Nov-20/323922-russia-says-more-than-600-rebels-killed-in-deir-al-zor-doubles-number-of-air-crafts-in-syria.ashx] 17 killed (24–28 Nov 2014),[http://www.almasdarnews.com/article/deir-ezzor-republican-guard-continues-offensive-sakr-island/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704135956/https://www.almasdarnews.com/article/deir-ezzor-republican-guard-continues-offensive-sakr-island/ |date=4 ліпеня 2017 }} 68–200 killed (3–6 Dec 2014),[http://www.syriahr.com/en/?p=7693][http://www.almasdarnews.com/article/deir-ezzor-isis-suffers-significant-losses-near-military-airport/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526223711/https://www.almasdarnews.com/article/deir-ezzor-isis-suffers-significant-losses-near-military-airport/ |date=26 мая 2019 }} 110 killed (16–21 Jan 2016),[http://www.syriahr.com/en/?p=43075] 241–500 killed (14 Jan–14 Feb 2017),[http://www.syriahr.com/2017/02/14/أكثر-من-470-مدني-وعنصر-استشهدوا-وقتلوا-خل/][https://www.almasdarnews.com/article/500-isis-terrorists-killed-deir-ezzor-syrian-army-reports/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170904111420/https://www.almasdarnews.com/article/deir-ez-zor-erupts-violence-firefights-ongoing-deir-ez-zor-military-airport/ |date=4 верасня 2017 }} total of 830–1,269 reported killed</ref> |агульныя страты = |заўвага = }} '''Бітва за горад Дэйр-эз-Зор''' — узброеныя дзеянні ў ходзе [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]] за кантроль над горадам [[Дэйр-эз-Зор]] — стратэгічным пунктам на ўсходзе краіны, цэнтрам аднайменнай правінцыі. Масавыя праявы незадаволенасці ў Дэйр-эз-Зоры, як і на астатняй тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]], успыхнулі ў сакавіку [[2011]] года. Шырокамаштабныя сутыкненні паміж урадавымі сіламі і іх праціўнікамі пачаліся пасля таго, як пад канец ліпеня 2011 года прэзідэнт [[Башар Асад]] загадаў увесці ваенныя падраздзяленні ў шэраг гарадоў, уключаючы Дэйр-эз-Зор, з мэтай аднаўлення кантролю над сітуацыяй. Увод арміі і рэпрэсіі супраць удзельнікаў пратэстаў прывялі да кровапраліцця і пачатку ўзброенага супраціву праціўнікаў сірыйскага ўрада — разрозненых атрадаў [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]] і мясцовых племянных фармаванняў. Летам [[2012]] года паўстанцы ўзялі пад свой кантроль большую частку тэрыторыі правінцыі і вялі баі з урадавымі сіламі за авалоданне асноўнымі гарадамі. У гэты перыяд таксама прыкметна ўзмацніла сваю актыўнасць экстрэмісцкая джыхадзісцкая групоўка [[Фронт аль-Нусра|Джэбхат ан-Нусра]], афіляваная з [[Аль-Каіда]]й. Яна актыўна папаўнялася добраахвотнікамі з мусульманскіх дзяржаў. Авалодаўшы тэрыторыяй правінцыі, розныя паўстанцкія групоўкі, уключаючы «Фронт ан-Нусра», пачалі ваяваць адзін з адным за кантроль над нафтавымі радовішчамі гэтай правінцыі, якія прыносілі вялікія прыбыткі. Міжусобіцай скарысталася кіраўніцтва іракскага аддзялення «Аль-Каіды» («[[Ісламская дзяржава|Ісламская дзяржава Ірака]]»)<ref name="какс">[http://inosmi.ru/politic/20171013/240508531.html Том О’Коннор (Tom O’Connor). Как США проиграли войну в Сирии России и Ирану // Newsweek, 13.10.2017]</ref>. Пранікненне фарміраванняў ІД на тэрыторыю правінцыі пачалося ў [[2013]] годзе. У пачатку [[2014]] года канфлікт паміж групоўкамі сірыйскіх паўстанцаў і фарміраваннямі ІДІЛ за кантроль над тэрыторыяй правінцыі абвастрыўся. У красавіку ўзброеныя атрады ІДІЛ разгарнулі наступленне. Да пачатку ліпеня яны, выкарыстоўваючы ваенную тэхніку, адбітую ў [[Узброеныя сілы Ірака|іракскай арміі]], захапілі горад [[Абу-Кемаль]] на іракскіх-сірыйскай мяжы<ref name="автоссылка5">[https://ayyamru.wordpress.com/2014/07/01/%d0%b8%d0%b3%d0%b8%d1%88-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b8%d0%bb%d0%be-%d0%bf%d0%be%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%87%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%b3%d0%be%d1%80%d0%be%d0%b4-%d0%b0%d0%bb%d1%8c/ ИГИШ захватило пограничный город аль Букамаль, атакует повстанцев под столицей // 01.07.2014 ]</ref> і ўзялі пад свой кантроль найбуйнейшыя нафтавыя і газавыя радовішчы правінцыі<ref name="автоссылка4">[https://ayyamru.wordpress.com/2014/07/05/%d0%b8%d0%b3%d0%b8%d1%88-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b2%d0%b0%d1%82%d1%8b%d0%b2%d0%b0%d0%b5%d1%82-%d0%ba%d1%80%d1%83%d0%bf%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%bd%d0%b5%d1%84%d1%82%d1%8f%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%bc%d0%b5/ ИГИШ захватывает крупные нефтяные месторождения Сирии // 05.07.2014]</ref>. У сярэдзіне ліпеня фарміраванні групоўкі выціснулі сваіх канкурэнтаў («Джэбхат ан-Нусра», «[[Легіён Шам|Ахрар аш-Шам]]» і іншыя арганізацыі) з тэрыторыі Дэйр-эз-Зора<ref name="автоссылка2">[https://ayyamru.wordpress.com/2014/07/14/%d0%b8%d0%b3%d0%b8%d1%88-%d0%b1%d0%b5%d1%80%d0%b5%d1%82-%d0%b4%d0%b5%d0%b9%d1%80-%d1%8d%d0%b7-%d0%b7%d0%be%d1%80/ ИГИШ берёт Дейр эз-Зор // 14.07.2014]</ref>, які такім чынам стаў эканамічным і палітычным цэнтрам самаабвешчанай халіфата джыхадзістаў<ref name="какс" />. У наступныя тры з лішнім гадоў сірыйскі ваенны гарнізон Дэйр-эз-Зора знаходзіўся ў аблозе, атрымліваючы дапамогу і падмацаванні выключна па «паветранаму мосце». Паводле ацэнак, за пяць гадоў з пачатку ўзброеных сутыкненняў на момант [[2016]] года на тэрыторыі горада ўрадавыя сілы страцілі забітымі каля 2500 чалавек, антыўрадавыя фарміраванні — каля трох тысяч. Прыхільнікі Асада на той перыяд утрымлівалі пад сваім кантролем 40% тэрыторыі горада з насельніцтвам каля 100 тысяч і ваенны аэрадром, байцы ІДІЛ — астатнюю тэрыторыю горада з насельніцтвам каля 50 тысяч<ref name="автоссылка1">[http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3947140/Soldiers-metres-away-IS-Syrias-Deir-Ezzor.html Soldiers metres away from IS in Syria’s Deir Ezzor]</ref>. Улетку [[2017]] года [[Узброеныя сілы Сірыі|Сірыйская арабская армія]] разгарнула шырокамаштабнае наступленне ў цэнтральнай частцы Сірыі. У верасні горад быў дэблакіраваны ў выніку аперацыі сірыйскіх войскаў пры падтрымцы [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскіх Паветрана-касмічных сіл]], а ў пачатку лістапада — цалкам ачышчаны ад фарміраванняў ІД. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] sva3jdpo4dja6pstmyu8n9914vzytxt 0 608273 5124812 5116605 2026-04-12T04:50:11Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124812 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Іранскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = B52 in al udeid base may 2019.jpg |загаловак = Амерыканскі бамбардзіроўшчык B52 на ваеннай базе ў [[Катар]]ы, 12 мая 2019. |дата = з [[5 мая]] [[2019]] года |месца = [[Ірак]], [[Сірыя]], ізраільска-палесцінскія тэрыторыі, [[Персідскі заліў]] [[Армузскі праліў]], [[Гібралтарскі праліў]], [[Аманскі заліў]], [[Чырвонае мора]] |прычына = Выхад Ірана і ЗША з «ядзернай здзелкі» |змены = |вынік = |праціўнік1 = '''[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]]:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC)|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |access-date=1 November 2019 |date=1 November 2019 }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}}<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="Польшча"/><br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<ref name="aljazeera">[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html Saudi oil attacks: All the latest updates]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name="aljazeera"/><br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=July 9, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Японія}}<ref>[https://rg.ru/2019/12/27/iaponiia-napravit-esminec-i-patrulnyj-samolet-v-omanskij-zaliv.html Япония направит эсминец и патрульный самолет в Оманский залив]//Интернет-портал «Российской газеты», 27.12.2019</ref><ref>[http://ukrainian.cri.cn/841/2020/01/15/2s68166.htm Японія виділить додатково понад 500 млн єн на утримання контингенту Сил самооборони на Близькому Сході]//China Radio Internationa, 2020-01-15</ref><br>{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=r&Seq_Code=60412 Воинский контингент «Чхонхэ» отправится в Ормузский пролив с собственной миссией]//KBS WORLD Radio, 2020-01-21</ref> |праціўнік2 = '''[[Вось супраціву]]:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>[[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]]<br>{{Сцяг|Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]]<ref>https://www.dw.com/en/palestinian-leader-abbas-says-agreements-with-israelis-to-stop/a-49753004</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=June 25, 2019|website=Newsweek}}</ref><ref name="Iran Support">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/iran-russia-china-fighter-jets-1456848|title=Iran Says Russia and China Are Offering Fighter Jets in Show of Support Against US}}</ref><ref>[https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha Как Россия поддержит Иран в санкционной войне с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827143957/https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha |date=27 жніўня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name="Iran Support"/><ref name="tsargrad">[https://m.tsargrad.tv/articles/kitaj-vstal-vmeste-s-rossiej-na-zashhitu-irana_131914 Китай встал вместе с Россией на защиту Ирана]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/07/15/ugrozy-ssha-ne-pomeha-siriya-prodolzhit-podderzhivat-iran Угрозы США не помеха. Сирия продолжит поддерживать Иран]</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>https://www.nknews.org/2019/09/the-september-14-drone-attack-on-saudi-oil-fields-north-koreas-potential-role/</ref><ref>https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-do-yemeni-houthi-rebels-have-north-korean-missiles-86821</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iraqi-parliament-calls-expulsion-foreign-troops-200105150709628.html</ref><br>{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{Cite web |url=https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031953/https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |url-status=dead }}</ref><ref>https://nypost.com/2020/01/11/how-venezuela-could-help-iran-mount-an-attack-against-america/</ref><br>{{Сцягафікацыя|Куба}}<ref>http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125125609/http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak |date=25 студзеня 2020 }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Марк Эспер]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Барыс Джонсан]]<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]<br>{{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір2 = {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Амір Хатамі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] †<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] † |сілы1 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|ЗША}}: 120 000 ваеннаслужачых, 12 F-22 Raptor, 4 B52, 1 ударная група авіяносцаў<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 2 фрэгата, 1 эсмінец<br>{{Сцяг|Аўстралія}}: 200 ваеннаслужачых, 1 фрэгат<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 90 ваеннаслужачых, 10 ЗРК ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 эсмінец, 2 патрульных самалёта<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}: 300 вайскоўцаў, 1 эcмінец, 1 верталёт |сілы2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 523 000 ваеннаслужачых<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]]: 3500—5000 апалчэнцаў<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 80 000—100 000 апалчэнцаў |страты1 = '''на 2019—202:''' {{Сцяг|ЗША}}: 80 вайскоўцаў загінулі (па даных Ірана), 1 самалёт і 2 БПЛА знішчаны, 1 марак знік без вестак, 1 грамадзянскі забіты<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 1 танкер захоплены, 23 марака арыштаваны<br>{{Сцяг|ААЭ}}: 1 танкер пашкоджаны, 1 танкер затрыманы<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 2 танкера пашкоджаны ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 гандлёвае судна пашкоджана |страты2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 5 вайскоўцаў забіты, 1 танкер захоплены і 1 пашкоджаны, 1 дрон збіты<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 34 забітых апалчэнцаў |агульныя страты = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Украіна}}: 1 грамадзянскі авіялайнер збіты, 9 украінскіх членаў экіпажа і 167 грамадзянскіх асоб загінулі, у тым ліку 82 з Ірана, 57 з Канады, 10 з Швецыі, 7 з Афганістана і 3 з Вялікабрытаніі.<br>{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}: 2 гандлёвых судна пашкоджаны<br>{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}: 1 судна затрымана, 7 членаў экіпажа арыштываны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=August 4, 2019|via=www.reuters.com}}</ref><br>{{Сцяг|Ірак}} 1 гандлёвы карабель затрыманы<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker/iran-seizes-iraqi-oil-tanker-smuggling-fuel-in-gulf-tv-idUSKCN1UU08Y</ref><br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} 1 танкер затрыманы<ref name="карэйцы"/> }} '''Іранскі крызіс 2019 года''', таксама '''крызіс у Персідскім заліве''' і '''амерыкана-іранскі канфлікт''' — надзвычайна напружанае [[Палітыка|палітычнае]], [[Дыпламатыя|дыпламатычнае]] і [[Вайна|ваеннае]] супрацьстаянне паміж [[Іран]]ам і саюзнымі яму групоўкамі з аднаго боку, і [[ЗША]] і іх стратэгічнымі саюзнікамі ў рэгіёне з другога. Адносіны паміж імі абвастрыліся пасля выхаду Тэгерана і Вашынгтона з «ядзернай здзелкі» (афіцыйная назва — [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]]). == Перадгісторыя == [[15 ліпеня]] [[2015]] года [[Іран]] і краіны «шасцёркі» ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Кітай]] і [[Расія]]) дасягнулі пагаднення па іранскай ядзернай праграме ў абмен на адмену санкцый супраць Ірана. Па пагадненні афіцыйны Тэгеран павінен дапусціць інспектараў [[МАГАТЭ]] на свае ядзерныя аб’екты. Краіны Захаду, у сваю чаргу, будуць пакрокава здымаць з Ірана санкцыі. Пагадненне павінна быць ратыфікавана ўсімі бакамі і адобрана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/international/2015/07/150714_iran_deal_reached|title=Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана|date=2015-07-14 |work=В мире|publisher=Русская служба Би-би-си |access-date=2015-07-15 |lang=ru}}</ref>. У кастрычніку [[2017]] года [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] заявіў, што больш не будзе завяраць кангрэс у тым, што «Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў» адпавядае інтарэсам краіны<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-41616875 Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном] BBC</ref>. [[8 мая]] [[2018]] года ён абвясціў аб выхадзе краіны з пагаднення па іранскай ядзернай праграме. Амерыканскі прэзідэнт заявіў, што ЗША валодаюць доказамі таго, што Іран працягвае распрацоўку ядзернай зброі, тым самым парушаючы Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў. Таксама ён анансаваў аднаўленне санкцый супраць Тэгерана<ref>{{cite web|url=https://korrespondent.net/world/3969068-tramp-obiavyl-o-vykhode-ssha-yz-sdelky-po-yranu|title=Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану|date=2018-05-08|publisher=Корреспондент|lang=ru|access-date=2018-05-08}}</ref>. 8 мая [[2019]] года (у гадавіну выхаду ЗША з пагаднення) Іран у адказ на дзеянні ЗША, згодна з параграфам 26 СУПД, абвясціў аб першым этапе спынення выканання шэрагу пунктаў ядзернай здзелкі (у частцы, якая тычыцца запасаў узбагачанага ўрану і цяжкай вады). У прыватнасці, Іран перавысіў значэнне запасаў нізкаўзбагачанага ўрану, усталяванага на адзнацы ў 300 кілаграм. [[7 ліпеня]] Тэгеран абвясціў аб другім этапе скарачэння абавязацельстваў па СУПД. Іран заявіў, што пачынае працэс узбагачэння ўрану на ўзроўні вышэй прадугледжаных ядзернай здзелкай 3,67%<ref name=":2">{{cite news|title=В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД|url=https://ria.ru/20190707/1556286752.html|access-date=2019-07-11|date=2019-07-07}}</ref>. == Разгортванне канфрантацыі ў 2019 годзе == * [[5 мая]]: саветнік па нацыянальнай бяспецы ЗША [[Джон Болтан]] абвясціў, што ЗША разгортваюць ударную групу авіяносца «Аўраам Лінкальн» і чатыры бамбардзіроўшчыка B-52 на Блізкім Усходзе, каб «паслаць яснае і беспамылковае паведамленне» Ірану пасля паведамленняў ізраільскай разведкі пра меркаваную іранскую змову з мэтай паслаблення ЗША ў рэгіёне<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|title=Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175602/https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|title=Israel passed White House intelligence on possible Iran plot|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=16 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516023940/https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|url-status=dead}}</ref>. * [[7 мая]]: дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] здзейсніў нечаканы візіт у [[Багдад]] пасля адмены сустрэчы з канцлерам Германіі [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]. Ён сказаў прэзідэнту [[Ірак]]а [[Бархам Салех|Бархаму Салеху]] і прэм’ер-міністру [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзілy Абдул-Махдзі]], што яны нясуць адказнасць за абарону амерыканцаў у Іраку. * [[8 мая]]: саветнік аяталы [[Алі Хаменеі|Хаменеі]] заявіў, што Іран упэўнены, што ЗША не хочуць і не могуць пачаць вайну з Іранам. Тым часам Цэнтральнае камандаванне ВПС ЗША абвясціла, што некалькі знішчальнікаў F-15C Eagle былі перебазаваны на Блізкі Усход, каб «абараніць інтарэсы ЗША ў рэгіёне»<ref>{{cite web|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|access-date=25 May 2019}}</ref>. * [[10 мая]]: Злучаныя Штаты разгарнулі марскі транспартны карабель USS Arlington і ЗРК «Пэтрыёт» у рэгіёне. [[Пентагон]] заявіў, што нарошчванне ваеннай сілы было выклікана «падвышанай гатоўнасцю Ірана да правядзення наступальных аперацый»<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/05/10/pentagon-marines-patriot-missiles-added-force-confronting-iran/1169210001/|title=Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran|date=10 May 2019|work=USA Today}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: два амерыканскіх нафтавых танкера падвергліся нападу каля [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]], у выніку адзін з іх загарэўся і страціў кіраванне. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп абвінаваціў у здарэнні Іран, які адмаўляў дачыненне да нападаў на танкеры і абвінаваціў Вашынгтон у прапагандзе «іранафобскай» кампаніі. * [[20 чэрвеня]]: амерыканскі ваенны беспілотнік быў збіты іранскімі ВПС. Прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заявіў, што той парушыў іх паветраную прастору<ref name="ИноСМИ">[https://inosmi.ru/politic/20190722/245500452.html Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)]</ref>. * [[4 ліпеня]]: Каралеўскія марскія пяхотнікі з атрада спецназа «42 Commando» захапілі супертанкер ля ўзбярэжжа [[Гібралтар]]а, які перавозіў іранскую нафту ў [[Сірыя|Сірыю]]. Урад Ірана паабяцаў адказаць на захоп нафтавага танкера<ref name="РИА">[https://ria.ru/20190720/1556717985.html Иран заявил о задержании британского танкера]</ref>. * [[10 ліпеня]]: фрэгат Каралеўскага флоту HMS «Montrose» адагнаў тры іранскіх катары, якія спрабавалі спыніць камерцыйнае судна «British Heritage»<ref name="ИноСМИ"/>. * [[11 ліпеня]]: паліцыя Гібралтара заявіла, што арыштавала капітана і старпама іранскага супертанкера «Грэйс-1» у сувязі з парушэннем санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] у дачыненні да Сірыі. Праз два дні прадстаўнікі паліцыі паведамілі, што капітан, старпам і два другіх памочніка капітана судна былі вызвалены пад заклад без прад’яўлення абвінавачвання. * [[13 ліпеня]]: у тэлефоннай размове з міністрам замежных спраў Ірана Махамадам Джавадам Зарыфам міністр замежных спраў Джэрэмі Хант прапанаваў пайсці на саступкі датычна вызвалення «Грэйс-1» у абмен на гарантыі, што Тэгеран не будзе парушаць санкцыі ЕС у дачыненні да ўрада [[Башар Асад|Асада]] ў Сірыі. * [[17 ліпеня]]: Прадстаўнікі ЗША заявілі, што падазраюць Іран у захопе [[Панама|панамскага]] нафтавага танкера, які рухаўся з [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] і праходзіў праз Армузскі праліў. Пазней Іран заявіў, што яго Рэвалюцыйная гвардыя затрымала замежны нафтавы танкер і яго каманду з 12 чалавек за кантрабанду паліва з краіны. * [[18 ліпеня]]: Трамп заявіў, што карабель ВМС ЗША «Boxer» збіў іранскі беспілотнік, што пралятаў за тысячу ярдаў (менш за кіламетр) ад ваеннага карабля, праігнараваўшы папераджальныя сігналы. Іранскія ваенныя чыноўнікі адмаўлялі, што страцілі свой беспілотнік у Армузскім праліве. * [[19 ліпеня]]: байцы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] затрымалі [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|брытанскі нафтавы танкер Stena Impero]], які належаў кампаніі Stena Bulk & Northern Marine Management, у Армузскім праліве. Рашэнне прынята з-за парушэнні суднам міжнародных нормаў<ref name="РИА"/>. * [[16 жніўня]]: міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] [[Яцак Чапутовіч]] заявіў, што Варшава падтрымлівае ваенную місію ЗША ў Персідскім заліве і гатова аказаць дапамогу<ref name="Польшча">[https://regnum.ru/news/polit/2691440.html Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе]</ref>. * [[25 жніўня]]: стала вядома, што найноўшы ракетны эсмінец Defender ВМФ Вялікабрытаніі накіроўваецца ў раён Персідскага заліва. Карабель далучыўся да фрэгатаў Kent і Montrose, якія знаходзіліся ў рэгіёне з мэтай застрашвання Ірана. * [[3 верасня]]: ЗША ўвялі санкцыі супраць іранскага даследчага інстытута астранаўтыкі, касмічнага агенцтва і цэнтра даследавання космасу<ref>[https://armenpress.am/rus/news/986900.html Зариф назвал санкции США против космических ведомств Ирана бесполезными]</ref>. * [[14 верасня]]: ідэалагічныя саюзнікі Ірана [[хусіты]] здзейснілі пры дапамозе БПЛА [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|напад на саудаўскія нафтаперапрацоўчыя заводы ў Абкайку і Хурайсе]]. Атака выклікала часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. [[ЗША]] абвясцілі, што за інцыдэнтам стаіць Тэгеран, але ніякіх доказаў не далі<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. * [[21 верасня]]: прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Між тым, кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref>. * [[11 кастрычніка]]: у 60 мілях ад партовага горада Джыда ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] двума саудаўскімі ракетамі быў атакаваны іракскі нафтавы танкер. Адбыўся выбух, у выніку чаго два рэзервуара для нафты пашкоджаны. Ахвяр і пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3198469 Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море] // Вести.ру, 11 октября 2019</ref>. * [[7 лістапада]]: ваенна-марская кааліцыя пад кіраўніцтвам ЗША пачала аперацыю ў [[Бахрэйн]]е па ахове суднаходных маршрутаў каля праблемных іранскіх тэрытарыяльных вод<ref>{{cite web|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|access-date=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archive-date=11 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. * [[27 снежня]]: [[Атака авіябазы K-1|Абстрэл амерыканскай базы К-1 у Iраку]]. Амерыканцы ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». * [[31 снежня]]: [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Дональд Трамп усклаў адказнасць за гэта на Іран. За некалькі дзён да інцыдэнту [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «[[Катаіб Хезбала]]» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у, што і паслужыла падставай да нападу шыітаў на дыпмісію. == Падзеі ў пачатку 2020-х гадоў == ;2020 * [[3 студзеня]]: [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай кааліцыі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». * [[4 студзеня]]: Ля будынка пасольства ЗША адбыўся выбух. Інфармацыі аб забітых і параненых няма. Разам з тым, бліжэйшыя тэрыторыі штаба сіл бяспекі Ірака падвергнуліся мінамётнаму абстрэлу. Адзначалася, што інцыдэнт адбыўся на поўначы краіны ў правінцыі Найнава. Невядомыя абстралялі ўрадавыя будынкі каля штаба, якія выкарыстоўваюцца ваеннымі ЗША. Акрамя таго, ракетным ударам падвергліся квартал аль-Джадрыя і таксама размешчаная на поўначы ваенная база «Балада», якую выкарыстоўвалі амерыканскія сілы<ref>[https://m.gazeta.ru/army/news/2020/01/04/13887440.shtml Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу - Газета.Ru, 4 января]</ref>. * [[5 студзеня]]: Урад Ірана аб’явіў, што адмаўляецца ад апошніх абмежаванняў па ядзернай здзелцы, заключанай у 2015 годзе Іранам і шасцёркай міжнародных пасярэднікаў. Тэгеран заяўляў, што гатовы вярнуцца да выканання абавязацельстваў у выпадку зняцця санкцый, а таксама напрамую звязаў сваё рашэнне з забойствам Сулеймані. Іранскія ўлады дадалі, што працягнуць супрацоўніцтва з МАГАТЭ і вернуцца да выканання сваіх абавязацельстваў па ядзернай здзелцы, калі санкцыі ў дачыненні да краіны будуць зняты, а інтарэсы краіны будуць улічаны<ref>[https://news.tut.by/world/667644.html Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106002051/https://news.tut.by/world/667644.html |date=6 студзеня 2020 }}</ref>. Разам з тым у Іраку ў правінцыі Анбар шыітамі быў збіты амерыканскі БПЛА Boeing ScanEagle 2<ref>[https://topwar.ru/166416-amerikancy-poterjali-bespilotnik-v-irake-oblomki-stali-trofeem-shiitskogo-opolchenija.html Американцы потеряли беспилотник в Ираке: обломки стали трофеем шиитского ополчения — Военное обозрение, 5 января 2020]</ref>. У гэты жа дзень Трамп заявіў, што ЗША ўзялі на прыцэл 52 іранскіх аб’екты, уключаючы аб’екты культурнай спадчыны. Гэтая заява выклікала занепакоенасць шэрагу палітыкаў і экспертаў, якія паказалі, што наносіць удары па такім аб’ектам забараняе міжнароднае права<ref>[https://ria.ru/20200106/1563138852.html Трамп вновь пригрозил нанести удар по иранским культурным объектам] // РИА Новости, 6 января 2020</ref>. * [[6 студзеня]]: Пасля таго, як у парламенце Ірака пачаўся разгляд пытання аб вывадзе замежных войск, Дональд Трамп заявіў, што армія ЗША не пакіне краіну, пакуль іракскія ўлады не заплацяць. * [[7 студзеня]]: Парламент Ірана прызнаў [[Пентагон]] тэрарыстычнай арганізацыяй, а таксама ўсіх камандзіраў, агентаў і іншых асоб, якія маюць дачыненне да смерці Касема Сулеймані. Фактычна ўся [[Узброеныя сілы ЗША|армія ЗША]] была прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй. * [[8 студзеня]]: Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначалася, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула 80 амерыканскіх ваенных<ref>.[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек - Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. Тым часам пад [[Тэгеран]]ам іранскія СПА памылкова [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|збілі ўкраінскі авіялайнер]], прыняўшы яго за амерыканскую крылатую ракету. * [[10 студзеня]]: Адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла аб узмацненні жорсткасці існых [[Эканамічныя санкцыі супраць Ірана|эканамічных санкцый супраць Ірана]]<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/01/10/politics/us-sanctions-iran-mnuchin/index.html|work=CNN|title=US imposes new sanctions on Iran|date=10 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm870|title=Treasury Targets Iran's Billion Dollar Metals Industry and Senior Regime Officials|date=10 January 2020|work=Treasury.gov}}</ref>. * [[14 студзеня]]: Амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдада падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трох іракцаў былі паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. * [[20 студзеня]]: Абстрэл амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе, ахвяр няма<ref name="обстрел"/>. * [[27 студзеня]]: На тэрыторыі амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе ўпалі тры ракеты, адна з іх трапіла ў рэстаран. Некалькі чалавек пацярпелі пры абстрэле. Пасля нападу верталёты эвакуіравалі з тэрыторыі пасольства людзей. Амерыканскія ўлады абвінавацілі ў гэтым праіранскія сілы<ref name="обстрел">[https://ria.ru/20200127/1563902940.html]</ref>. * [[20 жніўня]]: амерыканскі лідар Дональд Трамп заявіў аб намеры ЗША аднавіць усе санкцыі [[ААН]] у дачыненні да Ірана. Прадстаўнік ад Ісламскай Рэспублікі Маджыд Тахт-Раванчы нагадаў, што Штаты выйшлі з сумеснага ўсёабдымнага плана дзеянняў, і таму не маюць права ўмешвацца ў гэтае пытанне. Вялікабрытанія, Францыя і Германія ў сумеснай заяве выступілі супраць намеру Вашынгтона<ref>[https://russian.rt.com/world/news/775826-iran-sb-oon-ssha-sankcii Иран выразил уверенность в блокировке СБ ООН предложенных США санкций]</ref>. * [[18 кастрычніка]]: скончаны тэрмін дзеяння зброевага эмбарга ААН, ініцыяванага ЗША, на пастаўку ўзбраенняў Ірану<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[27 лістапада]]: у выніку ўзброенага нападу, арганізаванага ізраільскімі спецслужбамі, забіты іранскі фізік [[Махсен Фахрызадэ]]<ref name="bbc_27_11_2000">[https://www.bbc.com/russian/news-55107593 Убит «отец иранской бомбы». В Тегеране застрелили физика Фахризаде, которого считали главой ядерной программы]</ref>. Па даных [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], ён быў старшым навуковым супрацоўнікам Міністэрства абароны Ірана і Узброеных сіл Ірана і кіраўніком Цэнтра фізічных даследаванняў (PHRC) і «[[Амад (праект)|Праекта Амадэй]]» — таемнай праграмы па стварэнні ядзернай боегалоўкі для балістычных ракет<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |title=Father of Iran’s drive for nuclear warhead named |access-date=2 студзеня 2021 |archive-date=29 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929065823/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/washington/11iran.html|title=U.S. Rejected Aid for Israeli Raid on Iranian Nuclear Site (Published 2009)|author=Sanger|first=David E.|date=January 10, 2009}}</ref>. Забойства навукоўца выклікала чарговае дыпламатычнае і інфармацыйнае абвастрэнне становішча ў рэгіёне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593480|title=Спецслужбы Ирана предполагали, что физика-ядерщика попытаются убить|website=www.kommersant.ru|date=2020-11-30|access-date=2020-11-30}}</ref>. ;2021 * [[4 студзеня]]: паўднёвакарэйскі танкер «MT Hankuk Chemi», які ішоў з Саудаўскай Аравіі быў затрыманы ВМС КВІР і адбуксаваны ў іранскі порт Бэндэр-Абас. Паведамлялася, што паміж Іранам і Паўднёвай Карэяй абвастрылася спрэчка з нагоды таго, што апошняя адмаўлялася як-небудзь вырашаць праблему захраслі на рахунках у паўднёвакарэйскіх банках каля 7 млрд долараў, якія павінны былі быць пераведзены Ірану за нафту і іншыя пастаўленыя тавары<ref>[https://vk.com/wall-125982035_142832 Южнокорейский танкер “MT Hankuk Chemi”]</ref>. На наступны дзень у сувязі з інцыдэнтам пасол Ірана быў выкліканы ў МЗС Паўднёвай Карэі. У Тэгеране адзначылі, што затрыманне танкера было выклікана тым, што карэйцы забруджвалі палівам воды Персідскага заліва<ref name="карэйцы">[https://vk.com/wall-125982035_142899 Посол Ирана был вызван в МИД Южной Кореи после задержания силами ВМС КСИР южнокорейского нефтяного танкера за загрязнение топливом воды Персидского залива.]</ref>. * [[5 студзеня]]: [[Ісламскі кансультатыўны савет|Іранскі парламент]] прыняў закон, які абавязваў урад знішчыць Ізраіль да [[2041]] года<ref>[https://24tv.ua/ru/irane-hotjat-unichtozhit-izrail-k-2041-godu-novosti-izrailja_n1505121 В Иране хотят уничтожить Израиль к 2041 году: законопроект<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[15 лютага]]: адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. * [[25 лютага]]: [[ВПС ЗША]] нанеслі ракетны ўдар па пазіцыях сірыйскіх апалчэнцаў, якіх падтрымліваў Іран. Атака, здзейсненая па загадзе новага прэзідэнта [[Джо Байдэн]]а, стала адказам за абстрэл базы ў Эрбілі<ref>[https://www.interfax.ru/world/753556 ВВС США нанесли ракетный удар по позициям поддерживаемых Ираном ополченцев в Сирии] // Интерфакс, 26 февраля 2021</ref>. * [[3 сакавіка]]: восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у Іраку. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі сваіх байцоў, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. * [[6 мая]]: у міжнародных водах Арабскага мора амерыканскі крэйсер «Monterey» захапіў на шляху ў Емен іранскае судна з грузам зброі на борце. Забароненыя ўзбраенні былі канфіскаваныя<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2021/05/09/us-seizes-thousands-of-assault-weapons-from-ship-allegedly-sent-by-iran/|title=US Navy seizes thousands of assault weapons from ship allegedly sent by Iran|first=Lee|last=Brown|date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2600834/uss-monterey-seizes-illicit-weapons-in-the-north-arabian-sea/|title=USS Monterey Seizes Illicit Weapons in the North Arabian Sea|website=United States Navy}}</ref> * [[29 ліпеня]]: у Армузскім праліве з іранскага боку быў абстраляны японскі танкер «Мерсер стрыт», які ішоў пад ліберыйскім сцягам. Двое маракоў загінулі ад куль, выпушчаных з дронаў<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |title=Deadly drone attack on tanker escalates Iran-Israel maritime tensions |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731200527/https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |url-status=live }}</ref>. ;2022 * [[5 студзеня]]: групоўка пра-іранскіх паўстанцаў атакавала амерыканскую вайсковую базу блізу сірыйскага горада [[Меядзін]]. Напад быў адбіты<ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2022/01/04/us-military-coalition-syria-takes-out-rocket-launch-sites.html|title=US Military Coalition in Syria Takes Out Rocket Launch Sites|work=Military.com|date=4 January 2022}}</ref>. * [[13 сакавіка]]: генеральнае консульства ЗША ў горадзе Эрбіль было абстраляна ракетамі, выпушчанымі з тэрыторыі Ірана. Нязначна пацярпеў будынак тэлеканала Kurdistan 24, размешчаны побач<ref>[https://ria.ru/20220313/iran-1777895277.html Ракетный обстрел Эрбиля вёлся из Ирана] РИА НОВОСТИ, 13 марта 2022 года</ref>. == Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) == У пачатку 2020-я гадоў Іран стаў ахвярай нападаў [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ісламская дзяржава|ІД]] і іншых [[Суніты|суніцкіх]] экстрэмісцкіх груповак<ref name="ap141">{{cite news |title=Iran says at least 103 people killed, 141 wounded in blasts at ceremony honoring slain general |url=https://apnews.com/article/iran-us-soleimani-explosion-kerman-2524cfed1d040370bf98000e2b53ad5a |access-date=3 January 2024 |publisher=Associated Press |date=3 January 2024}}</ref>. У кастрычніку 2023 года адбылося ўзмацнення напружанасці на Блізкім Усходзе з-за [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|чарговай эскалацыі ізраільска-палесцінскага канфлікту]]<ref name="BBC"/>. З пачаткам вайны праіранскія баевікі 160 абстрэльвалі аб’екты ЗША і іх саюзнікаў у рэгіёне<ref>{{Cite news |title=Violence spirals as Iran’s proxies kill American soldiers |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/01/28/violence-spirals-as-irans-proxies-kill-american-soldiers |access-date=2024-01-29 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>. Саюзны іранцам хусіцкі рух стаў нападаць на караблі, які накіроўваліся ў Ізраіль. У адказ амерыканцы ўтварылі ваенную кааліцыю з мэтай абараніць судаходства. 12 студзеня [[2024]] года ЗША і Вялікабрытанія распачалі серыю авіяўдараў па хусітам у [[Емен]]е<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Некалькі раней, 2 студзеня, ізраільскі беспілотнік нанёс удар у [[Ліван]]е, забіўшы намесніка лідара [[ХАМАС]] (саюзны Ірану палесцінскі рух) [[Салех аль-Аруры|Салеха аль-Аруры]]<ref name="BBC">{{cite news |title=Twin bomb blasts near Iran general Qasem Soleimani's tomb kill 73 – state TV |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67872281 |access-date=3 January 2024 |publisher=BBC |date=3 January 2024}}</ref>. Хутка, 3 студзеня, у іранскім [[Керман]]е двума выбухамі была сарвана памятная цырымонія ў гадавіну гібелі генерала Касема Сулеймані<ref name="BBC"/>. Хоць адказнасць за напад узялі прадстаўнікі ІД<ref name="isis">{{cite news |title=Islamic State claims responsibility for attacks that killed nearly 100 people in Iran - group on telegram |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/islamic-state-claims-responsibility-attacks-that-killed-nearly-100-people-iran-2024-01-04/ |access-date=4 January 2024 |publisher=Reuters |date=4 January 2024}}</ref>, але прэзідэнт краіны [[Ібрагім Раісі]] абвінаваціў у тэракце Ізраіль<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=واکنش رئیسی به جنایت تروریستی کرمان؛ «بدانید در مقابل این جنایت هولناک هزینه سختی خواهید داد» |trans-title=Raisi's reaction to Kerman's terrorist crime; "Know that you will pay a heavy price for this horrible crime" |url=http://snn.ir/fa/news/1122978 |access-date=2024-01-03 |website=SNN.IR |language=fa |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104151859/https://snn.ir/fa/news/1122978/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |url-status=live }}</ref>. 15 студзеня іранцы абстралялі іракскі Эрбіль. Напад быў накіраваны на недабудаванае консульства ЗША і меркаваны штаб разведкі [[Масад]]а<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/explosions-reported-us-consulate-iraq-iran-claims-responsibility/story?id=106390671|title=Explosions reported near US Consulate in Iraq; Iran claims responsibility|first=Bader|last=Katy|website=ABC News|date=15 January 2024|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] == Зноскі == {{reflist|2}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ірана]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Ірана]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] sr4osqyik1d3d11ot8emvpi03lanues 0 609255 5124813 4886837 2026-04-12T04:50:25Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124813 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыю |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]] |выява = [[Выява:Tomahawk Missile fired from US Destroyers.jpg|300px]] |загаловак = Запуск ракет «Тамагаўк» па цэлях у Сірыі. |дата = з [[22 верасня]] [[2014]] года — па цяперашні час |месца = {{Сцяг|Сірыя|1980}}/{{Сцягафікацыя|Сірыя}} |прычына = |вынік = канфлікт працягваецца |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<br>{{Сцягафікацыя|Канада}}<br>{{Сцягафікацыя|Францыя}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br>{{Сцягафікацыя|Данія}} <br>{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<br>{{Сцягафікацыя|Марока}}<br>{{Сцягафікацыя|ААЭ}}<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<br>{{Сцягафікацыя|Іарданія}}<br>{{Сцягафікацыя|Бахрэйн}}<br>{{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Фронт аль-Нусра]] |праціўнік3 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя]]<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2018/apr/14/theresa-may-britain-air-strikes-syria-chemical-weapons-raf|title='No alternative': Theresa May sends British jets to join airstrikes on Syria|author=Jessica Elgot|date=2018-04-14|publisher=the Guardian|lang=en|accessdate=2018-04-16}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Барак Абама]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[:en:Stephen J. Townsend|Сцівен Таўнсенд]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[:en:Sean MacFarland|Шон МакФарленд]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[:en:Gary J. Volesky|Гэры Волескі]] |камандзір2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] †<br>[[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]] †<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Абу Махамад аль-Галані]] |камандзір3 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар Асад]] |сілы1 = 6350 <small>(на базах у Кувейце)</small> і некалькі сотняў <small>(знаходзіліся ў краіне на пачатак 2019 года)</small> салдат арміі ЗША, 6 400 турэцкіх ваеннаслужачых <small>([[Аперацыя «Аліўкавая галіна»]])</small> |сілы2 = ІД: 31 000<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29169914|title=Islamic State fighter estimate triples - CIA|publisher=BBC|date=12 September 2014}}</ref>–50 000<ref>{{cite web|url=https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/560782-ngo-jihadist-islamic-state-has-50000-members-in-syria|title=NGO: Islamic State has 50,000 members in Syria|publisher=NOW News|date=19 August 2014|accessdate=22 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006160452/https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/560782-ngo-jihadist-islamic-state-has-50000-members-in-syria|archivedate=6 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref> <small>(на ўсходзе)</small><br>Фронт ан-Нусра: 5000–6000<ref>{{cite news|title=Why Is Jabhat al-Nusra No Longer Useful to Turkey?|url=https://www.usnews.com/news/articles/2014/06/11/why-is-jabhat-al-nusra-no-longer-useful-to-turkey|publisher=U.S News|date=11 June 2014}}</ref> <small>(на захадзе)</small> |страты1 = {{Сцяг|ЗША}} 1 БПЛА збіты, 1 верталёт разбіўся<ref>{{cite web|url=https://news.usni.org/2017/09/29/v-22-osprey-suffers-hard-landing-syria-two-service-member-injured|title=V-22 Osprey Suffers ‘Hard Landing’ in Syria, Two Service Members Injured|author=Sam LaGrone|work=USNI News|date= 2017-09-29|accessdate=2018-04-15|lang=en}}</ref>, 29—31 ваеннаслужачых загінулі (1 з-за небаявых прычын)<ref>''Anna news''. Теракт в Манбидже: что известно на данный момент. 16 января 2019; [https://vpk.name/news/215172_siriya__mesto_gibeli_soten_soldat_ssha_20_amerikanskih_voennyih_ubityi_pri_napadenii_ig_v_hasake.html]</ref><br>{{Сцяг|Іарданія}} 1 знішчальнік ВПС Іарданіі разбіўся, пілот узяты ў палон (пакараны смерцю)<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2326626 Исламисты сожгли заживо иорданского пилота]</ref><br>{{Сцяг|Турцыя}} 124—154 забітых<ref>[https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2018/04/21/37-terrorists-killed-during-anti-terror-operations-last-week-military-says 37 terrorists killed during anti-terror operations last week, military says - Daily Sabah]</ref><ref>[http://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKBN13L0B6 Warplanes hit Islamic State targets in northern Syria - Turkish army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190709165438/https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKBN13L0B6 |date=9 ліпеня 2019 }}</ref><ref>[http://abcnews.go.com/International/wireStory/latest-french-fm-calls-summit-aleppo-fighting-43839128 The Latest: Turkey Says 2 Soldiers Missing in Syria]</ref> |страты2 = 5700 баевікоў ІД<ref name="6900persons">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=59675|title=28 months of bombing by the international coalition kills more than 6900 persons in Syria, including 820 Syrian civilians|work=SOHR|date=23 January 2017|accessdate=24 January 2017}}</ref> і 286 баевікоў Фронту ан-Нусра |агульныя страты = 1144—2286 цывільных асоб сталі ахвярамі авіяналётаў<ref name="мирные"/> }} '''Інтэрвенцыя ў Сірыі''' — ваеннае ўмяшанне [[ЗША]] і шэрагу іншых заходніх і блізкаўсходніх дзяржаў у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]] з афіцыйна заяўленай мэтай барацьбы супраць тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]», а таксама звязанай з «[[Аль-Каіда]]й» групоўкай «[[Фронт аль-Нусра]]». Пачалася [[22 верасня]] [[2014]] года з нанясення авіяўдараў па аб’ектах на сірыйскай тэрыторыі ў рамках [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|ваеннай аперацыі супраць «Ісламскай дзяржавы»]]. Каардынацыю авіяўдараў ажыццяўляла Цэнтральнае камандаванне [[Узброеныя Сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]]. Акрамя нанясення авіяўдараў па тэрарыстах, амерыканцы дапамаглі [[Курды|курдам]] на поўначы Сірыі стварыць баяздольныя войскі, якія правялі наступленне на тэрыторыі, падкантрольныя ІДІЛ, і атрымалі над ісламістамі перамогу. Амерыканскае камандаванне таксама не хавала, што адна з мэтаў прысутнасці амерыканскіх войскаў у Сірыі — процівага [[іран]]скаму ўплыву, «[[Хезбала|Хезбале]]», праіранскім шыіцкім групоўкам, якія падтрымліваюць урад [[Башар Асад|Асада]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3835730?from=doc_vrez «Скорее всего это решение останется на уровне декларации». Максим Юсин — о заявлении Дональда Трампа о выводе войск из Сирии // «Коммерсантъ FM» от 19.12.2018]</ref>. Група з 60 краін, якая дзейнічае пад кіраўніцтвам ЗША, аформілася як міжнародная кааліцыя ({{lang-en|Global Coalition to Counter the Islamic State of Iraq and the Levant (ISIL)}}) на сустрэчы ў [[Брусель|Брусэлі]] [[3 снежня]] 2014 года<ref name=USstate,3Dec>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/12/234627.htm ‘Joint Statement Issued by Partners at the Counter-ISIL Coalition Ministerial Meeting’]. ''Государственный департамент США'', 3 декабря 2014.</ref>. Аперацыі, якія ажыццяўляюцца гэтай групай у Сірыі, праводзяцца без згоды законнага міжнародна прызнанага [[Урад Сірыі|ўрада Сірыі]], які неаднаразова патрабаваў «неадкладна распусціць незаконную міжнародную кааліцыю», створаную без дазволу ўрада [[Сірыя|САР]] і па-за рамкамі [[ААН]]<ref>[http://www.sana.sy/ru/?p=116317 МИД САР: Сирия вновь требует немедленно распустить незаконную «международную коалицию»] sana.sy, 6 августа 2017.</ref>. Урад Сірыі неаднаразова звяртаўся ў [[Савет Бяспекі ААН]] з заклікам прыцягнуць да адказнасці ЗША, якія ўзначальваюць кааліцыю, «якая здзяйсняе наўмысныя злачынствы супраць мірнага насельніцтва, разбурае бальніцы, школы, масты і плаціны, што стала дадаткам да злачынстваў тэрарыстычных арганізацый»<ref>[http://www.sana.sy/ru/?p=115976 МИД САР призвал Совет Безопасности привлечь к ответственности США за преступления «коалиции»] sana.sy, 3 августа 2017.</ref><ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201708171756-5jng.htm Дамаск потребовал от ООН остановить преступления международной коалиции в Сирии] tvzvezda.ru, 17.08.2017.</ref><ref>[http://www.sana.sy/ru/?p=117280 «Международная коалиция» продолжает обстрелы жилых кварталов города Ракка] sana.sy, 17 августа 2017.</ref><ref>[http://sana.sy/ru/?p=121237 Сирия призывает распустить «международную коалицию» и пресечь её преступления против мирных граждан] sana.sy, 28 сентября 2017.</ref>. За першыя 13 месяцаў аперацыі ў выніку авіяўдараў, па даных ЗША, былі забітыя каля 3700 тэрарыстаў, у тым ліку 3276 баевікоў ІД і 374 члены «Аль-Каіды». З кастрычніка [[2015]] года, пасля [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ўступлення Расіі ў вайну з ІД у Сірыі]], масавыя авіярэйды міжнароднай кааліцыі змяніліся адзінкавымі палётамі. Акрамя ваенных цэляў, удары таксама наносіліся па аб’ектах нафтавай прамысловасці, электрастанцыях і ваенных базах, якія надалей маглі выкарыстоўваць наступаючыя [[Узброеныя сілы Сірыі|сірыйскія ўрадавыя войскі]]<ref name="итог">[https://www.kommersant.ru/doc/3835683?from=doc_vrez Итоги военной операции США в Сирии // «Коммерсантъ» от 19.12.2018]</ref>. У выніку ўдараў міжнароднай кааліцыі, паводле заявы аб’яднанай аператыўнай групы, у Сірыі і [[Ірак]]у за перыяд са жніўня 2014 года загінулі 1144 мірныя жыхары. Са жніўня 2014 па лістапад [[2017]] кааліцыя правяла ў Сірыі і Іраку 28 562 авіяналётаў. Паводле сірыйскай праваабарончай арганізацыі SNHR, з пачатку аперацыі кааліцыі на чале з ЗША ў Сірыі былі забітыя 2286 мірных жыхароў, сярод якіх 674 дзіцяці і 504 жанчыны<ref name="мирные">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bace9529a79470ce80d89ea Международная коалиция признала гибель 1114 гражданских в Сирии и Ираке // РБК, 27.09.2018]</ref>. [[17 верасня]] [[2016]] года авіяцыя міжнароднай кааліцыі нанесла ўдар па пазіцыях сірыйскіх урадавых сілаў у раёне горада Дэйр-эз-Зор, забіўшы 62 вайскоўцаў і параніўшы больш за сто чалавек, пасля чаго ІД адразу ж атакавала пазіцыі ўрадавых войскаў. Сірыйскія ўлады расцанілі авіяналёт як «небяспечную і непрыкрытую агрэсію»<ref name="итог" />. [[7 красавіка]] [[2017]] года амерыканскія ВМС нанеслі [[Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат|ўдар крылатымі ракетамі «Тамагаўк» па базе сірыйскіх ВПС Эш-Шайрат]] у правінцыі Хомс у адплату за [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічную атаку у горадзе Хан-Шэйхун]]<ref name="итог" />. Кульмінацыяй удзелу авіяцыі кааліцыі ў сірыйскай кампаніі сталі [[Бітва за Эр-Раку (2017)|баі за Раку]] (сталіцу «Ісламскай дзяржавы» ў Сірыі) у 2017 годзе. Толькі ў лютым 2017 года ў горадзе і яго наваколлях было нанесена больш за 300 авіяўдараў. Па даных [[ААН]], у выніку Рака была на 80 % разбурана<ref name="итог" />. [[14 красавіка]] [[2018]] года ЗША, [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]] нанеслі [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|серыю ўдараў па аб’ектах у Сірыі]], звязаных з хімічнай зброяй, пасля таго, як сірыйскія войскі былі абвінавачаныя ў выкарыстанні хімічнай зброі ў горадзе Дума. Сірыя і [[Расія]] прадставілі «доказы» таго, што інцыдэнт з хімічнай зброяй быў інсцэніраваны, каб справакаваць кааліцыю на ўдар па Сірыі<ref name="итог" />. [[19 снежня]] [[2018]] года ў ЗША было абвешчана пра пачатак вываду амерыканскіх войскаў з Сірыі — па словах прэзідэнта [[Дональд Трамп|Трампа]], у сувязі з выкананнем асноўнай задачы — знішчэння тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава». У той жа час, па словах прэс-сакратара адміністрацыі ЗША Сары Сандэрс, ЗША і іх саюзнікі працягнуць сумесную працу з мэтай «пазбавіць радыкальных ісламскіх тэрарыстаў тэрыторыі, фінансавання, падтрымкі і любых спосабаў пранікнення праз межы»<ref name="автоссылка1">[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]</ref>. На момант гэтай заявы на тэрыторыі Сірыі знаходзілася, па розных звестках, ад 2 да 2,2 тыс. вайскоўцаў арміі ЗША. Па даных СМІ, у Сірыі за 2015—2018 гг. былі створаны 12 амерыканскіх ваенных баз і два аванпасты: чатыры ваенныя аб’екты ў правінцыі Хасеке, шэсць — у правінцыі Алепа, адзін — у Дэйр-эз-Зоры, два — у Рацы, а таксама база Гэт-Танф на поўдні правінцыі Хомс<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3836535 Вывод, с которым многие не согласятся. Решение президента США вывести войска из Сирии вызвало критику союзников и одобрение Владимира Путина // Газета «Коммерсантъ» № 236 от 21.12.2018]</ref>. [[22 лютага]] 2019 года афіцыйны прадстаўнік Белага дома Сара Сандэрс паведаміла, што пасля вываду амерыканскіх войскаў з Сірыі там застанецца невялікі «міратворчы кантынгент» колькасцю каля 200 чалавек<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]</ref>. Аднак скарачэння кантынгенту не было. Пачатак турэцкай [[Аперацыя «Крыніца міру»|аперацыі «Крыніца міру»]] прывёў да паспяховага вываду амерыкана-французскага кантынгенту з Сірыі. Тым не менш, прэс-служба [[Пентагон]]а заявіла аб тым, што [[Міністэрства абароны ЗША]] накіроўвае дадатковыя сілы і сродкі на паўночны ўсход Сірыі для абароны нафтавых радовішчаў ад баевікоў тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава» або «іншых суб’ектаў-дэстабілізатараў» сумесна з «[[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі]]», таксама: «Адным з самых значных дасягненняў ЗША і нашых партнёраў у барацьбе з ІДІЛ стала атрыманне кантролю над нафтавымі радовішчамі ва Усходняй Сірыі — найважнайшай крыніцай даходаў ІД». Раней Дональд Трамп заявіў, што ўлады ЗША не дазволяць баевікам аднавіць кантроль над нафтавымі радовішчамі на паўночным усходзе Сірыі і маюць намер пакінуць іх пад сваім кантролем, потым вырашыць, што з імі рабіць<ref name="tass25.10.19">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7043532 США направляют дополнительные ВС на северо-восток Сирии для защиты нефтяных месторождений // ТАСС, 25.10.2019]</ref>. Па звестках газеты The Wall Street Journal, гаворка ідзе аб захаванні на паўночным усходзе Сірыі ваеннага кантынгенту ЗША колькасцю 500 чалавек, а таксама аб адпраўцы туды некалькіх дзясяткаў танкаў і іншай тэхнікі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7043624 WSJ: США намерены оставить в Сирии 500 военных и направить туда танки для их поддержки // ТАСС, 25.10.2019]</ref>. == Гл. таксама == * [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Войны Германіі]] [[Катэгорыя:Войны Даніі]] [[Катэгорыя:Войны Іарданіі]] [[Катэгорыя:Войны Ізраіля]] [[Катэгорыя:Войны Канады]] [[Катэгорыя:Войны Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] og7ziyamj8hqg8sqbvko4m028s5uw47 0 609691 5124814 5100976 2026-04-12T04:50:38Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124814 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса}} {{Групоўка |назва =Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас |арыгінал = {{lang-ar|كتائب العباس}} |эмблема = LiwaAbuFadlal-Abbas newlogo.png |шырыня = 200px |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = [[шыіты|шыізм]] |ідэалогія = [[ісламізм|шыiцкi ісламізм]] |дэвіз = |лідары = Абу Хаджар † |штаб-кватэра = |рэгіён = {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}} |сфарміравана = [[2012]] |заснавана = |перш = |стала = |саюзнікі = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі]]<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] |праціўнікі =[[Файл:Flag of Islamic State of Iraq.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Фронт аль-Нусра]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]]<br>[[File:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|22px]] [[Свабодная армія Сірыі]] |колькасць = 10 000<ref name="Guardian">{{cite news|title=Syrian war widens Sunni-Shia schism as foreign jihadis join fight for shrines|url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/04/syria-islamic-sunni-shia-shrines-volunteers|publisher=The Guardian|date=4 June 2013|accessdate=7 June 2013}}</ref> |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас''', ці '''брыгада аль-Абас''' ({{lang-ar|كتائب العباس}}) — [[шыіты| шыіцкая]] ваенізаваная групоўка, якая дзейнічае на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. Назва фарміравання была ўзята ў гонар [[Абас ібн Алі|Абаса ібн Алі]]. Групоўка пачала праяўляць актыўнасць у адказ на апаганьванне розных святынь, помнікаў і месцаў пакланення, учыненых [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскімі паўстанцамі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]]. У далейшым супрацоўнічала з сірыйскай арміяй, удзельнічаючы ў асноўным у абарончых, чым у наступальных дзеяннях. Большасць членаў групоўкі — сірыйцы, аднак прысутнічаюць байцы і з іншых краін, у асноўным з [[Ліван]]а, [[Іран]]а і [[Ірак]]а<ref>[https://web.archive.org/web/20140219192949/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hCteJ1qtqe6-Yb0wGdbQLxndZByw?docId=CNG.f08ca8ccc37c7ff791a2acc4767d3f7f.601 Fierce clashes in Damascus district: NGO] retrieved 20 June 2013</ref>. Абараняе сірыйскія меншасці, а таксама ахоўвае розныя мячэці і іншыя святыні ў [[Дамаск]]у, [[Халеб|Алепа]] і на некаторых іншых тэрыторыях. Па некаторых даных, у маі і чэрвені [[2013]] года ў групоўцы адбыўся раскол у сувязі з пытаннямі кіраўніцтва і фінансавання, які прывёў да перастрэлцы. Некаторыя замежныя члены аль-Абас пасля сфармавалі асобныя брыгады<ref name=reuters19062013>{{cite news|title=Iraqi Shi'ites flock to Assad's side as sectarian split widens|url=http://www.reuters.com/article/idUSBRE95I0ZA20130619|publisher=Reuters|date=19 June 2013|accessdate=22 June 2013}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Ісламскія арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] dalirghdyhfxyowazbdnjcxr6f8juj7 0 611057 5124815 4884904 2026-04-12T04:50:58Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124815 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Файлак ар-Рахман |арыгінал = {{lang-ar|فيلق الرحمن}} |эмблема = Al-Rahman Corps calligraphy.jpg |шырыня = 200px |подпіс = |іншыя назвы = Легіён ар-Рахман<br>Корпус ар-Рахман |частка = [[Сірыйская свабодная армія]] |нацыянальнасць = |рэлігія = [[іслам]] |ідэалогія = [[нацыяналізм|сірыйскі нацыяналізм]], [[суніты|суніцкі]] [[ісламізм]] |дэвіз = |лідары = Абдул Наср Шамір<ref>{{cite news|url=https://www.almasdarnews.com/article/breaking-reports-syrian-army-captures-leader-of-faylaq-al-rahman-rebel-group-in-east-damascus-unverified-picture/|title=Breaking reports: Syrian Army captures leader of Faylaq al-Rahman rebel group in east Damascus|agency=Al-Masdar News|date=24 March 2018|accessdate=22 жніўня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822190403/https://www.almasdarnews.com/article/breaking-reports-syrian-army-captures-leader-of-faylaq-al-rahman-rebel-group-in-east-damascus-unverified-picture/|archivedate=22 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref> |штаб-кватэра = Qalaat al-Madiq |рэгіён = |сфарміравана =лістапад 2013 года |заснавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|22px]] [[Фронт аль-Нусра]]<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнікі = {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] |колькасць = 2000 — 3000 (2015 год)<br />8000 — 9000 (2018 год) |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Файлак ар-Рахман''' ({{lang-en|Feilaq al-Rahman}}, {{lang-ar|فيلق الرحمن}} — ''«Легіён (Корпус) ар-Рахман», «Легіён (Корпус) Госпада»'') — [[Сірыя|сірыйская]] ўзброеная [[ісламізм|ісламісцкая]] групоўка, звязаная з [[Сірыйская свабодная армія|Сірыйскай свабоднай арміяй]]<ref name="Carnegie">Aron Lund, [http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=63512 Showdown in East Ghouta], ''Fondation Carnegie pour la paix internationale'', 4 mai 2016.</ref><ref name="Reuters200317">Ellen Francis et Suleiman Al-Khalidi, [https://www.zonebourse.com/actualite-bourse/Offensive-des-rebelles-syriens-en-banlieue-nord-est-de-Damas--24067749/ Offensive des rebelles syriens en banlieue nord-est de Damas], ''Reuters'', 20 mars 2017.</ref><ref name="Monde010318">Laure Stephan, [http://lemonde.fr/syrie/article/2018/02/28/les-forces-en-presence-dans-la-ghouta-orientale_5263839_1618247.html Syrie : quelles sont les forces en présence dans la Ghouta orientale ?], ''Le Monde'', 1 mars 2018.</ref>. Адносіцца да так званай «умеранай» апазіцыі<ref name=decline>{{cite web|url=https://syrianwardaily.wordpress.com/2017/04/30/faylaq-al-rahmans-decline-in-east-ghouta/|title=Faylaq al-Rahman’s decline in East Ghouta|work=Syrian War Daily|author=JOŠKO BARIĆ|date=30 April 2017}}</ref>. Узнікла ў лістападзе 2013 года шляхам аб’яднання некалькіх антыўрадавых фарміраванняў (найбольш буйныя — брыгады Liwa al-Bara і Liwa Abu Musa al-Ash'ari)<ref name="decline" />. Да сакавіка 2018 года дзейнічала ў асноўным ва [[Гута (аазіс)|Усходняй Гуце]], на ўсходняй ўскраіне [[Дамаск]]а (раён Джабар), ва [[Каламун (хрыбет)|Усходнім Каламуне]]. Групоўку ўзначальваў Абдул аль-Наср Шамір. Ён дэзертыраваў з сірыйскай арміі ў пачатку 2012 года. Групоўка дэкларуе сваёй мэтай звяржэнне рэжыму [[Башар Асад|Башара Асада]], па сваёй ідэалогіі блізкая забароненым ў Сірыі «[[Браты-мусульмане|Братам-мусульманам]]». Падтрымліваецца [[Катар]]ам і [[ЗША]]. == Гісторыя == У 2014 годзе «Файлак ар-Рахман» сумесна з групоўкамі «[[Джэйш аль-Іслам]]» і «[[Ахрар аш-Шам]]» увайшла ў Аб’яднанае ваеннае камандаванне Усходняй Гуты, аднак гібель у канцы 2015 гады лідара «Джэйш аль-Іслам» Захрана Алуша прывяла да абвастрэння суперніцтва паміж «Файлак ар-Рахман» і «Джэйш аль-Іслам», які перарос у красавіку—маі 2016 года ва ўзброеныя сутыкненні. У лютым 2016 года да групоўкі «Файлак ар-Рахман» далучыліся баевікі Ісламскага саюза Аджнад аш-Шам, якія базаваліся ва Усходняй Гуце. Гэта прывяло да ўзмацнення пазіцый «Файлак ар-Рахман». 24 мая 2016 года кіраўнікі «Файлак ар-Рахман» і «Джэйш аль-Іслам» пры пасярэдніцтве Катара падпісалі пагадненне аб спыненні баявых дзеянняў, аднак ўжо 14 чэрвеня сутыкненні аднавіліся, прычым «Файлак ар-Рахман» адбіў у праціўніка шэраг раёнаў на поўдні Усходняй Гуты. У лютым 2017 года кіраўнік палітсавета «Файлак ар-Рахман» Мутасім Шамір прыняў удзел у мірных перамовах у [[Жэнева|Жэневе]]. У лютым—маі 2017 года атрады «Файлак ар-Рахман» адлюстравалі спробы наступлення ўрадавых войскаў на раён Джабар<ref>[https://www.newsdeeply.com/syria/articles/2017/04/25/the-business-of-smuggling-supplies-in-besieged-eastern-ghouta The Business of Smuggling Supplies in Besieged Eastern Ghouta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190909155116/https://www.newsdeeply.com/syria/articles/2017/04/25/the-business-of-smuggling-supplies-in-besieged-eastern-ghouta |date=9 верасня 2019 }}, Syria Deeply, April 25, 2017</ref>. У красавіку—маі 2017 года новыя кровапралітныя сутыкненні ўспыхнулі паміж «Джэйш аль-Іслам» і «Файлак ар-Рахман», якую на гэты раз падтрымалі баевікі «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» — новага альянсу, які сфармаваўся на базе «[[Фронт аль-Нусра|Фронту аль Нусры]]»<ref name="infighting">Wisam Franjieh [https://www.newsdeeply.com/syria/articles/2017/08/01/in-besieged-eastern-ghouta-rebel-infighting-increases-civilian-suffering In Besieged Eastern Ghouta, Rebel Infighting Increases Civilian Suffering] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530122457/https://www.newsdeeply.com/syria/articles/2017/08/01/in-besieged-eastern-ghouta-rebel-infighting-increases-civilian-suffering |date=30 мая 2019 }}, Syria Deeply, Aug. 1, 2017</ref>. У ходзе баёў было забіта ў агульнай складанасці да 100 баевікоў<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2017/05/infighting-syria-ghouta-leaves-100-killed-170501065905888.html Infighting in Syria’s Ghouta leaves nearly 100 dead], Al-Jazeera, 2 May 2017</ref>. У чэрвені 2017 года ўрадавыя войскі распачалі чарговую спробу наступлення на пазіцыі «Файлак ар-Рахман» у Джабары. Баі працягваліся да сярэдзіны жніўня. Па сцвярджэнні ўрадавых крыніц, за першы месяц баёў баевікі страцілі 400 чалавек<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/400-rebels-killed-syrian-army-east-damascus-offensive/ 400 rebels killed by the Syrian Army during east Damascus offensive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171014032113/https://www.almasdarnews.com/article/400-rebels-killed-syrian-army-east-damascus-offensive/ |date=14 кастрычніка 2017 }}, ''Al-Masdar'' 15 July 2017</ref>. Тым часам у «Файлак ар-Рахман» сапсаваліся адносіны з былымі саюзнікамі — «Тахрыр аш-Шам» і «Ахрар аш-Шам»<ref>[https://eng-archive.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/protests-besiege-nusra-front-damascus-eastern-ghouta Protests Besiege Nusra Front in Damascus’ Eastern Ghouta], ''Asharq Al-Awsat'', 29 July 2017</ref>. 6 жніўня 120 баевікоў «Ахрар аш-Шам», якія базаваліся ў Арбіле, з-за ўнутраных разборак перайшлі на бок «Файлак ар-Рахман»<ref>{{cite web|url=http://aldorars.com/news/973|title=The split of dozens of elements from the free Cham and their joining the "Corps of Rahman"|work=El-Dorar al-Shamia|date=6 August 2017|accessdate=22 жніўня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820195846/http://aldorars.com/news/973|archivedate=20 жніўня 2018|url-status=dead}}</ref>. Паведамлялася, што ў гэтым канфлікце «Тахрыр аш-Шам» заняў бок «Ахрар аш-Шам». 9 жніўня праціўнікі падпісалі пагадненне аб спыненні агню<ref>{{cite web|url=http://www.aldorars.com/en/news/1038|title=The agreement terms implemented with Failaq al-Rahman , Senior commander of Ahrar al-Sham tells AlDorar|work=Al-Dorar al-Shamia|date=10 August 2017|accessdate=22 жніўня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170813192715/http://aldorars.com/en/news/1038|archivedate=13 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2017 года прадстаўнікі «Файлак ар-Рахман» у Жэневе падпісалі пагадненне з [[Расія]]й аб удзеле ў зоне дээскалацыі ва Усходняй Гуце, дамоўленасць аб стварэнні якой была дасягнута пры пасярэдніцтве Расіі, [[Турцыя|Турцыі]] і [[Іран]]а<ref>[https://eng-archive.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/syria-faylaq-al-rahman-joins-ghouta-truce Syria: Faylaq Al-Rahman Joins Ghouta Truce] ''Asharq Al-Awsat'', 19 August 2017</ref>. Тым не менш, ужо ў верасні адбыліся сутыкненні ў Джабары паміж групоўкай і ўрадавымі сіламі<ref>[https://www.newsdeeply.com/syria/executive-summaries/2017/09/29 Executive Summary for September 29th: Dozens of Pro-Government Forces Killed by Rebel Attacks] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180227222151/https://www.newsdeeply.com/syria/executive-summaries/2017/09/29 |date=27 лютага 2018 }}, Syria Deeply, 29 September 2017</ref>. У лістападзе 2017—студзені 2018 гадоў «Файлак ар-Рахман» ва ўзаемадзеянні з «Ахрар аш-Шам» зрабіла спробу ўсталяваць кантроль над стратэгічным аб’ектам — транспартнай базай (складам браняванай тэхнікі) у н. п. Хараст, адрэзаўшы яе ад падкантрольных сірыйскай арміі тэрыторый на захадзе<ref>[https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste Сирия потеряла ещё одного генерала: в чём сложность и значение деблокирования базы в Харасте // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180713142230/https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste |date=13 ліпеня 2018 }}</ref>. Урадавыя сілы змаглі аднавіць кантроль над базай, аднак баі за суседнія кварталы працягнуліся. У ходзе жорсткіх баёў з ужываннем танкаў і артылерыі абодва бакі панеслі істотныя страты<ref>[https://ria.ru/syria/20180108/1512234423.html Сирийская армия прорвала окружение военной базы под Дамаском // ФАН (Федеральное агентство новостей)]</ref><ref>[https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh САА удалось прорвать окружение военной базы под Дамаском // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180109064032/https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh |date=9 студзеня 2018 }}</ref>. 25 лютага часці сірыйскіх урадавых войскаў пачалі маштабную наземную аперацыю па ліквідацыі апазіцыйнага анклава<ref>[http://www.iarex.ru/news/55944.html Сирийская армия начала наступление в Восточной Гуте // ИА IAREX, 25.02.2018]</ref>. У сярэдзіне сакавіка, пасля таго як урадавыя сілы разрэзалі Усходнюю Гуту на тры часткі («Файлак ар-Рахман» кантралявала паўднёвы анклаў — Хамура), баевікі групоўкі адышлі ў Айн Тарма<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-43414348|title=Syria war: Thousands flee Eastern Ghouta as army advances|work=BBC|date=15 March 2018}}</ref>. [[23 сакавіка]] групоўка «Файлак ар-Рахман» дамовілася з прадстаўнікамі расійскага [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтра па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі]] здаць пазіцыі і эвакуявацца разам з сем’ямі з населенага пункта Арбіль і сталічных раёнаў Айн Тарма і Джабар у зону дээскалацыі Ідліб, на тэрыторыі, кантраляваныя ўзброенай апазіцыяй<ref>{{Cite web|url=https://www.apnews.com/1b93c6b9736149e5adb6b1cfb54ccaca|title=Hundreds gather to leave second pocket in Syria’s Ghouta|work=Associated Press|author=Bassem Mroue|date=24 March 2018|accessdate=22 жніўня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180327084602/https://www.apnews.com/1b93c6b9736149e5adb6b1cfb54ccaca|archivedate=27 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref>. Калона аўтобусаў, у якой знаходзіліся больш за 5400 баевікоў і членаў іх сем’яў пакінула Усходнюю Гуту 25 сакавіка і на наступны дзень прыбыла на паўночны захад Сірыі<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/mena/fresh-rebel-withdrawals-from-syria-s-shrinking-ghouta-1.716199|title=Fresh rebel withdrawals from Syria's shrinking Ghouta|work=Agence France-Presse|date=26 March 2018}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антыўрадавыя баявыя фракцыі сірыйскага канфлікту]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2013 годзе]] fcrehlqnqxox1w4inp3magpx9xb41c5 0 611060 5124816 5069269 2026-04-12T04:51:12Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124816 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Армія заваёвы |арыгінал = {{lang-ar|جيش الفتح}} |эмблема = Emblem of the Jaish al-Fatah.svg |шырыня = 200px |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = пераважна [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = [[Ісламізм]] [[Салафія|салафіцкага толку]]<ref>{{cite news|title=Who's involved in the rebels' Aleppo offensive? The cliff-notes|url=http://www.alaraby.co.uk/english/blog/2016/10/28/whos-involved-in-the-rebels-aleppo-offensive-the-cliff-notes/|date=28 October 2016|publisher=The New Arab}}</ref> |дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = [[Ідліб|г. Ідліб]] |рэгіён = [[Сірыя]] |сфарміравана = [[24 сакавіка]] [[2015]] года |заснавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[Фатх-Халеб]] |праціўнікі = [[File:Flag of Syrian Democratic Forces.svg|22px]] [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<ref>{{cite news|title=Syrian rebels combat ISIS, Hezbollah in Qalamoun|url=http://aranews.net/2015/05/syrian-rebels-combat-isis-hezbollah-in-qalamoun/|date=15 May 2015|publisher=ARA News |access-date=22 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019161116/http://aranews.net/2015/05/syrian-rebels-combat-isis-hezbollah-in-qalamoun/ |archive-date=19 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref><br> [[Файл:Syria Arab Armed Forces Emblem (Ba'athist Syria).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Сірыі|УС САР]] |колькасць = больш за 10000 (у Ідлібе)<ref>{{cite news|title=The Syrian Rebellion Observatory|url=https://www.facebook.com/SyrianRebellionObservatory/photos/a.1648239072069399.1073741828.1648217982071508/1725238607702778/?type=1&permPage=1|date=29 March 2015|publisher=Facebook|access-date=4 April 2015}}</ref> |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Армія заваёвы''' ({{lang-ar|جيش الفتح}}, ''Джэйш аль-Фатх'') — кааліцыя баявых фракцый, якія супрацьстаяць [[Урад Сірыі|ураду Сірыі]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайне]]. Дзейнічае, у асноўным, у правінцыі Ідліб: некаторыя групы дзейнічаюць таксама ў мухафазах Хама і Латакія. Утворана [[24 сакавіка]] 2015 года. [[28 сакавіка]] [[2015]] года Армія заваёвы заняла г. [[Ідліб]] — цэнтр аднайменнай адміністрацыйнай вобласці (гл. [[Бітва за Ідліб (2015)|Бітва за Ідліб]])<ref>{{cite news|title=Qaeda, allies seize Syria's Idlib city in blow to regime|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3015890/Syrias-Idlib-city-falls-Qaeda-affiliate-allies-monitor.html |date=28 March 2015 |publisher=AFP |access-date=4 April 2015}}</ref>. У наступныя месяцы групоўка ішла ў авангардзе [[Наступ у паўночна-заходняй Сірыі (2015)|наступлення ў паўночна-заходняй Сірыі]], у выніку якога ўрадавыя войскі былі выцеснены з вышэйзгаданай мухафазы<ref>{{cite web | url= http://www.aljazeera.com/news/2015/06/syrian-group-claims-control-idlib-province-150606175054806.html |title= Syrian group claims control of Idlib province | publisher= Al Jazeera |last= Rifai |first= Ryan |date= 6 June 2015 |access-date= 25 June 2015}}</ref>. Пасля гэтага поспеху падраздзяленні Арміі заваёвы сталі ўзнікаць і ў іншых раёнах Сірыі. == Склад == Найбуйнейшай фракцыяй у складзе Арміі заваёвы з’яўляецца ісламісцкая групоўка [[Ахрар аш-Шам]]<ref>{{cite web |url=http://www.newsweek.com/cia-backed-rebels-fight-alongside-al-qaeda-wing-syria-327064 |title=Syrian rebels fight Syrian army near Assad heartland |work=Newsweek|agency=Reuters |date=30 April 2015 |access-date=1 May 2015 |quote=As the biggest group in Army of Fatah, Ahrar al-Sham appears to hold the key to preventing infighting.}}</ref>. Сярод іншых груповак можна адзначыць сірыйскае аддзяленне [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]] ([[Фронт аль-Нусра]])<ref name="AFP">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3058816/Army-Conquest-rebel-alliance-pressures-Syria-regime.html|title='Army of Conquest' rebel alliance pressures Syria regime |work=Daily Mail|agency=AFP|date=28 April 2015 |access-date=2 May 2015|quote=The coalition, whose formation was announced in March, comprises a range of mostly jihadist and Islamist groups, the most prominent being Al-Qaeda affiliate Al-Nusra Front and the powerful Islamist Ahrar al-Sham [...] Other important members include Faylaq al-Sham, a coalition of Muslim Brotherhood-linked battalions, and Jund al-Aqsa, a small jihadist group.}}</ref>, [[Джэйш-аль-Мухаджырын валь-Ансар]] і групоўкі, складзеныя з членаў сірыйскага аддзялення «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]». Таксама ў склад кааліцыі ўваходзяць больш умераныя групы<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |title=Turkey and Saudi Arabia alarm the West by backing Islamist extremists the Americans had bombed in Syria |author=Kim Sengupta |newspaper=The Independent |date=12 May 2015}}</ref>. Па даных выдання «Al-Ahram Weekly», «Джэбхат-ан-Нусра і «Ахрар аш-Шам» складаюць 90 адсоткаў групоўкі. Саудаўцы і катарцы на 40 адсоткаў забяспечваюць яе фінансаванне»<ref>{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and ‘Army of Conquest |newspaper=Al-Ahram Weekly |date=28 May 2015 |access-date=22 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919055514/http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |archive-date=19 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Да зімы 2015 года «Армія заваёвы» панесла значныя страты ў ходзе асенне-зімовага наступлення САР і авіяўдараў ПКС РФ і пачала распадацца. Ад яе аддзяліліся як найбольш радыкальныя члены, якія выступалі за саюз з ІДІЛ, так і баевікі, верныя сірыйскаму аддзяленню «Братоў-мусульман»<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN0UH08Q20160103|title=Syrian rebel group says exits Islamist alliance to refocus fight|newspaper=Reuter}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/11/al-qaeda-front-group-claims-success-in-key-syrian-town.php|title=Al Qaeda front group claims success in key Syrian town|newspaper=The Long War Journal}}</ref>. Аднак у маі [[2016]] года кааліцыя рэарганізавалася і аднавіла колькасць за кошт уключэння ў яе шэрагі баевікоў Ісламскага руху Усходняга Туркестана і вяртання «Братоў-мусульман», што дазволіла ёй пачаць масіўнае наступленне ў правінцыі Алепа<ref>[http://www.longwarjournal.org/archives/2016/05/jaysh-al-fath-coalition-launches-new-offensive-in-aleppo-province.php Jaysh al Fath coalition launches new offensive in Aleppo province | The Long War Journal]</ref>. == Тэрарыстычныя акцыі == Узброеная кааліцыя «Джэйш аль-Фатх» узяла на сябе адказнасць за [[Забойства Андрэя Карлава|забойства расійскага пасла ў Турцыі]] [[Андрэй Генадзевіч Карлаў|Андрэя Карлава]], якое адбылося [[19 снежня]] [[2016]] года на адкрыцці фотавыставы ў [[Анкара|Анкары]]<ref>{{Cite news|title=СМИ сообщили об ответственности группировки "Джейш аль-Фатх" за убийство посла РФ|url=http://www.interfax.ru/world/542436|work=Интерфакс|date=2016-12-21|access-date=2016-12-21|language=ru-RU}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{twitter|alsdq1|Army of Conquest}} {{Ar icon}} [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Антыўрадавыя баявыя фракцыі сірыйскага канфлікту]] [[Катэгорыя:Сірыйская апазіцыя]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] htswyh8u6da5aoc6bfuitsm23refpvt 0 612225 5124817 5007036 2026-04-12T04:51:26Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124817 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Ідліб |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = з [[2012]] па сакавік [[2020]] года |месца = [[Ідліб]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = усталяваны рэжым спынення агню |праціўнік1 = * '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''': ** [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|20px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Файл:National Defence Force Syria Logo.jpg|20px]] [[Нацыянальныя сілы абароны]] ** [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Хезбала]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] ** [[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]] ** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]] * '''{{Сцягафікацыя|Іран}}''' <small>(з 2013)</small> * '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' <small>(з 2015)</small> ---- '''{{Сцягафікацыя|ЗША}}''' <small>(з 2014)</small> |праціўнік2 = * {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Сірыйская апазіцыя]]''': ** [[Сірыйская свабодная армія]] ** [[Сірыйская нацыянальная армія]] ** [[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|20px]] [[Ахрар аш-Шам]]<ref name=Champrass>{{cite news |title=BBC Arabic: Groups affiliated to al-Qaeda carry out acts of terror |url=http://www.champress.net/index.php?q=en/Article/view/7707 |publisher=Champress |date=18 September 2012 |access-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724123517/http://www.champress.net/index.php?q=en%2FArticle%2Fview%2F7707 |archive-date=24 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> ** [[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|20px]] [[Фронт аль-Нусра]] <small>(да 2016)</small> ** [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] <small>(з 2017)</small> ** [[Брыгада пакутнікаў Ідліба]]<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |title=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |work=TIME |date=11 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708075808/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |archive-date=July 8, 2013 }}</ref> ** {{Сцяг|Джыхад}} [[Мальхама Тактыкал|ПВК «Malhama Tactical»]]<ref>{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref> '''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}''' <small>(з 2020)</small> |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Баі за Ідліб''' — ваенныя дзеянні за буйны горад [[Ідліб]] (звыш 100 тыс. насельніцтва), размешчаны на паўночным захадзе [[Сірыя|Сірыі]], а пазней — за кантроль над аднайменнай правінцыяй падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] з [[2011]] года па цяперашні час, паміж [[Узброеныя сілы Сірыі|узброенымі сіламі Сірыі]] і [[Сірыйская апазіцыя|сіламі апазіцыі]]. Горад з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай правінцыі і мае стратэгічнае значэнне, бо размешчаны паблізу мяжы з [[Турцыя]]й, адкуль баевікі атрымліваюць падмацавання і ўзбраенне (гл. [[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі#Турцыя]]) == Перадгісторыя == У [[2011]] годзе, услед за [[Паўстанне ў Дар’а (2011)|падзеямі ў Дэр’а]], правінцыю Ідліб ахапілі хваляванні і антыўрадавыя выступы. Узброеныя напады на прадстаўнікоў улады пачаліся тут яшчэ ў красавіку. Так, [[6 чэрвеня]] сірыйскія [[сілавікі]] ў горадзе Джыср-эш-Шугур на ўсходзе правінцыі Ідліб страцілі, у тым ліку падчас нападу на штаб-кватэры гарадской паліцыі і спецслужбаў, па афіцыйных даных, забітымі 120 чалавек. == Першая бітва за Ідліб (2012 год) == З пачаткам грамадзянскай вайны горад быў заняты паўстанцамі. Яны кантралявалі яго некалькі месяцаў, калі ў іх атрымлівалася супрацьстаяць нападам з боку ўрадавых сілаў. З 10 па 13 сакавіка [[2012]] года ўзброенымі сіламі Сірыі была праведзена ваенная аперацыя з мэтай ачысткі горада ад сіл апазіцыі. За тыдзень да гэтага адбылося нарошчванне ваеннай сілы і пачалася падрыхтоўка да штурму (так, [[9 мая]] калона з 42 танкаў і 131 транспарту з ваеннымі накіраваліся ў бок Ідліба). Населены пункт абаранялі 1000-1300 паўстанцаў, мелася 2 [[танк]]і<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201231134134172536.html|title=Syrian forces assault Idlib amid peace talks|work=Al Jazeera English}}</ref>. [[13 сакавіка]] пасля зацятых баёў урадавыя войскі занялі горад<ref>[http://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб]</ref>. Урадавыя войскі страцілі 7 салдат забітымі, 6 танкаў выведзены са строю<ref name=Xinhua>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|title=Syrian troops conduct "qualitative" operation in Idlib: media|work=Xinhua}}</ref>. Абаронцы страцілі 36<ref name=Xinhua/><ref name=survivors>{{cite news| url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/they-drove-tanks-over-the-bodies-survivors-tell-od-the-horrors-of-idlib/story-fnb64oi6-1226303711165 | first=Anthony | last=Loyd | title=Syrian survivors tell of Idlib massacre | date=19 March 2012 | work=The Australian}}</ref>-52 забітымі, 130 палоннымі<ref name=autogenerated4>[http://www.presstv.ir/detail/231472.html 130 armed men surrender to Syrian authorities in Idlib]// PressTV {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315204557/http://www.presstv.ir/detail/231472.html |date=15 сакавіка 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/idlib-mar-14-2012-1543|title=Idlib - Mar 14, 2012 - 15:43|work=Al Jazeera Blogs}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені таго ж года паведамлялася, што большая частка правінцыі Ідліб зноў апынулася пад кантролем паўстанцаў<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html СМИ: Сирийский Идлиб полностью перешел в руки повстанцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911071514/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html |date=11 верасня 2017 }} // Росбалт, июль 2012</ref>. == Падзенне Ідліба == У сакавіку [[2015]] года ў Ідлібе пачаліся баявыя дзеянні паміж урадавай арміяй і атрадамі тэрарыстычных груп розных ісламісцкіх арганізацый, аб’яднаных у т.зв. «[[Армія заваёвы|Армію Заваёвы]]»<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/03/25/idlib-anons.html|title=Полторы тысячи боевиков напали на сирийский город Идлиб|date=2015-03-25|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/03/28/n_7058317.shtml|title=Исламисты захватили сирийский город Идлиб|date=2015-03-28|publisher=Газета.ру|access-date=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite news|title=Qaeda, allies seize Syria's Idlib city in blow to regime|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3015890/Syrias-Idlib-city-falls-Qaeda-affiliate-allies-monitor.html |date=28 March 2015 |publisher=AFP |access-date=4 April 2015}}</ref>. На наступны дзень баевікам удалося адбіць чатыры кантрольна-прапускныя пункты, якія яны страцілі напярэдадні. Увесь дзень баі ішлі ля ўезду ва ўсходнюю частку горада. Увечары, па паведамленнях уладаў, у Ідліб прыбыла 11-я бранятанкавая дывізія і правяла контратаку ў прамысловым раёне горада. Пры спробе напасці на блок-пост сірыйскай арміі быў ліквідаваны адзін з верхаводаў групоўкі «[[Ахрар аш-Шам]]» — Абу Джаміль Юсуф Кутуб. У гэты ж дзень загінуў і палявы камандзір мясцовага праўрадавага падраздзялення «[[Хезбала|Хезбала]]» — Аль Хадж Вала<ref name="hezbollah">{{cite web|url=http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|title=مقتل أول قائد ميداني لحزب الله في معركة تحرير مدينة إدلب|work=Siraj Press|access-date=2017-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713112709/http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|archive-date=2015-07-13|url-status=dead}}</ref>. Да канца другога дня баёў ісламістам удалося захапіць 17 кантрольна-прапускных пунктаў і армейскіх блокпастоў<ref name="rages">{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/heavy-fighting-rages-syrian-city-idlib-29918311|title=Syrian Government Shells Kill 18 in South, Activists Say|work=ABC News|access-date=26 March 2015}}</ref>. Пасля пяці дзён баёў камандаванне сірыйскай арміі прыняло рашэнне адступіць з горада. Такім чынам, Ідліб з насельніцтвам у 100 тысяч чалавек стаў другім горадам, пасля Ракі, які цалкам перайшоў пад кантроль джыхадзістаў<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150328/1055112460.html Боевики-исламисты захватили крупный город Идлиб в Сирии] // РИА Новости, 2 июля 2015</ref>. Падчас адступлення ўрадавых войскаў былі пакараны смерцю 15 зняволеных, якія знаходзіліся ў мясцовым аддзяленні разведкі<ref name="affiliate">{{cite web|url=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24782413.html|title=Al Qaida affiliate seizes major city in northern Syria|work=McClatchyDC}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/pro-assad-forces-executed-prisoners-fleeing-idlib-monitor-1257698880|title=Syrian forces executed prisoners before fleeing Idlib: Monitor|work=Middle East Eye}}</ref>. Па паведамленнях апазіцыі, 36 салдат урадавай арміі былі пакараны смерцю за перадачу паўстанцам разведданых для наступлення. У маі ісламісты кантралявалі ўжо ўсю тэрыторыю правінцыі<ref>[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб] // Euronews, май 2015</ref>. == Далейшае супрацьстаянне == === 2015 === [[20 снежня]] [[2015]] цэнтр горада быў падвергнуты бамбардзіроўцы з паветра, з прычыны чаго, па непацверджанай інфармацыі, загінулі 45 чалавек і 170 атрымалі раненні, у тым ліку і дзеці<ref>[http://gordonua.com/news/worldnews/reuters-v-rezultate-aviaudara-rossiyskoy-aviacii-po-idlibu-pogibli-bolee-40-chelovek-111749.html В результате авиаудара российской авиации по Идлибу погибли более 40 человек] // [[Reuters]] с gordonua.com</ref><ref name="aljazeera">[http://www.aljazeera.com/news/2015/11/20-killed-russian-air-strike-syrian-market-151129082103978.html «Russia blamed for deadly air strike in Syria's Idlib»]</ref><ref name="wpost">[https://www.washingtonpost.com/world/russian-airstrikes-in-syria-blamed-for-scores-of-civilian-deaths/2015/12/20/a29e4df2-a731-11e5-b596-113f59ee069a_story.html Russian airstrikes in Syria blamed for scores of civilian deaths] // washingtonpost.com</ref>. Прадстаўнікі апазіцыі паведамілі, спасылаючыся на мясцовых жыхароў, што ўдары былі нанесены па мясцовым рынку, жылым дамам і адміністрацыйным будынкам<ref name="wpost" /><ref name="bbc_20_dec">[http://www.bbc.com/russian/international/2015/12/151220_syria_russia_air_strikes_victims «Активисты в Сирии: РФ разбомбила Идлиб, десятки убитых»] // Би-Би-Си, 20 декабря 2015</ref>. Усяго было нанесена восем удараў<ref name="aljazeera"/>. Па сцвярджэннях сірыйскай апазіцыі, удары нанесла расійская авіяцыя<ref name="aljazeera"/><ref name="wpost" /><ref name="bbc_20_dec" />. Расійскі бок адхіліў абвінавачванні ў бамбардзіроўцы грамадзянскага насельніцтва Сірыі, назваўшы іх фэйкам<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde24/3129/2015/ru/ «Россия отказывается признавать убийство гражданских лиц в Сирии»], Amnesty International, 23 December 2015</ref><ref>18 декабря 2015 г. Совет Безопасности ООН единогласно принял резолюцию, осуждающую атаки мирного населения в Сирии. 21 декабря Amnesty International выпустила [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/syria-russias-shameful-failure-to-acknowledge-civilian-killings/ отчет], обвиняющий Россию в систематических атаках мирного населения в Сирии. Представители Министерства обороны РФ назвали отчет «фейком» ([http://www.bbc.com/russian/news/2015/12/151223_amnesty_russia_syria_reaction «Минобороны России назвало фейком доклад Amnesty об авиаударах в Сирии»]). Пресс-секретарь Президента России В. Путина Дмитрий Песков заявил, что «... в Кремле доклада не видели.» ([http://ria.ru/syria_chronicle/20151223/1347339494.html «Песков: в Кремле не видели доклад Amnesty International по Сирии»]).</ref>. === 2016 === На поўнач ад Ідліба, паміж правінцыяй і сірыйска-турэцкай мяжой, размешчаны раён Афрын, перайшоў курдскім «[[атрады народнай самаабароны|атрадам народнай самаабароны]]» (YPG), якія Анкара лічыць адгалінаваннем ад забароненай у Турцыі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана (РПК)]]. [[2015]]—[[2016]] гг. — раён Байырбуджак, размешчаны недалёка ад правінцыі Ідліб і сірыйска-турэцкай мяжы, і населены пераважна туркаманамі, на працягу некалькіх месяцаў падвяргаўся бамбардзіроўкам. === 2017 === [[4 красавіка]] [[2017]] — [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|інцыдэнт з хімічнай зброяй у Хан-Шэйхуне]] (89 загінулых). [[4 мая]] на перамовах у [[Астан]]е [[Расія]]й, [[Турцыя]]й і [[Іран]]ам падпісаны мемарандум аб стварэнні ў Сірыі зон бяспекі. Згодна з дакументам, правінцыя Ідліб, якая на той момант заставалася адзіным рэгіёнам у Сірыі, практычна цалкам кантраляваным сіламі апазіцыі, стала часткай самай шырокай, першай зоны дээскалацыі; акрамя Ідліба, у яе таксама ўвайшлі мяжуючыя з ім паўночныя раёны правінцыі Латакія, заходнія раёны правінцыі Алепа і паўночныя раёны правінцыі Хама. Турцыі (якая, разам з Расіяй і Іранам, з’яўляецца краінай-гарантам перамір’я ў Сірыі) было прапанавана ажыццяўляць кантроль над дадзенай зонай дээcкалацыі; турэцкі бок паставіўся да гэтай прапановы пазітыўна. На думку экспертаў, Расія ніякіх сваіх інтарэсаў у Ідлібе не мела і цалкам гатова пагадзіцца з тым, што гэтая правінцыя стане турэцкай зонай уплыву, і «менавіта таму расійскі бок не падтрымліваў жаданне законнага сірыйскага ўрада пачаць ваенныя дзеянні ў Ідлібе». Таксама ў сітуацыю ў Ідлібе не збіраліся ўмешвацца [[ЗША]], якія мелі сваю сферу ўплыву на ўсходзе Сірыі<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2017/05/17/10678145.shtml Турции предложили контроль за зоной деэскалации в Идлибе] // gazeta.ru, 17 мая 2017</ref>. У ліпені ў правінцыі Ідліб адбыліся кровапралітныя сутыкненні паміж рознымі групамі баевікоў. Жорсткія баі паміж узброенымі фарміраваннямі за ўплыў у рэгіёне і кантроль над каналамі паставак тэхнікі, узбраення і харчоў з Турцыі працягваліся на працягу некалькіх дзён і прывялі да сотняў забітых і параненых баевікоў<ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201707220920-qnj4.htm Кровавая бойня в Идлибе: уничтожены и ранены сотни боевиков] // ТК Звезда, 22.07.2017</ref> У жніўні, з-за сутыкненняў паміж рознымі групамі баевікоў, кантроль над правінцыяй Ідліб амаль цалкам замацаваўся за групоўкай «[[Фронт аль-Нусра]]». Аднак у дадзены яна момант перажывала дэфіцыт фінансавання з боку «замежных заступнікаў». Жаласны фінансавы стан і неабходнасць кантраляваць вялікую тэрыторыю прывёў да таго, што члены дробных баявых атрадаў «Фронт ан-Нусры» пачалі прадаваць браніраваную тэхніку і ўзбраенне ўрадавым войскам<ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201708122052-bnmn.htm Террористы в Идлибе от безысходности продают танки сирийским военным] // ТК Звезда, 12 авг 2017</ref>. Верасень: сірыйская апазіцыя падтрымала ідэю стварэння зоны дээскалацыі ў Ідлібе<ref>[https://ria.ru/syria/20170904/1501726298.html Сирийская оппозиция поддержала идею создания зоны деэскалации в Идлибе] // РИА, 4 сен 2017</ref>. [[9 снежня]] армія Сірыі пры падтрымцы ПКС РФ увайшла ў Ідліб, [[10 снежня]] УС САР прасоўвалася ўглыб правінцыі. [[12 снежня]] — урадавыя войскі адбілі новыя тэрыторыі ў «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» блізу Галанскіх вышынь, элітнае падраздзяленне сірыйскай арміі «Сілы Тыгра» было гатова пачаць наступленне на Ідліб. [[13 снежня]] — камандаванне сірыйскай арміі рыхтавала ўдарную групоўку войскаў для ваеннай аперацыі ў правінцыі Ідліб. [[14 снежня]] — армія Сірыі рыхтавала да штурму апірышча «Джэбхат ан-Нусры» і базы «Den of Asps». [[15 снежня]] — расійскія самалёты нанеслі бомбавыя ўдары па умацраёнах групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» ў населеных пунктаў Абу-Далі, Абу-Тэнаха і Мушарыфа, наносячы вялікую шкоду абароне джыхадзістаў. [[21 снежня]] — САА пачала штурм пазіцый «Джэбхат ан-Нусры» ў Абу-Далі. [[25 снежня]] — САА і ПКС РФ завяршылі падрыхтоўку да наступлення ў Ідлібе і ў апошнія дні 2017 года пачалі аперацыю ў правінцыі, штодня вяртаючы асобныя вёскі пад свой кантроль. [[27 снежня]] — «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ зачысцілі ад баевікоў тры населеныя пункты на поўдні правінцыі Ідліб. [[28 снежня]] — «Тыгры» пры падтрымцы ПКС РФ вызвалілі Абу-Далі ў правінцыі Ідліб. [[30 снежня]] — урадавыя войскі Сірыі паспяхова працягвалі буйнамаштабнае наступленне на поўдні правінцыі Ідліб, усё бліжэй прабіваючыся да стратэгічнай ваеннай базе Абу-эд-Духур. === 2018 === [[1 студзеня]] [[2018]] года — адбыўся магутны выбух каля турмы «Ан-Нусры» паблізу горада Ідліб. [[6 студзеня]] — у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб працягнулася поўнамаштабная аперацыя сірыйскай арміі. Пасля масіраванага ўдару расійскай авіяцыі ўрадавыя войскі вызвалілі населеныя пункты Шэйх Барака і Ум Мавалаят, размешчаныя на поўдзень ад горада Сінджар, а таксама вёскі Хава, Тэль Амара і Расм Аль-Саід на ўсход ад яго. [[7 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі і іх саюзнікі вызвалілі ад баевікоў групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» стратэгічна важны населены пункт Сінджар на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, за 15 км ад ваеннай авіябазы Абу-Духур. [[10 студзеня]] — САА і атрады народнага апалчэння вызвалілі ад праціўніка ваенны аэрадром Абу-Духур за 50 км ад горада Ідліб, аднак на наступны дзень былі выбіты байцамі «Хаят Тахрыр аш Шам». Станам на [[14 студзеня]] сірыйская армія працягвала атачаць і рыхтавалася да фінальнага штурму авіябазы. [[20 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі ўзялі пад свой кантроль авіябазу і прыступілі да штурму горада Абу-Духур. [[22 студзеня]] — САА, пры дапамозе ПКС РФ, вызваліла горад Абу-Духур у правінцыі Ідліб. 29 студзеня — САА выбіла ісламістаў з вышыні Тэль-Азу<ref>{{Cite web|url=https://warfiles.ru/173338-saa-vybili-islamistov-s-vysoty-tel-azu.html|title=САА выбили исламистов с высоты Тель-Азу|website=Военные материалы|date=29 января 2018}}</ref>. 31 студзеня — САА пры падтрымцы ВКС РФ вызваліла горад Мушэрыфа. «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ і ВПС САР прасоўваліся да стратэгічнага горада Серакіб. [[1 лютага]] — 5 мірных жыхароў загінулі і вялікая колькасць грамадзянскіх асоб атрымалі раненні ў выніку паветранага ўдару ў раёне Серакіба. 2 лютага — «Сілы Тыгра» завяршылі аперацыю ў Ідлібе і рыхтаваліся да перакідання на іншы фронт, САА рыхтаваліся да вырашальнага штурму Серакіба<ref>{{Cite web|url=https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|title=Сирия сегодня: «Силы Тигра» и Республиканская гвардия САА объединили Алеппо и Идлиб в один фронт|website=Федеральное Агентство Новостей|date=2 Февраля 2018|access-date=28 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205072102/https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|archive-date=5 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. 3 лютага — сірыйская армія знаходзілася за 15 км ад Серакіба. Штурмавік [[Су-25]] ПКС РФ збіты баевікамі «Хаят Тахрыр аш-Шам» у Ідлібе<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2983802|title=Reuters: боевики "Хайят Тахрир аш-Шам" взяли ответственность за атаку на российский Су-25|website=Вести.ru|date=4 февраля 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://mignews.com/news/disasters/040218_115841_96519.html|title=Российский Су-25 сбили боевики "Хайат тахрир аш-Шам"|website=MIGnews.com|date=4 февраля 2018}}</ref>. Лётчык катапультаваўся, але загінуў у баі з паўстанцамі<ref name=":0"/>. 8 лютага — сірыйскія войскі вялі баі на подступах да горада Серакіб. У ліпені «Джэбхат ан-Нусра» і «Тахрыр Сурыя» вялі цяжкія баі за раёны горада Ідліб. З 15 жніўня ўдары авіяцыі ВПС Сірыі і расійскіх ПКС па пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» і «Ісламскай партыі Туркестана» ў правінцыі Ідліб былі прыпынены. Адноўленыя ўдары былі з 4 верасня. 14 кастрычніка быў заняты стратэгічна важны горад Сінджар<ref>[https://www.svoboda.org/a/28962933.html] // Радио «Свобода»</ref><ref>[https://vz.ru/world/2018/9/15/941824.html Почему сирийская армия до сих пор не начала операцию в Идлибе] // Взгляд, 15 сентября 2018</ref>. === 2019 === У лютым [[2019]] года ПКС РФ аднавілі ўдары па апорных пунктах баевікоў у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб. Увесну авіяўдары сталі наносіць масіўней: 13 сакавіка, упершыню з верасня 2018 года, былі задзейнічаныя асноўныя сілы ПКС у бамбардзіроўцы пазіцый тэрарыстаў. Таксама заўважана нарошчванне ваенна-паветранай тэхнікі Расіі на авіябазе Хмеймім. У красавіку ўдары ПКС па складах і пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» аднавіліся: быў знішчаны аб’ект, дзе вырабляліся ракеты для РСЗА, якой баевікі абстрэльвалі жылыя кварталы Латакіі і Мас’яфа. 28 красавіка баевікі паспрабавалі нанесці ўдар з рэактыўных сістэм залпавага агню і самаробных ўдарных беспілотнікаў па расійскай авіябазе Хмеймім, аднак дадзеная атака скончылася няўдала для баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.utro.ru/army/2019/04/29/1398626.shtml|title=Российскую базу в Сирии обстреляли ракетами|publisher=www.utro.ru|access-date=2019-05-07}}</ref>. Расійскія сілы не панеслі страт ні ў асабістым складзе, ні ў тэхніцы, а ўсе ракеты і беспілотнікі былі перахопленыя і збітыя сіламі СПА авіябазы. У канцы красавіка і пачатку мая да бамбардзіроўкам далучыліся ВПС Сірыі. Паралельна з Ідлібам удары наносіліся на поўначы Хамы, па аб’ектах баевікоў «Джэйш аль-Іза». Таксама Сірыйская Арабская Армія пачала сцягваць цяжкую ваенную тэхніку на поўдзень Ідліб і поўначы Хамы. Баевікі абвясцілі мабілізацыю сваіх сіл і пачалі сцягваць падмацаванні, у тым ліку і элітныя сілы з поўначы Алепа, на ўсход і поўдзень правінцыі Ідліб<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/world/42134448-rossiyskie-voennye-soobschili-ob-obedinenii-boevikov-v-idlibskoy-zone/|title=РФ предупредила о масштабном ударе боевиков в Сирии|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2019-05-07}}</ref>. [[5 мая]] Сірыйская Арабская Армія атрымала каманду на штурм правінцыі Ідліб і поўначы Хамы, урадавыя войскі пачалі наступленне. 18 мая на франтах Хамы, Латакіі, і ў тым ліку Ідліб увайшоў у сілу рэжым спынення агню на 72 гадзіны. Баявыя дзеянні былі прыпыненыя ў сувязі з [[Рамадан]]ам. 11 чэрвеня ПКС Расіі аднавілі ўдары па пазіцыях тэрарыстаў у Ідлібе. 19 чэрвеня яны разбамбілі майстэрні і склады баевікоў у сірыйскім Ідлібе. Акрамя горада Ідліб, расійская і сірыйская авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях баевікоў у гарадах Кансафра, Марат ан-Нума, Серакіб, Хан Шэйхун, Арыха, Кафра Саджна і шэрагу іншых паселішчаў рэгіёна «Вялікі Ідліб» (правінцыі Хама і Ідліб, часткі рэгіёнаў Алепа і Латакія). 27 чэрвеня Сірыйская армія рыхтавала наступленне на стыку правінцый Хама і Ідліб. «Хаят Тахрыр аш-Шам» сцягвала сілы і ўзбраенне ў тым жа рэгіёне. 30 чэрвеня [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] нанеслі авіяўдар на захадзе Алепа і па Вялікаму Ідлібу, знішчыўшы палявых камандзіраў групоўкі «Хурас ад-Дзін», падпарадкавальнай [[Аль-Каіда|Аль-Каідзе]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190701/1556087115.html|title=США нанесли авиаудар по позициям "Аль-Каиды"* на северо-западе Сирии|date=20190701T1511+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. Гэта першы ўдар заходніx інтэрвентаў па Ідлібе з 2017 года. 1 верасня ВПС ЗША здзейснілі авіяўдар па Ідлібу, які прывёў да шматлікіх ахвяраў і разбурэнняў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190901/1558126285.html|title=Удар США по Идлибу привел к многочисленным жертвам и разрушениям|date=20190901T1141+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-09-01}}</ref>. [[20 лістапада]] Сірыйская армія аднавіла наступленне на паўднёвым усходзе Ідліба. Вайскоўцы сумесна са спецназам штурмавалі абарону баевікоў групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шама» ў горадзе Мушарыфа Аш-Шмаль. Пасля непрацяглага бою сірыйскія ваенныя ўстанавілі поўны кантроль над горадам. У выніку гэтага прасоўвання армія Сірыі здолела накіраваць свае сілы на поўнач ад горада Ум-Халал. Па інфармацыі выдання AMN, наступленне Сірыйскай Арабскай арміі на паўднёвым усходзе Ідліба прызначана для размяшчэння іх войскаў на паўднёва-ўсходнім флангу Марат-ан-Нума, які з’яўляецца асноўным апорай узброеных сіл уздоўж шашы Ідліб—Хама<ref>{{Cite web|url=https://news.ru/near-east/armiya-sirii-vozobnovila-nastuplenie-v-idlibe/|title=Армия Сирии возобновила наступление в Идлибе|publisher=NEWS.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. У ноч на [[1 снежня]] ў раёне населенага пункта Іджаз ішлі баі. У ходзе контрнаступлення байцы ўрадавых войскаў змаглі ўзяць горад пад кантроль. Ваенныя выціснулі з ваколіц пасёлка баевікоў кааліцыі «Хаят Тахрыр аш-Шам»<ref>{{Cite web|url=https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|title=Сирийская армия теснит боевиков «Ан-Нусры» в провинции Идлиб|author=Анастасия Дроздецкая|publisher=ПолитЭксперт|lang=ru-RU|access-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090822/https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|archive-date=19 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[18 снежня]] каля сотні баевікоў на танках і БТРах атакавалі пазіцыі сірыйскай арміі ў Таманы і на вышыні ў раёне Зайтуны. Атакі праводзілі баевікі ўзброеных груповак «Хаят Тахрыр аш-Шам», «Хурас Ад-Дзін» і «[[Сірыйская нацыянальная армія]]». Напад прайшоў з двух пунктаў: ​​у раёне населенага пункта Таманы ў наступленні пры падтрымцы двух танкаў і БТР перайшлі каля 40 чалавек. Пры гэтым яшчэ да 60 членаў незаконных узброеных фарміраванняў, прарабіўшы праход у мінным загародзе, паспрабавалі завалодаць вышынёй на поўнач ад населенага пункта Зайтуна. Сірыйская армія адбіла ўсе атакі, знішчыўшы адзін танк і адзін бронетранспарцёр тэрарыстаў. Пазней каля 200 баевікоў пры падтрымцы дзесяці аўтамабіляў падвышанай праходнасці з усталяваным на іх буйнакаліберным узбраеннем атакавалі пазіцыі ўзброеных сіл у раёне населеных пунктаў Ум-Халахіль і Зарзур. Пры адбіцці нападу знішчаныя тры баевікі, 12 сірыйскіх вайскоўцаў атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191218/1562554596.html|title=На сирийскую армию напали сотни боевиков|date=20191218T2205+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[19 снежня]] пры двух масавых нападах баевікоў загінулі 17 вайскоўцаў і яшчэ 42 салдата атрымалі раненні. Абедзве атакі былі адбіты, знішчаныя і параненыя да 200 тэрарыстаў<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/1262664/v_idlibie_17_siriiskikh_voiennykh_poghibli_otrazhaia_ataku_chietyriokhsot_boievikov|title=В Идлибе 17 сирийских военных погибли, отражая атаку четырёхсот боевиков|date=2019-12-20|publisher=Life.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[20 снежня]] САА абвясціла аб пачатку другога этапу наступальнай аперацыі ў правінцыі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191219/1562615524.html|title=СМИ сообщили о новой военной операции сирийской армии в Идлибе|date=20191219T2240+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. За некалькі гадзін баёў сірыйскім вайскоўцам атрымалася выбіць баевікоў з горада Ум-Джалал. Пазней пад кантроль урадавых сіл перайшлі пасёлкі Рабiя, Шаар і Хiрбет<ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/12/20/armiya-asada-osvobodila-derevnyu-na-yuge-idliba|title=Армия Асада освободила деревню на юге Идлиба|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[21 снежня]] САА і саюзныя ёй апалчэнні пасля зацяжных баёў з «Тахрыр аш-Шам» занялі тры пасёлкі на паўднёвым усходзе правінцыі. ПКС РФ нанеслі з паветра кропкавыя ўдары па размяшчэнні джыхадзістаў у раёне пасёлка Серакім, а таксама ля вёсак Ханас-Субуль і Тэль-Манас. [[22 снежня]] сірыйскія ўрадавыя сілы ў правінцыі Ідліб адбілі некалькі нападаў баевікоў на свае пазіцыі, але страцілі забітымі шэсць чалавек, яшчэ 13 вайскоўцаў атрымалі раненні. Таксама сірыйскія ваенныя вызвалілі некалькі вёсак у правінцыі Ідліб<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191222/1562692123.html|title=Сирийские военные освободили несколько деревень в провинции Идлиб|date=20191222T1314+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. === 2020 === {{Main|Наступленне на паўночным захадзе Сірыі}} [[Файл:Maarat Al-Numan Offensive (2019).svg|thumb|right|250px|Наступленне Сірыйскай арміі. Студзень—люты 2020.]] 12 студзеня ў поўнач увайшло ў сілу спыненне агню ў правінцыі Ідліб, пра якое дамовіліся Расія і Турцыя. Увечары 15 студзеня спыненне агню ў Ідлібе было сарванае. У адказ на абстрэлы з боку баевікоў сірыйскія ўрадавыя войскі на ўсходзе правінцыі нанеслі артылерыйскі ўдар па пазіцыях ісламісцкага альянсу «Хаят Тахрыр аш-Шам» і пратурэцкага «Нацыянальнага фронту вызвалення» (НФВ). Раней авіяўдары сірыйскіх ВПС і расійскіх ПКС былі нанесеныя па наваколлі горада Маарат ан-Нума, а таксама па прыфрантавой паласе. У ходзе баявых вылетаў былі атакаваныя таксама тылавыя раёны, у тым ліку наваколлі горада Джыср аш-Шугур і адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад Ідліб. Тут моцныя пашкоджанні атрымалі некалькі будынкаў, у якіх знаходзіліся камандныя структуры баевікоў ХТШ. Удары былі нанесеныя і па прамзоне, дзе размешчаны склады з тэхнікай і ўзбраеннем. Ісламісцкія крыніцы заявілі аб гібелі больш за 20 грамадзянскіх асоб у выніку ўдараў па Ідлібе, абвінавачваючы ў гэтым выключна расійскую авіяцыю. У той жа час стала вядома, што ў выніку паветраных рэйдаў у Ідлібе было знішчана да 15 баевікоў ХТШ<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/idlib-bombili-rossiyskaya-i-siriyskaya-aviaciya-atakovali-tyly-terroristov Идлиб бомбили: российская и сирийская авиация атаковала тылы террористов // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref>. З надыходам цемры ў атаку пайшлі штурмавыя групы 25-й дывізіі спецыяльнага прызначэння (былыя «Сілы Тыгра») пры падтрымцы падраздзяленняў 7-й механізаванай дывізіі і Рэспубліканскай гвардыі УС Сірыі. У ходзе наступлення з выкарыстаннем прыбораў начнога бачання былі вызваленыя пасёлак Барса, паселішчы Абу-Джэрыф, Тэль-Хатры, Наўхiя аш-Шарко і Хiрбет Дауд<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/ugrozy-erdogana-obernulis-nastupleniem-asada-v-idlibe-peremirie-sorvano Угрозы Эрдогана обернулись наступлением Асада в Идлибе: перемирие сорвано // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7531225|title=СМИ: сирийские войска освободили от террористов два посёлка на востоке Идлиба|publisher=ТАСС|access-date=2020-01-16}}</ref>. 25 студзеня сірыйская армія правяла паспяховую наступальную аперацыю на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, аднавіла кантроль над населенымі пунктамі Абу-Джрэйф, Тлеманс, Такана і Маар-Шамарын<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7607339 СМИ: сирийские войска приближаются к форпосту террористов в Маарет-Наамане // ТАСС, 26.01.2020]</ref>. 28 студзеня ўрадавая армія вярнула кантроль над горадам Маарат-эн-Нуман у Ідлібе<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200128/1563977449.html|title=Сирийская армия вернула контроль над городом Мааррат-эн-Нууман в Идлибе|date=20200128T1712+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-01-28}}</ref>. Адразу пасля яго ўзяцця Сірыйская армія працягнула наступленне на Серакіб. 5 лютага армія Сірыі адбіла ў баевікоў гэты горад<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200205/1564299998.html|title=Армия Сирии отбила у боевиков город Саракиб|date=20200205T2142+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-02-06}}</ref>. 3 лютага пазіцыі турэцкіх войскаў у раёне Серакіба патрапілі пад абстрэл сірыйскай арміі, у выніку якога загінулі пяць вайскоўцаў і тры чалавекі з ліку грамадзянскага персаналу. Па сцвярджэнні Турцыі, сірыйская армія была загадзя паведамлена аб размяшчэнні турэцкіх сіл. У той жа дзень прэзідэнт Турцыі Таіп Эрдаган заявіў, што турэцкая авіяцыя і артылерыя нанеслі ў адказ удары па 40 мэтам ў Ідлібе. [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Расійскі цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі]] адзначыў, што турэцкія вайскоўцы патрапілі пад абстрэл урадавых сіл, паколькі турэцкі бок не папярэдзіў расійскіх вайскоўцаў аб сваіх рухах<ref>[https://tass.ru/politika/7728257 Песков заявил, что Россия сохраняет обеспокоенность ситуацией в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 10 лютага падраздзяленні сірыйскай арміі ў ваколіцах горада Серакіб адбілі контратакі баевікоў, якія пры агнявой падтрымцы турэцкіх войскаў паспрабавалі вярнуць пад свой кантроль пазіцыі, страчаныя падчас папярэдняга наступлення ўрадавых сіл. Адказным ударам сірыйскія вайскоўцы адкінулі праціўніка і вызвалілі пасёлак Тальхія, за 3 км ад былога ваеннага аэрадрома Тафтаназ. Сірыйская артылерыя абстраляла сам аэрадром, дзе знаходзіцца камандны пункт баевікоў і турэцкі назіральны пункт. Мінабароны Турцыі паведаміла пра гібель пяці сваіх вайскоўцаў у выніку абстрэлу. УС Турцыі адкрылі агонь у адказ па сірыйскім пазіцыям<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7727531 СМИ: сирийская армия отразила контратаки боевиков в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 18 лютага сірыйская армія ўзяла пад поўны кантроль стратэгічную трасу Дамаск—Алепа; таксама былі вызваленыя заходнія прыгарады Алепа — горад упершыню цалкам ачышчаны ад баевікоў. 27 лютага сірыйская апазіцыя паспрабавала зноў захапіць Серакіб; сірыйскія ўрадавыя войскі паспяхова адбілі атакі на горад. У Ідлібе стварылася напружаная сітуацыя на фоне абвастрэння супрацьстаяння Турцыі і Сірыі ў рэгіёне<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2020/02/27/12979057.shtml Боевики остановлены: Саракиб остался у Асада] // Газета.ру, 27.02.2020</ref>. Аднак хутка баевікі адбілі горад, захапіўшы чатыры танка Т-72<ref>[https://vk.com/wall-55849790_1010568 Серакиб перешёл под контроль боевиков. Правительственные силы не смогли удержать город, САА покинула позиции]</ref>. У канцы лютага і ў пачатку сакавіка туркі і іх саюзнікі пачынаюць [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|ваенную аперацыю «Вясновы шчыт»]], уступаючы ў сутыкненні з урадавай арміяй. Праблему атрымалася ўрэгуляваць толькі 5 сакавіка. Тады прэзідэнт Расіі і Турцыі Уладзімір Пуцін і Рэджэп Эрдаган дамовіліся аб спыненні баявых дзеянняў у сірыйскай правінцыі Ідліб. Акрамя таго, ствараецца калідор бяспекі вакол шашы М4 Латакія — Алепа глыбінёй у 6 км па абодва бакі, а да 15 сакавіка ваенныя дзвюх краін павінны дамовіцца аб сумесным расійска-турэцкім патруляванні ў гэтай зоне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/03/05/824619-rossiya-turtsiya Россия и Турция договорились о перемирии в Идлибе. Договориться «на земле» должны российские и турецкие военные] // Ведомости, 5 марта 2020</ref>. «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», якой там фармальна падпарадкоўваліся атрады радыкальных баевікоў-замежнікаў, маскоўскія дамоўленасці і перамір’е не прызнала і заклікала да барацьбы. Турэцкая армія адводзіць сваё ўзбраенне і ваенную тэхніку на поўнач ад устаноўленага калідора бяспекі; на [[11 сакавіка]] ўжо адведзена трэць цяжкай зброі (пры гэтым, туркі не будуць выводзіць цяжкае ўзбраенне са сваіх назіральных пунктаў<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200313/1568556885.html Почему Турция отказалась отводить вооружение в Идлибе? Мнение эксперта] // Sputnik, 13.03.2020</ref>). 28 красавіка турэцкія войскі перайшлі ў наступленне ў Сірыі, атакаваўшы пазіцыі баевікоў у раёне шашы M4 каля паселішча Найраб у правінцыі Ідліб. Таксама зафіксавана некалькі авіяўдараў па апорных пунктах групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам». 3 чэрвеня па атрадах баевікоў у дадзенай правінцыі нанесены авіяўдары<ref>{{Cite web|url= https://www.republicworld.com/world-news/rest-of-the-world-news/russian-airstrikes-hit-syrias-rebel-bastion-for-first-time-since-ceas.html |title= Russian Airstrikes Hit Syria's Rebel Bastion For First Time Since Ceasefire: Report. }}</ref>. 18 жніўня, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаныя адразу два ўдарна-разведвальных дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Як высветлілася пазней, БПЛА ліквідаваныя байцамі ўрадавага войска, якія меркавана выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ «[[Навальніца-С]]»<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] (15 сентября 2020)</ref>. 15 верасня расійская авіяцыя атакавала варожыя аб’екты ў Ідлібе. Пад прыцэл трапіў лагер апазіцыі ў раёне Маарэт Місрын, дзе рыхтавалі каля 300 баевікоў. Агнём іх накрылі знішчальнікі-бамбавікі Су-34 і франтавыя бамбавікі Су-24М. 20 верасня расійскія ПКС нанеслі ўдар па лагеры «Заходняму», што на ўскраінах Ідліба. Ударылі адразу па сямі аб’ектах бомбамі ОФАБ-250 і КАБ-500. Атака праводзілася сіламі чатырох франтавых бамбардзіроўшчыкаў Су-24 і Су-34<ref>{{Cite web|url=https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|title=ВКС РФ в Сирии обрушили море огня на объекты с иностранными ЧВК и боевиками|website=Вечерний курьер - Последние интересные новости, события, факты сегодня|access-date=2020-10-07}}</ref>. {{Зноскі}} {{вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] dwot265x5s7xlvnt4dj9ujsfhjzi9p0 0 612977 5124818 4886813 2026-04-12T04:51:43Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124818 wikitext text/x-wiki {{main|Баі за Ідліб (з 2012)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Ідліб |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = 24 — 28 сакавіка 2015 |месца = [[Ідліб]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога «Арміі заваёвы» |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]: ** [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Нацыянальныя сілы абароны]] ** [[Хезбала]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|22px]] [[Армія заваёвы]]: ** [[Ахрар аш-Шам]] ** [[Фронт аль-Нусра]] |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} Махамед аль-Хайр Саед<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] Аль Хадж Вала † |камандзір2 = [[File:Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|22px]] Абу Джаміль аль-Кутуб † |сілы1 = * 11-я механізаваная дывізія * 155-я брыгада |сілы2 = 5000 — 7000 чалавек |страты1 = * 76—86 забітых * 5 палонных |страты2 = * 132 забітых * 36 пакараны смерцю |агульныя страты = 10 мірных жыхароў загінулі, 15 зняволеных мясцовай турмы пакараны смерцю ўрадавымі войскамі }} У сакавіку [[2015]] года ў горадзе [[Ідліб]] пачаліся баявыя дзеянні паміж [[Узброеныя сілы Сірыі|урадавай арміяй]] і атрадамі апазіцыйных груп розных [[ісламізм|ісламісцкіх]] арганізацый, аб’яднаных у т.зв. «[[Армія заваёвы|Армію Заваёвы]]»<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/03/25/idlib-anons.html|title=Полторы тысячи боевиков напали на сирийский город Идлиб|date=2015-03-25|publisher=Российская газета|accessdate=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/03/28/n_7058317.shtml|title=Исламисты захватили сирийский город Идлиб|date=2015-03-28|publisher=Газета.ру|accessdate=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite news|title=Qaeda, allies seize Syria's Idlib city in blow to regime|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3015890/Syrias-Idlib-city-falls-Qaeda-affiliate-allies-monitor.html |date=28 March 2015 |publisher=AFP |accessdate=4 April 2015}}</ref>. Пасля пяці дзён баёў камандаванне сірыйскай арміі прыняло рашэнне адступіць з горада. == Сутыкненні == [[24 сакавіка]] баевікам удалося адбіць чатыры КПП, якія яны страцілі напярэдадні. Увесь дзень баі вяліся за ўезд ва ўсходнюю частку горада. Увечары, па паведамленнях уладаў, у Ідліб прыбыла 11-я бранятанкавая дывізія і правяла контратаку ў прамысловым раёне горада. Пры спробе напасці на блок-пост сірыйскай арміі быў ліквідаваны адзін з верхаводаў групоўкі «[[Ахрар аш-Шам]]» — Абу Джаміль Юсуф Кутуб. У гэты ж дзень загінуў і палявы камандзір мясцовага падраздзялення «[[Хезбала|Хезбалы]]» — Аль Хадж Вала<ref name="hezbollah">{{cite web|url=http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|title=مقتل أول قائد ميداني لحزب الله في معركة تحرير مدينة إدلب|work=Siraj Press|accessdate=2016-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713112709/http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|archivedate=2015-07-13|url-status=dead}}</ref>. Па паведамленнях апазіцыі, 36 салдат урадавай арміі былі пакараны смерцю за перадачу паўстанцам разведданых для наступлення. Да канца другога дня баёў баевікам удалося захапіць 17 кантрольна-прапускных пунктаў і армейскіх блок-пастоў<ref name="rages">{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/heavy-fighting-rages-syrian-city-idlib-29918311|title=Syrian Government Shells Kill 18 in South, Activists Say|work=ABC News|accessdate=26 March 2015}}</ref>. Пасля пяці днёў баёў улады вырашылі пакінуць Ідліб апазіцыі. Падчас адступлення ўрадавых войскаў былі пакараны смерцю 15 зняволеных, якія знаходзіліся ў мясцовым аддзяленні разведкі<ref name="affiliate">{{cite web|url=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24782413.html|title=Al Qaida affiliate seizes major city in northern Syria|work=McClatchyDC}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/pro-assad-forces-executed-prisoners-fleeing-idlib-monitor-1257698880|title=Syrian forces executed prisoners before fleeing Idlib: Monitor|work=Middle East Eye}}</ref>. == Вынікі == Пасля завяршэння баёў Ідліб з насельніцтвам у 100 тысяч чалавек стаў другім горадам, пасля [[Рака (горад)|Ракі]], які цалкам перайшоў пад кантроль апазіцыянераў<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/arab_sy/20150328/1055112460.html|title=Боевики-исламисты захватили крупный город Идлиб в Сирии|date=2015-03-28|publisher=РИА Новости|accessdate=2015-07-02}}</ref>. {{Зноскі}} {{вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:2015 год у Сірыі]] 1t1ut1jdedm7e32jm2ghlqjpmu3c7s1 0 613265 5124819 4886806 2026-04-12T04:52:03Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124819 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аблога Хомса |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Siege of Homs Map.svg |подпіс = Сітуацыя ў горадзе ў маі 2014 года. Чорнай лініяй адзначана лінія фронту на 10 красавіка, сіняй — на 20 красавіка. |дата = [[6 мая]] [[2011]] — [[9 мая]] [[2014]] |месца = [[Хомс]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі<ref name="cradle">[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4083611.ece Retreat from Homs - Assad conquers cradle of revolution]</ref><ref name="bbs-homs">[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140508_syria_homs_evacuation_complete.shtml Армия Сирии взяла под контроль Старый город Хомса]</ref> |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі]] * [[Узброеныя сілы Сірыі|Узброеныя сілы]] * [[Нацыянальныя сілы абароны]] [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|ССНП]]<ref>{{cite web|url=http://english.al-akhbar.com/node/18502|title=The SSNP ‘Hurricane’ in the Syrian Conflict: Syria and South Lebanon Are the Same Battlefield|work=Al Akhbar English|accessdate=25 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927035059/http://english.al-akhbar.com/node/18502|archivedate=2016-09-27|url-status=dead}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref>[http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/231945.html Iranian officers led Syrian regime militias in Homs: defected general] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141025173106/http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/231945.html |date=25 кастрычніка 2014 }} //Al Arabiya, 13.08.2012</ref> |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Свабодная армія Сірыі]]<br>[[Файл:Flag of the Al-Nusra Front.svg|22px]] [[Фронт аль-Нусра]] <small>(2012—14)</small><br>[[Файл:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|22px]] [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]] <small>(2013—14)</small><br>[[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] <small>(2013—14)</small><br>Замежныя найміты<ref name="октябрь">[http://www.itar-tass.com/c11/542249.html Сирийские войска контролируют большую часть провинции Хомс, в центре Алеппо идут бои с мятежниками] // ИТАР-ТАСС от 10 октября 2012</ref><ref name="найміты"/> |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} Фуад Хамудам <br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} Хасан Аіф<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} Махамед Маруф<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махер Асад]] |камандзір2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Абдул Разак Тлас]] |сілы1 = [[4-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|4-я бранятанкавая дывізія]] * 7 000 — 10 000 салдат, больш за 300 танкаў і САУ<ref name="foreignpolicy1">{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/03/01/the_fall_of_homs#.T1ACJ0Cb3Tc.twitter|title=The Fall of Homs|author=Michael Weiss|work=Foreign Policy|date=1 March 2012|accessdate=2 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EAcvvSFG?url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/03/01/the_fall_of_homs#.T1ACJ0Cb3Tc.twitter|archivedate=2013-02-04|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/268340 Многотысячная правительственная армия вошла в Хомс]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = '''Па заяве САА:''' <br> 859 забітых, <br> больш за 1 000 параненых, <br> '''Па заяве ССА:''' <br> больш за 1 500 забітых |страты2 = 2 200 забітых, больш за 6 000 палонных |агульныя страты = }} '''Аблога Хомса''' — серыя ваенных аперацый, якія праводзіліся [[Узброеныя сілы Сірыі|ўзброенымі сіламі Сірыі]] з мая [[2011]] па май [[2014]] года з мэтай разгрому ўзброеных фарміраванняў апазіцыі ў горадзе [[Хомс]] і аднаўлення кантролю над ім. Хомс быў адным з першых гарадоў, дзе ўспыхнулі ўзброеныя сутыкненні [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], у сувязі з чым сярод сірыйскай апазіцыі ён вядомы як «сталіца рэвалюцыі»<ref name="cradle"/><ref name="bbs-homs"/>. Першае наступленне ўрадавых войскаў было арганізавана ў лютым [[2012]] года<ref>[http://www.aif.ru/society/news/116208 Правительственные войска Сирии штурмом взяли Хомс] // 29 февраля 2012</ref>, а [[12 красавіка]] заключана пагадненне аб спыненні агню. Пазней баевікі вярнуліся ў Хомс, але [[30 снежня]] ўрадавыя войскі зноў узялі горад пад свой кантроль<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20121230185518.shtml Войска Б.Асада в Сирии взяли под контроль город Хомс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305130341/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20121230185518.shtml |date=5 сакавіка 2016 }} // РБК, 30 декабря 2012 года</ref>, пры гэтым паўстанцы панеслі вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы<ref>[http://vz.ru/news/2012/12/30/614414.html Правительственные войска в Сирии восстановили контроль над Хомсом] // Взгляд.ру, 30 декабря 2012 года</ref>. У чэрвені [[2013]] года ўрадавыя войскі пачалі трэцяе наступленне на Хомс<ref>[http://www.itar-tass.com/c303/790587.html Сирийские войска ведут зачистку старинных кварталов Хомса] {{V|4|7|2013}}</ref><ref>[http://www.itar-tass.com/c11/793672.html Генсек ООН: Сирийские власти должны прекратить бомбардировки Хомса] {{V|4|7|2013}}</ref>. Да пачатку [[2014]] г. пад кантролем узброеных сіл знаходзілася вялікая частка Хомса, за выключэннем двух раёнаў. У маі пры пасярэдніцтве [[ААН]] было заключана пагадненне аб спыненні агню, у адпаведнасці з якім рэшткі паўстанцаў здалі зброю і пакінулі горад. У выніку Хомс цалкам перайшоў пад кантроль урада<ref name="cradle"/><ref name="bbs-homs"/>. Трохгадовыя баі ў горадзе прывялі да значных разбурэнняў і ахвяр. == Ацэнка стратэгічнага значэння Хомса == Горад Хомс з’яўляецца буйным прамысловым цэнтрам і транспартным вузлом, тут знаходзіцца нафтаперапрацоўчы завод і некалькі нафтасховішчаў, праз яго ідуць трубаправоды ад нафтавых радовішчаў усходу Сірыі да партоў Тартус і Баніяс і найбуйнейшых гарадоў краіны — Дамаска, Алепа і правінцыя Латакія. Кантроль над Хомсам дазваляў ускладніць становішча ў паліўна-энергетычным комплексе і эканоміцы Сірыі. Размяшчэнне за 30 км ад мяжы з Ліванам і наяўнасць шашы давала магчымасць наладзіць забеспячэнне буйной групоўкі баевікоў, а таксама пачаць аперацыю па перакрыцці стратэгічнай дарогі Дамаск-Алепа, якая злучае паўднёвыя і паўночныя раёны краіны Утрыманню Хомса (які адкрыта называлі «[[Бітва за Місурату|Сірыйскай Місуратай]]», «[[Першая бітва за Бенгазі|Сірыйскім Бенгазі]]», «цытадэллю супраціву») лідары антыўрадавай апазіцыі надавалі важнае палітычнае значэнне<ref>[http://www.itar-tass.com/c188/355681.html Сирийские войска штурмуют оплоты мятежников в Хомсе, выборы президента Египта состоятся в мае] // ИТАР-ТАСС от 1 марта 2012</ref>. Існуе меркаванне, што Хомс павінен быў стаць апорным пунктам апазіцыі падчас генеральнага наступлення на сталічны Дамаск. == Баявыя дзеянні == === 2012 === ==== Першае наступленне САА ==== У пачатку лютага 2012 года горад і яго наваколле падвергнуліся артылерыйскім абстрэлам як апазіцыі, так і ўрадавай арміі. У ноч з 28 на 29 лютага сірыйская армія правяла перагрупоўку і засяроджванне сіл. Пасля пачалася наступальная аперацыі. Вайсковыя падраздзяленні хутка змялі кантрольна-прапускныя пункты паўстанцкіх сіл у двух кварталах горада — Баб Амр і Хальдэна<ref>[http://www.mignews.com/news/society/world/290212_113216_30959.html Войска Асада готовят захват города Хомс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201023114325/https://mignews.com/news/society/world/290212_113216_30959.html |date=23 кастрычніка 2020 }} // MIGNEWS.COM</ref> і працягнулі свой рух далей. Салдаты, пры падтрымцы агню артылерыі, прасоўваліся ад будынка да будынка, абшукваючы ўсе памяшканні і падвалы<ref name="ibtimes.com">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/articles/306605/20120229/syria-news-assad-war-criminal-clinton-homs.htm|title=Syria Forces Threaten to 'Clean' Rebel City; Assad Branded War Criminal|author=Oliver Tree|date=29 February 2012|work=International Business Times|accessdate=20 April 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EAdAHLMQ?url=http://www.ibtimes.com/syria-forces-threaten-clean-rebel-city-assad-branded-war-criminal-417960|archivedate=2013-02-04|url-status=live}}</ref>. У ходзе аперацыі вайскоўцамі быў знойдзены падземны тунэль даўжынёй паўтары мілі, які выкарыстоўваўся баевікамі для перакідання людзей і грузаў у акружаны горад<ref name="telegraph.co.uk">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9113504/Syrian-troops-move-to-retake-Homs-district-Baba-Amr.html|title=Syrian troops move to retake Homs district Baba Amr|date=29 February 2012|work=The Telegraph|accessdate=20 April 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EAd9Q97G?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9113504/Syrian-troops-move-to-retake-Homs-district-Baba-Amr.html|archivedate=2013-02-04|url-status=live}}</ref>. У канцы дня паступілі паведамленні, што паўстанцаў атрымалася выбіць з Хомса у квартал Іншат і сельгасугоддзі на захад ад горада<ref>[http://warsonline.info/siriya/siriyskaya-armiya-polnostiu-vzyala-pod-kontrol-kvartal-bab-amr-v-chomse.html Сирийская армия полностью взяла под контроль квартал Баб Амр в Хомсе]</ref>. У выніку баявых дзеянняў інфраструктура горада атрымала сур’ёзныя пашкоджанні, у многіх раёнах горада спынілася падача электрычнасці і водазабеспячэння, выйшла са строю каналізацыя, у насельніцтва ўзніклі праблемы з прадуктамі харчавання. [[1 сакавіка]] войскі атачылі пазіцыі паўстанцаў у раёне Баб-Амр і выбілі іх з горада. Наступны тыдзень сірыйская армія займалася ліквідацыяй апошніх ачагоў супраціву мяцежнікаў. Па словах сірыйскіх паліцыянтаў, удзельнікаў баявых дзеянняў у Хомсе, супраць іх змагаліся «''у асноўным рознага роду прафесіяналы з іншых краін: афганцы, лівійцы, туркі, саудзіты і іншыя''»<ref>Владимир Снегирёв. [http://www.rg.ru/2012/02/29/siriya-site.html Хомс в огне] // «Российская газета» Федеральный выпуск № 5717 (44) от 1 марта 2013</ref>. У наступныя дні ўрадавыя сілы займаліся размініраваннем (пры адступленні баевікі замініравалі многія будынкі). [[5 сакавіка]] ў квартале Баб Амр былі знойдзены целы 115 жыхароў, забітых апазіцыянерамі<ref name="ReferenceA">Сирия: хроника событий // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (781), 2012. стр.101-102</ref>. ==== Аднаўленне баёў ==== [[Файл:Destruction in Homs (5).jpg|thumb|Разбурэнні ў раёне Баб ад-Дрыб у Хомсе.]] [[10 сакавіка]] ў Хомсе зноў ўспыхнулі баі<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=736279&cid=9 В сирийском Хомсе идут ожесточённые бои] // «Вести. RU» от 10 марта 2012</ref>. [[26 сакавіка]] баевікі распачалі спробу ўсталяваць кантроль над горадам. У цэнтральных кварталах Баб-Сба, Сафсафа, Уорша і Сук-эль-Хашыш пачаліся вулічныя баі, у якіх урадавыя войскі ўжылі танкі<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=751974 В центре сирийского Хомса идут бои] // «Вести. RU» от 26 марта 2012</ref>. [[27 сакавіка]] Хомс наведаў прэзідэнт Сірыі [[Башар Асад]], дзе сустрэўся з вайскоўцамі сірыйскай арміі і насельніцтвам<ref>[http://sana.sy/rus/325/2012/03/27/pr-408736.htm Президент Аль-Асад посетил город Хомс]{{Недаступная спасылка}} // SANA от 27 марта 2012</ref>. [[12 красавіка]] ўступіла ў сілу пагадненне аб спыненні агню<ref>[http://www.itar-tass.com/c188/390220.html В Сирии вступает в силу прекращение огня, в Дамаске готовы принять миротворцев ООН] // ИТАР-ТАСС от 12 апреля 2012</ref>, але яно было неўзабаве парушана — [[14 красавіка]] экстрэмісты абстралялі з гранатамётаў квартал Захра, тры ракеты разарваліся на плошчы. Па дадзеных медыцынскіх крыніц, загінуў 1 чалавек і 29 атрымалі раненні<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/392876.html Террористы совершили вооружённые вылазки в Алеппо и Хомсе, есть убитые и раненые] // ИТАР-ТАСС от 14 апреля 2012</ref>. У красавіку, пасля таго, як падраздзяленні ўрадавай арміі і бранятэхніка былі выведзеныя з Хомса, абстаноўка ў горадзе ўскладнілася, актывізаваліся баевікі, мела месца эскалацыя гвалту<ref>Сирия: хроника событий // «Зарубежное военное обозрение», № 5 (782), 2012. стр.106-107</ref>. [[20 чэрвеня]] супрацоўнікам [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] ўдалося дасягнуць пагаднення аб часовым спыненні агню ў горадзе, каб эвакуіраваць мірных жыхароў. Аднак баевікі перашкаджалі эвакуацыі насельніцтва<ref>[http://russian.news.cn/world/2012-06/19/c_131663515.htm Боевики препятствуют эвакуации мирных жителей из Хомса — сирийское правительство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107194455/http://russian.news.cn/world/2012-06/19/c_131663515.htm |date=7 студзеня 2014 }} «Синьхуа» от 19 июня 2012</ref>. ==== Другое наступленне САА ==== У пачатку верасня часці ўрадавай арміі ўступілі ў баі ў горадзе Хомс, у раёне Бэб-Сба і Бэб-Туркман імі быў знішчаны буйны атрад баевікоў і некалькі [[Узброены пікап|джыпаў з кулямётамі]]. Адступіўшыя [[ісламізм|ісламісты]] напалі на хрысціянскую вёску Гасанія, дзе забілі 5 і захапілі ў закладнікі 17 мясцовых жыхароў<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/512129.html Сирийские экстремисты убили пятерых жителей христианской деревни под Хомсом] // ИТАР-ТАСС от 5 сентября 2012</ref>. Станам на [[6 верасня]], урадавыя войскі ўтрымлівалі 80% тэрыторыі горада Хомс<ref>Сирия: хроника событий // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (787), 2012. стр.99-103</ref>. У пачатку кастрычніка ўрадавыя сілы пачалі буйную ваенную аперацыю ў Хомсе і яго ваколіцах. ВПС САР нанеслі кропкавыя ўдары па штабу «Сірыйскай свабоднай арміі» ў Зіры, на ўскраіне горада, затым пачалася аперацыя па зачыстцы раёнаў, прылеглых да лівана-сірыйскай мяжы, каб перакрыць перакідку зброі і падмацаванняў. Былі знішчаны 65 баевікоў, у тым ліку камандзіры і некалькі афганцаў. Істотную дапамогу армейскім спецпадраздзяленням аказалі мясцовыя жыхары (яны паказалі ваенным падземныя камунікацыі, якія выкарыстоўваліся баевікамі для перамяшчэння паміж гарадскімі кварталамі)<ref name="октябрь"/>. [[29 снежня]] спецпадраздзяленні ўрадавай арміі правялі паспяховую аперацыю па выдушванню мяцежнікаў з захопленых імі кварталаў у горадзе Хомс. Салдаты ўвайшлі ў раён Дэйр-Бальба, які баевікі ўтрымлівалі больш за год. У рэпартажы сірыйскага тэлебачання былі паказаны разбураныя падземныя тунэлі, хованкі і склады боепрыпасаў, якія дазвалялі апазіцыі на працягу доўгага часу супрацьстаяць часцям рэгулярнай арміі. Працягваючы наступленне, войскі пачалі падрыхтоўку да штурму апошняй апоры баевікоў у квартале Халід, на поўнач ад старадаўняй частцы Хомса<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/613342.html Сирийские войска уничтожили лагерь «Аль-Каиды» в провинции Дейр-эз-Зор] // ИТАР-ТАСС от 29 декабря 2012</ref>. У баях 29 снежня ў Хомсе былі знішчаны некалькі дзясяткаў замежных баевікоў<ref name="найміты">[http://russian.news.cn/importnews/2013-01/01/c_132074676.htm Китай глубоко озабочен продолжающимся насильственным конфликтом в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107193700/http://russian.news.cn/importnews/2013-01/01/c_132074676.htm |date=7 студзеня 2014 }} // информагентство «Синьхуа» от 31 декабря 2012</ref>. [[30 снежня]] армія Сірыі цалкам вызваліла горад. Тым не менш, актыўнасць баевікоў у раёне Хомса не спынілася<ref>[http://www.aif.ru/politics/news/283095 Правительственные войска взяли город Хомс в Сирии] // Аргументы и Факты, 30 декабря 2012 года</ref>. === 2013 === У пачатку студзення мяцежнікі пасбрабавалі прарвацца ў гарадскія кварталы, баі працягваліся ў некалькіх гарадскіх раёнах — Эль-Кэрліс і Эль-Кусейр. [[21 студзеня]] ў раёне Халід горада Хомс спецпадраздзяленне ўрадавай арміі знішчыла групу з 70 баевікоў<ref>Сирия: хроника событий // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013.</ref>. [[6 лютага]] ля вайсковай установы былі ўзарваны два замініраваных аўтамабіля, у выніку не менш за 35 чалавек загінулі, 30 былі паранены<ref>[http://russian.news.cn/world/2013-02/07/c_132156341.htm 35 человек погибли в результате нападений на военное учреждение в центральной части Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107194050/http://russian.news.cn/world/2013-02/07/c_132156341.htm |date=7 студзеня 2014 }} // информагентство «Синьхуа» от 7 февраля 2013</ref>. [[28 лютага]] ў раёне Вадзі аль-Дахаб выбухнуў яшчэ адзін замінаваны аўтамабіль, у выніку выбуху былі забітыя і параненыя<ref>[http://ria.ru/arab_riot/20130228/925105339.html Взрыв прогремел в сирийском Хомсе, есть жертвы] // РИА «Новости» от 28 февраля 2013</ref>. [[21 сакавіка]] ў раёне Вадзі аль-Жахаб выбухнуў яшчэ адзін замінаваны аўтамабіль, тэракт суправаджаўся ахвярамі<ref>[http://russian.news.cn/world/2013-03/22/c_132253787.htm В сирийском Хомсе взорван заминированный автомобиль, есть жертвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107194459/http://russian.news.cn/world/2013-03/22/c_132253787.htm |date=7 студзеня 2014 }} // «Синьхуа» от 22 марта 2013</ref>. У сакавіку ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над цэнтральным раёнам Баб Амр, куды раней праніклі баевікі, якія захапілі некалькі гарадскіх кварталаў<ref>[http://www.redstar.ru/index.php/2011-07-25-15-56-33/item/8275-balans-laga «Баланс» ЛАГа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170610065443/http://www.redstar.ru/index.php/2011-07-25-15-56-33/item/8275-balans-laga |date=10 чэрвеня 2017 }} // «Красная звезда» от 27 марта 2013</ref>. У пачатку красавіка ў ходзе аперацыі ў Хомсе сірыйскімі войскамі былі знішчаны некалькі тэрарыстаў, два камандзіры баевікоў, два тайніка са зброяй і боепрыпасамі, размініравалі аўтамашыну «Фольксваген» з 10 зарадамі выбухоўкі, прыпаркаваную ля школы «Um al-Banen». [[29 чэрвеня]] сірыйская армія пачала інтэнсіўны абстрэл горада Хомс. Артылерыя і танкі абстрэльвалі раёны, якія знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. З паветра ўрадавыя войскі падтрымлівала авіяцыя<ref>[http://sana.sy/eng/337/2013/04/08/476196.htm Armed Forces carry out special operations against Terrorists, seize weapons] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515175341/http://sana.sy/eng/337/2013/04/08/476196.htm |date=15 мая 2013 }} // «SANA» от 8 апреля 2013</ref>. Станам на 10 ліпеня 30% горада знаходзілася пад кантролем узброеных фарміраванняў апазіцыі<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1102698 Съёмочная группа ВГТРК побывала в Хомсе за час до теракта] {{V|13|7|2013}}</ref>. === 2014 === У пачатку мая [[2014]] года [[Урад Сірыі|ўрад Сірыі]] і паўстанцы заключылі пагадненне аб спыненні агню ў горадзе Хомс і эвакуацыі мірных жыхароў і баевікоў<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140508_rn_homs_rebels.shtml В Хомсе завершилась эвакуация повстанцев - BBC Russian - Лента новостей]</ref>. Кожнаму апазіцыянеру было дазволена ўзяць з сабой аўтамат, заплечнік з асабістымі рэчамі, і па гранатомёту і кулямёту на кожны аўтобус. Першая група эвакуяваных прыбыла ў гарады Талбіса і Дар-аль-Кабір за 20 км на поўнач<ref>{{Cite web |title=BBC Russian - Сирия: повстанцы эвакуируются из Старого города Хомса |url=http://m.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140507_syria_homs_evacuation |accessdate=1 верасня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512214413/http://m.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140507_syria_homs_evacuation |archivedate=12 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[8 мая]] губернатар Хомса Таляль аль-Баразі заявіў, што вызваленне старадаўніх кварталаў Хомса завяршылася, але паўстанцы кантралююць прадмесця горада, а таксама адзін з умацаваных цэнтраў — Растан<ref>[http://lenta.ru/news/2014/05/08/homs/ Lenta.ru: Мир: Политика: Войска Башара Асада заняли город Хомс]</ref>. З Хомса былі вывезены 980 чалавек, большасць — члены ўзброеных груповак<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1172891 ИТАР-ТАСС: Международная панорама - Сирийский город Хомс покинули 980 человек]</ref>. Такім чынам, колькасць эвакуіраваных за два дні склала каля 2 тыс. чалавек. Муніцыпальныя службы прыступілі да тэрміновых аднаўленчых работ і размініраванні<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140508_syria_homs_evacuation_complete.shtml Армия Сирии взяла под контроль Старый город Хомса - BBC Russian - В мире]</ref> ў раёнах, якія знаходзіліся больш за два гады пад кантролем баевікоў. Аль-Баразі сказаў, што «поспех прымірыцельнай ініцыятывы ў Хомсе надасць імпульс працэсу нацыянальнага згоды па ўсёй Сірыі напярэдадні заплянаваных на 3 чэрвеня прэзідэнцкіх выбараў»<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1174859 ИТАР-ТАСС: Международная панорама - Из старинных кварталов Хомса эвакуированы 700 человек]</ref>. [[9 мая]] сотні мірных жыхароў увайшлі ў раёны Хомса, каб паглядзець, што засталося ад іх дамоў<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/05/140509_rn_syria_civilians_homs.shtml Мирные жители вернулись в Старый город Хомса - BBC Russian - Лента новостей]</ref>. У той жа час у горад уваходзяць урадавыя войскі<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1176656 ИТАР-ТАСС: Международная панорама - Последние боевики сирийской оппозиции покинули Хомс]</ref>. == Рэакцыя == Прадстаўнікі [[Міністэрства ўнутраных спраў Сірыі|МУС Сірыі]] выступілі з заявай, што баевікі распальваюць канфлікт і вінаваты ў «здзяйсненні цяжкіх злачынстваў супраць мірных грамадзян, забойствах, захопаў жылля, выкраданняў і рабаванняў». У заяве міністэрства тлумачыла, што «кампетэнтныя органы максімальна стрыманы і давалі тэрарыстам шэраг магчымасцяў, каб вярнуцца на шлях выпраўлення ... аднак яны адмовіліся пайсці на гэты крок і працягнулі тэрор з падачы іншых краін ... Усё гэта падштурхнула ўладаў умяшацца ў сітуацыю і аднавіць парадак і бяспеку ў Хомсе»<ref>{{cite web|url=http://www.champress.net/index.php?q=en/Article/view/112549|title=Interior Ministry: Terrorist groups in Homs escalated aggressions against citizens|publisher=Champress.net|accessdate=2 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210035025/http://www.champress.net/index.php?q=en%2FArticle%2Fview%2F112549|archivedate=2012-02-10}}</ref>. Шэраг заходніх сродкаў масавай інфармацыі, а таксама прэс-службы ўрадаў [[Турцыя|Турцыі]] і [[Францыя|Францыі]] назвалі аперацыю «разнёй»<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.tr/no_37_-4-february-2012_-press-release-regarding-the-latest-attacks-perpetrated-by-the-syrian-administration-against-the-people-of-homs.en.mfa|title=No:37, 4 February 2012, Press Release Regarding the Latest Attacks Perpetrated by the Syrian Administration Against the People of Homs|publisher=Republic of Turkey, Ministry of Foreign Affairs|date=4 February 2012|accessdate=5 February 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EAdCbN7q?url=http://www.mfa.gov.tr/no_37_-4-february-2012_-press-release-regarding-the-latest-attacks-perpetrated-by-the-syrian-administration-against-the-people-of-homs.en.mfa|archivedate=2013-02-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/02/05/world/middleeast/syria-homs-death-toll-said-to-rise.html|title=Russia and China Block U.N. Action on Crisis in Syria|work=New York Times|author=Neil MacFarquhar and Anthony Shadid|date=5 February 2012}}</ref>. У адказ на абстрэл Хомса [[4 сакавіка]] [[2012]] года дэманстранты здзейснілі напады на пасольствы Сірыі ў [[Афіны|Афінах]], [[Берлін]]е, [[Каір]]ы, [[Кувейт (горад)|Кувейце]] і [[Лондан]]е<ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/2012/02/04/syria-mourns-%E2%80%9Chorrific-massacre%E2%80%9D-in-homs.html|title=Syria mourns "horrific massacre" in Homs |work=DAWN|agency=Agence France-Presse|date=4 February 2012|accessdate=5 February 2012}}</ref>. [[Ліга арабскіх дзяржаў]] унесла на галасаванне ў [[Савет Бяспекі ААН]] рэзалюцыю па вырашэнні канфлікту ў Сірыі. [[Расія]] і [[Кітай]] наклалі вета на дакумент<ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/World/Syria-crisis-Russia-China-veto-UN-resolution/Article1-806890.aspx |title=Syria crisis: Russia, China veto UN resolution |agency=Reuters |work=Hindustan Times |date=4 February 2012 |accessdate=5 February 2012 |archiveurl=https://archive.today/20130125115828/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/World/Syria-crisis-Russia-China-veto-UN-resolution/Article1-806890.aspx |archivedate=25 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[19 красавіка]] 2012 года, напярэдадні сустрэчы міністраў замежных спраў 14 дзяржаў [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[ЗША]], мэтай якой павінна была стаць выпрацоўка мер па ўзмацненні ціску і жорсткасці санкцый супраць урада Сірыі, прэзідэнт Францыі [[Нікаля Сарказі]] абвінаваціў прэзідэнта Сірыі Башара Асада ў спробе «сцёрці Хомс з твару зямлі», параўнаўшы аперацыю з спробамі лівійскага ўрада вызваліць [[Бенгазі]]<ref>[http://interfax.az/view/539228 Саркози обвинил Асада в желании стереть город Хомс с лица земли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140913075315/http://interfax.az/view/539228 |date=13 верасня 2014 }} // Интерфакс-Азербайджан 19 апреля 2012 года</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.hrw.org/reports/2011/11/11/we-live-war We Live as in War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140830225507/http://www.hrw.org/reports/2011/11/11/we-live-war |date=30 жніўня 2014 }}, ''Human Rights Watch'', 11 November 2011 * [https://www.hrw.org/reports/2011/12/15/all-means-necessary By All Means Necessary!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150718111724/http://www.hrw.org/reports/2011/12/15/all-means-necessary |date=18 ліпеня 2015 }}, ''Human Rights Watch'', 16 December 2011 * [https://www.hrw.org/reports/2012/04/09/cold-blood In Cold Blood], ''Human Rights Watch'', 10 April 2012. * [http://vimeo.com/51510377 Documentary: A Day In Homs] ''Press TV'' documentary on Vimeo *[http://vimeo.com/75101574 Documentary: Secret Treaties] Press TV documentary on Vimeo * {{YouTube|lg0O0N9HJaY|Homs: Journey into Hell}} documentary by ''BBC One'' {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Аблогі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] auzro7jwyhnq6nng6u0lrbuaogtbyzk 0 614144 5124820 4886847 2026-04-12T04:52:20Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124820 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Ліване |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Вайна супраць тэрарызму]], [[Другая халодная вайна]] |выява = |подпіс = Карта кантролю тэрыторыі на канец 2016 года: {{legend|#ff7e5b|Кантралюецца [[Ліван|ліванскім урадам]]}} {{legend|#3e79ff|Кантралюецца [[Хезбала|Хезбалой]]}} {{legend|#93929e|Кантралюецца [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]}} {{legend|#ddd7dd|Кантралюецца [[Фронт аль-Нусра|Фронтам ан-Нусра]]}} |дата = [[17 чэрвеня]] [[2011]] — [[28 жніўня]] [[2017]] |месца = [[Ліван]] |вынік = Перамога ўрадавых сіл, баевікі ІДІЛ і Джэбхат Ан-Нусры выведзены ў Ідліб |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ліван}} {{Collapsible list |title = Падтрымка: |{{Сцягафікацыя|КНР}}<ref name="Ливан"/> |{{Сцягафікацыя|Турцыя}}<ref>{{cite news|work=Naharnet|url=http://www.naharnet.com/stories/en/202612|date=20 February 2016|title=Turkey Willing to Provide $1.1 Million Military Aid to Lebanon|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423220110/http://www.naharnet.com/stories/en/202612|archive-date=23 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref name=us>{{Cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/8/6/us-special-forces-operating-in-lebanon-close-to-hizballah|title=US Special Forces operating in Lebanon 'close to Hizballah'|work=The News Arab|date=6 August 2017}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11264257/The-British-watchtowers-beating-back-jihadists.html|title=The British watchtowers beating back jihadists|publisher=The Telegraph|date=30 November 2014|access-date=5 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409090432/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11264257/The-British-watchtowers-beating-back-jihadists.html|archive-date=9 April 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-30281161|title=Islamic State crisis: UK gives £20m to keep Lebanon safe|publisher=BBC|date=1 December 2014|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704093707/https://www.bbc.co.uk/news/uk-30281161|archive-date=4 July 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Іарданія}}<ref name="Ливан"/> |{{Сцягафікацыя|ФРГ}}<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/mena/lebanon/aid-packages-reaffirm-importance-of-lebanese-army-1.1702537|title=Aid packages reaffirm importance of Lebanese army|author=Joseph A. Kechichian Senior Writer|work=GulfNews|accessdate=29 May 2016}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Канада}}<ref>{{cite news|title=UK, Canada Sign Partnership Agreement to Help Lebanese Army|work=Naharnet|url=http://www.naharnet.com/stories/en/203544|date=2 March 2016|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424010207/http://www.naharnet.com/stories/en/203544|archive-date=24 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Кіпр}}<ref>{{cite web|url=http://nna-leb.gov.lb/en/show-news/51615/nna-leb.gov.lb/en|title=Bassil thanks Cypriot counterpart for contribution to Lebanese Army|first=National News|last=Agency|access-date=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610022834/http://nna-leb.gov.lb/en/show-news/51615/nna-leb.gov.lb/en|archive-date=10 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Чэхія}}<ref>{{cite web|url=http://yalibnan.com/2014/11/12/lebanon-is-only-country-that-defeated-islamic-state-declared-czech-fm/|title=Lebanon is the only country that defeated Islamic State, declared Czech FM|accessdate=29 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509092151/http://yalibnan.com/2014/11/12/lebanon-is-only-country-that-defeated-islamic-state-declared-czech-fm/|archive-date=9 May 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Італія}}<ref>{{cite web|url=http://www.lebaneseexaminer.com/2015/02/14/italy-donates-spare-equipment-parts-lebanese-army/|title=Italy donates spare equipment, parts to Lebanese Army|work=Lebanese Examiner|accessdate=29 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422193953/http://www.lebaneseexaminer.com/2015/02/14/italy-donates-spare-equipment-parts-lebanese-army/|archive-date=22 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<ref>{{cite web|url=https://www.government.nl/latest/news/2014/09/29/dutch-support-for-lebanon-in-the-fight-against-armed-extremism|title=Dutch support for Lebanon in the fight against armed extremism|accessdate=29 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221002134/https://www.government.nl/latest/news/2014/09/29/dutch-support-for-lebanon-in-the-fight-against-armed-extremism|archive-date=21 December 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Іспанія}}<ref>{{cite news|title=Spain pledges to help Lebanon over Syria crisis|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Nov-24/324356-spain-to-further-cooperate-with-lebanon-defense-minister.ashx|accessdate=29 December 2015|agency=Daily Star Lebanon|date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151203103253/http://www.dailystar.com.lb//News/Lebanon-News/2015/Nov-24/324356-spain-to-further-cooperate-with-lebanon-defense-minister.ashx|archive-date=3 December 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<ref>{{cite news|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2016/Feb-02/335204-australia-grants-lebanese-army-helicopter-parts.ashx|title=Australia grants Lebanese Army helicopter parts|date=2 February 2016|work=The Daily Star (Lebanon)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921042434/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2016/Feb-02/335204-australia-grants-lebanese-army-helicopter-parts.ashx |archivedate=21 верасня 2018 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{cite news|title=Egypt ready to assist Lebanon against jihadis|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Dec-05/279994-egypt-ready-to-assist-lebanon-against-jihadis.ash|work=The Daily Star|date=5 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200924155141/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Dec-05/279994-egypt-ready-to-assist-lebanon-against-jihadis.ash/ |archivedate=24 верасня 2020 |url-status= }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref name="Ливан">{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Nov-15/277731-china-skorea-jordan-offer-to-help-equip-lebanese-army.ashx|title=China, S.Korea, Jordan offer to help equip Lebanese Army|work=The Daily Star Newspaper - Lebanon|accessdate=29 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929044105/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Nov-15/277731-china-skorea-jordan-offer-to-help-equip-lebanese-army.ashx|archivedate=29 верасня 2018|url-status=dead}}</ref> }} |праціўнік3 = [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|ССНП]]<br>{{Flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|НФВП—ГК]]<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] {{Collapsible list |title = Падтрымка: |{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2012/02/07/us-lebanon-hezbollah-idUSTRE81629H20120207 |title=Hezbollah says gets support, not orders, from Iran |publisher=Reuters |date=7 February 2012 |accessdate=8 верасня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150609053050/http://www.reuters.com/article/2012/02/07/us-lebanon-hezbollah-idUSTRE81629H20120207 |archivedate=9 чэрвеня 2015 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref>{{cite news|title=Russia Is Arming Hezbollah, Say Two of the Group's Field Commanders|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/01/11/russia-is-arming-hezbollah-say-two-of-the-group-s-field-commanders.html|work=The Daily Beast|date=11 January 2016}}</ref> }} |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Фатх-аль-Іслам]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Джунд аш-Шам]]<br>{{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Свабодная армія Сірыі]]<ref>[http://www.naharnet.com/stories/en/152174 "Report: Clashes between Palestinian Group, Nusra Front in Bekaa".] Naharnet. 22 October 2014.</ref> |праціўнік4 = [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg|22пкс]] [[Фронт аль-Нусра]]<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|22пкс]] [[Брыгады Абдулы Азама]] |камандзір1 = {{Сцяг|Ліван}} [[Мішэль Сулейман]]<br>{{Сцяг|Ліван}} [[Мішэль Наім Аун]] |камандзір3 = [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар Асад]] |камандзір2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] |камандзір4 = [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg|22пкс]] [[Абу Мухамад аль-Галані]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Ахмед аль-Асір]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Айман аз-Завахіры]] |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = звыш 700 забітых }} '''Канфлікт у Ліване''' звязаны з [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайной у Сірыі]]. Ён паўстаў паміж урадам, які падтрымліваў [[Башар Асад|Башара Асада]], і яго праціўнікамі. У выніку хваляванняў, якія з’яўляліся часткай [[Арабская вясна|Арабскай вясны]], пачаліся ўзброеныя сутыкненні. Пазней у супрацьстаянне ўступілі [[ісламізм|ісламісцкія групоўкі]]. Канфлікт скончыўся [[28 жніўня]] [[2017]] гады пасля паспяховай аперацыі сірыйскіх і ліванскіх войскаў. == Бакі == У [[Парламент Лівана|ліванскім парламенце]] шыіцкія прасірыйскія партыі ўваходзілі ў [[Кааліцыя 8 сакавіка|кааліцыю 8 сакавіка]], антысірыйскія — у [[Кааліцыя 14 сакавіка|кааліцыю 14 сакавіка]]. Найбуйнейшым ліванскім прасірыйскім рухам з’яўлялася шыіцкая ваенізаваная групоўка «[[Хезбала]]», якая падтрымлівала [[Урад Сірыі|ўрад Асада ў Сірыі]]. «Хезбала» змагалася як у [[Сірыя|Сірыі]], так і ў [[Ліван]]е. У ліванскі канфлікт неаднаразова ўцягвалася і сірыйская армія, якая праводзіла аперацыі супраць праціўнікаў Асада, што хаваліся, на прыгранічных шыіцкіх тэрыторыях Лівана. Праціўнікі Асада, якія ўваходзілі ў кааліцыю 14 сакавіка, уяўлялі сабой хрысціян (якія, зрэшты, амаль не прымалі ўдзел у канфлікце) і ўмераных сунітаў. Падтрымлівалі ўмераную [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскую апазіцыю]]. Ліванскі ўрад афіцыйна заяўляў аб сваім нейтралітэце ў дачыненні да грамадзянскай вайны ў Сірыі і звязанага з ёй канфлікту ў Ліване паміж сунітамі і шыітамі. Ён імкнуўся прытрымлівацца нейтральнай пазіцыі, разумеючы, што падтрымка якой-небудзь з бакоў у канфлікце пагражае самому ўраду і можа прывесці да [[грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Яшчэ адным бокам сталі радыкальныя ісламісцкія групоўкі. Сярод іх: [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]], [[Джунд аш-Шам]], а таксама звязаныя з [[Аль-Каіда]]й [[Фронт аль-Нусра]], [[Брыгады Абдулы Азама]] і [[Фатх-аль-Іслам]]. == Храналогія == === 2011 === Хваляванні ў Ліване абвастрыліся [[17 чэрвеня]]. Тады ў міжрэлігійных сутыкненнях сунітаў і алавітаў у [[Трыпалі (Ліван)|Трыпалі]] 7 чалавек загінулі і 59 былі паранены. Узброеныя сутыкненні ўспыхнулі ў выніку мітынгу ў падтрымку сірыйскіх пратэстаў 2011 года паміж баевікамі раёнаў Джабаль Махсен (населенага пераважна алавітамі, якія падтрымлівалі сірыйскі рэжым) і Баб аль-Табанех (пераважна суніцкага, які падтрымліваў сірыйскую апазіцыю)<ref>[http://studies.aljazeera.net/ResourceGallery/media/Documents/2011/7/28/201172894328667734Lebanon-Perils%20of%20the%20Syrian%20Quake%20Aftershocks.pdf Lebanon… Perils of the Syrian Quake Aftershocks] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121027133752/http://studies.aljazeera.net/ResourceGallery/media/Documents/2011/7/28/201172894328667734Lebanon-Perils%20of%20the%20Syrian%20Quake%20Aftershocks.pdf |date=27 кастрычніка 2012 }}. (PDF) .</ref>. [[24 ліпеня]] каля 200 прыхільнікаў і праціўнікаў Асада сутыкнуліся ў [[Бейрут|Бейруце]]. У канфлікт умяшалася [[паліцыя]]. [[13 верасня]] ў прыгарадзе Бейрута, Бурдж-эль-Баражне, адбылося ўзброенае сутыкненне паміж байцамі «Хезбалы» і [[салафія|салафіцкімі]] ісламістамі. Для ўстанаўлення парадку ў канфлікт умяшалася армія<ref>[http://www.newsru.com/world/13sep2011/fight.html В пригороде Бейрута произошли столкновения между бойцами «Хизбаллах» и исламистами]</ref>. 5—6 кастрычніка сірыйская армія ўпершыню на кароткі час уварвалася ў Ліван, пры гэтым забіўшы 1 чалавека, што прывяло да нестабільнасці ва ўрадзе [[Наджыб Мікаці|Мікаці]]<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2011/Oct-07/150658-march-8-mps-slam-local-reaction-to-incursion-by-sisterly-state.ashx#axzz1a2i2LdCB March<!-- -->--8 MPs slam local reaction to incursion by ‘sisterly state’] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181020073714/http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2011/Oct-07/150658-march-8-mps-slam-local-reaction-to-incursion-by-sisterly-state.ashx#axzz1a2i2LdCB |date=20 кастрычніка 2018 }}. ''The Daily Star'' (7 October 2011).</ref>. Новыя ўварванні з боку сірыйскіх войскаў адбыліся ў снежні 2011 года, з вялікай колькасцю забітых сярод ліванцаў, і ў сакавіку [[2012]] года. === 2012 === [[12 мая]] [[2012]] года па абвінавачванні ў [[тэрарызм]]е быў арыштаваны 25-гадовы суніт і ісламіст Шадзі аль-Мулаві. Яго арышт справакаваў канфлікт паміж алавітамі, якія падтрымлівалі Асада, і сунітамі, яго праціўнікамі. У ноч на [[12 мая]] пачаліся баявыя дзеянні, тады ад 2 да 4 чалавек загінулі<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/201251383952809563.html Several dead in clashes in Lebanon’s Tripoli]</ref>. Увечары [[12 мая]] ліванскія войскі ўступілі ў перастрэлку з групай сунітаў-ісламістаў ў Трыпалі, што перакрылі шашу і патрабавалі вызваліць Шадзі аль-Мулаві. Затым ісламісты паспрабавалі прарвацца да офіса [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|Сірыйскай сацыял-нацыяналістычнай партыі]]. [[20 мая]] вядомы суніцкі святар Ахмад Абдэль-Вахід і яго памочнік, Махамед Мерхеб, накіроўваліся на маніфестацыю, арганізаваную празаходнім блокам «Аль-Мустакбаль». На вайсковым КПП абодва былі застрэлены вайскоўцам. Прадстаўнікі арміі паведамілі, што салдат адкрыў агонь па памылцы, і паабяцалі правесці расследаванне здарэння. З раёнаў, дзе пражываюць паслядоўнікі Ахмада Абдэль-Вахіда, былі выведзены войскі. Тым не менш смерць святароў справакавала яшчэ больш жорсткія сутыкненні<ref>[http://newsru.co.il/mideast/21may2012/lebanon_a201.html Сторонники и противники Асада ведут бои в Бейруте, есть жертвы]</ref>. [[22 мая]] быў выпушчаны на свабоду Шадзі аль-Мулаві і баі сталі сціхаць. На той момант у сутычках загінулі некалькі дзесяткаў чалавек<ref>[http://newsru.co.il/mideast/13may2012/leban_a203.html Столкновения суннитов и алавитов в Ливане: есть жертвы]</ref><ref>[http://korrespondent.net/world/1349197-v-livane-vozobnovilis-stolknoveniya-mezhdu-sunnitami-i-alavitami В Ливане возобновились столкновения между суннитами и алавитами]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/russia/246044 На севере Ливана возобновились столкновения между суннитами и алавитами]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/525187 Сирийские повстанцы похитили 13 ливанских паломников-шиитов]</ref>. 2—3 чэрвеня 15 чалавек былі забіты і больш за 60 параненыя ў новых сутыкненнях у Трыпалі. Армія заняла Сірыйскую вуліцу, якая падзяляла раёны алавітаў і сунітаў. [[16 чэрвеня]] пачаліся сутыкненні паміж палесцінскім апалчэннем з лагера бежанцаў [[Нахр-эль-Барыд]] непадалёк ад Трыпалі з ліванскай арміяй. [[18 чэрвеня]] быў ліквідаваны палесцінскі баявік, яшчэ 7 палесцінцаў і 3 салдат атрымалі раненні. У той жа дзень у лагеры Эйн аль-Хільвэ на поўдні Лівана ліванскія войскі ліквідавалі яшчэ аднаго баевіка<ref>[http://newsru.co.il/mideast/19jun2012/leb_105.html В лагерях палестинских беженцев в Ливане убиты двое боевиков]</ref>. Пасля таго, як у чэрвені група сірыйскіх паўстанцаў уварвалася на тэрыторыю Лівана і забіла 2 байцоў «Хезбалы»<ref>http://www.northjersey.com/news/world/hezbollah-increases-support-for-syrian-regime-u-s-and-lebanese-officials-say-beirut-1.350613 Hezbollah Increases Support for Syrian Regime, U.S. and Lebanese Officials Say (Beirut)</ref>, абазначыўся новы віток канфлікту: зараз паміж сунітамі і шыітамі з «Хезбалы». У сярэдзіне ліпеня вядомым суніцкім святаром [[Ахмед аль-Асір|Ахмедам аль-Асірам]] была арганізавана сядзячая дэманстрацыя ў [[Сайда|Сідоне]] супраць «Хезбалы»<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Jul-17/180860-assir-sit-in-raises-tension-in-south-as-preacher-awaits-dialogue.ashx#axzz21opU1zuW Assir sit-in raises tension in south as preacher awaits Dialogue] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190609055248/http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Jul-17/180860-assir-sit-in-raises-tension-in-south-as-preacher-awaits-dialogue.ashx#axzz21opU1zuW |date=9 чэрвеня 2019 }}</ref>. Да [[20 жніўня]] ў Трыпалі зноў пачаліся сутыкненні паміж сунітамі і алавітамі. 20 і 21 жніўня 12 чалавек загінулі, больш за 100 былі паранены, у тым ліку некалькі вайскоўцаў. [[22 жніўня]] ліванская армія заняла раён баёў, але неўзабаве адышла назад. Пасля чаго ваеннае камандаванне правяло перамовы з лідарамі суніцкіх і алавіцкіх суполак, падчас якіх было прынята рашэнне аб перамір’і. Але ўжо на наступны дзень яно было парушана, і баі аднавіліся. Армія накіравала ў Трыпалі танкі. Сутыкненні спыніліся пасля [[24 жніўня]]<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-19354337 Lebanon clashes: Fresh clashes breach truce in Tripoli]</ref><ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-19366256 Sunni cleric killed in north Lebanon clashes]</ref>. [[17 верасня]] сірыйскія штурмавікі нанеслі ракетныя ўдары па пазіцыях сірыйскіх паўстанцаў у горадзе Арсаль на ўсходзе Лівана. [[22 верасня]] паўстанцкая [[Свабодная армія Сірыі]] атакавала КПП непадалёк ад Арсаля. Паведамлялася, што гэта не першы падобны інцыдэнт<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Sep-23/188927-lebanese-president-praises-army-response-to-fsa-attack.ashx Lebanese president praises Army response to FSA attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200209185355/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Sep-23/188927-lebanese-president-praises-army-response-to-fsa-attack.ashx |date=9 лютага 2020 }}</ref>. Ліванскай арміяй частка паўстанцаў была затрымана, але неўзабаве адпушчана пад ціскам мясцовых жыхароў. Сірыйскія ўлады ў чарговы раз заклікалі Ліван узмацніць ціск на паўстанцкія суніцкія групоўкі, якія хаваліся на ліванскай тэрыторыі каля мяжы з Сірыяй. [[11 кастрычніка]] сірыйская армія абстраляла горад Каа на ўсходзе Лівана<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Oct-11/191029-syrian-shells-hit-lebanon-border-town.ashx Syrian shells hit Lebanon border town] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181020081339/http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Oct-11/191029-syrian-shells-hit-lebanon-border-town.ashx |date=20 кастрычніка 2018 }}</ref>. [[19 кастрычніка]] ва ўсходняй частцы [[Бейрут]]а адбыўся тэракт. [[Тэракт у Бейруце (2012)|Быў узарваны замініраваны аўтамабіль]], у выніку чаго 8 чалавек загінулі і дзясяткі атрымалі раненні. Сярод загінулых быў генерал паліцыі, кіраўнік унутранай разведкі Вісам Аль-Хасан, які таксама быў вядомым суніцкім дзеячам у Ліване. Лічыцца, што тэракт быў арганізаваны менавіта з мэтай забіць Аль-Хасана<ref>[http://ria.ru/asia/20121019/904707576.html Глава внутренней разведки Ливана погиб при взрыве в Бейруте]</ref>. Тэракт справакаваў новую хвалю беспарадкаў<ref>[http://www.naharnet.com/stories/en/58329-march-14-protesters-clash-with-security-forces-in-riad-al-solh March 14 Protesters Clash with Security Forces in Riad al-Solh]</ref>. === 2013 === 1 лютага недалёка ад сірыйскай мяжы 5 вайскоўцаў ліванскай арміі загінулі пры спробе затрымання тэрарыста з групоўкі «Фронт ан-Нусра»<ref>[http://ria.ru/world/20130201/920892069.html Пятеро ливанских военных погибли у границы с Сирией] // РИА «Новости» от 1 февраля 2013</ref>. 20 сакавіка ў Трыпалі пачаліся сутыкненні паміж узброенымі алавіцкімі і суніцкімі групоўкамі. Ліванская армія ўмяшалася ў падзеі<ref>[http://www.mignews.com/news/photo/world/220313_133244_72669.html Сирийская гражданская война в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305233647/https://mignews.com/news/photo/world/220313_133244_72669.html |date=5 сакавіка 2021 }}</ref>. 19 мая інтэнсіўнаму мінамётнаму абстрэлу падвергнуўся Трыпалі. Пасля чаго пачаліся ўзброеныя сутыкненні паміж суніцкімі і алавіцкімі групоўкамі. Абстрэл аднавіўся 22 мая. У паўмільённым горадзе перасталі працаваць школы, універсітэты, а таксама банкі і іншыя ўстановы. 26 мая Бейрут быў абстраляны ракетамі «Град». Па паведамленні BBC, ракеты разарваліся ў паўднёвай частцы горада, пацярпелі некалькі чалавек<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/print/220513_123700_90811.html|title=Ливанский Триполи втягивают в сирийский конфликт|accessdate=2013-05-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpvCHbi5?url=http://mignews.co.il/print/220513_123700_90811.html|archivedate=2013-05-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/210513_155424_40753.html|title=Ливан: в ловушке сирийской войны|accessdate=2013-05-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpvEBGiT?url=http://www.mignews.com/news/photo/world/210513_155424_40753.html|archivedate=2013-05-23}}</ref>. 27 мая ў прыгарадзе ліванскага горада Эль-Хірміль, размешчанага недалёка ад сірыйскага Аль-Кусейр, выбухнулі дзве ракеты, выпушчаныя з сірыйскай тэрыторыі<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22671565|title=Two rockets hit Hezbollah district of Beirut|accessdate=2013-05-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GuVTZQr9?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22671565|archivedate=2013-05-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utro.ru/articles/2013/05/26/1121200.shtml|title=Бейрут обстреляли из "Градов"|accessdate=2013-05-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GuVVEA2i?url=http://www.utro.ru/articles/2013/05/26/1121200.shtml|archivedate=2013-05-26}}</ref>. У ноч з 28 на 29 мая ў раёне горада Арсаль група баевікоў пранікла на тэрыторыю Лівана з Сірыі і напала на патруль салдат ліванскай арміі. Двое салдат загінулі на месцы, трэці памёр ад ран у шпіталі<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151572-print.html|title=Война религий в Сирии и её эхо в Ливане и Израиле|accessdate=2013-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GytgbUZz?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151572-print.html|archivedate=2013-05-29}}</ref>. 31 мая ў раёне прыгранічнага населенага пункта Вадзі Халід разарваліся не менш за 12 ракет, выпушчаных з Сірыі<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.co.il/mideast/31may2013/lebanon_106.html|title=По территории Ливана из Сирии выпущены не менее 12 ракет|accessdate=2013-05-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H2DL0DdW?url=http://www.newsru.co.il/mideast/31may2013/lebanon_106.html|archivedate=2013-05-31}}</ref>. 1 чэрвеня ў ваколіцах вёскі Сурэйн ноччу ўзарваліся па меншай меры пяць ракет, выпушчаных з Сірыі. Адказнасць за гэты абстрэл і абстрэл Вадзі Халід 31 мая ўзялі на сябе сірыйскія паўстанцы, якія заявілі, што будуць атакаваць мэты ў Ліване да таго часу, пакуль «Хезбала» не выведзе з Сірыі ўсіх сваіх баевікоў<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/06/01/151767-print.html|title=Ливан: новый обстрел из Сирии|accessdate=2013-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H2wfw0dD?url=http://9tv.co.il/news/2013/06/01/151767-print.html|archivedate=2013-06-01}}</ref>. Службы бяспекі Лівана паведамляла, што з Сірыі па ўсходніх раёнах краіны было выпушчана 16 ракет. Раней сірыйскія ракеты падалі ў паўночнай частцы краіны. На гэты раз ракеты ўпершыню разарваліся на тэрыторыі Баальбек, дзе размешчаны базы «Хезбала». Выбухі прывялі да ўзгарання сельскагаспадарчых угоддзяў<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/06/01/151793-print.html|title=Мирная конференция по Сирии откладывается, хотя ситуация "крайне взрывоопасна"|accessdate=2013-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H3nFtefu?url=http://9tv.co.il/news/2013/06/01/151793-print.html|archivedate=2013-06-01}}</ref>. 12 чэрвеня верталёты сірыйскіх ВПС нанеслі ракетны ўдар па ліванскай тэрыторыі ў раёне Арсаля<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/06/12/152560-print.html|title=Эскалация на сирийско-ливанской границе продолжается: четыре ракеты взорвались в долине Бекаа|accessdate=2013-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HLQcMsYO?url=http://9tv.co.il/news/2013/06/12/152560-print.html|archivedate=2013-06-13}}</ref>. 15 чэрвеня Баальбек падвергся абстрэлу з боку Сірыі. Абстрэлы прыняты пасля чарговага тэлезвароту лідара «Хезбалы» Хасана Насрала, у якім ён заявіў, што яго байцы будуць працягваць падтрымліваць рэжым Асада. У пачатку чэрвеня ўспыхнулі сутыкненні ў прыгарадзе Сідона паміж прыхільнікамі [[Ахмед аль-Асір|Ахмеда аль-Асіра]] і «Хезбалой». Ліванская армія накіравала войскі ў зону сутыкненняў. 23 чэрвеня пачаліся баі паміж вайскоўцамі і баевікамі аль-Асіра. Да іх завяршэння 62 прыхільнікі аль-Асіра былі арыштаваны; загінулі 17 або 18 вайскоўцаў, ад 25 да 40 баевікоў аль-Асіра, 4 байцы «Хезбалы» і 2 грамадзянскіх; атрымалі раненні больш за 100 вайскоўцаў, 60 баевікоў аль-Асіра, 15 байцоў «Хезбалы» і больш за 50 грамадзянскіх. 19 лістапада ў Бейруце прагрымелі два выбухі. Ахвярамі тэракту сталі 23 чалавекі, лік параненых дасягнуў 146 чалавек. 22 снежня адбыўся адзін з самых буйных баёў паміж прыхільнікамі Асада і яго праціўнікамі на тэрыторыі Лівана: у ім удзельнічалі байцы «Хезбалы» і баевікі «Фронту ан-Нусра». 27 снежня магутны выбух прагрымеў у цэнтры ліванскай сталіцы Бейруце, побач з рэзідэнцыяй кіраўніка ўрада і будынка парламента на паветра ўзляцеў замініраваны аўтамабіль. Загінулі па меншай меры пяць чалавек, больш за 70 паранены. === 2014 === 2 студзеня ў паўднёвай частцы Бейрута ў выніку магутнага выбуху загінулі па меншай меры два чалавекі. 4 студзеня Маджыд аль-Маджыд, камандзір ячэйкі «Аль-Каіды» ў Ліване, памёр у зняволенні ў адной з бальніц Бейрута. 19 лютага ў выніку двух выбухаў, якія зладзілі смяротнікі каля іранскага культурнага цэнтра, загінулі восем чалавек. 21 чэрвеня па меншай меры два чалавекі загінулі і каля сарака атрымалі раненні ў выніку тэракту на КПП на ўсходзе Лівана. 6 верасня «Ісламская дзяржава» паведаміла аб расправе над ліванскім салдатам, якога ўзялі ў закладнікі ў пасёлку Арсаль на ўсходзе краіны, блізу сірыйскай мяжы. 7 верасня ліванская армія адбіла напад джыхадзістаў ў горадзе Эль-Каа ў 14 кіламетрах ад сірыйскай мяжы, пры гэтым двое баевікоў былі забіты і яшчэ адзін узяты ў палон. === 2015 === 12 лістапада — [[Тэракты ў Бейруце 12 лістапада 2015 года|тэракт у Бейруце]]. Загінулі 43 чалавекі і больш за 240 параненыя. === 2016 === 27 чэрвеня ў Ліване ад тэрактаў загінулі 9 хрысціянаў. 29 чэрвеня тры выбухі прагрымелі ў Эль-Каа, забіты 9 і паранены 15 чалавек. 28 снежня ў Ліване выбухнуў аўтобус: адзін чалавек загінуў. === 2017 === 26 мая тэрарыст-смяротнік напаў на ваенны пост у Ліване. 19 жніўня камандаванне ліванскай арміі абвясціла аб пачатку аперацыі па вызваленні ад баевікоў групоўкі «Ісламская дзяржава» горнай мясцовасці на мяжы з Сірыяй. 20 жніўня, у ходзе аперацыі па вызваленні горнай мясцовасці на мяжы з Сірыяй, ліванская армія захапіла адзінаццаць пазіцый баевікоў групоўкі «Ісламская дзяржава». Наступленне ў раёне вёскі Рас-Баальбек вялося пры падтрымцы баявой авіяцыі, артылерыі і ракет. 28 жніўня баевікі ІДІЛ і Джэбхат ан-Нусры былі выведзены ў Ідліб. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://expert.ru/2012/08/16/provokatsiya-islam-raskol/ ''«Expert Online».'' Провокация, ислам, раскол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181109034311/http://expert.ru/2012/08/16/provokatsiya-islam-raskol/ |date=9 лістапада 2018 }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ісламская дзяржава]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівана]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] 75ohfk4znypaq89c0k5sp93ka1nsa02 0 614214 5124821 4886816 2026-04-12T04:52:38Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124821 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ў Латакіі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = |подпіс = |дата = [[15 кастрычніка]] [[2015]] — [[12 сакавіка]] [[2016]] |месца = [[Латакія]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі |праціўнік1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Нацыянальныя сілы абароны]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} ** [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<br>{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|ССНП]]<ref name="factions">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-beit-fares-village-in-northern-latakia/|title=Syrian Army captures Beit Fares village in northern Latakia|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|date=30 December 2015|accessdate=3 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201080912/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-beit-fares-village-in-northern-latakia/|archivedate=1 лютага 2016|url-status=dead}}</ref><br>{{flagicon image|Syrian Resistance Flag.svg}} [[Сірыйскі супраціў]]<ref name="factions"/> |праціўнік2 = {{flagicon|Syria|1932}} [[Сірыйская свабодная армія]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Islamic Front (Syria).svg}} [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[Фронт аль-Нусра]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[Ісламскі рух Усходняга Туркестана]]<br /> '''Пры падтрымцы:''' * {{flag|Turkey}} [[Турцыя]] |камандзір1 = ''невядома'' |камандзір2 = Капітан Басіль Зама † (камандзір 1-й прыбярэжнай дывізіі ССА)<br>Абдэль-Азіз аль-Дзібайхі † (камандзір Фронта ан-Нусра) |сілы1 = ** [[Файл:Flag_of_the_Syrian_Arab_Army.svg|25px]] [[Сухапутныя войскі Сірыі | Сірыйская Арабская Армія]]: *** [[Рэспубліканская гвардыя Сірыі]] *** 103-я брыгада *** Марскі полк ** [[File:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеныя сілы РФ]]: *** [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|Авіяцыйная група ВПС Расіі ў Сірыі]] |сілы2 = **ССА: *** 1-я прыбярэжная дывізія *** 2-я прыбярэжная дывізія |страты1 = '''Страты Сірыі''': 112 загінулых<br>'''Страты Расіі:''' 3 загінулых<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3430622/Russian-military-officer-killed-Islamic-State-shelling-Syria.html|title=Russian military officer 'killed by Islamic State shelling in Syria'|date=3 February 2016|work=Mail Online|accessdate=15 February 2016}}</ref> |страты2 = звыш 300 забітых |агульныя страты = }} '''Наступленне ў Латакіі''' — кампанія ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскай грамадзянскай вайне]], якая была пачата ўрадавымі войскамі ў лістападзе [[2015]] года з мэтай вярнуць тэрыторыі на паўночным захадзе мухафазы [[Латакія]] на мяжы з [[Турцыя]]й. == Наступленне == [[15 кастрычніка]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] пачалі маштабнае наступленне ў сельскай мясцовасці на поўначы Латакіі. Пасля прасоўвання на поўнач ад пагорка Таль Зіваяк [[19 кастрычніка]] былі вызвалены кропка 1112, кропка 482, Таль Тамам, Кава Аль-Хатаб і Таль Талату ў гарах Аль-Захія. На наступны дзень [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскія ПКС]] у выніку авіяўдару забілі палявога камандзіра паўстанцаў Басіля Зама, разам з чатырма іншымі баевікамі. Паміж 1 і 3 лістапада адбываліся цяжкія сутыкненні ў населеным пункце Гмам. Вёска пераходзіла з рук у рукі чатыры разы. Праз два дні ўрадавыя сілы вызвалілі тры вёскі ў раёне, а [[6 лістапада]] ўзялі пад свой кантроль пагоркі Гмам і Гара Бакдаш. Паміж 13 і 23 лістапада ўрадавыя войскі вызвалілі 200 квадратных кіламетраў тэрыторыі. [[25 лістапада]] яны захапіліі тры ўзгоркі (у тым ліку пагорак Таль аль-Якдаш) у гарах Латакіі, прасунуліся вакол Гмама і ўзялі вёскі Дэйр Хана, Аль-Дугмішлія і Бейт Ааш. Паміж 18 і 23 лістапада ўрадавыя войскі ўзялі 10 пагоркаў (у тым ліку шэсць у раёне Джэб аль-Ахмар), тры вёскі і горы Аль-Захі. [[24 лістапада]] баевікі адваявалі горы Аль-Захі і Таль аль-Ет’ра, у той час як урадавыя сілы вызвалілі вёску і пагорак Гара-Шэйха Махамеда. На наступны дзень урадавыя войскі прасунуліся ў абласцях гор Аль-Захі і Атэера. === Знішчэнне расійскага Су-24 у Сірыі === {{main|Знішчэнне расійскага Су-24 у Сірыі}} [[24 лістапада]] турэцкія [[F-16]] збілі расійскі [[Су-24]] недалёка ад сірыйска-турэцкай мяжы. Адзін расійскі пілот быў забіты, а другі расійскі марпех загінуў у выратавальнай аперацыі. Таксама быў знішчаны расійскі верталёт. Экіпаж застаўся цэлым. У той жа дзень другі пілот быў дастаўлены на ваенны аэрадром Хмеймім пасля таго, як быў выратаваны [[спецпрызн|спецназам]]. Пасля знішчэння расійскага [[бамбардзіроўшчык]]а, горы Гара Туркман падвергнулі інтэнсіўнай бамбардзіроўцы. [[27 лістапада]] байцы [[Фронт аль-Нусра|Фронту ан-Нусры]] і [[Ісламскі рух Усходняга Туркестана|Ісламскага руху Усходняга Туркестана]] вялі цяжкія баі супраць САА і сіл [[Хезбала|Хезбалы]] вакол гор Гара Туркман. У выніку артылерыйскіх удараў урадавай арміі і авіяўдараў расійскіх ПКС былі забіты 15 баевікоў разам з палявым камандзірам. У той жа дзень сірыйская армія вызваліла яшчэ два ўзгоркі і гару Гара Аль-Нуба. === Працяг наступлення === 1 снежня ўрадавыя войскі захапілі тры вёскі і горы Гара-Кашкар. Паміж 3 і 15 снежня ўрадавыя войскі вызвалілі да 20 вёсак і пагоркаў. Два палявыя камандзіры баевікоў былі забіты ў выніку авіяўдараў ПКС РФ. [[16 снежня]] ўрадавыя войскі ўзялі стратэгічныя горы Аль-Нуба (Гара Аль-Нубы) у паўночнай сельскай мясцовасці Латакіі. У той жа дзень яны таксама захапілі дзве вяршыні гор, якія размешчаны на мяжы правінцыі Ідліб. Паміж 17 і 20 снежня ўрадавыя войскі вызвалілі яшчэ 10 вёсак уздоўж турэцкай мяжы. 23 і 24 снежня пры падтрымцы расійскіх ПКС САА вызваліла горы Гара Аль-Нуба і Гара-аль-Саед. У перыяд з 25 снежня 2015 года па 10 студзеня [[2016]] года ўрадавыя войскі вызвалілі больш за два дзясяткі вёсак і пагоркаў. === Вызваленне Сальмы і Рабіі === Раніцай 12 студзеня ўрадавыя войскі ўзялі пад поўны кантроль стратэгічнае сяло Тартыя, размешчанае на ўсход ад апірышча баевікоў Сальма. У той жа дзень вайскоўцы Сірыі цалкам вызвалілі гэты горад. На наступны дзень вайскоўцы пашырылі свой кантроль, вызваліўшы вёскі Мроўнія і Мардж Кхаўха. Да 15 студзеня яны ўзялі пад свой кантроль яшчэ шэсць вёсак, абарона баевікоў развалілася. 16 студзеня ўрадавыя войскі вызвалілі некалькі пагоркаў з выглядам на Аль-Сараф, а таксама яшчэ шэсць вёсак. На наступны дзень армія Сірыі вызваліла дзве горныя вяршыні паблізу стратэгічнага горада Рабія і шэсць вёсак. 20 студзеня ўрадавыя поспехі працягваліся з захопам яшчэ дзвюх вёсак. 21 студзеня пачалося новае наступленне арміі, і да 24 студзеня вайскоўцы вызвалілі яшчэ 20 вёсак у наваколлі Рабіі. Сам горад быў вызвалены ў той жа дзень. У цэлым, паміж 12 і 25 студзеня, расійская і сірыйская авіяцыі правялі больш за 522 рэйдаў, у той час як урадавыя наземныя сілы вырабілі запуск больш за 3000 рэактыўных снарадаў і ракет, якія прывялі да вызвалення яшчэ 36 гарадоў і вёсак. === Вызваленне Кінсібы === Паміж 27 і 31 студзеня ўрадавыя войскі вызвалілі сем вёсак, пагорак Рувейсат Аль-Німру і горы Джабаль аль-Мулка. 1 лютага баевікі захапілі сяло Навара, недалёка ад турэцкай мяжы. У той жа час,на ўсход ад Гара-Туркман (Туркменскія горы), урадавыя сілы працягвалі прасоўвацца на поўнач у бок апірышча паўстанцаў Кінсібы. 3 лютага расійскі ваенны саветнік быў забіты ў выніку мінамётнага абстрэлу баевікамі Сальмы. Паміж 6 і 7 лютага ўрадавыя войскі ўзялі сяло Аліі і пагорак каля вёскі. 8 лютага САА вызваліла чатыры вёскі, у тым ліку дзве ў раёне [[Кінсіба|Кінсібы]]. 9 лютага саудаўскі палявы камандзір баевікоў ан-Нусры, камандуючы фронтам курдскіх гор, Абдэль-Азіз аль-Дзібайхі (псеўданім «Абу Хамза») быў забіты байцамі Рэспубліканскай гвардыі 103-й брыгады. 16 байцоў ан-Нусры былі забіты ў выніку авіяўдараў расійскіх ПКС. 14 лютага армія вызваліла тры вёскі, а на наступны дзень яшчэ сем вёсак, якія знаходзяцца блізу Кінсібы. З вызваленнем дзвюх вёсак на 16 лютага, вайскоўцы Сірыі дасягнулі горада і пачалі штурм. Вызваленне населенага пункта пачалося 17 лютага. Ужо на наступную раніцу баі скончыліся перамогай урада. === Заключныя аперацыі === Паміж 20 і 23 лютага Узброеныя сілы Сірыі працягнулі свой поспех, вызваліўшы восем вёсак і пагорак на поўнач ад Кінсібы. 26 лютага ўрадавыя войскі ўзялі пад свой кантроль Айн Аль-Байда. На наступны дзень вызвалілі сяло Сараф і пагорак Таль Наварат. {{Зноскі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2015 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] t490uvykudbzq12h654su3yzs9ibz8s 0 614296 5124822 4886817 2026-04-12T04:52:58Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124822 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Шэйх-Міскін |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Southern Front Sheikh Maskin 23-1-2016.jpg |подпіс = Танк ССА падчас бітвы. |дата = [[27 снежня]] [[2015]] — [[25 студзеня]] [[2016]] |месца = [[Шэйх-Міскін]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Нацыянальныя сілы абароны]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} ** [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref name="strategic"/><br>[[File:Emblem of the Palestine Liberation Army.svg|22px]] [[Армія вызвалення Палесціны]]<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-issue-a-distress-call-for-help-as-the-syrian-army-advances-in-sheikh-miskeen/|title=Islamist rebels issue distress call for help as Syrian Army advances in Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203103633/http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-issue-a-distress-call-for-help-as-the-syrian-army-advances-in-sheikh-miskeen/|archivedate=3 лютага 2016|url-status=dead}}</ref> |праціўнік2 = {{flagicon|Syria|1932}} [[Сірыйская свабодная армія]]<ref name="east"/><br /> {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[Фронт аль-Нусра]]<ref name="east"/> |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Самір Басіля]]<ref name="important" /><br />{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махамед Фарэс]] †<ref name="important" /> |камандзір2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Ілах Башыр]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[Абу Мухамад аль-Хафідз]] †<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/nusra-spokesman-in-southern-syria-has-been-killed-at-sheikh-miskeen/|title=Two prominent Nusra leaders have been killed in the last 48 hours|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151230094126/http://www.almasdarnews.com/article/nusra-spokesman-in-southern-syria-has-been-killed-at-sheikh-miskeen/|archivedate=30 снежня 2015|url-status=dead}}</ref> |сілы1 = [[5-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|5-я бранятанкавая дывізія]]<ref name="east"/> ** 15-я механізаваная брыгада [[7-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|7-я бранятанкавая дывізія]]<ref name="east"/><br>[[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]] |сілы2 = [[Паўднёвы фронт ССА]]<ref name="east"/> ** 19-я брыгада Усяго 2,5 тыс. баевікоў<ref name="important">{{cite web|url=http://sputniknews.com/middleeast/20160128/1033860402/sheikh-miskeen-liberation-report.html|title=Sheikh Miskeen: Syrian Army's Most Important Southern Front Victory to Date|author=Sputnik|date=28 January 2016|publisher=}}</ref><ref>[http://sputniknews.com/middleeast/20160128/1033860402/sheikh-miskeen-liberation-report.html Sheikh Miskeen: Syrian Army's Most Important Southern Front Victory to Date<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |страты1 = 98 забітых<ref name="capturesstrategic"/> |страты2 = 210 забітых, больш за 250 параненых<ref>[http://tass.ru/en/world/848207 TASS: World - Syrian army eliminates 50 militants south of Damascus<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073908/http://tass.ru/en/world/848207 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://www.rfi.fr/moyen-orient/20160130-syrie-nouveaux-rapports-force-favorables-regime-bachar-el-assad-vladimir-pouti?ns_campaign=reseaux_sociaux&ns_source=twitter&ns_mchannel=social&ns_linkname=editorial&aef_campaign_ref=partage_aef&aef_campaign_date=2016-01-30&dlvrit=1448817 Syrie: de nouveaux rapports de force favorables au régime Assad - Moyen-Orient - RFI<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |агульныя страты = }} '''Бітва за Шэйх-Міскін''' — наступальная аперацыя сірыйскай арміі ў ходзе [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], якая завяршылася ўзяццем горада [[Шэйх-Міскін]] у правінцыі Дэр’а і шашы [[Дэр’а]] — [[Дамаск]]. == Бітва == === Пачатак штурму горада === [[27 снежня]] [[2015]] года 15-я брыгада 5-й бранятанкавай дывізіі сірыйскай арміі пачала аперацыю па ўзяцці Шэйх-Міскіна, атакуючы яго з паўночнага і ўсходняга кірункаў. На працягу наступных двух дзён [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]] правялі больш за 80 паветраных удараў па пазіцыях баевікоў у горадзе<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-storms-the-town-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|title=Breaking: Syrian Army storms town of Sheikh Miskeen in northern Daraa|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101114438/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-storms-the-town-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|archivedate=1 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-12/29/c_134962342.htm|title=Syrian army recaptures strategic town from IS|publisher=|accessdate=8 January 2016}}</ref>. [[29 снежня]] армія заняла ваенную базу 82-й брыгады на ўскраіне горада, а таксама паўночную частку самога Шэйх-Міскіна. Урадавыя войскі часова страцілі базу з-за дрэннага надвор’я, але адваявалі на працягу ночы. На наступны дзень армія Сірыі працягнула спробы ўзяць пад поўны кантроль горад і замацавалася ў яго ўсходняй частцы. Пад кантролем сірыйскай арміі апынулася палова Шэйх-Міскіна. Затым яна ўступіла на цэнтральную плошчу. У той жа час занята мячэць Аль-Умара ў паўночнай частцы горада. Баевікі запытвалі падмацавання. Прасоўванне сірыйскай арміі было падтрымана 15 авіяўдарамі расійскіх ПКС<ref name="east">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-the-east-district-of-sheikh-miskeen/|title=Syrian Army captures the east district of Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102062557/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-the-east-district-of-sheikh-miskeen/|archivedate=2 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="base">{{cite web|url=https://www.bostonglobe.com/news/world/2015/12/29/syrian-troops-advance-south-and-center-drive-back-rebels/1YM8TIG4Iu5uDCNKwWQsyH/story.html|title=Syrian troops advance in south and center, drive back rebels - The Boston Globe|work=BostonGlobe.com|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/r-syrian-army-backed-by-jets-clashes-with-rebels-holding-southern-town-2015-12|title=Syrian army backed by jets clashes with rebels holding southern town|date=30 December 2015|work=Business Insider|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095519/http://www.businessinsider.com/r-syrian-army-backed-by-jets-clashes-with-rebels-holding-southern-town-2015-12|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="edward">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41732|title=The regime forces keep on trying to take complete control of Sheikh Meskin town|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref name="edward"/><ref>{{cite web|url=http://umap.openstreetmap.fr/fr/map/desyracuse-syria-civil-war-3-jan-2016_65400#13/32.8251/36.1624|title=@deSyracuse Syria civil war (3 Jan 2016) - uMap|publisher=|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35198537|title=Syria conflict: Troops battle rebels for key southern town|work=BBC News|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-reaches-the-al-umari-mosque-inside-sheikh-miskeen/|title=Breaking: Syrian Army reaches the Al-Umari Mosque inside Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151230122322/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-reaches-the-al-umari-mosque-inside-sheikh-miskeen/|archivedate=30 снежня 2015|url-status=dead}}</ref><ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41668|title=15 airstrikes target Shekh Meskin and continued clashes around the town|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref>. З [[2 студзеня|2]] па [[4 студзеня]] сірыйская армія працягнула прасоўванне пры падтрымцы расійскіх ПКС, якія ажыццявілі 43 авіяўдары па пазіцыях апазіцыйных войскаў<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41939|title=Clashes in Sheikh Meskin and in the vicinity of Burj al-Qasab in the countryside of Latakia|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42020|title=More than 50 airstrikes on areas of al-Qaryatayn and Sheikh Meskin town in the countryside of Homs and Daraa|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42087|title=More Russian airstrikes target Shekh Meskin|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref>. === Няўдалая контратака баевікоў === [[5 студзеня]] баевікі пачалі контратаку ў напрамку базы 82-й брыгады. У той жа час, 15-я брыгада, пры падтрымцы падраздзяленняў НСА, па-ранейшаму прадпрымала спробы прасунуцца да ўзгорка [[Таль Хамад]], што на захад ад горада. Да таго моманту ўрадавыя войскі кантралявалі 55-60% горада. Да вечара контратака мяцежнікаў забуксавала. На наступны дзень баевікі аднавілі напад і штурмам узялі паўднёвы перыметр штаба 82-й брыгады. Аднак, у рэшце рэшт, і другі штурм не атрымаўся. ПКС Расіі правялі 12 авіяўдараў па пазіцыях апазыцыйных сіл<ref name="counter">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/battle-for-sheikh-miskeen-intensifies-as-the-islamists-counter-at-the-battalion-82-hq/|title=Battle for Sheikh Miskeen intensifies as Islamists counter at Battalion 82 HQ|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416121329/https://www.almasdarnews.com/article/battle-for-sheikh-miskeen-intensifies-as-the-islamists-counter-at-the-battalion-82-hq/|archivedate=16 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamist-counter-offensive-at-sheikh-miskeen-stalls-several-militants-killed/|title=Islamist counter-offensive at Sheikh Miskeen stalls: several militants killed|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108055912/http://www.almasdarnews.com/article/islamist-counter-offensive-at-sheikh-miskeen-stalls-several-militants-killed/|archivedate=8 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-islamist-rebels-storm-battalion-82-headquarters-in-sheikh-miskeen/|title=Breaking: Islamist rebels storm the Battalion 82 Headquarters in Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107180948/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-islamist-rebels-storm-battalion-82-headquarters-in-sheikh-miskeen/|archivedate=7 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-fail-to-capture-battalion-82-in-sheikh-miskeen/|title=Islamist rebels defeated at Battalion 82 in Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107085108/http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-fail-to-capture-battalion-82-in-sheikh-miskeen/|archivedate=7 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42254|title=12 airstrikes target Sheikh Meskin and bombing the countryside of Al-Quneitra|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref>. У трэці раз баевікі паспрабавалі контратакаваць раніцай [[8 студзеня]]. Наступленне было абцяжарана дрэннымі ўмовамі надвор’я, упартым супрацівам сірыйскіх войскаў і расійскімі авіяналётамі<ref name="strategic">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/01/syria-regime-advances-al-shaykh-maskin.html#|title=Forces fight for strategic Syrian gateway to south - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor|accessdate=26 January 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160127001623/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/01/syria-regime-advances-al-shaykh-maskin.html|archivedate=2016-01-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/rebels-fail-to-capture-battalion-82-base-for-the-3rd-time-in-sheikh-miskeen/|title=Islamist rebels fail to capture Battalion 82 base for the 3rd time in 72 hours|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108092046/http://www.almasdarnews.com/article/rebels-fail-to-capture-battalion-82-base-for-the-3rd-time-in-sheikh-miskeen/|archivedate=8 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. === Узяцце Шэйх-Міскіна === [[9 студзеня|9]] і [[10 студзеня]] расійская і сірыйская авіяцыі вырабілі 33 авіяналёты па пазіцыях баевікоў<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42433|title=About 45 airstrike target Sheikh Meskin and other towns and cities in Daraa|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref>. [[11 студзеня]] ўрадавыя войскі занялі парадку 17 будынкаў у паўднёвай частцы горада, а праз два дні — яшчэ каля 35 будынкаў. Паўднёвая частка горада была ўжо пад іх кантролем, і горад быў заняты на 80%<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-seizes-a-dozen-building-blocks-in-sheikh-miskeen/|title=Syrian Army seizes several building blocks inside of Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129193330/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-seizes-a-dozen-building-blocks-in-sheikh-miskeen/|archivedate=29 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-a-large-part-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|title=Syrian Army captures a large part of Sheikh Miskeen in northern Daraa|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130005415/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-a-large-part-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|archivedate=30 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. [[23 студзеня|23]] і [[24 студзеня]] сірыйскія вайскоўцы ўзялі школу Аль-Захер і яе наваколлі, а таксама горад Аль-Бурдж на ўскраіне Шэйх-Міскіна. Паветраныя сілы Расіі і Сірыі правялі больш за 40 паветраных удараў па пазіцыях апазіцыянераў у горадзе. Тым не менш мяцежныя сілы зноў змаглі авалодаць школай. Урадавыя войскі працягвалі ўмацоўвацца на пазіцыях у горадзе — у тым ліку ў мячэці Аль-Баса, квартале Аль-Дзіры і на дарозе Сальдаліят<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/saa-make-advancements-in-sheikh-miskeen-video/|title=Syrian Army make advancements in Sheikh Miskeen (Video)|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124102344/http://www.almasdarnews.com/article/saa-make-advancements-in-sheikh-miskeen-video/|archivedate=24 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43272|title=11 fighters killed in Sheikh Meskin clashes and intensive raids|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43325|title=19 raids target Sheikh Meskin amid continued offensive by the regime forces on the town and its outskirts|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/battle-update-from-sheikh-miskeen-video/|title=Battle update from Sheikh Miskeen (Photos & Video)|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124222044/http://www.almasdarnews.com/article/battle-update-from-sheikh-miskeen-video/|archivedate=24 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. На працягу ночы на ​​[[25 студзеня]] атрад урадавых войскаў узяў ключавую вышыню з выглядам на горад. Бой быў цяжкі, але моцны дождж дапамог арміі Сірыі падняцца ўверх па вышыні, не будучы выяўленымі. Затым вышыня была атакавана з трох бакоў паўстанцамі. У ходзе атакі быў паранены камандзір сірыйскіх вайскоўцаў [[Махамед Фарэс]], але атраду атрымалася ўтрымаць вышыню да падыходу падмацавання<ref name="important"/>. На наступную раніцу сірыйскія вайскоўцы пачалі наступленне з паўночнага боку горада і хутка прасунуліся наперад. Бой пачаўся ў 08:30 раніцы, і неўзабаве пасля гэтага 15-я брыгада штурмам узяла мячэць Аль-Умара. Урадавыя сілы таксама дабіліся поспехаў на паўночна-заходнім кірунку. У гэты час яны былі падтрыманы 25 авіяўдарамі расійскай авіяцыі. Самы цяжкі бой праходзіў у раёне Аль-Дзіры. Тым не менш, пасля яго ўзяцця баевікі кантралявалі толькі некалькі будынкаў. Апазіцыянеры пачалі адступленне, у асноўным у бок гарадоў [[Ібта]] і [[Нава (горад)|Нава]]. Да 22:30 сілы, падкантрольныя Асаду, цалкам узялі горад пад свой кантроль<ref name="important"/><ref name="capturesstrategic">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-strategic-city-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|title=Syrian Army captures strategic city of Sheikh Miskeen in northern Daraa|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126091114/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-strategic-city-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|archivedate=26 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="capturesstrategic2">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43434|title=The regime forces backed by Iranian and Hezbollah officers fully control Sheikh Meskin and the clashes continue in its vicinity|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43390|title=Clashes in Shekh Meskin and Lattakia countryside|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43398|title=25 raids target Sheikh Meskin and cover the advancement of the regime forces in the town|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-continues-to-advance-in-sheikh-miskeen-al-umari-mosque-captured/|title=Syrian Army continues to advance in Sheikh Miskeen: Al-Umari Mosque captured|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125152301/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-continues-to-advance-in-sheikh-miskeen-al-umari-mosque-captured/|archivedate=25 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43415|title=The violent clashes continue in Sheikh Meskin and in the Western Ghouta|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2016-01/25/c_135044023.htm|title=Syrian army advances in strategic city in southern region|publisher=|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43489|title=Clashes in the vicinity of the strategic town of Sheikh Meskin|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref>. == Наступствы == [[27 студзеня]] Сірыйская Арабская Армія ўзяла дзве стратэгічныя вяршыні: [[Таль Хамада]] і [[Таль Кум]]<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43556|title=Advancement for the regime forces in the countryside of Sheikh Meskin and controlling hills there|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamists-suffer-more-setbacks-in-northern-daraa-as-the-syrian-army-advances-west/|title=Islamist rebels suffer more setbacks in northern Daraa as the Syrian Army advances west|work=Al-Masdar News|accessdate=11 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416084317/https://www.almasdarnews.com/article/islamists-suffer-more-setbacks-in-northern-daraa-as-the-syrian-army-advances-west/|archivedate=16 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Снежань 2015 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2015 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] r366tlq8tb6dvtyij2cewxpq4bvct3z 0 614368 5124823 4894083 2026-04-12T04:53:19Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124823 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вызваленне Пальміры |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Liberation of Palmyra by RSII coalition (4).jpg |подпіс = Сірыйскія вайскоўцы ў вызваленай Пальміры, 28 сакавіка 2016. |дата = 13 — 27 сакавіка 2016 |месца = [[Пальміра]] і [[Тадмар]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі і саюзнікаў, вяртанне Пальміры пад кантроль ўрада Сірыі |праціўнік1 = * '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''' ** {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Узброеныя сілы Сірыі]] *** [[25-я дывізія спецыяльнага прызначэння|Сілы Тыгра]] *** [[Брыгада Пустынных Сокалаў]] *** Брыгада Ястрабы Кунейтры *** [[Марская пяхота]] ** {{Flagicon image|National Defence Force Syria Logo.jpg}} [[Нацыянальныя сілы абароны|НСА]] * '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' ** {{flagicon image|Flag of the Russian Air Force.svg}} [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] <small> [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|(авіяўдары)]] </small> ** {{flagicon image|Great emblem of the Special Operations Forces.svg}} [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Спецназ]]<ref name=autogenerated2>[https://russian.rt.com/article/155900 Генштаб РФ: Пальмира освобождена при участии российского спецназа и военных советников]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.ntv.ru/novosti/1616201/ Окруженный в районе Пальмиры российский офицер вызвал огонь на себя]</ref> ** [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|Ваенныя саветнікі]]<ref name=autogenerated2/> * '''{{Сцягафікацыя|Іран}}'''<ref name="IRGC"/> ** {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] * '''[[Шыіты|Шыіцкія]] [[Апалчэнне|апалчэнцы]]''': ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/|title=Syrian Army, Hezbollah overwhelm ISIS in west Palmyra: dozens killed|author=Leith Fadel|date=17 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=17 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529124320/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/|archive-date=29 мая 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]]<ref name="IRGC">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/irgc-soldiers-arrive-palmyra-help-liberate-city/|title=Iranian special forces arrive in Palmyra to help liberate the city|author=Leith Fadel|date=21 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=21 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402215027/https://www.almasdarnews.com/article/irgc-soldiers-arrive-palmyra-help-liberate-city/|archive-date=2 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{Сцяг|Ірак}} [[Брыгады аль-Імам Алі]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Катаіб Хезбала]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Харакат Ан-Нуджаба]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Арганізацыя Бадра]] |праціўнік2 = * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] '''[[Ісламская дзяржава]]''' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Сухель Аль-Хасан]]<br/>{{Сцяг|Сірыя|1980}} Алі-Рахмун †<br/>{{Сцяг|Сірыя|1980}} Алі Шахін<br>{{Сцяг|Расія}} [[Руслан Віктаравіч Галіцкі|Руслан Галіцкі]] |камандзір2 = [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] Султан Бін Абдыль-Рахман †<ref name="almasdarnews">[https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-palmyra-killed-syrian-army/ Top ISIS emir in Palmyra killed by the Syrian Army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610153514/http://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-palmyra-killed-syrian-army/ |date=10 чэрвеня 2016 }}, almasdarnews.com</ref><br>[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] Халіл Махамед †<ref name="almasdarnews.com">[https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-commander-palmyra-killed-syrian-army/ Top ISIS emir in Palmyra killed by Syrian Army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420084516/http://www.almasdarnews.com/article/top-isis-commander-palmyra-killed-syrian-army/ |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |сілы1 = звыш 6000 байцоў |сілы2 = каля 2000 баевікоў |страты1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} 195 загінулых<ref name="hill800">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/tiger-forces-liberate-hill-800-west-palmyra/|title=Tiger Forces liberate Hill 800 in west Palmyra|author=Leith Fadel|date=14 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415051642/https://www.almasdarnews.com/article/tiger-forces-liberate-hill-800-west-palmyra/|archive-date=15 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-3507616/Syrian-army-enters-historic-city-Palmyra-ISIS-warned-crushed-feet-Assad-s-forces.html Syrian army re-enters Palmyra as ISIS are warned they will be 'crushed' | Daily Mail Online<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="Syrian Marines commander">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45303|title=IS kills 26 seals and their commander in Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=24 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-less-1-km-isils-training-camp-palmyra/|title=Syrian Army less than 1 km from ISIL's training camp in Palmyra|author=Leith Fadel|date=16 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316112152/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-less-1-km-isils-training-camp-palmyra/|archive-date=16 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="2kmtadmur">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45379|title=Regime forces is 2km Away from Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=24 March 2016}}</ref><ref>http://achtungpartisanen.ru/cena-osvobozhdeniya-palmiry/</ref><ref>[http://townhall.com/news/politics-elections/2016/03/28/syrian-forces-pursue-campaign-against-islamic-state-after-retaking-palmyra-n2139741 Syrian forces pursue campaign against Islamic State after retaking Palmyra - Reuters News 3/28/2016 6:59 AM<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405210726/http://townhall.com/news/politics-elections/2016/03/28/syrian-forces-pursue-campaign-against-islamic-state-after-retaking-palmyra-n2139741 |date=5 красавіка 2016 }}</ref><br>{{Сцяг|Расія}} 1 загінулы<ref name=autogenerated1 /><br>{{Сцяг|Іран}} 1 загінулы<ref>[http://www.foxnews.com/us/2016/04/04/us-says-iran-forces-pulling-back-in-syria-others-say-no.html US says Iran forces pulling back in Syria; others say no | Fox News]</ref> |страты2 = '''Па заяве SOHR''': 417 забітых<br>'''Па заяве САА''': 450 забітых<br>'''Даныя Расіі''': 500 забітых<ref>[http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-syria-palmyra-islamic-state-20160327-story.html Syrian forces retake historic city of Palmyra from Islamic State - Chicago Tribune<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="eastward">{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2016/Mar-11/341718-syrian-army-aims-for-eastward-advance-with-palmyra-attack.ashx|title=Syrian army aims for eastward advance with Palmyra attack|work=The Daily Star Newspaper - Lebanon|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316225330/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2016/Mar-11/341718-syrian-army-aims-for-eastward-advance-with-palmyra-attack.ashx|archive-date=16 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="300airstrikes">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45048|title=300 airstrikes and shells target Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=16 March 2016}}</ref><ref name="2kmtadmur"/><ref name="26die">{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-gains-idINKCN0WH2K3|title=26 die as Russian jets back Syrian advance near Palmyra - monitor|author=Reuters Editorial|date=15 March 2016|work=Reuters India|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926033546/https://in.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-gains-idINKCN0WH2K3|archive-date=26 верасня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45233|title=Aerial bombardment kills 18 IS in Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=24 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/03/24/world/middleeast/ap-ml-islamic-state-the-latest.html|title=The Latest: Russian Officer Killed Near Palmyra in Syria|date=24 March 2016|work=AP|access-date=24 March 2016|via=The New York Times}}</ref> |агульныя страты = }} '''Вызваленне Пальміры''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскага канфлікту]], падчас якога часці [[Узброеныя сілы Сірыі|арміі Сірыі]] і расійскага спецназа вызвалілі<ref>[http://www.interfax.ru/world/500287 Сирийская армия выбила боевиков с высоты в районе Пальмиры]</ref> горад [[Пальміра]] і яго сучасную частку ([[Тадмар]]) ад баевікоў групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]». Аперацыя доўжылася з 13 па 27 сакавіка 2016 года і скончылася поўным вызваленнем гарадоў і іх наваколля<ref>[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=53542#.VvUMEsuEbqB UNESCO chief welcomes the liberation of Syria’s Palmyra world heritage site]</ref><ref>[http://tass.ru/en/politics/864939 Russian lawmaker: Liberation of Palmyra will show world who confronts IS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160330011402/http://tass.ru/en/politics/864939 |date=30 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://europe.newsweek.com/syrian-troops-enter-ancient-isis-held-city-palmyra-440295?rm=eu Syrian troops 'at the gates' of ancient ISIS-held city of Palmyra]</ref>. == Падрыхтоўка == Пачынаючы з [[9 сакавіка]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]] наносілі авіяўдары па пазіцыях джыхадзістаў блізу Пальміры, а таксама па канвоях баевікоў, які ішлі з [[Рака (горад)|Ракі]] і [[Дэйр-эз-Зор]]а з падтрымкай. Станам на [[12 сакавіка]] ПКС РФ забілі больш за 100 мяцежнікаў<ref>[https://inforeactor.ru/23458-rossiiskie-vks-likvidirovali-bolee-100-boevikov-za-48-chasov Российские ВКС ликвидировали более 100 боевиков за 48 часов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410123334/https://inforeactor.ru/23458-rossiiskie-vks-likvidirovali-bolee-100-boevikov-za-48-chasov |date=10 красавіка 2016 }}</ref>. == Ход аперацыі == 13 сакавіка 2016 года армія Сірыі пачала аперацыю па вызваленні горада<ref>[http://m.tvc.ru/news/show/id/88635 Боевики 'Исламского государства' отступают из Пальмиры]</ref>. 14 сакавіка сірыйскія вайскоўцы занялі дзве з трох стратэгічна важных вышынь — «вышыню 800» і «вышыню 853» паўднёваўсходней Пальміры<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-liberates-point-853-western-palmyra/ Breaking: Syrian Army liberates Point 853 in western Palmyra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160419043300/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-liberates-point-853-western-palmyra/ |date=19 красавіка 2016 }}, almasdarnews.com]</ref>. У баі за іх быў забіты адзін з «эміраў» Пальміры Халіл Махамед<ref name="almasdarnews.com" />. 15 сакавіка сірыйскай арміі пры падтрымцы ПКС РФ удалося заняць апошнюю стратэгічна важную для вызвалення горада «вышыню 939», у гарах на захад ад Пальміры<ref>{{Cite web |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2016/03/19/world/syrian-troops-push-toward-palmyra-russian-support/#.Vuy2iVUrKUk |title=Syrian troops push toward Palmyra, with Russian support {{!}} The Japan Times |access-date=12 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322063122/http://www.japantimes.co.jp/news/2016/03/19/world/syrian-troops-push-toward-palmyra-russian-support#.Vuy2iVUrKUk |archive-date=22 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. 17 сакавіка баевікі ІДІЛ распачалі беспаспяховы контр-напад на «вышыню 939», якая пасля некалькіх гадзін бою была адбіта сірыйскімі вайскоўцамі<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/ Syrian Army, Hezbollah overwhelm ISIS in west Palmyra: dozens killed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160529124320/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/ |date=29 мая 2016 }}</ref>. Пазней, у той жа дзень, да ўрадавых атрадаў прыбыло падмацаванне, якое складалася з марскіх пяхотнікаў і апалчэнцаў [[Хезбала|Хезбалы]]<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/massive-convoy-syrian-army-reinforcements-leave-latakia-palmyra/ Massive convoy of Syrian Army reinforcements leave Latakia for Palmyra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508221405/http://www.almasdarnews.com/article/massive-convoy-syrian-army-reinforcements-leave-latakia-palmyra/ |date=8 мая 2016 }}</ref>. У той жа дзень баевікі ІДІЛ апублікавалі відэа з забітым, па іх словах, расійскім вайскоўцам. На відэа паказана цела забітага і рыштунак (медыкаменты з надпісамі на [[руская мова|рускай мове]]). Ісламісты заявілі аб 5 забітых расійскіх вайскоўцаў. Некалькі гадзін праз у інтэрнэт выкладзены групавыя і адзінкавыя фатаграфіі з расійскімі салдатамі, атрыманыя, верагодна, з мабільнага тэлефона забітага<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-3498615/ISIS-kills-five-Russian-soldiers-fighting-Ancient-Syrian-city-Palmyra.html ISIS kills five Russian soldiers during fighting in ancient Syrian city of Palmyra]</ref>. 18 сакавіка ў баі з урадавымі войскамі за гістарычную частку горада быў забіты другі «эмір» Пальміры Султан Бін Абдыль-Рахман<ref name="almasdarnews" />. 23 сакавіка стала вядома, што сірыйская ўрадавая армія ўзяла пад кантроль гістарычную частку горада<ref>[http://izvestia.ru/news/607235 Пальмира освобождена]</ref> пры дапамозе [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|ССА Расіі]]<ref>[http://m.vz.ru/world/2016/3/20/800586.html Освобождение Пальмиры стало возможным благодаря российским ВКС]</ref>. 24 сакавіка стала вядома пра гібель расіяніна [[Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка|Аляксандра Прахарэнкі]]<ref>[http://www.nrk.no/urix/russisk-rambo-1.12878309 Russian «Rambo» will never see his unborn child]</ref>, афіцэра расійскіх ССА<ref>[https://lenta.ru/articles/2016/03/31/geroy_palmiry/ Герой Пальмиры {{!}} Где жил и чему учился погибший в Сирии спецназовец Александр Прохоренко]</ref> паблізу Пальміры: каб пазбегнуць траплення ў палон да баевікоў ён быў вымушаны выклікаць агонь на сябе. Гэта адбылося, калі сірыйскія ўрадавыя войскі вызвалілі гістарычную частку Пальміры ад байцоў ІДІЛ<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201603231522-s6o2.htm. В стране и мире — Телеканал «Звезда»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 25 сакавіка сірыйская армія вызваліла гістарычны замак Фахр-ад-Дзіна. Акрамя таго, на паўднёвым захадзе горада вызвалены раён гасцініц і рэстаранаў, крэпасць, а таксама даліна некропаля<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2735643 Сирийская армия освободила цитадель в Пальмире]</ref>. 26 сакавіка групы баевікоў адступілі на паўночныя ўскраіны Пальміры. Аднак як на ўсходзе, так і на захадзе горада ісламарадыкалы яшчэ аказвалі ўпарты супраціў<ref>[http://ria.ru/syria_chronicle/20160326/1397556327.html Часть боевиков ИГ отступила к северным окраинам Пальмиры]</ref>. За суткі ПКС РФ здзейснілі 40 вылетаў у раёне Пальміры, нанесеныя ўдары па 158 аб’ектах баевікоў, у выніку якіх знішчана больш за 100 паўстанцаў, 4 танкі, 3 артылерыйскія ўстаноўкі, 4 склада з боепрыпасамі і 5 адзінак аўтамабільнай тэхнікі<ref>[http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081622@egNews Информационный бюллетень российского Центра по примирению враждующих сторон на территории Сирийской Арабской Республики (26 марта 2016 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160330161749/http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081622@egNews |date=30 сакавіка 2016 }}</ref>. 27 сакавіка сірыйская ўрадавая армія цалкам вызваліла Пальміру ад джыхадзістаў<ref>[http://sana.sy/ru/?p=68095 Армия полностью освободила от террористов ДАИШ город Тадмор]</ref>. За суткі ПКС Расіі здзейснілі 40 вылетаў у гэтым раёне і нанеслі ўдары па 117 ваенных аб’ектах ісламістаў. Знішчаны 8 пунктаў кіравання, 12 апорных пунктаў, больш за 80 байцоў ІД, 2 танкі, 3 артылерыйскія ўстаноўкі, 8 адзінак аўтамабільнай тэхнікі і 6 складоў з боепрыпасамі<ref>[http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081651@egNews#txt Информационный бюллетень российского Центра по примирению враждующих сторон на территории Сирийской Арабской Республики (27 марта 2016 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401074609/http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081651@egNews#txt |date=1 красавіка 2016 }}</ref>. == Роля Расіі == [[28 сакавіка]] начальнік [[Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Генеральнага штаба УС РФ]] Валерый Герасімаў паведаміў, што Пальміра вызвалена пры ўдзеле ПКС РФ, расійскага спецназа і ваенных саветнікаў<ref name=autogenerated2 />. У гэты дзень у цэнтры горада ў 15:00 па мясцовым часе быў узняты дзяржаўны сцяг Сірыі. Паводле распараджэння Прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]], у размініраванні горада прынялі ўдзел Міжнародны супрацьмінны цэнтр Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі<ref>[http://ria.ru/syria/20160328/1398793330.html Пальмира освобождена от ИГ: в центре города поднят флаг Сирии | РИА Новости]</ref>, а ў рэстаўрацыі гістарычных помнікаў горада — [[Эрмітаж|Дзяржаўны Эрмітаж]]<ref>[http://ria.ru/syria_peace/20160327/1398173615.html Пиотровский: Эрмитаж готов активно помогать восстанавливать Пальмиру | РИА Новости]</ref>. Архітэктурна-гістарычную частку Пальміры расійскія спецыялісты цалкам размініравалі да [[21 красавіка]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/504992 Архитектурно-историческую часть Пальмиры разминировали]</ref>. [[File:International Mine Action Center in Syria (2016-04-07) 10.jpg|thumb|290px|Работа расійскіх сапёраў у Пальміры. 9 красавіка 2016 года.]] [[31 сакавіка]] стала вядома, што расійская авіяцыя ў перыяд з 7 па 27 сакавіка ў інтарэсах падраздзяленняў урадавых войскаў у раёне Пальміры выканала каля 500 баявых вылетаў, падчас якіх нанесена больш за 2 000 авіяцыйных удараў. ПКС РФ штодня знішчалі аўтамабільныя калоны з баевікамі і боепрыпасамі, якія спрабавалі прарвацца ў Пальміру з боку Ракі і Дэйр-эз-Зора. Акрамя гэтага, стала афіцыйна вядома пра выкарыстанне расійскімі ПКС на кірунку Пальміры верталётаў [[Мі-28]]<ref>[http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12082004@egNews#txt Брифинг начальника Главного оперативного управления Генерального штаба ВС РФ генерал-лейтенанта Сергея Рудского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405081106/http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12082004@egNews#txt |date=5 красавіка 2016 }}</ref>. == Наступныя падзеі == [[5 мая]] сімфанічны аркестр [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] пад кіраўніцтвам [[Валерый Абісалавіч Гергіеў|Валерыя Гергіева]] даў канцэрт пад назвай «З малітвай аб Пальміры» ў старажытным амфітэатры. Канцэрт быў прымеркаваны да [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] і прысвечаны памяці пакаранага смерцю баевікамі ІДІЛ наглядчыка Пальміры [[Халід Асаад|Халіда Асаада]] і расійскага афіцэра Героя Расійскай Федэрацыі Аляксандра Прахарэнка, які загінуў пры вызваленні Пальміры<ref>[https://lenta.ru/news/2016/05/05/concert_palmira/ Путин по видеосвязи пообщался с участниками концерта в Пальмире] lenta.ru</ref>. Па даных СМІ, 8 мая расійскія вайскоўцы пачалі ўладкоўваць новую ваенную базу ў раёне Пальміры, недалёка ад [[Пальміра (аэрапорт)|ваеннага аэрадрома]], якая, як планавалася, будзе з’яўляцца цэнтрам падрыхтоўкі аперацый супраць баевікоў ІДІЛ. Так, на кадрах журналістаў «Франс-Прэс» былі заўважаны сродкі супрацьпаветранай абароны [[Панцыр-С1]]<ref>[https://lenta.ru/news/2016/05/08/russianbase/ СМИ узнали о создании российской военной базы в Пальмире] // lenta.ru</ref>. Мінабароны Расіі абвергла інфармацыю аб будаўніцтве ваеннай базы ў Пальміры, заявіўшы што на фотаздымках са спадарожніка, якія апублікавала выданне, знаходзіцца часовы лагер<ref>[http://www.aif.ru/society/army/minoborony_oproverglo_informaciyu_o_stroitelstve_voennyy_bazy_v_palmire Минобороны опровергло информацию о строительстве военный базы в Пальмире] // АиФ, 17.05.2016</ref>. У снежні ісламарадыкалы разгарнулі наступленне на Пальміру, паўторна акупаваўшы горад. Аднак, дзякуючы сумесным намаганням войскаў Сірыі, Расіі і Ірана, яго атрымалася адбіць. == Памяць == Міністэрства абароны Расіі заснавала [[медаль «За вызваленне Пальміры»]] і [[Медаль «За размініраванне Пальміры»|«За размініраванне Пальміры»]]. == Гл. таксама == * [[Бітва за Пальміру (2015)]] * [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=2735487&tid=95994 Конфликт в Сирии // Что осталось от Пальмиры: эксклюзивные съемки с коптера] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сакавік 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Ірана]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] 6ryd7eufc44un8t38jllg5glsze0x3z 0 614541 5124824 4886818 2026-04-12T04:53:34Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124824 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне на Ханасер |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Ithriyah-Raqqa offensive (February-April 2016).svg |подпіс = Карта наступлення (уключае таксама наступленне САА ўздоўж трасы Ітрыя-Рака). |дата = [[21 лютага|21]]—[[29 лютага]] [[2016]] года |месца = [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Частковая перамога Сірыйскай Арабскай Арміі ** ІДІЛ і Джунд аль-Акса часова адрэзалі маршрут паставак урадавай арміі праз шашу Ітрыя — Алепа, захапіўшы Ханасер і яшчэ 12 вёсак ** Сірыйская армія вызваліла Ханасер і ўсе страчаныя раней вёскі, адноўлены маршрут паставак у Алепа (вызваленне шашы Ітрыя — Алепа) |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]: ** {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Army.svg}} [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** {{flagicon image|National Defence Force Syria Logo.jpg}} [[Нацыянальныя сілы абароны|НСА]] {{Flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Брыгады Баас]]<br/>{{Flagicon image|Emblem of Liwa Al-Quds.svg}} [[Ліва аль-Кудс|Брыгады Аль-Кудс]] {{Flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<br/> {{Сцягафікацыя|Расія}}: ** {{flagicon image|Flag of the Russian Air Force.svg}} [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]]<br /> {{Flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[Фронт аль-Нусра]] |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Сухель Аль-Хасан]] |камандзір2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|22px]] Умар Аль-Абсі † <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-aleppo-killed-airstrike/ Top ISIS commander in Aleppo killed<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |сілы1 = [[Сухапутныя сілы Сірыі|Сірыйская Арабская Армія]]: ** 11-е танкавае аддзяленне *** 47-ы полк ** [[Рэспубліканская гвардыя Сірыі]] ** [[Сілы Тыгра]] ** Сілы гепарда (3-я каманда) ** Сілы гепарда (6-я каманда) [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Уброеныя сілы РФ]]: ** [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]] |сілы2 = 1000 баевікоў |страты1 = 87 забітых |страты2 = 400—450 забітых |агульныя страты = }} '''Наступленне на Ханасер''' — кампанія [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскай грамадзянскай вайны]], распачатая баевікамі ІДІЛ і Джунд аль-Акса ў лютым 2016 года, з мэтай адрэзаць маршрут паставак урадавых войскаў у [[Халеб|Алепа]]. == Наступленне == У 22-й гадзіне 21 лютага байцы ІДІЛ пачалі наступленне. На наступны дзень сумесным нападам баевікі з «Ісламскай дзяржавы» і Джунд аль-Аксы, звязанай з «[[Аль-Каіда|Аль-Каідай]]», захапілі вёску Расм Аль-Натан, а таксама яшчэ два населеныя пункты ўздоўж трасы Ханасер — Алепа (Ітрыя — Алепа), адрэзаўшы сірыйскі ўрад ад маршруту паставак у апошні горад. Затым джыхадзісты прыступілі да захопу шасці іншых вёсак і пагоркаў. Калона падмацавання з горада Ас-Сафіра, якая складалася з праўладнай палесцінскай міліцыі Брыгады Аль-Кудс, была паслана з заданнем зноў адкрыць «дарогу жыцця», і да канца дня яны адбілі адну вышыню. 23 лютага два кантынгенты [[спецпрызн|спецпадраздзялення]] сірыйскай арміі, вядомага як Сілы Тыгра, былі таксама накіраваны на аднаўленне кантролю над дарогай. У той жа час ІДІЛ пачала наступленне на горад Ханасер, які пачаўся з няўдалага выбуху аўтамабіля баевіка-смяротніка блізу кантрольна-прапускнога пункта арміі Сірыі. На працягу ўсёй раніцы вайскоўцы адбілі чатыры з сямі пазіцый, якія страцілі раней на дарозе, але ў канчатковым рахунку баевікам удалося захапіць Ханасер. У другой палове дня Сілы Тыгра пачалі контрнаступленне з ракетнай атакі на пазіцыі ісламістаў, пасля чаго ў бой уступілі танкі. Сірыйская армія чакала перад уваходам у вёску, захопленую ІДІЛ, пакуль расійскія авіяўдары па пазіцыях мяцежнікаў не спыніліся. Контрудар быў запушчаны з двух флангаў: Сілы Тыгра і Хезбалы пачалі наступленне з поўначы, з вёскі Расм Аль-Натан, у той час як армія Сірыі і Брыгада Аль-Кудс прасунуліся з поўдня ў напрамку Ханасера. Да вечара ўрадавыя сілы адбілі пагорак Таль Сірытэйл, блізу Ханасера, і Расм Аль-Натан. На наступную раніцу сірыйская армія ізноў увайшла ў Ханасер і яшчэ адну вёску. Пазней ім удалося адбіць пагорак Таль Заарур, а таксама рушыць наперад у цэнтральным раёне Ханасера. У гэты час спыненне паставак па дарозе Ітрыя-Алепа з-за захопу шэрагу вёсак уздоўж дарогі выклікала рост коштаў на прадукты харчавання і прадметы медыцынскага прызначэння ў горадзе Алепа. 25 лютага Сілы Тыгра і іх саюзнікі вызвалілі Ханасер, у той час як некалькі вышынь за межамі горада былі яшчэ за ісламарадыкаламі. Затым армія Сірыі прасунулася на поўнач ад Ханасера і вызваліла суседнюю вёску Аль-Мугхайрат, разам з чатырма вышынямі паўночней яе (у тым ліку вялікі пагорак Талат аль-Байда). У той жа час урадавыя войскі, якія надыходзілі з поўначы, вызвалілі Шылала аль-Кааберу, пры падтрымцы расійскай авіяцыі. Да канца дня ўрадавыя войскі ўзялі яшчэ дзве вёскі і пачалі рыхтавацца да наступнай атакі. 26 лютага сірыйская армія дасягнула вялікіх поспехаў, вызваліўшы тры вёскі. Баевікі ІДІЛ апынуліся ў катле і адышлі на паўднёвы захад ад возера Джабул. Пазней у той жа дзень армія вызваліла астатнія чатыры вёскі, якія ўтрымлівалі паўстанцы, такім чынам ачысціўшы дарогу ў Алепа. Тым не менш джыхадзісты ўзялі пад свой кантроль вёску блізу гор Аль-Хамам, з выглядам на «дарогу жыцця». Урадавыя сілы вызвалілі сяло на наступны дзень. 28 лютага сірыйская армія вызваліла дзве вёскі і дзве вышыні паблізу Ханасера. 29 лютага рух па «дарозе жыцця» Ітрыя — Алепа быў адноўлены. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Люты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] 96gf8xm33gieoggr5yj94yrka8w4h7c 0 614705 5124825 4886822 2026-04-12T04:53:51Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124825 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Ithriyah-Raqqa offensive (February-April 2016).svg |подпіс = Карта наступлення (уключае таксама наступленне САА ўздоўж трасы Ітрыя — Рака). |дата = [[11 лютага]] — [[22 чэрвеня]] [[2016]] |месца = Правінцыі Рака і Хама, [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = перамога ісламістаў, сірыйская армія па невядомай прычыне адступіла з правінцыі Рака |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]: ** {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Army.svg}} [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** {{flagicon image|National Defence Force Syria Logo.jpg}} [[Нацыянальныя сілы абароны|НСА]] {{Flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Брыгады Баас]]<br/>{{Flagicon image|Emblem of Liwa Al-Quds.svg}} [[Ліва аль-Кудс|Брыгады Аль-Кудс]] {{Flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<br>{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|ССНП]]<br/> {{Сцягафікацыя|Расія}}: ** {{flagicon image|Flag of the Russian Air Force.svg}} [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] ** [[File:Flag of the Russian Ground Forces.svg|22px]] [[Сухапутныя войскі Расійскай Федэрацыі|СВ]]<ref>[https://www.moyby.com/news/226260/ Погибший в Сирии гродненец был командиром роты разведки]</ref> |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]] |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Сухель Аль-Хасан]] |камандзір2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|22px]] Умар Аль-Абсі † <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-aleppo-killed-airstrike/ Top ISIS commander in Aleppo killed<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502001449/https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-aleppo-killed-airstrike/ |date=2 мая 2019 }}</ref> |сілы1 = 4800—500 чалавек |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі''' — кампанія [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскай грамадзянскай вайны]], распачатая ўрадавымі войскамі ў лютым [[2016]] года для ўзяцця ваеннага аэрадрома [[Эль-Табка]], блізу [[Рака (горад)|Ракі]]. Падчас аперацыі баевікамі [[Ісламская дзяржава|ІД]] была [[Выкарыстанне хімічнай зброі падчас грамадзянскай вайны ў Сірыі|выкарыстана хімічная зброя]]. == Наступленне == Раніцай [[11 лютага]] [[2016]] года 555-я брыгада 4-га механізаванага аддзялення [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сірыйскай Арабскай Арміі]], нароўні з [[Нацыянальныя сілы абароны|Нацыянальнымі Сіламі Абароны (НСА)]], [[Ліва аль-Кудс|Брыгадай Аль-Кудс]] і [[Брыгады Баас|батальёнамі БААС]], пачалі наступленне на ўсход з мэтай вярнуць кантроль над трасай Ітрыя — Рака, якая вядзе да вайсковага аэрадрома Эль-Табка. Аперацыя пачалася штурмам некалькіх вышынь уздоўж дарогі. Пасля амаль 3-гадзінных баёў арміі ўдалося ўсталяваць поўны кантроль над трыма кропкамі ва ўсходняй частцы правінцыі Хама: Хіл 5, Таль Абу Зайн і тэрыторый блізу Таль Закіі. Урадавыя войскі апынуліся за 45 км ад авіябазы Эль-Табка. На наступны дзень урадавыя войскі прасунуліся ад Таль Абу Зайна, вызваліўшы пагорак Таль Мадакха. У другой палове дня яны дасягнулі вёскі Таль Закія. Такім чынам, яны ўвайшлі ў паўднёвую частку правінцыі Рака і апынуліся за 35 км ад авіябазы. У той жа час, на захад ад Ітрыі, вайскоўцы вызвалілі дзве вёскі. [[13 лютага]] ўрадавыя войскі захапілі скрыжаванне дарог пад Закіяй, у паўднёвай частцы правінцыі Рака, а таксама прасунуліся ў раёне Шэйх Хілал. [[14 лютага]] сірыйская армія ўзяла пагорак Таль Мазда, за 15 км на ўсход ад Ітрыі. Баевікі ІДІЛ адступілі ў бок пустэльнай вёскі Джуб Аль-Кутна. [[15 лютага]] армія Сірыі ўзяла яшчэ некалькі пагоркаў вакол Закіі. [[17 лютага]] армія падышла да вёскі Марына, якая знаходзіцца за 5 км на захад ад Ітрыі, у той час як баявыя дзеянні ўсё яшчэ працягваліся ў Закіі. На наступны дзень, пасля 8-гадзіннага бою, які пачаўся раніцай, урадавыя войскі ўзялі пагорак Таль Аль-Алам, за 4 км ад Марыны. 20 і 21 лютага ўрадавыя сілы ўзялі два ўзгоркі («Пункт 4» і «Кропка 5»), недалёка ад Закіі і вёскі Аль-Масаба. == Першае контрнаступленне ІД == {{Main|Наступленне на Ханасер (2016)}} Увечары [[21 лютага]] тэрарысты ІДІЛ распачалі дзве наступальныя аперацыі з мэтай адкінуць армію Сірыі. Атакі былі адбіты. == Працяг наступлення == У канцы мая Сірыйская Арабская Армія сканцэнтравала свае падраздзяленні ў горадзе Ітрыя. На фронт былі адпраўлены ад 4800 да 5000 салдат: 555-ы полк 4-й механізаванай дывізіі, брыгада «Ястрабы пустыні», Галанскі полк, падраздзяленні марской пяхоты УС САР, батальёны Аль-Баас, атрады Сірыйскай сацыяльнай нацыяналістычнай партыі, а таксама расійскія ваенныя саветнікі<ref>[http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-joins-race-raqqa-several-thousand-soldiers-pour-east-hama-russian/ Сирийская армия вступает в «гонку до Ракки»: несколько тысяч солдат прибыли на восток провинции Хама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417195709/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-joins-race-raqqa-several-thousand-soldiers-pour-east-hama-russian/ |date=17 красавіка 2021 }}</ref>. 2 чэрвеня Сірыйская Арабская Армія абвясціла аб пачатку новага наступлення з мэтай вызвалення горада Рака. На працягу дня сірыйскай арміі, нароўні з іншымі праўладнымі сіламі, удалося дасягнуць адміністрацыйнай мяжы правінцыі Рака, пасля захопу гор Абу аль-Зейн і Аль-Масба ўздоўж шашы Салам — Рака. Гэта прывяло да набліжэння ўрадавых сіл да населенага пункта Аль-Закія<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/сирийская-армия-вышла-к-администрати/ Сирийская Армия вышла к административной границе провинции Ракка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516153036/https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA-%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8/ |date=16 мая 2021 }}</ref>. У ноч з 3 на 4 чэрвеня сірыйскія войскі і праўрадавыя сілы, пры падтрымцы расійскай авіяцыі, узялі пасёлак Абу Аль-Аладж і такім чынам упершыню з 2014 года ўвайшлі ў правінцыю Рака<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/сирийская-армия-освободила-первый-по/ Сирийская Армия освободила первый поселок на западе провинции Ракка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516160550/https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%BE/ |date=16 мая 2021 }}</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/06/04/643621-siriiskaya-armiya Сирийская армия вошла в контролируемую ИГ провинцию Ракка]</ref><ref>[http://ria.ru/syria/20160604/1442818115.html Сирийская армия впервые с 2014 года вошла в провинцию Ракка]</ref>. 4 чэрвеня наступленне арміі Сірыі было часова прыпынена з-за пясчанай буры, але праз некалькі гадзін працягнулася<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/сирийская-армия-возобновила-наступл/ Сирийская Армия возобновила наступление на западе провинции Ракка после песчаной бури] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506042701/https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BB/ |date=6 мая 2021 }}</ref>. На працягу гэтага часу баевікі ІД зноў захапілі вёску Абу Аладж. Тым не менш, сірыйская армія зноў узяла ўзгорак Тэль-Сірыатэль і вёску Абу Аладж<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-desert-hawks-liberate-abu-allaj-village-west-raqqa-map-update-russian/ Сирийская армия и «Ястребы пустыни» освободили село Абу Алладж на западе Ракки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180706112534/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-desert-hawks-liberate-abu-allaj-village-west-raqqa-map-update-russian/ |date=6 ліпеня 2018 }}</ref>. Пазней у той жа вечар армія вызваліла вёску Бур Амбадж. Станам на 6 чэрвеня вайскоўцы апынуліся за 24 км ад плаціны Табка і вадасховішча Эль-Асад і змагалася блізу перахрэсця Эль-Расафа і паблізу паліцэйскага ўчастка шашы ў Раку. Між тым ІД пачала контратаку на Ітрыю, але яна была адбіта<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-desert-hawks-liberates-new-point-west-raqqa-russian/ Сирийская армия и «Ястребы пустыни» продолжают движение на западе Ракки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180706022902/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-desert-hawks-liberates-new-point-west-raqqa-russian/ |date=6 ліпеня 2018 }}</ref>. 6 чэрвеня, апоўдні, САА аднавіла аперацыю і ўзяла вёску Хірбат-Зейдан, размешчаную на ўсход ад Бір Амбаджа<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/сирийская-армия-заняла-еще-один-посел/ Сирийская Армия заняла ещё один поселок на пути к Ракке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516163714/https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D0%BB%D0%B0-%D0%B5%D1%89%D0%B5-%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB/ |date=16 мая 2021 }}</ref>. 10 чэрвеня сірыйская армія і саюзнікі цалкам вызвалілі ад джыхадзістаў скрыжаванні Табка (таксама Эль-Расафа). Акрамя гэтага былі захоплены вёскі Джуб аль-Авабус, Бір Каліб, а таксама станцыя апрацоўкі, захоўвання і здабычы нафты<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-just-20-kilometers-tabqa-airbase-raqqa-map-update-russian/ Сирийская армия всего в 20 километрах от авиабазы Табка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516161239/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-just-20-kilometers-tabqa-airbase-raqqa-map-update-russian/ |date=16 мая 2021 }}</ref><ref>[https://www.facebook.com/SSNPMediawars/posts/481333778723840 نسور الزوبعة в Фейсбуке]</ref>. 11 чэрвеня 5 падлеткаў-смяротнікаў «Ісламскай дзяржавы» атакавалі пазіцыі арміі на скрыжаванні Аль-Расафа. Чатыром смяротнікам удалося падарваць сябе, забіўшы ад 8 да 16 салдат САА. Пяты смяротнік, 13-гадовы хлопец, быў затрыманы салдатамі сірыйскай арміі<ref>{{Cite web |url=http://newstes.ru/2016/06/11/na-siriyskih-voennyh-napali-pyat-detey-smertnikov-ig.html |title=На сирийских военных напали пять детей-смертников ИГ |access-date=15 верасня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160810153441/http://newstes.ru/2016/06/11/na-siriyskih-voennyh-napali-pyat-detey-smertnikov-ig.html |archivedate=10 жніўня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Між тым вайскоўцы знаходзіліся ўсяго за некалькі кіламетраў ад авіябазы і чакалі падмацавання, перш чым атакаваць яе<ref>[http://www.syriahr.com/en/2016/06/11/47295 Counterattack by infiltrates of the «caliphate cubs» on the southern countryside al-Tabaqa and the regime forces are waiting for reinforcement]</ref>. 12 чэрвеня армія Сірыі наступала за 6 км на захад ад раёна Аль-Расафа, на поўдзень ад Аль-Ракі<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-6-km-away-strategic-rusafeh-district-southern-raqqa/ Syrian Army 6 km away from strategic Rusafeh District in southern Raqqa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171021023341/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-6-km-away-strategic-rusafeh-district-southern-raqqa/ |date=21 кастрычніка 2017 }}</ref>, а таксама за 5 км ад авіябазы Табка<ref>[https://twitter.com/EjmAlrai/status/741910784016580608 Elijah J. Magnier-Twitter]</ref>. Апоўначы 13 чэрвеня атрады ІД пачалі наступленне на пазіцыі ўрадавай арміі. Пасля жорсткіх баёў атака ісламістаў была адбіта. У ходзе атакі былі ліквідаваны 23 баевікі, таксама загінулі 9 салдат арміі Сірыі<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/isis-fails-major-night-offensive-syrian-army-supply-road-western-raqqa/ ISIS fails in major night offensive on Syrian Army supply road to Western Raqqa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171020084539/https://www.almasdarnews.com/article/isis-fails-major-night-offensive-syrian-army-supply-road-western-raqqa/ |date=20 кастрычніка 2017 }}</ref>. У 5 гадзін раніцы 16 чэрвеня баевікі ІД зноў спрабавалі атакаваць пазіцыі САА пад Ракай. Атака джыхадзістаў пачалася з падрыву аўтамабіля, пасля чаго шквал агню абрынуўся на пазіцыі арміі Сірыі ля перахрэсця Ар-Расафа. Баі ішлі аж да поўдня, калі войскам САА ўдалося цалкам адбіць наступленне джыхадзістаў, не адступіўшы пры гэтым з занятых пазіцый. У ходзе нападу загінулі 7 байцоў урадавых войскаў. Звестак аб колькасці ліквідаваных баевікоў няма. Аднак вядома, што ўсе нападнікі былі забіты<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/сирийская-армия-продемонстрировала/ Сирийская Армия продемонстрировала доказательства провала контратаки ИГ на западе Ракки (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508155655/https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0/ |date=8 мая 2021 }}</ref>. 17 чэрвеня ПКС РФ нанеслі ўдар па пазіцыях баевікоў ІД на аэрадроме Табка. У ходзе авіяўдараў былі знішчаны некалькі аб’ектаў інфраструктуры, якія выкарыстоўвалі джыхадзісты, значная колькасць жывой сілы, а таксама некалькі браневікоў<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/вкс-рф-нанесли-удар-по-позициям-иг-на-ав/ ВКС РФ нанесли удар по позициям ИГ на авиабазе Табка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506043915/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B2%D0%BA%D1%81-%D1%80%D1%84-%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%B8%D0%B3-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B2/ |date=6 мая 2021 }}</ref>. 19 чэрвеня САА аднавіла наступленне на захадзе Ракі. Армейцы атакавалі пазіцыі ІД у населеным пункце Форса, усталявалі кантроль над нафтавым радовішчам Аль-Харах і вёскай Аль-Хура<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-resumes-west-raqqa-offensive-russian/ Сирийская армия возобновила операцию на западе Ракки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506042112/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-resumes-west-raqqa-offensive-russian/ |date=6 мая 2021 }}</ref><ref>[https://twitter.com/EmmanuelGMay/status/744537842995453952 Twitter Emmanuel]</ref><ref>[https://twitter.com/putintintin1/status/744505721765650432 Twitter Putintintin]</ref>. == Другое контрнаступленне ІД == 20 чэрвеня байцы ІД перайшлі ў контрнаступленне. У выніку баевікі адбілі ва ўрадавых войскаў радовішча Аль-Саўро, а затым зноў захапілі скрыжаванне Ар-Расафа<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/иг-отбила-часть-оставленных-сирийско/ ИГ отбила часть оставленных Сирийской Армии территорий под авиабазой Табка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512141823/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B8%D0%B3-%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE/ |date=12 мая 2021 }} // almasdarnews.com</ref>. «Ястрабы пустыні» і марпехі ВМС Сірыі раптам пакінулі свае пазіцыі ў вёсцы Абу Аладж і ля развязкі Расафа. У выніку, самі таго не ведаючы, падраздзяленні 555-га палка 4-й механізаванай дывізіі САА ля перахрэсця Расафа засталіся без другой і трэцяй ліній абароны. У баях загінулі 23 салдаты, яшчэ 49 атрымалі раненні. Некалькі дзясяткаў прапалі без вестак<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/disastrous-turn-events-force-syrian-army-withdraw-west-raqqa-russian/ Катастрофический поворот событий вынудил САА отступить с запада Ракки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506034748/https://www.almasdarnews.com/article/disastrous-turn-events-force-syrian-army-withdraw-west-raqqa-russian/ |date=6 мая 2021 }} // almasdarnews.com</ref>. Увечары 21 чэрвеня паўстанцы захапілі сяло Хірбат Зейдан, шэраг іншых вёсак і прымусілі адступіць войскі Сірыі да вёскі Абу Аль-Аладж (Аль-Закія)<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/иг-захватило-поселок-хирбат-зейдан-на/ ИГ захватило поселок Хирбат Зейдан на западе Ракки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516145640/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B8%D0%B3-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82-%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0/ |date=16 мая 2021 }}</ref>. У ноч на 22 чэрвеня Сірыйскія Арабскія ВПС нанеслі авіяўдары па пазіцыях ІД у правінцыі Рака<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-air-force-punishes-isis-west-raqqa/ Syrian Air Force punishes ISIS in west Raqqa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512134031/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-air-force-punishes-isis-west-raqqa/ |date=12 мая 2021 }} // almasdarnews.com</ref>. 22 чэрвеня атрады ІД абстралялі адыходзячыя ўрадавыя войскі самаробнымі боепрыпасамі з атрутнымі рэчывамі. Дзясяткі вайскоўцаў пацярпелі. Сірыйская армія была адкінута на 40 км ад горада<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/иг-применило-отравляющие-вещества-пр/ ИГ применило отравляющие вещества против подразделений Сирийской Армии на западе провинции Ракка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516163858/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B8%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%BE-%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80/ |date=16 мая 2021 }} // almasdarnews.com</ref>. == Гл. таксама == * [[5-я асобная гвардзейская танкавая брыгада (фарміравання 2009)]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Люты 2016 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2016 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2016 года]] [[Катэгорыя:Май 2016 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] 8pwcq85d1t38wmafoee6c2ytw2qp7kx 0 614983 5124826 4886823 2026-04-12T04:54:12Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124826 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Хасеке |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Battle of Hasakah.svg |подпіс = Сітуацыя ў горадзе Хасеке на 22 жніўня 2016 года. |дата = [[16 жніўня]] — [[23 жніўня]] [[2016]] |месца = [[Хасеке]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Папярэдняе перамір’е дасягнута 23 жніўня 2016 года. Стратэгічная перамога курдаў. * Курдскія сілы захопліваюць акругу Аль-Нашва<ref name="guweiran">{{cite web|url= http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-hasaka-idUSKCN10X09O|title= Kurdish militia launches assault to evict Syrian army from key city of Hasaka|publisher=Reuters|date=21 August 2016|accessdate=22 August 2016}}</ref> * Сірыйская армія адваявала новую бальніцу і Амал у акрузе Маршо<ref name="al-Masdar"/> * Курды захавалі 90% тэрыторыі горада |праціўнік1 = [[Выява:Flag of Rojava.svg|22px]] '''[[Сірыйскі Курдыстан]]''' ** [[Асаіш (Сірыя)|Асаіш]] ** {{Flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border =}} [[Атрады народнай самаабароны|Атрады народнай самаабароны (YPG)]] * {{Flagicon image|YPJ Flag.svg|border =}} [[Атрады жаночай самаабароны|YPJ]] '''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|22px]] [[Аперацыя «Непахісная рашучасць»|Аб’яднаная кааліцыя ЗША і іх саюзнікаў]]<ref name=BBC/> ** {{Flagicon image|Flag of the United States Air Force.svg|border = no}} [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША]] ** {{Flagicon image|Seal of the Joint Special Operations Command (JSOC).svg|border = no}} [[Сілы спецыяльных аперацый ЗША]]<ref name=Turkce/> |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Нацыянальныя сілы абароны]] '''пры падтрымцы''':<br>{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref>{{cite web|url=http://ku.hawarnews.com/irani-u-hizbullahi-ji-bi-rejime-re-ser-dikin/|title=‘Îranî û hizbullahî jî bi rejîmê re şer dikin’ - ANHA|accessdate=22 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822063009/http://ku.hawarnews.com/irani-u-hizbullahi-ji-bi-rejime-re-ser-dikin/|archivedate=2016-08-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ku.hawarnews.com/%EA%9E%8Cem-li-heseke-sere-hizbullah-u-irane-dikin%EA%9E%8C/|title=ꞌEm li Hesekê şerê Hîzbûllah û Îranê dikinꞌ - ANHA|accessdate=23 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822152115/http://ku.hawarnews.com/%ea%9e%8cem-li-heseke-sere-hizbullah-u-irane-dikin%ea%9e%8c/|archivedate=2016-08-22|url-status=dead}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="El Newşe">{{cite web|url=http://en.hawarnews.com/ypg-ypj-and-asayish-forces-control-most-of-el-newse-neighborhood/|title=YPG, YPJ and Asayish forces control most of El Newşe neighborhood|publisher=ANHA|date=19 August 2016|accessdate=23 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822132448/http://en.hawarnews.com/ypg-ypj-and-asayish-forces-control-most-of-el-newse-neighborhood/|archivedate=2016-08-22|url-status=dead}}</ref> |камандзір1 = Мунір Махамад<ref name="redd.it">{{cite web|url=https://redd.it/4yds70|title=Asayish commander Munir Mohamad & general commander "Lawend" were killed in SyAAF airstrikes on their base|date=20 August 2016|accessdate=20 August 2016}}</ref> |камандзір2 = Хасан Махамад<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/southfront-showdown-hasakah-kurdish-forces-battle-syrian-army/|title=SouthFront: Showdown in Hasakah as Kurdish forces battle the Syrian Army|publisher=al-Masdar News|date=22 August 2016|accessdate=23 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160825202118/https://www.almasdarnews.com/article/southfront-showdown-hasakah-kurdish-forces-battle-syrian-army/|archivedate=25 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-replaces-top-commander-east-syria/|title=Syrian Army replaces top commander in east Syria|author=Leith Fadel|work=al-Masdar News|date=14 July 2016|accessdate=23 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921202658/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-replaces-top-commander-east-syria/|archivedate=21 верасня 2018|url-status=dead}}</ref><br>Асаму Натху Аль Ахмед<ref>{{cite web|url=https://redd.it/4yxmo9|title=Hasakah R.I.P. Osama Nathim Al Ahmed From Syrian Army 123rd Regiment martyred|date=22 August 2016|accessdate=22 August 2016}}</ref><br>Мухамад За-ал Аль-Алі<ref name="governor">{{cite web|url=http://www.qasioun.net/en/news/show/35027/Syrian_Regime_Offered_Military_Support_To_PKK,_Says_Regime_Governor_In_Hasakeh|title=Syrian Regime Offered Military Support To PKK, Says Regime Governor In Hasakeh|publisher=Qasioun News|date=20 August 2016|accessdate=22 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019185117/http://www.qasioun.net/en/news/show/35027/Syrian_Regime_Offered_Military_Support_To_PKK,_Says_Regime_Governor_In_Hasakeh|archivedate=19 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = 4 байцы асаіш забітыя<ref name="kurdistan24.net">{{cite web|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/d467a4be-fcb9-4d8f-a675-c6944613b0de/YPG-forces-control-Syrian-government-held-areas-in-Hasaka|title=YPG forces control Syrian government-held areas in Hasaka|publisher=K24|accessdate=19 August 2016}}</ref> (па даных курдаў)<br>9 байцоў асаіш забітыя<ref name="SOHR">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=49533|title=About 40 killed in the shelling and clashes at Al-Hasakah city|publisher=SOHR|date=19 August 2016|accessdate=19 August 2016}}</ref> (па даных SOHR)<br>14 байцоў асаіш узятыя ў палон<ref name="al-Masdar">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/pro-government-forces-advance-hasakah|title=Pro-government forces advance in Hasakah|publisher=al-Masdar|date=19 August 2016|accessdate=20 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180721134053/https://www.almasdarnews.com/article/pro-government-forces-advance-hasakah/|archivedate=21 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> (па даных NDF) |страты2 = 7-12 забітых<ref name="kurdistan24.net"/><ref name="SOHR"/><br>283 узяты ў палон (па даных курдаў)<ref>ANHA News, 22 August 2016. http://ku.hawarnews.com/230-lesker-u-pexwasen-rejime-dil-hatin-giritin/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160824140418/http://ku.hawarnews.com/230-lesker-u-pexwasen-rejime-dil-hatin-giritin/ |date=24 жніўня 2016 }}</ref> |агульныя страты = 27 мірных жыхароў забітыя, дзесяткі атрымалі раненні<ref name="Violent clashes"/> (па даных SOHR) }} '''Баі за Хасеке''' — сутыкненні ў горадзе [[Хасеке]], цэнтры аднайменнай мухафазы, паміж групоўкамі мясцовых сіл правапарадку [[Асаіш (Сірыя)|Асаіш]] і ўрадавых [[Нацыянальныя сілы абароны|Нацыянальных сіл абароны]] і [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сірыйскай арабскай арміяй]], якія дзейнічалі сумесна з [[Ваенна-паветраныя сілы Сірыі|Ваенна-паветранымі сіламі Сірыі]]. Гэты этап сілавога супрацьстаяння паміж [[Атрады народнай самаабароны|YPG]] і афіцыйным Дамаскам стаў адным з найбольш жорсткіх за першыя пяць гадоў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. == Перадгісторыя == У [[2014]] годзе ў выніку серыі магутных наступленняў баевікоў тэрарыстычнай арганізацыі [[ісламская дзяржава|ІДІЛ]] вялікая частка мухафазы Эль-Хасака апынулася пад кантролем радыкальных ісламістаў. Кантроль над астатнімі раёнамі і прыгарадамі Эль-Хасакі падзялілі паміж сабой групы Народнай самаабароны курдаў і ўрадавыя сілы. 21 лютага 2015 года курдскія атрады самаабароны пачалі моцнае наступленне на пазіцыі ІДІЛ. 27 лютага ў атаку перайшлі і сірыйскія вайскоўцы. У ходзе баёў тэрарысты былі выцесненыя з прыгарадаў і адступілі ў іншыя населеныя пункты правінцыі. YPG удалося адваяваць каля 100 вёсак на ўсход ад Хасеке, у той час як сірыйскія ўрадавыя сілы змаглі ўсталяваць кантроль прыкладна над 40 населенымі пунктамі ў правінцыі, а таксама ўзяць пад свой кантроль 7 трас, якія злучалі горад з [[Эль-Камышлы]]. У ходзе ваеннай кампаніі курдаў вясной—летам 2015 года ва ўсходняй частцы правінцыі былі адваяваны прыкладна 230 населеных пунктаў на захад ад цэнтра мухафазы. 30 мая перадавыя брыгады ІДІЛ распачалі [[Бітва за Эль-Хасака (чэрвень — жнівень 2015)|масіраванае наступленне на Эль-Хасаку]], але яно было адбіта. 23 чэрвеня баевікі разгарнулі новае наступленне, захапіўшы чатыры жылыя раёна і наваколлі, а таксама мноства населеных пунктаў у сельскай мясцовасці на паўднёвы захад ад горада. Дзякуючы паспяховай контратацы сіл YPG і ўрадавых войск, да 1 жніўня ўдалося амаль цалкам ачысціць Хасеке ад тэрарыстычных фармаванняў, пры гэтым пад кантролем курдскіх атрадаў народнай самаабароны знаходзілася прыкладна 75 працэнтаў горада, а сірыйскія ўзброеныя сілы кантралявалі толькі 25 адсоткаў яго тэрыторыі. == Пачатак канфлікту == [[16 жніўня]] [[2016]] г. паміж курдскімі сіламі правапарадку Асаіш і падраздзяленнямі Нацыянальных сіл абароны Сірыі пачаўся сур’ёзны ваенны канфлікт, які ўспыхнуў пасля невялікай сутычкі, пры гэтым у развязванні сілавога супрацьстаяння бакі ўзаемна абвінавацілі адзін аднаго<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/war-breaks-al-hasakah-government-kurdish-forces-vie-control/|title=All-out war breaks out in Al-Hasakah as Government, Kurdish forces vie for control|lang=en|access-date=2016-08-19|accessdate=16 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191016205315/https://www.almasdarnews.com/article/war-breaks-al-hasakah-government-kurdish-forces-vie-control/|archivedate=16 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref>. Да 16 жніўня сірыйская армія разгарнула ваенную авіяцыю супраць ключавой групы ўзброеных курдскіх атрадаў у першы раз за час грамадзянскага канфлікту ў Сірыі<ref name=regnum.ru>{{cite news|url=https://regnum.ru/news/polit/2168814.html|title=YPG: ВВС Сирии атаковали позиции курдов в Эль-Хасаке|publisher= Regnum|accessdate=22 August 2016|date=18 August 2016}}</ref>. Афіцыйны прадстаўнік [[Дэмакратычны саюза|Дэмакратычнага саюза]] Ібрагім Ібрагім заявіў, што гэтыя авіяўдары прывялі да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. Камандаванне ўрадавых сіл Сірыі кваліфікавала свае дзеянні як адказ на спробу захопу Хасеке курдскімі ваенізаванымі атрадамі<ref name="РИА Новости">{{cite news|url=https://ria.ru/syria/20160822/1474919848.html|title=Курдские отряды начали наступление в сирийской Эль-Хасаке|publisher=РИА Новости|accessdate=22 August 2016|date=22 August 2016}}</ref>. Манеўры ВПС Сірыі заахвоціла кааліцыю на чале з [[ЗША]] падняць знішчальнікі-перахопнікі па трывозе для абароны амерыканскіх інтэрвентаў<ref name=РБК>{{cite news|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/57ba8a9a9a794747abf46a0e?from=newsfeed|title=Курды начали наступление на контролируемый властями сирийский Эль-Хасаке|publisher=РБК|accessdate=22 August 2016|date=22 August 2016}}</ref>. У той жа час афіцыйныя прадстаўнікі абаронных структур ЗША адзначылі, што яны не рабілі спробаў усталяваць у ахопленых канфліктам раёнах рэжым беспалётнай зоны<ref>{{Cite web|url=http://aranews.net/2016/08/us-sending-fighter-jets-protect-forces-allies-syrian-regime-strikes/|title=US sending fighter jets to protect forces and allies from Syrian regime strikes|publisher=ARA News|date=20 August 2016|accessdate=22 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027131529/http://aranews.net/2016/08/us-sending-fighter-jets-protect-forces-allies-syrian-regime-strikes/|archivedate=27 кастрычніка 2016|url-status=dead}}</ref>. Тым часам цяжкія баі прайшлі ў большасці кварталаў Гувейрана ў паўночна-ўсходняй частцы кангламерацыі Эль-Хасака, а таксама прыгарада Эль-Нашва ва ўсходнім сектары<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=49539|title=International coalition warplanes fly in the sky of Al-Hasakah city and the reinforcements arrive to the US base northwest of the city|publisher=SOHR|date=19 August 2016|accessdate=22 August 2016}}</ref>, у якім, па даных навінавага агенцтва Hawar, сілы курдскай самаабароны дамагліся істотнага прагрэсу. [[19 жніўня]] прадстаўнікі службы навін al-Masdar News заявілі, што ўрадавыя войскі правялі паспяховае наступленне ў цэнтральнай частцы Хасеке, захапіўшы новы будынак бальніцы і частку раёна Маршо<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/pro-government-forces-advance-hasakah/|title=Pro-government forces advance in Hasakah|publisher=al-Masdar News|author=Izat Charkatli|date=19 August 2016|accessdate=22 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180721134053/https://www.almasdarnews.com/article/pro-government-forces-advance-hasakah/|archivedate=21 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref>. Паветраныя сілы Сірыі нанеслі 10 авіяўдараў па кварталах, у якіх знаходзіўся штаб паліцыі Асаіш. Паводле інфармацыі, апублікаванай у шэрагу інфармацыйных агенцтваў, амерыканскія сілы спецпрызначэння ў гэты ж дзень вымушаныя былі пакінуць некаторыя раёны Эль-Хасакі пасля таго, як курдская ваенная паліцыя страціла над імі кантроль<ref name=BBC>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-37136536|title=Syrian war: US scrambles jets to Hassakeh - BBC News|lang=en|access-date=2016-08-19}}</ref><ref name=Turkce>{{cite web|url=http://sptnkne.ws/bXmq|title='ABD güçleri, Haseke'den ayrılıyor'|publisher=Sputnik Turkey|date=19 August 2016|accessdate=19 August 2016|archiveurl=https://archive.today/20160829132906/http://sptnkne.ws/bXmq|archivedate=29 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref><ref name=AMN>{{Cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/us-withdraws-soldiers-hasakah-amid-security-concerns/|title=US withdraws soldiers from Hasakah amid security concerns|language=en|access-date=20 August 2016|accessdate=16 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191016205323/https://www.almasdarnews.com/article/us-withdraws-soldiers-hasakah-amid-security-concerns/|archivedate=16 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref>. У той жа час падраздзяленні Аб’яднанай сумеснай мэтавай групы, якая ажыццяўляла [[Аперацыя «Непахісная рашучасць»|аперацыю «Непахіснай рашучасцю»]] ў кантэксце [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|інтэрвенцыі ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі]], ўзмацнілі паветранае патруляванне ў месцах сутыкненняў і працягнулі маніторынг сітуацыі. == Сутыкненні 20 жніўня == Да раніцы [[20 жніўня]] сутыкненні паступова аціхлі, але неўзабаве была прадпрынятая новая спроба парушыць рэжым спынення агню. Губернатар Эль-Хасакт Мухамед За-ал Ал-Алі заклікаў падраздзяленні курдскай самаабароны спыніць супраціў урадавым войскам САР, паколькі YPG і часці Сірыйскай арабскай арміі ўжо мелі станоўчы вопыт сумесных дзеянняў супраць баевікоў тэрарыстычнай арганізацыі ІДІЛ і падзяляюць агульныя мэты і задачы. Адначасова з гэтым уплывовая апазіцыйная партыя, [[Дэмакратычны саюз]], афіцыйна запатрабавала ад сіл Нацыянальнай абароны пакінуць горад для таго, каб заключэнне новага мірнага пагаднення стала магчымым; [[урад Сірыі]] адпрэчыў гэтыя патрабаванні. У выніку правалу спробаў перамоваў з-за ўльтыматыўных патрабаванняў сірыйскай апазіцыі да ўрадавых войскаў пакінуць Эль-Хасаку сутыкненні аднавіліся з новай сілай<ref name="Violent clashes">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=49584|title=Violent clashes renewed in Al-Hasakah city after the efforts to cease fire fail, explosions rocked areas in the city|publisher=SOHR|date=20 August 2016|accessdate=21 August 2016}}</ref>. Пасля жорсткіх бітваў за кантроль над раёнам Гувейран на паўднёвы захад і наваколлем Эль-Нашва на ўсход пачаліся лакальныя сутыкненні ў цэнтральнай частцы горада бліжэй да паўночы, якія таксама аціхлі да раніцы наступнага дня 21 жніўня<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=49590|title=Cautious calmness prevail areas within Al-Hasakah city after fierce clash and flight of warplanes|publisher=SOHR|date=21 August 2016|accessdate=21 August 2016}}</ref>. == Сутыкненні 21 жніўня == [[21 жніўня]] да поўдня баявыя атрады, падкантрольныя PYD, аднавілі магутнае наступленне ў цэнтры Эль-Хасакі, атакаваўшы раён Чырвоных віл у Гувейране, а таксама распачаўшы наступленне ў раёне Эль-Аскары. Таксама ў сінхронным рэжыме сілы, якія выступалі за Дэмакратычны саюз, штурмавалі ўсходнія кварталы прыгарада Эль-Нашва. Гэта прывяло да разлютаванага боя, паколькі ўрадавыя вайсковыя падраздзяленні распачалі контрнаступленне з мэтай захавання пазіцый. У паўднёвай частцы Эль-Хасакі перадавыя злучэнні Асаіш захапілі стратэгічна важны будынак факультэта эканомікі, аднак неўзабаве паступіла паведамленне аб тым, што яны вымушаныя былі пакінуць гэтую пазіцыю з-за інтэнсіўнай работы артылерыйскіх разлікаў урадавых войскаў, што дыслакаваліся паблізу ў гарыстай мясцовасці ў адміністрацыйнай рысе горада. Сірыйская авіяцыя на працягу дня ў рамках падтрымкі наземнага кантынгенту сірыйскай арміі нанесла 30 удараў па пазіцыях курдскай самаабароны<ref name="storm">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-forces-storm-government-districts-hasakah/|title=Kurdish forces storm government districts in Hasakah|publisher=al-Masdar News|author=Leith Fadel|date=22 August 2016|accessdate=22 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823014741/https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-forces-storm-government-districts-hasakah/|archivedate=23 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>. Нягледзячы на ​​гэта курдскія ваенізаваныя атрады змаглі захапіць большую частку кварталаў ўсходняга прыгарада Гувейран і да вечара працягвалі наступленне. З надыходам цемры бітва за спрэчныя раёны Эль-Хасакі часова спыніліся. Расійскія вайскоўцы 21 жніўня распачалі спробу дамагчыся заключэння пагаднення аб спыненні агню і спыніць баявыя дзеянні паміж курдскімі атрадамі самаабароны і ўрадавымі войскамі. Перамовы паміж бакамі адбыліся ў Эль-Камышлы і доўжыліся 48 гадзін. Бакі пасля працяглага абмеркавання дамовіліся вярнуцца на ранейшыя баявыя пазіцыі і працягнуць перамоўны працэс з мэтай заключэння мірнага пагаднення<ref name=ru.rfi.fr>{{cite news|url=http://ru.rfi.fr/v-mire/20160821-rossiiskie-voennye-dobilis-prekrashcheniya-ognya-v-el-khasake|title=Российские военные добились прекращения огня в Эль-Хасаке|publisher=ru.rfi.fr. REUTERS|author=Rodi Said|accessdate=22 August 2016|date=21 August 2016}}</ref>. == Баі 22 жніўня == На досвітку [[22 жніўня]] ўзброеныя атрады Асаіш штурмавалі паўночна-ўсходнія часткі раёна Гувейран, пакуль падраздзяленні Нацыянальных сіл абароны істотна прасунуліся ў баях за кантроль над раёнам Тал Хаджар y паўночнай частцы горада, а таксама практычна ўсталявалі кантроль над раёнам Аль-Зухар у паўднёвай частцы Эль-Хасакі<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-government-forces-trade-blows-hasakah/|title=Kurdish, government forces trade blows in Hasakah|publisher=al-Masdar News|author=Leith Fadel|date=22 August 2016|accessdate=22 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823005058/https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-government-forces-trade-blows-hasakah/|archivedate=23 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=49709|title=Continued clashes between regime forces and Kurdish fighters in al-Hasakah|publisher=SOHR|date=22 August 2016|accessdate=21 August 2016}}</ref>. У гэты ж дзень дзяржаўная навінавая служба al-Masdar News паведаміла, што сілы курдаў знаходзяцца на паўкроку ад захопу ўсёй сталіцы мухафазы, так як ім удалося захапіць амаль усе ўсходнія кварталы прыгарада Эль-Нашва і выгадныя пазіцыі ў Спартыўным цэнтры, які да апошняга часу з’яўляўся найважнейшай апорай Нацыянальных сіл абароны. Курдскія сілы пачалі наступленне адразу пасля паўночы, каб заняць паўднёва-заходні раён Эль-Нашва<ref name="РИА Новости" />. Перад тым курдскія атрады прапанавалі ўрадавым сілам здацца і адступіць. Раней гучалі паведамленні, што YPG захапіла Гувейран, які да нядаўняга часу з’яўляўся адзіным буйным арабскім раёнам, кантраляваным урадавымі войскамі. У цяперашні час баі працягваюцца, а супрацьстаялыя бакі імкнуцца атрымаць кантроль над горадам шляхам дасягнення сілавой перавагі ў ходзе баявых дзеянняў. Курдскія атрады Асаіш працягвалі наступленне. == Перамір’е 23 жніўня == Па даных Reuters, Сірыйская Арабская Армія і курдскія апалчэнцы дасягнулі дамоўленасці аб перамір’і ў Эль-Хасаке. Дамова таксама прадугледжвала абмен палоннымі, целамі забітых і параненымі<ref name=Газета.ру>{{cite news|url=https://www.gazeta.ru/army/news/9030149.shtml|title=Сирийская армия и курды договорились об обмене пленными в Эль-Хасаке|publisher=Газета.ру|accessdate=23 August 2016|date=23 August 2016}}</ref>. Па даных службы навін Аль-Масдар, выніковае пагадненне паміж прадстаўнікамі ўрада Сірыйскай Арабскай Рэспублікі і дэлегацыяй ад курдскай адміністрацыі Эль-Хасакі было падпісана падчас сустрэчы на ​​тэрыторыі [[Міжнародны аэрапорт імя Басіля Аль-Асада|авіябазы Хмеймім]], дзе пры пасярэдніцтве афіцэраў [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|расійскага цэнтра прымірэння варагуючых бакоў на тэрыторыі Сірыйскай Арабскай Рэспублікі]] было падпісана мірнае пагадненне. Ключавыя пункты перамір’я: * Квартал, у якім дыслакуюцца сілавыя структуры горада, застанецца пад кантролем гарадской паліцыі, а ваенныя базы 121-га і 123-га палкоў Сірыйскай Арабскай Арміі застануцца пад кантролем сірыйскіх вайскоўцаў. * Узброеныя сілы паліцэйскіх атрадаў Асаіш абавязаны вярнуцца на зыходныя рубяжы. * Усе паліцэйскія ўчасткі павінны быць перададзены ў распараджэнне паліцэйскіх сіл, а ахова турэмных устаноў, аддзяленняў міграцыйнай службы і ўрадавых ведамстваў будуць перададзеныя ў падпарадкаванне [[Міністэрства ўнутраных спраў Сірыі]]. == Заўвагі == {{reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Жнівень 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] llcrvsn2rw5g8w7vf3sw91tclzsa21b 0 616858 5124827 4886825 2026-04-12T04:54:45Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124827 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Эс-Сухнэ |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = [[File:Сирийские бойцы движутся к городу.jpg|280px]] |подпіс = [[Узброены пікап]] сірыйскай урадавай арміі рухаецца да Эс-Сухнэ. |дата = 2 — 6 жніўня 2017 |месца = [[Эс-Сухнэ]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі і саюзнікаў |праціўнік1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** Мясцовыя плямёны * {{Сцягафікацыя|Расія}} ** [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС РФ]] ** [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|ССА РФ]] * {{Сцягафікацыя|Іран}} * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] |праціўнік2 = * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]] ** Узброеныя сілы Ісламскай Дзяржавы * Сілы вілаята Хомс |камандзір1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} Таляль Аль-Барзані * {{Сцяг|Сірыя|1980}} Ісам Халак * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Сухель Аль-Хасан]] * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] Фадзі Шахаўры † |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Баі за Эс-Сухнэ''' — бітва паміж [[Узброеныя сілы Сірыі|урадавымі войскамі САР]] і баевікамі [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]] за горад [[Эс-Сухнэ]] ў правінцыі Хомс (Сірыя) — буйны аплот джыхадзістаў у рэгіёне. Горад з’яўляўся апошнім значным фарпостам баевікоў па кірунку да [[Бітва за Дэйр-эз-Зор (2012—2017)|аточанага Дэйр-эз-Зора]]. У выніку бітвы Узброеныя сілы САР усталявалі кантроль над Эс-Сухнэ і вышынямі вакол горада, а таксама адкрылі шлях на [[Дэйр-эз-Зор]]. == Перадумовы == [[27 ліпеня]] [[2017]] года пачаліся баі паміж урадавымі войскамі і баевікамі ІДІЛ за нафтавое радовішча Шаер. Пасля паспяховага захопу радовішча ўрадавыя сілы пачалі атакі на навакольныя горад вышыні. Да [[2 жніўня]] ўрадавыя сілы былі на адлегласці 700—800 метраў ад [[Эс-Сухнэ]]. == Баі == У пачатку жніўня ўрадавыя войскі Сірыі, пры падтрымцы саюзных сіл, акружылі горад<ref>[https://ria.ru/syria/20170806/1499845628.html Сирийская армия окружила крупнейший оплот ИГ в провинции Хомс ] // РИА Новости, 6 авг 2017</ref>, але ў яго самога пакуль не ўвайшлі, таму баі вяліся на ўскраінах. [[2 жніўня]] САА (Сірыйская Арабская Армія) дасягнула першых будынкаў у горадзе і працягнула баі ў ваколіцах Эс-Сухнэ. Камандаванне адзначыла, што планы па захопу горада на той момант былі перавыкананы. [[3 жніўня]] ўрадавыя войскі захапілі фермы на поўдзень ад горада. [[4 жніўня]] сірыйская армія ўгразла ў баях каля горада. За 2 км ад Эс-Сухнэ загінуў камандзір атрада [[Хезбала|Хезбалы]] ў правінцыі Хомс. Каля падкантрольнай ураду станцыі Наджанах выбухнула машына смяротніка ІДІЛ. [[5 жніўня]] прайшлі напружаныя баі, у выніку якіх сірыйскія вайскоўцы ўсталявалі кантроль над 3 фермамі на захад ад горада, захапіла заходні і паўднёвы ўезд у яго, а таксама школу. Раніцай [[6 жніўня]], маланкавым кідком, урадавыя войскі захапілі горад. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Жнівень 2017 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Ірана]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:2017 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] af2cqqegwjirasojse1ejnazj138hdf 0 617422 5124828 4843872 2026-04-12T04:55:03Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124828 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Іраку | частка = | выява = [[File:Demonstrations in Baghdad - Oct 1, 2019 (01).jpg|300px]] | апісанне = Акцыя 1 лістапада ў Багдадзе. | дата = з [[1 кастрычніка]] [[2019]] па студзень [[2020]] | месца = {{Сцягафікацыя|Ірак}} | прычыны = тэрарызм<ref name="almadapaper.net">{{Cite web|url=https://almadapaper.net//view.php?cat=213085|title=تنسيقيّات البصرة تُعلًّق التظاهرات وتطالب بملاحقة مندسّين من ولاية الجنوب|website=almadapaper.net|access-date=2 October 2019}}</ref>, карупцыя, беспрацоўе, іранскі ўплыў<ref name="112ua"/>, энергетычны крызіс<ref>{{cite web|url=https://www.vox.com/world/2018/9/7/17831526/iraq-protests-basra-burning-government-buildings-iran-consulate-water|title=The violent protests in Iraq, explained|first=Jennifer|last=Williams|date=7 September 2018|website=Vox|access-date=15 February 2019}}</ref>, звальненне камандуючага арміяй Абдул-Вахаба аль-Саадзі<ref>[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/10/06/iraqs-government-seems-powerless-to-halt-protests-in-its-heartland Iraq’s government seems powerless to halt protests in its heartland]</ref>, рост [[антыамерыканізм|антыамерыканскіх]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/iraqi-protesters-block-major-port-basra-unrest-continues-191102104619357.html|title=Iraqi protesters block major port near Basra as unrest continues|work=Al Jazeera|date=2 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.qantara.de/content/anti-government-protests-is-this-iraqs-arab-spring|title=Anti-government protests : Is This Iraq's Arab Spring?—Qantara.de|work=Qantara.de|date=6 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/blog/filiu/2019/11/10/chiites-contre-chiites-en-irak-et-au-liban/|title=Chiites contre chiites en Iraq et au Liban—Un si Porche Orient|work=Le Monde|date=10 November 2019}}</ref> і антыіранскіх настрояў | мэты = узмацнення барацьбы з карупцыяй, зніжэнне беспрацоўя, паляпшэння работы камунальных службаў, адстаўка прэм’ер-міністра [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзіля Абдул-Махдзі]] | метады = дэманстрацыі | вынік = | статус = | саступкі = прэм’ер-міністр Махдзі сышоў у адстаўку | бок1 = {{Сцяг|Ірак}} Урад ** [[Паліцыя]] ** [[Узброеныя сілы Ірака]] {{flagicon image|Islamic Dawa Party Flag.svg}} [[Дава (партыя)|Дава]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] ** [[Арганізацыя Бадра]] ** [[Асаіб Ахль аль-Хак]] ** [[Катаіб Хезбала]] ** [[Харакат Ан-Нуджаба]] {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="про ксир"/> ** [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] *** [[Кодс|Аль-Кудс]] | бок2 = {{Сцяг|Ірак}} Дэцэнтралізаваныя пратэстоўцы ---- {{Сцяг|Ірак|1991}} Прыхільнікі [[Баас]]<ref>https://vk.com/wall-153203112_24393</ref><ref>https://vk.com/wall-153203112_21628</ref> ---- {{Сцяг|Ірак}} [[Садрысцкі рух]]<ref name="s1">https://news.yahoo.com/iraqs-moqtada-sadr-cleric-kingmaker-111609672.html</ref><ref name="s2">https://www.sabah.com.tr/dunya/2019/11/18/sadrdan-isyan-manifestosu</ref> ---- '''ускосны ўдзел''': * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref name="ЗША"/><ref name="US1">https://www.thebaghdadpost.com/en/Story/44685/US-will-not-hesitate-to-sanction-Iraqi-officials-White-House {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191119033027/https://www.thebaghdadpost.com/en/Story/44685/US-will-not-hesitate-to-sanction-Iraqi-officials-White-House |date=19 лістапада 2019 }}</ref><ref name="US2">https://news.antiwar.com/2019/11/17/us-threatens-to-sanction-iraqi-officials-over-protest-crack-down/</ref><ref name="хазали"/> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name="US1"/><ref name="US2"/> * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>[https://vk.com/wall-153203112_17728 Экс-премьер Ирака : "Партия Баас и Саудовская Аравия организовали протесты"] // Голос Арабов (сообщество в ВК), 6 октября 2020</ref> | бок3 = | ключавыяфігуры1 = {{Сцяг|Ірак}} [[Бархам Салех]] {{Сцяг|Ірак}} [[Адзіль Абдул-Махдзі]] <br>{{Сцяг|Ірак}} [[Эрфан аль-Хіялі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]]<ref name="про ксир"/> † | ключавыяфігуры2 = {{Сцяг|Ірак}} [[Муктада ас-Садр]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Алі Сістані]] | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = 25 000 — 50 000 | загінулыя = 700 | арыштаваныя = 2500<ref name="mk.ru">[https://www.mk.ru/incident/2019/10/31/250-chelovek-stali-zhertvami-besporyadkov-v-khode-protestov-v-irake.html 250 человек стали жертвами беспорядков в ходе протестов в Ираке]</ref> | заўвагі = }} '''Масавыя пратэсты ў [[Ірак]]у ў [[2019]] годзе''' — антыўрадавыя акцыі пратэсту, выкліканыя ростам [[карупцыя|карупцыі]], уплывам [[Іран]]а, [[беспрацоўе]]м, энергетычным крызісам і ўзмацненнем [[тэрарызм|дзейнасці тэрарыстычных арганізацый]]. У асяроддзі іракскай апазіцыі гэтыя падзеі вядомы як '''Кастрычніцкае паўстанне''' або '''рэвалюцыя'''<ref name="ФСК">[https://www.fondsk.ru/news/2019/11/20/iraq-v-glubochajshem-krizise-no-glavnye-potrjasenija-vperedi-49509.html Ирак в глубочайшем кризисе, но главные потрясения впереди // Фонд стратегической культуры, 20 ноября 2019]</ref>. З моманту звяржэння рэжыму [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] ў [[2003]] годзе, пратэсты 2019 года сталі самымі маштабнымі ў Іраку<ref name="1 дек"/>. == Прычыны == [[2 кастрычніка]] [[2018]] года [[Бархам Салех]] заступіў на пасаду прэзідэнта. Новы лідар дзяржавы прызначыў на пасаду прэм’ер-міністра [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзіля Абдула-Махдзі]]. За амаль год новы прэм’ер і яго ўрад не змог вырашыць асноўных праблем ці неяк палепшыць становішча насельніцтва. Аднымі з найбольш вострых праблем заставаліся беспрацоўе і карупцыя. Сярод моладзі беспрацоўнымі з’яўляліся 25 %, сярод усяго насельніцтва — 20 %. Па даных Transparency International, Ірак займаў 12-е месца сярод найбольш карумпаваных краін свету. Важную ролю ў росце незадаволенасці згулялі спробы суседняга Ірана змяніць палітычны расклад у краіне<ref name="112ua"/>. Варта таксама згадаць, што ў 1990-я Ірак знаходзіўся пад міжнароднымі санкцыямі, якія прывялі да гуманітарнага крызісу. З [[2003]] года, пасля [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварвання і акупацыі ЗША і іх саюзнікаў]], у краіне пачаўся [[іракская вайна|шматгадовы канфлікт]], у якім загінулі некалькі сотняў тысяч чалавек. Гэта значна нашкодзіла эканоміцы дзяржавы. У [[2014]] годзе тэрарыстычная арганізацыя [[Ісламская дзяржава]] захоплівае значную частку Ірака. У [[2017]] годзе ўся тэрыторыя краіны была вызвалена ад тэрарыстаў. Тым не менш, баевікі ІД перыядычна праводзілі тэракты і ўзброеныя напады як на мірных жыхароў, так і на вайскоўцаў. == Ход падзей == === 2019 === ====Кастрычнік ==== [[1 кастрычніка]] [[2019]] года ў Іраку, пасля заклікаў выйсці на вуліцу, якія распаўсюджваліся ў сацсетках, з патрабаваннямі ўзмацнення барацьбы з карупцыяй, зніжэння беспрацоўя, паляпшэння работы камунальных службаў, пачаліся народныя антыўрадавыя пратэсты. Дэманстранты таксама заклікалі да адстаўкі прэм’ер-міністра Адзіля Абдула-Махдзі. Ніводная іракская партыя ці палітычны лідар не заяўлялі пра тое, што стаяць за гэтымі акцыямі<ref>[https://ria.ru/20191005/1559463923.html Число погибших в ходе протестов в Ираке превысило 70 человек, сообщили СМИ]</ref>. Пратэсты закранулі пераважна [[Багдад]] і населеныя пункты на поўдні краіны. Затым на вуліцы выйшлі [[курды]] ў правінцыі Кіркук на поўначы Ірака<ref name="112ua">[https://112.ua/statji/eho-arabskoy-vesny-podvodnye-kamni-protestov-v-irake-510102.html Эхо арабской весны: Подводные камни протестов в Ираке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191007132307/https://112.ua/statji/eho-arabskoy-vesny-podvodnye-kamni-protestov-v-irake-510102.html |date=7 кастрычніка 2019 }}</ref>. Неўзабаве пратэсты перараслі ў сутычкі з органамі правапарадку. Падчас сутыкненняў з дэманстрантамі іракскія сілы бяспекі ўжылі баявыя патроны і слёзатачывы газ. Асабліва жорсткія сутычкі прайшлі ў сталічным Багдадзе<ref>[https://m.gordonua.com/news/worldnews/protesty-v-irake-kolichestvo-pogibshih-uvelichilos-do-99-1326153.html Протесты в Ираке. Количество погибших увеличилось до 99]</ref>. Улады ўвялі ў горадзе каменданцкі час і заблакавалі доступ да інтэрнэту на 75 % тэрыторыі краіны, каб пазбавіць магчымасці пратэстоўцаў каардынаваць свае дзеянні праз сацсеткі<ref name="112ua"/>. [[4 кастрычніка]] Адзіль Абдул-Махдзі заклікаў суграмадзян да спакою і паабяцаў правесці рэформы<ref name="ukranews"/>. Тым часам сталі з’яўляцца паведамленні пра невядомых снайпераў, якія стралялі як па ўдзельніках пратэстаў, так і па сілавіках. Так, y сталіцы 4 кастрычніка пад іх агнём загінулі двое дэманстрантаў і двое супрацоўнікаў сіл бяспекі<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/10/4/1001415.html Неизвестные снайперы расстреляли людей во время протестов в Ираке] // Взгляд, 4 октября 2019</ref>. У перыяд з 3 па 6 кастрычніка ў розных рэгіёнах Ірака ў беспарадках загінулі звыш 100 чалавек, уключаючы не менш за 6 праваахоўнікаў. Каля 4 тысяч чалавек былі паранены<ref>[https://www.segodnya.ua/world/wnews/protesty-v-irake-100-chelovek-pogibli-tysyachi-ranenyh-1341460.html Протесты в Ираке: 100 человек погибли, тысячи раненых]</ref>. Да [[7 кастрычніка]] раненні атрымалі больш за 6100 чалавек, у тым ліку больш за 1200 сілавікоў. Яшчэ двое праваахоўнікаў загінулі. Між тым, пратэстоўцы падпалілі 51 грамадскi будынак і восем штабоў палітычных партый<ref name="ukranews">[https://ukranews.com/news/658230-protesty-v-irake-pogibli-bolee-100-chelovek-tysyachi-poluchili-raneniya В Ираке число погибших в акциях протестов превысило 100 человек, тысячи раненых]</ref>. [[10 кастрычніка]] ў краіне аб’яўлена трохдзённая жалоба па загінулых падчас беспарадкаў<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/v_irake_trekhdnevnyy_traur_po_zhertvam_stolknoveniy/ У Іраку трохдзённая жалоба па ахвярах сутыкненняў] // ''Белтэлерадыёкампанія'', 10 кастрычніка 2019</ref>. З [[25 кастрычніка]] масавыя сутыкненні ўспыхнулі з новай сілай. [[26 кастрычніка]] прэм’ер-міністр Махдзі распарадзіўся вывесці на вуліцы Багдада байцоў элітнага контртэрарыстычнага падраздзялення. [[Спецпрызн]] прыцягнулі пасля таго, як паліцыя не змагла рассеяць натоўп. Паведамлялася пра арышт дзясяткаў дэманстрантаў. У сутыкненнях з сіламі бяспекі за гэтыя дні загінулі, паводле звестак праваабаронцаў, 63 чалавекі, у тым ліку 10 — у Багдадзе; агульная колькасць пацярпелых ішла на тысячы. Буйныя сутыкненні адбыліся таксама ў горадзе [[Эн-Насірыя]]<ref name="радио">[https://www.svoboda.org/a/30199832.html В Ираке массовые протесты распространились на всю страну] // Радио «Свобода»</ref>. Падчас новай хвалі пратэстаў з’явіліся паведамленні аб гібелі 18 чалавек падчас забастовак у правінцыі Кербела. Губернатар правінцыі [[29 кастрычніка]] выступіў з заявай, у якой абверг гэтую інфармацыю. [[31 кастрычніка]] прэм’ер Ірака пагадзіўся падаць у адстаўку, але пры ўмове наяўнасці альтэрнатыўнай кандыдатуры. Прэзідэнт краіны Салех даў згоду на правядзенне датэрміновых выбараў пасля прыняцця новага закона аб выбарах, праект якога планавалася прадставіць на пачатку лістапада<ref name="известия">[https://iz.ru/941818/2019-11-11/ssha-prizvali-ostanovit-nasilie-v-irake-i-provesti-vybory США призвали остановить насилие в Ираке и провести выборы // Известия, 11 ноября 2019]</ref>. ==== Лістапад ==== [[4 лістапада]] пратэстоўцы напалі на консульства Ірана ў Кербеле, сарваўшы іранскі сцяг. На відэа з месца падзеі, знятым відавочцамі, відаць, як пратэстоўцы кідаюць меркавана кактэйлі Молатава ў сцяну будынка. Пазней да консульства прыбыла паліцыя, якая паспрабавала абараніць дыпламатычных работнікаў. У выніку сутыкненняў, ад трох да пяці дэманстрантаў загінулі<ref>[https://www.depo.ua/rus/svit/v-iraku-pid-chas-ataki-na-konsulstvo-iranu-zaginuli-protestuvalniki-201911041056903 В Ираке во время атаки на консульство Ирана погибли протестующие] — Depo, 4 ноября 2019</ref><ref>[https://vesti.az/v-mire/protestuyushhie-v-irake-atakovali-konsulstvo-irana-pogibli-pyat-chelovek-387203 Протестующие в Ираке атаковали консульство Ирана, погибли пять человек] — Vezti.az, 4 ноября 2019</ref>. У гэты ж час паліцыя адкрыла агонь па пратэстантам у Багдадзе і Эр-Рашыдзе<ref>[https://report.az/ru/drugie-strany/policiya-iraka-otkrila-ogon-po-protestuyushim-v-bagdade/ Полиция Ирака открыла огонь по протестующим в Багдаде] — Report, 4 ноября 2019</ref>. [[10 лістапада]] паліцыя і армія ачысцілі ад пратэстуючых масты праз [[Тыгр (рака)|Тыгр]], якія вядуць у цэнтр Багдада. Пад кантролем апазіцыі застаўся толькі мост Рэспублікі і плошча Тахрыр. Падчас гэтых мерапрыемстваў загінулі шэсць чалавек, дзесяткі атрымалі раненні. Супраць дэманстрантаў ужылі баявыя патроны, шокавыя гранаты, слёзатачывы газ. Як сцвярджалася, рашэнне аб больш жорсткіх дзеяннях было прынята на нарадзе з удзелам прэм’ер-міністра Адзіля Абдула-Махдзі, камандуючага сіламі «[[Кодс|Аль-Кудс]]» [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] генерала [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]] і вядучых шыіцкіх палітыкаў Ірака. Па даных агенцтва Arab News, менавіта Сулеймані кіраваў разгонам беспарадкаў. Адна з яго задач — не дапусціць умяшання ў канфлікт шыіцкага апалчэння «Аль-Хашд аль-Шаабі», падпарадкоўвальнага КВІР, паколькі гэта можа даць падставу да амерыканскага ўмяшання<ref name="про ксир">[http://newsru.co.il/mideast/10nov2019/iraq_202.html Иракская армия отбросила манифестантов к площади Тахрир]</ref><ref name="гордон">[https://m.gordonua.com/news/worldnews/v-irake-vo-vremya-protestov-pogibli-319-chelovek-1417144.html В Ираке во время протестов погибли 319 человек] — ''Gordonua", 11 ноября 2019</ref>. [[13 лістапада]] ўплывовы шыіцкі палітык і рэлігійны лідар [[Муктада ас-Садр]] заклікаў чыноўнікаў краіны далучыцца да пратэстоўцаў і абвясціць усеагульную забастоўку. Ён таксама звярнуўся да парламента, каб той правёў работу над карэннымі рэформамі, сярод якіх ён назваў замену складу Вярхоўнай выбарчай камісіі, выбарчага заканадаўства, унясенне ў канстытуцыю шэрагу змяненняў<ref>[https://ria.ru/20191113/1560888610.html В Ираке лидер шиитов призвал чиновников присоединиться к протестующим] — РИА Новости, 13 ноября 2019</ref>. [[15 лістапада]] адбыліся сур’ёзныя сутыкненні на плошчы аль-Хіляні, падчас якіх загінулі чацвёра дэманстрантаў<ref>[https://ria.ru/20191115/1560995400.html]</ref>. [[22 лістапада]] падчас сутыкненняў у Багдадзе загінуў адзін пратэстуючы<ref>[https://ria.ru/20191122/1561493858.html Источник сообщил о гибели демонстранта в ходе протестов в Багдаде]</ref>. [[24 лістапада]] ў горадзе Эн-Насірыя на поўдні краіны загінулі трое дэманстрантаў. Па даных тэлеканала Аль-Арабія, паліцыя ў ходзе разгону акцыі ўжыла агнястрэльную зброю, што і прывяло да гібелі пратэстуючых<ref>[https://ria.ru/20191124/1561525187.html В Ираке три человека погибли при разгоне демонстраций, сообщили СМИ]</ref>. Пазней лічба загінулых вырасла да шасці<ref>[http://radiovesti.ru/news/1243909/ Шесть человек погибли в ходе акций протеста на юге Ирака // ВестиFM, 24 ноября 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127195919/https://radiovesti.ru/news/1243909/ |date=27 лістапада 2019 }}</ref>. [[27 лістапада]] прэм’ер-міністр Махдзі паведаміў, выступаючы на ​​пасяджэнні парламента, аб вызваленні 2500 чалавек, затрыманых падчас беспарадкаў<ref>[http://newsru.co.il/mideast/27nov2019/iraq_202.html]</ref>. [[28 лістапада]] дэманстранты спалілі будынак іранскага консульства ў горадзе Наджаф на поўдні Ірака. Адзначалася, што ў выніку беспарадкаў у раёне консульства пацярпелі 33 чалавекі<ref>[https://russian.rt.com/world/news/691399-protestuyuschie-sozhgli-iranskoe-konsulstvo Протестующие сожгли иранское консульство в Ираке // RT, 28 ноября 2019]</ref>. Адначасова з гэтым, па ўсёй краіне адбыліся сур’ёзныя сутыкненні паміж пратэстоўцамі і паліцыяй. Так, у Наджафе загінулі 12 дэманстрантаў. У горадзе Насірыя загінулі не менш за 25 чалавек. Дэманстранты спрабавалі заблакаваць мост, а затым сабраліся перад паліцэйскім упраўленнем. Таксама паведамлялася аб загінулых у сталіцы<ref>[https://ria.ru/20191129/1561730881.html Число погибших за четверг в стычках с полицией в Ираке выросло до 45 // РИА Новости, 29 ноября 2019]</ref>. ==== Снежань ==== [[1 снежня]] Адзіль Абдул-Махдзі сышоў з паста прэм’ер-міністра на фоне пратэстаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-50607858 Протестующие в Ираке добились своего. Премьер ушел в отставку]</ref>. У той жа дзень пратэстоўцы зноў атакавалі і падпалілі будынак іранскага консульства ў Наджафе<ref name="1 дек">[https://ria.ru/20191201/1561815047.html В Ираке протестующие вновь подожгли здание иранского консульства // РИА Новости, 1 декабря 2019]</ref>. [[3 снежня]] кіраўнік халдзейскай каталіцкай царквы Ірака кардынал-патрыярх Луіс Рафаэль I Сака прыняў рашэнне адмяніць усе калядныя і навагоднія ўрачыстасці на фоне трагічных падзей вакол акцый пратэсту. Ён заклікаў вернікаў зрабіць ахвяраванні лякарням і дзіцячым дамам, якія маюць патрэбу ў медыкаментах для параненых<ref>[https://ria.ru/20191203/1561922141.html В Ираке христиане не будут праздновать Рождество из-за демонстраций]</ref>. [[9 снежня]] ў МЗС на сустрэчу з намеснікам міністра Абдулкарымам Хашэмі былі выкліканы паслы [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канады]] і часовы павераны ў справах [[ФРГ]]. Гэтыя дзяржавы абвінавачаны Іракам ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны<ref name="вмешательство ">[https://ria.ru/20191209/1562178284.html Ирак обвинил четыре страны во вмешательстве в связи с протестами // РИА Новости, 9 декабря 2019]</ref>. [[16 снежня]] дэманстранты блакавалі будынак Вавілонскага ўніверсітэта горада Эль-Хіла ў правінцыі Бабіль у цэнтральнай частцы Ірака. Пратэстоўцы перакрылі вароты ўніверсітэта і не дазвалялі студэнтам і супрацоўнікам уваходзіць у будынак. Яны заклікалі да правядзення забастоўкі ва ўстанове адукацыі ў падтрымку пратэстаў<ref>[https://ria.ru/20191216/1562429919.html Демонстранты блокировали университет в иракской провинции Бабиль // РИА Новости, 16 декабря 2019]</ref>. [[20 снежня]] Вялікі аятала Ірака Алі аль-Сістані заклікаў да правядзення ў краіне датэрміновых выбараў для пераадолення палітычнага крызісу<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2813925.html Великий аятолла Ирака призвал провести досрочные выборы // Regnum, 20 декабря 2019]</ref>. [[21 снежня]] ўдзельнікі антыўрадавых пратэстаў у горадзе Эн-Насірыя падпалілі будынкі, у якіх размешчаліся прадстаўніцтвы палітычных партый. Яны падпалілі штаб-кватэру руху «Бадр», штаб-кватэру партыі «Дава», офіс руху «Асаіб Ахль аль-Хак» і іншыя. Прычынай нападаў стала забойства актывіста Мухамеда аль-Ісамі. Удзельнік пратэстаў быў застрэлены напярэдадні невядомымі. У той жа дзень узброенаму нападу падвергліся два іншых актывісты<ref>[https://interfax.az/view/787419?lang=ru Протестующие в иракском городе Эн-Насирия сожгли партийные офисы // Интерфакс, 21 декабря 2019]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[24 снежня]] парламент Ірака прыняў новы закон аб выбарах, які з’яўляўся адным з патрабаваннем пратэстоўцаў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7416533]</ref>. {{Main|Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе}} [[31 снежня]] тысячы прыхільнікаў шыіцкай міліцыі «[[Сілы народнай мабілізацыі|Аль-Хашд аш-Шаабі]]» ў квартале дыппрадстаўніцтваў Ірака выйшлі на акцыю пратэсту супраць амерыканскіх дзеянняў. Іракцы патрабавалі ад урада краіны закрыць амерыканскае пасольства ці хаця б панізіць узровень дыпадносінаў з ЗША за дзеянні, якія не былі ўзгоднены з іракскімі ўладамі, у прыватнасці, бамбардзіроўкі пазіцый шыіцкіх апалчэнняў. Найбольш актыўныя мітынгоўцы закідвалі тэрыторыю, на якой размешчана дыпмісія ЗША, бутэлькамі з запальнай сумессю. Дзясяткі чалавек пайшлі на штурм аб’екта. Паліцыя ўжыла супраць актывістаў слёзатачывы газ і іншыя спецсродкі. На момант атакі ў будынку знаходзіліся амерыканскія вайскоўцы<ref name="нг">[https://topwar.ru/166323-protestujuschie-poshli-na-shturm-posolstva-ssha-v-bagdade.html Протестующие пошли на штурм посольства США в Багдаде // Военное обозрение, 31 декабря 2019]</ref>. === 2020 === [[12 студзеня]] [[2020]] шэсцьдзесят чалавек, у тым ліку 48 паліцыянтаў, пацярпелі ў сутыкненнях сіл бяспекі і студэнтаў каля будынка ўніверсітэта Васіт на ўсходзе Ірака<ref>https://ria.ru/20200112/1563338493.html</ref>. [[17 студзеня]] адбыліся буйныя сутыкненні каля моста Ас-Санак у цэнтры іракскай сталіцы блізу плошчы Ат-Тахрыр. Па словах прадстаўніка іракскіх узброеных сіл, «парушальнікі парадку напалі на блокпасты ў раёне ас-Санак, сілы бяспекі ўжылі супраць іх несмяротныя сродкі». У выніку беспарадкаў загінулі двое і звыш дваццаці атрымалі раненні<ref>https://ria.ru/20200117/1563566707.html</ref>. [[22 студзеня]] Бархам Салех, выступаючы на ​​форуме ў швейцарскім г. [[Давос]], закрануў тэму пратэстаў у Іраку. Паводле яго слоў, на той момант загінула звыш 600 чалавек<ref>https://ria.ru/20200122/1563757152.html</ref>. [[24 студзеня]] ў Багдадзе, а таксама ў іншых гарадах (пераважна шыіцкіх) прайшлі шматтысячныя пратэсты супраць амерыканскай прысутнасці ў Іраку. Выйсці на вуліцы з «мірнай дэманстрацыяй» і патрабаваннем вываду амерыканскіх войск заклікаў шыіцкі палітык і рэлігійны лідар Муктада ас-Садр. Іранскія і іракскія СМІ ацанілі колькасць мітынгоўцаў у звыш 1 млн чалавек, The New York Times — у 200—250 тыс. чалавек, Reuters — у дзясяткі тысяч, Al Jazeera — у «тысячы»<ref>[https://www.rbc.ru/politics/24/01/2020/5e2ae2dd9a794787cd933957]</ref><ref>[https://m.kp.ru/online/news/3743865/ Более миллиона иракцев устроили акцию протеста против присутствия в стране военных США] // Комсомольская правда, 24 января 2020</ref>. Неўзабаве аднавіліся сутыкненні паміж паліцыяй і мітынгоўцамі. Да [[26 студзеня]] па меншай меры 12 дэманстрантаў загінулі падчас сутыкненняў з сілавікамі ў правінцыях Багдад і Ды-Кар за апошнія два дні. Раней паведамлялася пра 30 пацярпелых дэманстрантащ у горадзе Насірыя. Паведамлялася, што падчас сутыкненняў дзевяць дэманстрантаў загінулі ў правінцыі Багдад, астатнія трое — у Ды-Кар. Таксама адзначалася, што 230 дэманстрантаў і прадстаўнікоў сіл бяспекі атрымалі раненні, сярод іх 118 у Багдадзе<ref>[https://ria.ru/20200126/1563892808.html В Ираке за два дня погибли более десяти демонстрантов]</ref>. == Наступствы == [[1 лютага]], выконваючы патрабаванне пратэстоўцаў, з пасады прэм’ера быў зняты Абдул-Махдзі. На гэтую пасаду заступіў [[Мухамад Тауфік Аляўі]]. Нягледзячы на ​​гэта, пратэсты працягнуліся. Яго прызначэнне выклікала бурную рэакцыю сярод іракскіх дэманстрантаў за яго меркаваную прыналежнасць да тых жа карэнных прычын, якія выклікалі іракскія пратэсты ў кастрычніку 2019 года<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/iraq-president-appoints-mohammed-allawi-pm-state-tv-200201150554113.html|title=Mohammed Allawi appointed new Iraq PM, protesters reject him|website=www.aljazeera.com|access-date=2020-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theintercept.com/2019/11/18/iran-iraq-spy-cables/|title=A Spy Complex Revealed: Leaked Iranian Intelligence Reports Expose Tehran’s Vast Web of Influence in Iraq|author=Risen|first=James|website=The Intercept|date=2019-11-18|lang=en|access-date=2020-02-02}}</ref>. [[1 сакавіка]] ён зняў сваю кандыдатуру пасля таго, як парламент другі раз за тыдзень не змог зацвердзіць кабінет міністраў<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-parliament/iraqi-prime-minister-candidate-allawi-quits-as-vacuum-looms-idUSKBN20O1SQ|title=Iraqi prime minister candidate Allawi quits as vacuum looms|website=Reuters|date=2020-03-01}}</ref>. [[5 сакавіка]] ўдзельнікі акцый пратэсту зноў выйшлі на вуліцы ў правінцыі Басра, перакрыўшы жыццёва важныя дарогі, паліўшы шыны, а таксама заклікаючы да неадкладнага стварэння новага ўрада<ref>{{Cite web|url= https://www.middleeastmonitor.com/20200306-iraqs-angry-protesters-returns-to-the-streets/ |title= Iraq’s angry protesters returns to the streets. }}</ref>. [[8 сакавіка]] паміж іракскімі сіламі бяспекі і пратэстоўцамі разгарэлася сутычка, у выніку якой 16 удзельнікаў акцый пацярпелі, калі сілавікі абстралялі слезацечны газ на мітынгоўцаў на багдадскай плошчы Аль-Хілані<ref>{{Cite web|url= https://www.middleeastmonitor.com/20200309-iraq-security-forces-injure-protesters-in-baghdad/ |title= Iraq security forces injure protesters in Baghdad. }}</ref>. [[10 сакавіка]] ў правінцыі Майсан на поўдні Ірака невядомыя баевікі забілі двух антыўрадавых актывістаў<ref>{{Cite web|url= https://www.middleeastmonitor.com/20200311-iraq-2-activists-assassinated-in-maysan-province/ |title= Iraq: 2 activists assassinated in Maysan province. }}</ref>. [[17 сакавіка]] былы губернатар святога горада Наджаф [[Аднан аль-Зурфі]] быў прызначаны прэзідэнтам новым прэм’ер-міністрам Ірака<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2020/03/iraqi-president-salih-appoints-adnan-al-zurfi-pm-designate-200317090412936.html |title= Iraqi President Salih appoints Adnan al-Zurfi as new PM-designate. }}</ref>. == Судовыя разборы == [[15 кастрычніка]] суд горада Эль-Кут выдаў ордэр на арышт двух афіцэраў паліцыі правінцыі Васіт па справе аб смерці дэманстрантаў. Паліцыянты былі абвінавачаны ў гібелі некалькіх удзельнікаў пратэстаў, што пацвярджалася словамі відавочцаў і запісам камеры відэаназірання<ref name="суд">[https://ria.ru/20191015/1559817005.html В Ираке выдали ордер на арест двух силовиков по делу о смерти демонстрантов — РИА Новости, 15 октября 2019]</ref>. Адначасна пачаліся праверкі ва ўсіх рэгіёнах, дзе праходзілі акцыі. Уладамі створана спецыяльная камісія па расследаванні актаў гвалту падчас дэманстрацый<ref>[https://www.trend.az/world/arab/3136065.html Итоги следствия по делу о протестах в Ираке могут быть объявлены 21 октября] — Trend, 20 октября 2019</ref>. [[21 кастрычніка]] апублікаваны яе першы даклад. Як адзначалася ў дакуменце, выкарыстанне баявой зброі і празмернае прымяненне сілы прывялі да ахвяраў сярод пратэстоўцаў. Акрамя таго, у дакладзе рэкамендавалася зняць са сваіх пасад шэраг высокапастаўленых асоб у органах бяспекі Ірака, а таксама начальнікаў паліцыі такіх гарадоў як Багдад, Бабіл, Наджаф, Майсан, ан-Насырыя і Ад-Дзіванія. Паведамлялася, што афіцыйныя органы не аддавалі загады адкрыць агонь па дэманстрантах<ref>[https://ria.ru/20191022/1560068382.html В Ираке более 150 человек погибли во время протестов] // РИА Новости, 22 октября 2019</ref>. Пазней шэсцьдзясят шэсць іракскіх афіцэраў паліцыі паўсталі перад судом за празмернае прымяненне сілы пры разгоне акцый пратэсту<ref>[https://ria.ru/20191114/1560957992.html]</ref>. 1 снежня апеляцыйны суд правінцыі Васіт прысудзіў аднаго з афіцэраў арміі да пакарання смерцю за забойства дэманстрантаў падчас акцый пратэсту ў горадзе Ас-Сулейманія<ref>[https://ria.ru/20191201/1561807887.html Офицера иракской армии приговорили к смерти за убийство демонстрантов // РИА Новости, 1 декабря 2019]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == 5 кастрычніка [[Генеральны сакратар ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]] заклікаў урад і дэманстрантаў да дыялогу. Ён адзначыў, што свабода выказвання меркаванняў і мірных сходаў з’яўляюцца асноўнымі правамі чалавека, якія неабходна паважаць<ref>[https://ria.ru/20191005/1559459736.html Генсек ООН призывает правительство Ирака и демонстрантов к диалогу]</ref>. Тым часам, афіцыйны прадстаўнік урада [[Іран]]а Алі Рабіі заклікаў іракцаў праявіць вялікую стрыманасць у сувязі з беспарадкамі<ref>[https://ria.ru/20191007/1559504079.html В правительстве Ирана прокомментировали протесты в Ираке]</ref>. Пазней Іран часова адмяніў візы для іракцаў на фоне пратэстаў у краіне<ref>[https://ria.ru/20191007/1559509595.html Иран временно отменил визы для иракцев на фоне протестов в стране] // ''РИА Новости'', 7 октября</ref>. [[9 кастрычніка]] [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Майк Пампеа]] на фоне пратэстаў у Багдадзе заклікаў прэм’ер-міністра Махдзі да стрыманасці і барацьбе з карупцыяй у краіне, як таго патрабуюць дэманстранты<ref>[https://ria.ru/20191009/1559562820.html Помпео на фоне протестов в Багдаде призвал премьера Ирака к сдержанности] // ''РИА Новости'', 9 октября</ref>. [[31 кастрычніка]] Вярхоўны кіраўнік Ірана [[Алі Хаменеі|аятала Хаменеі]] абвінаваціў ЗША і іх саюзнікаў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў дэстабілізацыі Ірака і [[Ліван]]а, а таксама ў распаўсюдзе хаасу па ўсім рэгіёне. Разам з тым духоўны лідар заклікаў антыўрадавых дэманстрантаў у абедзвюх арабскіх краінах дамагацца змен выключна законным шляхам<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/10/31/ayatolla-hamenei-za-haosom-v-irake-i-livane-stoyat-specsluzhby-ssha Аятолла Хаменеи: За хаосом в Ираке и Ливане стоят спецслужбы США] — Евразия daily, 31 октября 2019</ref>. [[9 лістапада]] [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]] папярэдзіла расіян аб небяспецы паездак у Ірак з-за неспрыяльнай абстаноўкі ў рэспубліцы і высокага ўзроўню тэрарыстычнай пагрозы<ref name="известия"/>. [[10 лістапада]] прэс-служба [[Белы дом|Белага дома]] выказала занепакоенасць беспарадкамі ў Іраку і заклікала ўрад краіны правесці выбары і спыніць гвалт. Было адзначана, што, нягледзячы на ​​гвалт са смяротным зыходам і забарону на доступ у інтэрнэт, іракскі народ прымусіў пачуць сябе і свае заклікі<ref name="известия"/>. На фоне масавых беспарадкаў урад [[Кувейт]]а прыняў рашэнне эвакуіраваць супрацоўнікаў свайго консульства ў Басры<ref name="ФСК"/>. [[23 лістапада]] віцэ-прэзідэнт ЗША [[Майк Пенс]], які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Іраку, абмеркаваў з прэм’ер-міністрам аль-Махдзі сітуацыю вакол пратэстных акцый, намаганні ўрада і рэформы, накіраваныя на задавальненне патрабаванняў дэманстрантаў<ref>[https://ria.ru/20191123/1561517256.html Пенс обсудил с премьером Ирака ситуацию в стране]</ref>. [[14 снежня]] [[Савет бяспекі ААН]] заклікаў улады Ірака правесці празрыстае расследаванне выпадкаў ужывання гвалту да дэманстрантаў<ref>[https://ria.ru/20191214/1562385168.html СБ ООН призвал Ирак расследовать случаи насилия против протестующих //РИА Новости, 14 декабря 2019]</ref>. == Узброеныя напады і тэракты == На фоне масавых пратэстаў у канцы кастрычніка адбыліся абстрэлы амерыканскіх ваенных аб’ектаў і тэрыторыі ля пасольства ЗША. Вынікам апошняга інцыдэнту стала гібель аднаго іракскага вайскоўца<ref>[https://m.lenta.ru/news/2019/10/30/iraq_usa/ У посольства США в Ираке упал снаряд] — Lenta.ru, 30 октября 2019</ref>. Ужо [[8 лістапада]] ракетнай атацы падвергнулася ваенная база Каяра на паўднёвай ускраіне Масула, дзе дыслакаваліся амерыканскія вайскоўцы: было выпушчана 17 некіравальных рэактыўных снарадаў калібра 122 мм. Увечары 17 лістапада некалькі ракет былі выпушчаны па «Міжнароднай (зялёнай) зоне» ў цэнтры Багдада, дзе размешчаны пасольствы ЗША, іншых краін, урадавыя ўстановы<ref name="ФСК"/>. Разам з гэтым павялічылася актыўнасць тэрарыстычных груповак. Так, [[16 лістапада]] з’явіліся паведамленні пра тое, што ў Багдадзе на плошчы Тахрыр падчас акцый пратэсту адбыўся тэрарыстычны акт. Невядомымі баевікамі быў узарваны аўтамабіль, што прывяло да гібелі шасці пратэстуючых. Яшчэ трыццаць чалавек атрымалі траўмы<ref>[https://svpressa.ru/accidents/news/249094/ Автомобиль подорвали в толпе протестующих в Ираке, много жертв] — ''Свободная пресса'', 16 ноября 2019</ref>. [[10 лістапада]] ад выбуху самаробнай бомбы пацярпелі пяцёра італьянскіх вайскоўцаў. 26 лістапада ў Багдадзе ў выніку трох тэрарыстычных актаў загінулі шасцёра чалавек<ref>[https://russian.rt.com/world/news/690869-vzryv-bagdad-shest-pogibshih Шесть человек погибли в результате трёх взрывов в Багдаде // RT, 26 ноября 2019]</ref>. 29 лістапада адбыўся чарговы ракетны абстрэл «зялёнай зоны»<ref>[https://ria.ru/20191129/1561767297.html]</ref>. 30 лістапада ў Кіркуку прагрымелі тры выбухі, у выніку якіх шаснаццаць чалавек пацярпелі, у тым ліку некалькі вайскоўцаў<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20191130/1561780564.html Взрывы в иракском Киркуке: пострадали 16 человек // Радио Sputnik, 30 ноября 2019]</ref>. 9 снежня непадалёк ад міжнароднага аэрапорта Багдада ўпалі дзве ракеты. Адзначалася, што ў аэрапорце прагучалі папераджальныя аб нападах сірэны<ref>[https://russian.rt.com/world/news/695442-rakety-aeroport-bagdada Источник: две ракеты упали у аэропорта Багдада //RT, 9 декабря 2019]</ref>. Пазней высветлілася, што ракетнай атацы падвергнулася ваенная база каля аэрапорта, дзе ў выніку ўдару загінулі шэсць чалавек. Як паведамлялася, агонь вёўся з РСЗА «Кацюша»<ref>[https://ria.ru/20191209/1562144517.html В Багдаде из-за ракетного обстрела базы пострадали шестеро военных // РИА Новости, 9 декабря 2019]</ref>. [[25 снежня]] ў выніку чатырох выбухаў у сталіцы паранены трынаццаць чалавек<ref>[https://ria.ru/20191225/1562856172.html В Багдаде в результате взрывов пострадали 13 человек, сообщил источник]</ref>. Увечары [[27 снежня]] была [[Атака авіябазы K-1|абстраляная ваенная база К1]], размешчаная непадалёк ад іракскага горада Кіркук. Прыкладна ў 19:20 па мясцовым часе па ёй было выпушчана некалькі ракет. Неўзабаве ў ваколіцах базы выявілі кінутую рэактыўную ўстаноўку залпавага агню. На аб’екце ў гэты час знаходзіліся вайскоўцы ЗША, якія не пацярпелі. Аднак загінуў адзін грамадзянскі падрадчык, які меў амерыканскае грамадзянства. Акрамя таго, падчас абстрэлу базы былі паранены некалькі амерыканцаў і іракцаў<ref>[https://topwar.ru/166242-amerikanskie-voennye-byli-obstreljany-na-baze-v-irake.html Американские военные были обстреляны на базе в Ираке // Военное обозрение, 28 декабря 2019]</ref>. == Роля ЗША == [[20 снежня]] [[Каіс аль-Хазалі]], лідар руху [[Асаіб Ахль аль-Хак]], іракскай ваеннай групоўкі, заявіў, што амерыканскія і ізраільскія шпіёнскія службы стаяць за нападамі ў Іраку, у тым ліку і на пасольства ЗША ў Багдадзе. На яго думку, [[ЦРУ|Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне ЗША]] і ізраільскі [[Масад]] сфармавалі сумесную сетку груповак, якая нібыта забівае іракскіх пратэстуючых. Хазалі заяўляў, што ёсць інфармацыя, якая паказвае на тое, што ЗША імкнуцца стварыць хаос у Іраку праз свой разведавальны апарат і дыверсантаў унутры краіны. На думку лідара ваеннай групоўкі, пасольства ЗША і Дзярждэпартамэнт выкарыстоўваюць сваё дамінаванне ў сацыяльных сетках і патэнцыял амерыканскага тэлеканала Alhurra, каб справакаваць беспарадкі<ref name="хазали">[https://www.pravda.ru/news/world/1461071-irak/ Ирак обвиняет в беспорядках в стране США и Израиль // Правда.ру, 20 декабря 2019]</ref>. [[14 студзеня]] [[2020]] года ЗША афіцыйна падтрымалі пратэстуючых<ref name="ЗША">[https://ria.ru/20200114/1563421803.html]</ref>. Як высветлілася [[28 студзеня]] ў сувязі з крушэннем амерыканскага транспартнага самалёта ў [[Афганістан]]е, дзе загінуў супрацоўнік [[ЦРУ]] [[Майкл Д’Андрэа]], ён жа меркавана арганізаваў забойства 300 дэманстрантаў у Іраку. Андрэа таксама кіраваў [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|атакай на міжнародны аэрапорт Багдада]]<ref>[http://m.inosmi.info/organizator-ubiystva-generala-suleymani-pogib-v-afganistane-v-aviakatastrofe.html Организатор убийства генерала Сулеймани погиб в Афганистане в авиакатастрофе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200128161726/http://m.inosmi.info/organizator-ubiystva-generala-suleymani-pogib-v-afganistane-v-aviakatastrofe.html |date=28 студзеня 2020 }} // ИноСМИ, 28 января 2020</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Іраку]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2019 года]] [[Катэгорыя:Лістапад 2019 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2019 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Іраку]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] oqeu0wok5uevb74iefg4ygwamoyp8n5 2 621982 5124749 3507948 2026-04-11T17:18:47Z Ясамойла 42051 допіс 5124749 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru-4|be-4|en-2|pl-3|fr-1|sk-2|bg-2|cs-2|sl-2|lt-1|es-1}} Жыву ў Эўропе. Трохі дапаўняю старонкі Вікіпэдыяў. qeza1g1f0jl75w98gidbsdvzate4rmc 5124750 5124749 2026-04-11T17:19:27Z Ясамойла 42051 допіс 5124750 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru-4|be-4|bg-2|en-2|pl-3|fr-1|sk-2|bg-2|cs-2|sl-2|lt-1|es-1}} Жыву ў Эўропе. Трохі дапаўняю старонкі Вікіпэдыяў. 1m2o8307j1642efr6ks5s1cg1f8zjyk 5124751 5124750 2026-04-11T17:19:58Z Ясамойла 42051 допіс 5124751 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru-4|be-4|bg-2|mk-2|en-2|pl-3|fr-1|sk-2|bg-2|cs-2|sl-2|lt-1|es-1}} Жыву ў Эўропе. Трохі дапаўняю старонкі Вікіпэдыяў. 8fdgsw76mgdsje7ypkczdw9buv2mtz2 14 624574 5124586 3520462 2026-04-11T13:03:11Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124586 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Поп-музыканты паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] gbxjpsz8243e97teuydwb94spz3h3zj 10 626664 5124829 5106921 2026-04-12T04:56:06Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124829 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Амерыкана-іранскі канфлікт |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Іранскі крызіс (з 2019 года)|Амерыкана-іранскі канфлікт]] |выява = |стыль_цела = <!-- (або "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Падзеі |спіс1 = * [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве]] <small>(19 ліпеня 2019)</small> * [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс]] <small>(14 верасня 2019)</small> * [[Пратэсты ў Іраку (2019—2020)|Пратэсты ў Іраку]] <small>(1 кастрычніка 2019 — студзень 2020)</small> * [[Пратэсты ў Іране (2019—2020)|Пратэсты ў Іране]] <small>(15 лістапада 2019 — 25 лютага 2020)</small> * [[Атака авіябазы K-1]] <small>(27 снежня 2019)</small> * [[Амерыканскія ўдары па аб’ектах «Катаіб Хезбала»]] <small>(29 снежня)</small> * [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]] <small>(31 снежня 2019)</small> * [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада]] <small>(3 студзеня 2020)</small> * [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»]] <small>(8 студзеня 2020)</small> * [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам]] <small>(8 студзеня 2020)</small> * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2020—2021)|Вывад амерыканскіх войск з Ірака]] <small>(20 сакавіка 2020 — 9 снежня 2021)</small> * [[Ракетны абстрэл Эрбіля (15 лютага 2021)|Ракетны абстрэл Эрбіля-1]] <small>(15 лютага 2021)</small> * [[Ракетны абстрэл Эрбіля (13 сакавіка 2022)|Ракетны абстрэл Эрбіля-2]] <small>(13 сакавіка 2022)</small> * [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Вайна на Блізкім Усходзе]] <small>(з 7 кастрычніка 2023)</small> * [[Вайна Ізраіля з ХАМАС]] <small>(з 7 кастрычніка 2023)</small> * [[Аперацыя «Вартавы росквіту»]] <small>(з 18 снежня 2023)</small> * [[Выбухі ў Кермане (2024)|Выбухі ў Кермане]] <small>(3 студзеня 2024)</small> * [[Авіяўдары па Емене (2024)|Бамбардзіроўкі Емена]] <small>(12 студзеня 2024)</small> * [[Ракетны абстрэл Эрбіля (2024)|Ракетны абстрэл Эрбіля-3]] <small>(15 студзеня 2024)</small> * [[Удар беспілотніка па базе «Tower 22»]] <small>(28 студзеня 2024)</small> * [[Авіяўдары ЗША па Іраку і Сірыі (2024)|Авіяўдары ЗША па Іраку і Сірыі]] <small>(2 лютага 2024)</small> * [[Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску (2024)|Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску]] <small>(1 красавіка 2024)</small> * [[Ірана-ізраільскі канфлікт (з 2024)|Ірана-ізраільскі канфлікт]] <small>(з 1 красавіка 2024)</small> * [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне»]] <small>(13 красавіка 2024)</small> * [[Аперацыя «Паўночны молат»]] <small>(22 чэрвеня 2025)</small> * [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|Аперацыя «Эпічная лютасць»]] <small>(28 лютага 2026)</small> |загаловак2 = Сілы |спіс2 = * [[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|22px]] [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] * [[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]] * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] * {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] * [[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]] |загаловак3 = Асобы |спіс3 = * {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]] * {{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]] * {{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] * {{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]] * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]] * {{Сцяг|Ірак}} [[Абу Махдзі аль-Мухандзіс]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]] * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Борыс Джонсан]] * {{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]] * {{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |загаловак4 = Гл. таксама |спіс4 = * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] * [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] * [[Другая халодная вайна]] * [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя ЗША]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Іран]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] </noinclude> tupf8lo5lv2acbtojflf3tqtm9k3xeq 0 627255 5124831 4858509 2026-04-12T04:58:01Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124831 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Барацьба з тэрарызмам ў Іраку |частка = [[Іракскі канфлікт]] |выява = [[File:1st Squadron, 3rd Cavalry Regiment, operate the Drone Defender.jpg|300px]] |подпіс = Амерыканскія вайскоўцы ў Іраку з сістэмай РЭБ для падаўленне дронаў ІДІЛ, 30 кастрычніка 2018. |дата = з [[10 снежня]] [[2017]] |месца = [[Ірак]] |прычына = |вынік = |праціўнік1 = '''{{Сцягафікацыя|Ірак}}''' '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}} ---- '''[[Аперацыя «Непахісная рашучасць»|Заходняя кааліцыя]]''': {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|Канада}}<br>{{Сцягафікацыя|Францыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<br>{{Сцягафікацыя|Іарданія}}<br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<br>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<br>{{Сцягафікацыя|Бельгія}}<br>{{Сцягафікацыя|Турцыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Данія}}<br>{{Сцягафікацыя|Марока}} і іншыя ---- '''[[Іран|Праіранскія]] і [[шыіты|шыіцкія сілы]]''': {{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]]: *• [[Арганізацыя Бадра]] *• [[Асаіб Ахль аль-Хак]] *• [[Катаіб Хезбала]] *• [[Харакат Ан-Нуджаба]] |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] '''[[Ісламская дзяржава]]'''<br>[[Файл:Flag of Ansar al-Islam.svg|border|22px]] [[Ансар аль-Іслам]] ---- '''[[Суніты|Суніцкія сілы]]''': [[Файл:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|border|22px]] [[Аль-Каіда ў Іраку]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Армія маджахедаў (Ірак)|Армія маджахедаў]]<br>[[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] [[Джамаат Ансар аль-Суна]]<br>[[Файл:Islamic Army of Iraq (emblem).png|22px]] [[Ісламская армія ў Іраку]] '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Фронт аль-Нусра]] ---- [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] '''[[Баас]]''': * [[Галоўны ваенны савет іракскіх рэвалюцыянераў]] * [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]] * [[Вышэйшае камандаванне джыхаду і вызвалення]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Свабодная армія Ірака]] ---- {{Сцяг|Курдыстан}} '''[[Іракскі Курдыстан]]''': ** [[Пешмерга]] [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|22px]] [[Сірыйскі Курдыстан]] |камандзір1 = {{Сцяг|Ірак}} [[Бархам Салех]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Адзіль Абдул-Махдзі]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джэймс Мэціс]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] † |камандзір2 = [[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] †<br>[[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]] † |сілы1 = {{Сцяг|Ірак}} 600 000 ваенных і паліцыянтаў ---- 80 000 — 100 000 апалчэнцаў |сілы2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] 30 000 баевікоў ---- [[Файл:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|border|22px]] 1 000 — 2 000 баевікоў ---- [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] 1500 — 5000 апалчэнцаў ---- {{Сцяг|Курдыстан}} невядомая колькасць апалчэнцаў |страты1 = {{Сцяг|Ірак}} 2 266 забітых станам на снежань 2022<ref name="Casualties 2">References: {{Cite web|last=Griffis|first=Margaret|date=2019-01-02|title=7,201 Killed in Iraq During 2018, Lowest Since US Invasion|url=https://original.antiwar.com/updates/2019/01/01/7201-killed-in-iraq-during-2018/|access-date=2021-08-11|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2020-01-02|title=Iraq Yearly Roundup: 3,092 People Were Killed in 2019|url=https://original.antiwar.com/updates/2020/01/01/iraq-yearly-roundup-3092-people-were-killed-in-2019/|access-date=2021-08-11|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2021-01-01|title=Iraq Yearly Roundup: 1,942 Killed During 2020|url=https://original.antiwar.com/updates/2020/12/31/iraq-yearly-roundup-1942-killed-during-2020/|access-date=2021-08-11|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-01-01|title=Iraq Yearly Roundup: 1,625 Killed During 2021|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/01/02/iraq-yearly-roundup-1625-killed-during-2021/|access-date=2022-01-01|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-01-31|title=Iraq Monthly Roundup: 125 Killed in January|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/01/31/iraq-monthly-roundup-125-killed-in-january/|access-date=2022-01-31|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-02-28|title=Iraq Monthly Roundup: 142 Killed in February|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/02/28/iraq-monthly-roundup-142-killed-in-february/|access-date=2022-02-28|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-03-31|title=Iraq Monthly Roundup: 97 Killed During March|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/03/31/iraq-monthly-roundup-97-killed-during-march/|access-date=2022-03-31|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-05-01|title=Iraq Monthly Roundup: 173 Killed During April|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/05/01/iraq-monthly-roundup-173-killed-during-april/|access-date=2022-05-01|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-07-01|title=Iraq Monthly Roundup: 165 Killed in June|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/06/30/iraq-monthly-roundup-165-killed/|access-date=2022-07-01|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-06-01|title=Iraq Monthly Roundup: 196 Killed During May|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/05/31/iraq-monthly-roundup-196-killed/|access-date=2022-07-01|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-07-31|title=Iraq Monthly Roundup: 112 Killed|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/07/31/iraq-monthly-roundup-112-killed/|access-date=2022-07-31|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-09-01|title=Iraq Monthly Roundup: 168 Killed|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/08/31/iraq-monthly-roundup-168-killed-2/|access-date=2022-09-01|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-09-30|title=Iraq Monthly Roundup: 179 Killed during September|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/09/30/iraq-monthly-roundup-179-killed-during-september/|access-date=2022-09-30|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-10-31|title=Iraq Monthly Roundup: 105 Killed in October|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/10/31/iraq-monthly-roundup-105-killed-in-october/|access-date=2022-10-31|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2022-11-30|title=Iraq Monthly Roundup: 95 Killed|url=https://original.antiwar.com/updates/2022/11/30/iraq-monthly-roundup-95-killed/|access-date=2022-11-30|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2023-01-01|title=Iraq Annual Roundup: 1,681 Killed in 2022|url=https://original.antiwar.com/updates/2023/01/01/iraq-annual-roundup-1681-killed-in-2022/|access-date=2023-01-01|website=Antiwar.com Original}}{{Cite web|date=2023-02-01|title=Iraq Monthly Roundup: 49 Killed|url=https://original.antiwar.com/updates/2023/02/01/iraq-annual-roundup-1681-killed-in-2022/|access-date=2023-01-01|website=Antiwar.com Original}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |страты2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] 6 591 забітых станам на снежань 2022<ref name="Casualties 2"/> |агульныя страты = }} '''Барацьба з тэрарызмам ў Іраку (з 2017 года)''' — ваенныя аперацыі ўрадавых войскаў Ірака, Сіл народнай мабілізацыі і некаторых замежных сіл па выяўленні і знішчэнні ў [[Ірак]]у тэрарыстычных груповак, у тым ліку спячых ячэек «[[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]». Баявыя дзеянні вядуцца ў правінцыях Кіркук, Анбар, Найнава, Дыяла, Багдад і інш. Ірак вядзе барацьбу сумесна з [[Сірыя]]й. Сама кампанія працягваецца з 10 снежня 2017 года, пасля разгрому ў Іраку асноўных сіл ІДІЛ<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20171209/1510579859.html|title=Победа над ИГ* в Ираке не означает конца борьбы с терроризмом, считают США|date=20171209T1941+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-01-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/post-isis-insurgency-iraq-2018-4|title=Постигиловское восстание в Ираке набирает обороты}}</ref>. Тады яна значна аслабела, страціўшы ўсе свае захопленыя тэрыторыі, а яе атрады перайшлі да падпольнай дзейнасці, час ад часу ажыццяўляючы пэўныя акцыі. У падобным становішчы знаходзяцца таксама іншыя [[суніты|суніцкія]] [[ісламізм|ісламісты]] і прыхільнікі [[Баас]], што не толькі змагаюцца з праўрадавымі сіламі, але і ваююць паміж сабой і «Ісламскай дзяржавай». Сярод апанетаў апазіцыі таксама ёсць канфлікты. Непасрэдна паміж [[ЗША]] і праіранскімі групоўкамі перыядычна адбываюцца сутыкненні, што ў 2020 годзе [[Іранскі крызіс (з 2019 года)|амаль не прывяло]] да пачатку буйнамаштабнай вайны Штатаў з [[Іран]]ам. Аднак у большасці ўдзел замежных сіл, у прыватнасці ЗША, абмяжоўваецца каардынацыяй дзеянняў і правядзеннем спецаперацый<ref>https://youtu.ru/tQPQ0sod71A{{Недаступная спасылка}}</ref>. У арабамоўных і англамоўных крыніцах падзеі пасля 2017 года называюцца як '''«Іракскае паўстанне»''' або '''«Паўстанне ІДІЛ»'''. == Баявыя дзеянні == === 2017 === [[9 снежня]] [[2017]] армія Ірака зачысціла ад баевікоў ІД усю тэрыторыю краіны. Ірак абвясціў пра перамогу над тэрарыстамі, што лічыцца заканчэннем [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны (2011—2017)]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20171209/1510568334.html|title=Премьер-министр Ирака заявил о полной победе над ИГ*|date=20171209T1338+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-01-08}}</ref>. Тым не менш, баевікі перайшлі да партызанскай вайны і ўзмацнілі тэрарыстычныя акцыі. [[17 снежня]] ў выніку авіяўдару іракскіх ВПС па тунэлі тэрарыстаў ліквідаваны 17 баевікоў. 20 снежня радавы іракскай арміі загінуў і генерал-маёр атрымаў раненні на поўначы Ірака, калі іх аўтамабіль наехаў на фугас. [[26 снежня]] ІД аб’явіла, што іх лідар, [[Абу Бакр аль-Багдадзі]], гатовы вярнуцца ў Ірак для аднаўлення вайны супраць урадавых сіл. Ужо [[29 снежня]] баевікі пачалі контрнаступленне ў Іраку. Па заяве курдскіх крыніц, яны разгарнулі масіраванае наступленне ў раёне гарадоў [[Хавіджа]] і [[Кіркук]]. Тэрарыстам атрымалася захапіць некалькі населеных пунктаў. Баевікі працягвалі атакаваць пазіцыі курдскага апалчэння [[Пешмерга]] на поўдзень ад Кіркука і горада Туз Хурмату. «Ісламская дзяржава» пачала наступленне на фоне хваляванняў, якія адбываліся ў дадзеных рэгіёнах паўночнага Ірака, што былі выкліканы [[Рэферэндум аб незалежнасці Іракскага Курдыстана (2017)|канфрантацыяй Багдаду і курдскага Эрбіля]]<ref>{{Cite web|url=https://riafan.ru/1012120-ig-nachalo-krupnoe-nastuplenie-v-irake|title=ИГ начало крупное наступление в Ираке|author=Алексей Громов|publisher=Федеральное агентство новостей No.1|access-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215223603/https://riafan.ru/1012120-ig-nachalo-krupnoe-nastuplenie-v-irake|archive-date=15 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>. [[30 снежня]] джыхадзісты зрабілі засаду на дарозе і раптам атакавалі картэж; у выніку былі забіты некалькі высокапастаўленых вайскоўцаў і чыноўнікаў, а таксама больш за 20 ваенных і супрацоўнікаў праваахоўных органаў. Акрамя гэтага, паступалі звесткі пра атаку ІД на поўдзень ад горада Самара; загінулі як мінімум 70 байцоў апалчэння. === 2018 === На [[2018]] год ІД ў Іраку, нягледзячы на ​​паражэнне і страту кантролю над 99 % тэрыторый, усё яшчэ існавала — яна працягвала браць на сябе адказнасць за тэракты як у Іраку (яна праводзіла каля 75 нападаў у месяц; а спробы арганізацыі тэрактаў у кастрычніку ў іракскіх правінцыях Салахадзін і Кіркук былі высокія, як ніколі), так і іншых краінах. Так, амерыканскі аналітычны цэнтр CSIS паведаміў высновы свайго даследавання: ІД займаецца перагрупоўкай сіл у Іраку і ажыццяўляе пераход да партызанскай вайны<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/world/2018/12/10/954226.html|title=Почему Ирак отторг демократию по-американски|publisher=vz.ru|lang=ru|access-date=2019-01-18}}</ref>. Да пачатку [[2019]] г. групоўка «Ісламская дзяржава», праз два гады пасля страты свайго «халіфата», па інфармацыі курдскай разведслужбы «Зан’яры» і заходніх разведак, адраджалася на поўначы Ірака: актыўнасць групоўкі на поўначы Ірака расла вельмі хутка, назіралася развіццё складанай сеткі ячэек і адзначаўся рост колькасці нападаў у рэгіёне<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-50891006 «Аль-Каида на стероидах». Курдская разведка предупреждает о возрождении ИГ в Ираке] // Русская служба Би-би-си, 23 декабря 2019</ref>. === 2019 === [[1 кастрычніка]] [[2019]] года ў краіне [[Пратэсты ў Іраку (2019)|пачалася хваля пратэстаў]]. На фоне масавых беспарадкаў у канцы кастрычніка адбыліся абстрэлы амерыканскіх ваенных аб’ектаў і тэрыторыі ля пасольства ЗША. Вынікам апошняга інцыдэнту стала гібель аднаго іракскага вайскоўца<ref>[https://m.lenta.ru/news/2019/10/30/iraq_usa/ У посольства США в Ираке упал снаряд] — Lenta.ru, 30 октября 2019</ref>. Ужо [[8 лістапада]] ракетнай атацы падвергнулася ваенная база Каяра на паўднёвай ўскраіне Масула, дзе дыслакаваліся амерыканскія вайскоўцы: было выпушчана 17 некіравальных рэактыўных снарадаў калібра 122 мм. Увечары 17 лістапада некалькі ракет былі выпушчаны па «Міжнароднай зоне» ў цэнтры Багдада, дзе размешчаны пасольствы ЗША, іншых краін, урадавыя ўстановы. Разам з гэтым павялічылася актыўнасць тэрарыстычных груповак. Так, [[16 лістапада]] з’явіліся паведамленні пра тое, што ў Багдадзе на плошчы Тахрыр падчас акцый пратэсту адбыўся тэрарыстычны акт. Невядомымі баевікамі быў узарваны аўтамабіль, што прывяло да гібелі шасці пратэстуючых. Яшчэ трыццаць чалавек атрымалі траўмы<ref>[https://svpressa.ru/accidents/news/249094/ Автомобиль подорвали в толпе протестующих в Ираке, много жертв] — ''Свободная пресса'', 16 ноября 2019</ref>. [[10 лістапада]] ад выбуху самаробнай бомбы пацярпелі пяцёра італьянскіх вайскоўцаў. 26 лістапада ў [[Багдад]]зе ў выніку трох тэрарыстычных актаў загінулі шасцёра чалавек<ref>[https://russian.rt.com/world/news/690869-vzryv-bagdad-shest-pogibshih Шесть человек погибли в результате трёх взрывов в Багдаде // RT, 26 ноября 2019]</ref>. [[29 лістапада]] адбыўся чарговы ракетны абстрэл «зялёнай зоны»<ref>[https://ria.ru/20191129/1561767297.html]</ref>. [[30 лістапада]] ў Кіркуку прагрымелі тры выбухі, у выніку якіх шаснаццаць чалавек пацярпелі, у тым ліку некалькі вайскоўцаў<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20191130/1561780564.html Взрывы в иракском Киркуке: пострадали 16 человек // Радио Sputnik, 30 ноября 2019]</ref>. [[9 снежня]] непадалёк ад міжнароднага аэрапорта Багдада ўпалі дзве ракеты. Адзначаецца, што ў аэрапорце прагучалі папераджальныя аб нападах сірэны<ref>[https://russian.rt.com/world/news/695442-rakety-aeroport-bagdada Источник: две ракеты упали у аэропорта Багдада //RT, 9 декабря 2019]</ref>. Пазней высветлілася, што ракетнай атацы падвергнулася ваенная база каля аэрапорта, дзе ў выніку ўдару загінулі шэсць чалавек. Як паведамляецца, агонь вёўся з РСЗА «Кацюша»<ref>[https://ria.ru/20191209/1562144517.html В Багдаде из-за ракетного обстрела базы пострадали шестеро военных // РИА Новости, 9 декабря 2019]</ref>. [[25 снежня]] ў выніку чатырох выбухаў у сталіцы паранены трынаццаць чалавек<ref>[https://ria.ru/20191225/1562856172.html В Багдаде в результате взрывов пострадали 13 человек, сообщил источник]</ref>. Між тым, адбылася [[Пратэсты ў Іраку (2019)|эксалацыя канфлікту паміж ЗША і Іранам]] — краінамі, якія згулялі найбольшую ролю ў перамозе над ІД на тэрыторыі Ірака. [[27 снежня]] [[2019]] [[Атака авіябазы K-1|абстрэляна амерыканскай базы К-1 у Іраку]]. ЗША ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». [[27 снежня]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «Катаіб Хезбала» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у. Затым, [[31 снежня]], адбылася [[атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Напад здзейснілі прыхільнікі «Катаіб Хезбала». Амерыканскі лідар [[Дональд Трамп]] усклаў адказнасць за гэта на Іран. === 2020 === {{Гл. таксама|Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2020)}} [[3 студзеня]] [[2020]] ВПС ЗША [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|атакавалі міжнародны аэрапорт Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай групоўкі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». [[8 студзеня]] Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначаецца, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула, паводле іранскіх данных, 80 амерыканскіх ваенных<ref>[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек — Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. [[14 студзеня]] амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдаду падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, па ваенных аб’ектах было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трое іракцаў паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. [[12 студзеня]] база ВПС Ірака «Балада» ў правінцыі Салах-эд-Дзін (выкарыстоўваецца і амерыканскімі ваеннымі) абстраляна: было выпушчана па меншай меры пяць рэактыўных снарадаў установак «Кацюша». Гэта прывяло да ранення чатырох ваеннаслужачых ВПС Ірака, двое з іх — афіцэры; з амерыканскіх ваенных ніхто не пацярпеў<ref>[https://vz.ru/news/2020/1/13/1017767.html Госдеп потребовал от Ирака наказать виновных в атаке на авиабазу Балад] // Взгляд, 13 января 2020</ref>. [[21 студзеня]] адбыўся ракетны абстрэл «зялёнай зоны» Багдаду; у выніку абстрэлу пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3231491 В результате обстрела «зеленой зоны» Багдада пострадавших нет] // Вести.ру, 21 января 2020</ref>. [[5 мая]] іракская разведка паведаміла аб тым, што ёй удалося затрымаць кіраўніка ІДІЛ [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы|аль-Хашэмі]]<ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/30624569.html |title=Иракская разведка заявила об аресте лидера "Исламского государства" |lang=ru |website=svoboda.org |publisher=Радио "Свобода"|date=2020-05-20 |access-date=2020-05-21 }}</ref><ref>{{cite web |author=Naar, Ismaeel |url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/05/20/Iraq-arrests-ISIS-leader-Abdulnasser-al-Qirdash-said-to-be-al-Baghdadi-s-successor |title=Iraq arrests ISIS leader Abdulnasser al-Qirdash said to be al-Baghdadi’s successor |lang=en |website=english.alarabiya.net |publisher=Аль-Арабия |date=2020-05-20 |access-date=2020-05-21 }}</ref>. Але пазней аказалася, што гаворка пра іншага чалавека — [[Абдула Кардаш|Абдулу Кардашы]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ajc.com/news/breaking-islamic-state-terrorist-leader-custody-iraq/7Gj5cam8HSVCJiCNyinULM/|title=Suspected Islamic State terrorist leader arrested in Iraq, reports say|author=ArLuther Lee|website=ajc|access-date=2020-11-03}}</ref>. Паводле звестак The New York Times, паўстанцкі рух ІДІЛ пачаў узмацняцца да сярэдзіны года, часткова праз тое, што іракскія сілы бяспекі адцягвалі рэсурсы для барацьбы з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]]<ref name="Talks">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/06/10/world/middleeast/iraq-isis-strategic-dialogue-troops.html|title=ISIS Attacks Surge in Iraq Amid Debate on U.S. Troop Levels|first1=Alissa J.|last1=Rubin|first2=Lara|last2=Jakes|first3=Eric|last3=Schmitt|date=June 10, 2020|via=NYTimes.com}}</ref>. Як стала вядома [[12 ліпеня]], калона з забеспячэннем для амерыканскай ваеннай базы была атакавана на поўдні Ірака паміж гарадамі Эс-Самаві і Дзіванія, якая накіроўвалася ў [[Басра|Басру]]. Аб загінуўшых або параненых не паведамлялася, як і пра нападнікаў<ref>[https://russian.rt.com/world/news/763548-baza-ssha-avtokolonna СМИ: Автоколонна базы снабжения США атакована на юге Ирака] // Russia Today, 12 июня 2020</ref>. [[24 ліпеня]] паблізу Багдаду чатырма ракетамі была абстраляна ваенная база. Ніхто з прысутных на яе тэрыторыі не пацярпеў. [[27 ліпеня]] іншая база ў гэтым жа раёне падвергнулася ракетнаму ўдару, па прычыне чаго быў пашкоджаны верталёт. Ужо [[28 ліпеня]] двое афіцэраў 7-й пяхотнай дывізіі былі забіты ў баі з неназванай групоўкай у правінцыі Анбар. Напад адбыўся, калі ваенныя патрулявалі ваколіцы недалёка ад горада Хіт, дзе былі заўважаны групы баевікоў. [[30 ліпеня]] стала вядома аб абстрэле сталічнага аэрапорта<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/3021215.html]</ref>. У верасні ў Іраку з’явілася новая групоўка пад назвай «Сарай аль-Мунтакім» («Роты мсціўцаў»). Яе кіраўніцтва заявіла, што яны збіраюцца змагацца з амерыканцамі, а менавіта пачаць атакі на ваенныя калоны<ref>[https://vk.com/wall-76669927_261899 Пост Пра стварэнне групоўкі з пабліка Anti Daesh у ВК]</ref>. [[26 снежня]] ўчынены напады на чатыры транспартныя калоны, якія перавозілі грузы ў інтарэсах амерыканскага кантынгенту. ЗША часова прыпынілі перамяшчэнні войскаў і тэхнікі ў Іраку пасля росту колькасці нападаў на іх ваенныя канвоі<ref>[https://vk.com/wall-125982035_140820 Сегодня в Ираке произведены нападения на четыре транспортные колонны] // Iranian Military Portal (сообщество в ВК), 26 декабря 2020</ref>. === 2021 === [[21 студзеня]] два тэрарыста-смяротніка ІД здзейснілі самападрыў ў цэнтры Багдаду, у ходзе чаго загінула звыш за 30 чалавек. Двайны тэракт адбыўся на шматлюдным рынку непадалёк ад плошчы Таяран у цэнтры горада. Пасля атакі былі мабілізаваны ўсе медыцынскія ўстановы горада і ўзмоцнены меры бяспекі, а службы бяспекі перакрылі дарогі, якія вядуць да так званай «зялёнай зоны» Багдаду, дзе знаходзяцца ўрадавыя ўстановы, пасольствы і міжнародны аэрапорт<ref>[https://m.lenta.ru/news/2021/01/21/double/ В центре Багдада произошел двойной теракт] // Lenta.ru, 21 ноября 2021</ref>. Праз два дні, [[23 студзеня]], прыкладна 11 байцоў 22-й брыгады «Аль-Хашд аш-Шаабі» загінулі і 18 атрымалі раненні, патрапіўшы ў засаду «Ісламскай дзяржавы» ў правінцыі Салах-эд-Дзін на поўначы краіны. Сярод загінулых у тым ліку камандзір брыгады<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4661404 Террористы вернулись в Багдад] // Газета «Коммерсантъ» № 11/П от 25.01.2021, стр. 6</ref>. [[15 лютага]] адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. Раніцай [[3 сакавіка]] восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у мухафазе [[Анбар (мухафаза)|Анбар]]. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі ваенных, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. [[18 лістапада]] іракскія вайскоўцы заявілі, што ў правінцыі Дыяла падчас выканання разведвальнай аперацыі ВПС ліквідавалі пяць баевікоў, якія мелі намер здзейсніць дыверсію — напад на падраздзяленне штаба Аб’яднанага аператыўнага камандавання. Гэтым падзеям папярэднічаў арышт аднаго з камандзіраў ячэйкі ІД «Аль-Фарук». Адзначаецца, што баевікі «Аль-Фарук» падпалілі сем танкаў на дарозе, якая злучае населеныя пункты Эль-Махмудзія і Эль-Хасва, а таксама ўчынілі выбух, у выніку якога загінулі чатыры мірныя жыхары<ref>[https://korrespondent.net/world/4418374-v-yrake-zaiavyly-o-lykvydatsyy-piaty-boevykov-yh В Ираке заявили о ликвидации пяти боевиков ИГ]</ref>. Увечары [[27 лістапада]] ў раёне Калаё ў правінцыі Дыяла байцы ІД напалі на курдскае апалчэнне. У выніку нападу загінула 5 членаў [[Пешмерга|Пешмергі]], яшчэ 4 чалавекі атрымалі раненні. Таксама на прыдарожнай бомбе падарваўся аўтамабіль пешмергаўцаў з падмацаваннем. Увечары [[28 лістапада]] баевікі «Ісламскай дзяржавы» напалі на кантрольна-прапускны пункт у Кіфры ў той жа правінцыі. Напад быў адбіты<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/11/29/islamskoe-gosudarstvo-priznalos-v-napadenii-na-irakskih-kurdskih-opolchencev «Исламское государство» призналось в нападении на иракских курдских ополченцев]</ref>. === 2022 === 21 студзеня атрады ІДІЛ атакавалі армейскую базу ў Дыяле. Загінула 11 вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20220121-eleven-iraqi-soldiers-killed-in-overnight-attack-on-army-base-by-is-group|title=Eleven Iraqi soldiers killed in overnight attack on army base by IS group|date=January 21, 2022|website=France 24|access-date=January 22, 2022|archive-date=March 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301013346/https://www.france24.com/en/middle-east/20220121-eleven-iraqi-soldiers-killed-in-overnight-attack-on-army-base-by-is-group|url-status=live}}</ref>. 18 снежня ў выніку выбуху ў г. Кіркук загінулі 9 паліцыянтаў<ref>{{Cite web |title=At least nine police killed in blast near Iraq's Kirkuk |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/18/at-least-reportedly-eight-killed-in-blast-near-iraqs-kirkuk |access-date=2022-12-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=2022-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218084857/https://www.aljazeera.com/news/2022/12/18/at-least-reportedly-eight-killed-in-blast-near-iraqs-kirkuk |url-status=live }}</ref>. === 2023 === За год загінула 281 баевік, 61 сілавік і 3 французскіх вайскоўцаў<ref>{{Cite web |last=Griffis |first=Margaret |date=2024-01-02 |title=Iraq Yearly Roundup: 757 Killed During 2023 |url=https://original.antiwar.com/updates/2024/01/01/iraq-yearly-roundup-757-killed-during-2023/ |access-date=2024-03-04 |website=Antiwar.com |language=en-US}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Іракская вайна]] * [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] * [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]] == Заўвагі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Войны Ірака]] [[Катэгорыя:Контртэрарыстычныя аперацыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] o6du051lofyzws83js9wq3ca8ljd85c 0 631890 5124832 4858455 2026-04-12T04:58:48Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124832 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Асаіб Ахль аль-Хак |арыгінал = {{lang-ar|عصائب أهل الحق}} |частка = [[Сілы народнай мабілізацыі]] |нацыянальнасць = |эмблема = Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png |рэлігія = |ідэалогія = [[ісламізм]] |дэвіз = |лідары = [[Каіс аль-Хазалі]] |штаб-кватэра = [[Багдад]], [[Ірак]] |рэгіён = |сфарміравана = ліпень 2006 |заснавана = |перш = [[Армія Махдзі]] |стала = |саюзнікі = {{Сцягафікацыя|Іран}}<br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]] |праціўнікі = {{flagicon image|Flag of Islamic State of Iraq.svg|size=23px}} [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]<br> {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br> {{flag|Syria|1932|size =23px}} [[Свабодная армія Сірыі]] <br> {{flagicon image|Flag of the Islamic Front (Syria).svg|size =23px}} [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]] |колькасць = |канфлікты = [[Іракская вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Грамадзянская вайна ў Іраку]], [[Іранскі крызіс (з 2019)]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Асаіб Ахль аль-Хак''' ({{lang-ar|عصائب أهل الحق}} — '''«Ліга праведнікаў»''') — [[шыіты|шыіцкая]] [[ісламізм|ісламісцкая]] ваенізаваная групоўка, якая дзейнічае ў [[Ірак]]у і [[Сірыя|Сірыі]]. Мае праіранскую накіраванасць і была пад заступніцтвам [[іран]]скага генерала, камандуючага спецпадраздзяленнем «[[Кодс|Кудс]]» [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]]. Групоўка цесна звязаная з [[ліван]]скай партыяй [[Хезбала]] і ў сваёй ідэалогіі спасылаецца на Вярхоўнага лідара Ірана [[Алі Хаменеі]]. Да [[2007]] года аб «Асаіб Ахль аль-Хак» ведалі нямногія, а дэбют фарміравання ў якасці ўдарнай сілы генерала Сулеймані прыйшоўся на студзень 2007 года, калі яны напалі на амерыканскі ваенны аванпост у святым шыіцкім горадзе [[Кербела|Кербела]]. Праз некалькі месяцаў лідар групоўкі [[Каіс аль-Хазалі|Каіса Хазалі]], яго брат Лаіс Хазалі і высокапастаўлены член Хезбалы Алі Муса ад-Дадкук былі захоплены [[Асаблівая паветраная служба|SAS]] блізу [[Басра|Басры]]. Пасля гэтага былі прыняты меры па легітымізацыі арганізацыі. У маі 2007 года «Асаіб Ахль аль-Хак» захапіла брытанскага ІТ-кансультанта Піцера Мура і чацвёра яго целаахоўнікаў ва ўсходнім [[Багдад]]зе. Пітэр Мур быў вызвалены пасля таго, як браты Хазалі былі выпушчаны з амерыканскіх турмаў у Іраку<ref name="guard">[https://www.theguardian.com/world/2014/mar/12/iraq-battle-dead-valley-peace-syria Controlled by Iran, the deadly militia recruiting Iraq's men to die in Syria, Martin Chulov, The Guardian, 12 марта 2014]</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://ahlualhaq.com/ Афіцыйны сайт] * Counter Extremism Project [http://www.counterextremism.com/threat/asaib-ahl-al-haq profile] [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] 721edw40cz1s1s47cf5qwc2fvkn1hib 0 633085 5124833 4886829 2026-04-12T04:59:12Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124833 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне на паўночным захадзе Сірыі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Maarat Al-Numan Offensive (2019).svg |подпіс ={{legend|#EDC4BE|Пад кантролем урадавых сіл}}{{legend|#CDEBC9|Пад кантролем баевікоў}}{{legend|#ffa067|Пад сумесным кантролем урадавых сіл і курдскіх атрадаў}} |дата = [[19 снежня]] [[2019]] — [[6 сакавіка]] [[2020]] |месца = паўночны захад Сірыі (мухафазы Ідліб і Алепа) |вынік = |праціўнік1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{Сцягафікацыя|Ірак}} * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Хезбала]] * {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] * [[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]] |праціўнік2 = *{{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Сірыйская свабодная армія]] * [[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|20px]] [[Ахрар аш-Шам]] * [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Сухель Аль-Хасан]]<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Магер аль-Асад]] |камандзір2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Аднан Ахмед]]<br> [[Абу Мухамад аль-Галані]] |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} 1255 забітых<br>{{Сцяг|Расія}} 8 забітых<br>{{Сцяг|Іран}} 2 забітых<br>{{Сцяг|Ірак}}{{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}}[[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]][[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] 31 забіты |страты2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} 1294 забітых<br>{{Сцяг|Турцыя}} 57—93 забітых |агульныя страты = звыш 420 мірных грамадзян загінулі, 980 000 бежанцаў }} '''Наступленне на паўночным захадзе Сірыі''' — ваенная аперацыя, распачатая сірыйскай урадавай арміяй і яе саюзнікамі ([[Расія]] і [[Іран]]) супраць паўстанцкіх сіл у Ідлібе і навакольных правінцыях падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Актыўнае наступленне пачалося [[19 снежня]] [[2019]] года. Сірыйскія вайскоўцы захапілі больш за 30 вёсак і населеных пунктаў ужо да канца снежня 2019 года. На першым этапе наступлення каля 92 000 мірных жыхароў былі вымушаны перасяліцца. == Снежань 2019 — студзень 2020 == З [[24 лістапада]] па [[26 снежня]] працягваліся пастаянныя баі, у тым ліку з актыўнам выкарыстаннем ракетных установак і самалётаў. Расійска-сірыйскія сілы нязначна прасунуліся на тэрыторыю пратурскіх баевікоў. [[26 снежня]] наступленне ў значнай ступені спынілася, і бакі пачалі весці агонь па пазіцыях адзін аднаго каля Маарата аль-Нуамана. Праўрадныя сілы абстрэльвалі гарады Бернан, Фарван, Барыса і Хальбан. У наступныя дні бакі паведамілі, што прыпынілі сваю дзейнасць у Ідлібе з-за дрэннага надвор’я<ref>{{Cite news|title=More than 235,000 people have fled Idlib region in Syria, says UN|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/27/more-than-235000-people-have-fled-idlib-region-in-syria-says-un|work=The Guardian|date=2019-12-27|accessdate=2020-02-11|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Emma|last=Graham-Harrison|first2=Hussein|last2=Akoush}}</ref>. Па словах расійскага кіраўніцтва, з турэцкім бокам было дамоўлена аб спыненні агню, якое было ўведзена ў зоне дээскалацыі Ідліба з [[9 студзеня]] [[2020]] года. [[Турцыя]] накіравала дэлегацыю ў [[Масква|Маскву]] для ўстанаўлення новага рэжыму спынення агню ў рэгіёне. Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што яно ўступіць у сілу [[12 студзеня]]. Як паведамляла Анкара, наземныя і паветраныя напады спыняцца апоўначы. Гэта таксама спыніла паток бежанцаў з Ідліба і дазволіла даставіць гуманітарную дапамогу ў рэгіён. [[15 студзеня]] сірыйская армія і яе саюзнікі аднавілі наступленне на поўдні Ідліба ў адказ на нядаўнюю серыю парушэння рэжыму спынення агню з боку [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] і іншых груповак. [[16 студзеня]] сірыйская армія ўзяла тры гарады на паўднёвым усходзе правінцыі — Талхатра, Абу-Юрайф і Хірбат-Дад. У выніку шматгадзінных баёў забіты 22 камбатанты, у тым ліку 16 джыхадзістаў. [[22 студзеня]] [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны Расіі]] заявіла, што ўвечары адбылася буйная сутычка паміж Ісламскай партыяй Туркестана (20 машын, танкаў і 2 бронемашыны) і сірыйскімі ўрадавымі сіламі. [[24 студзеня]], пасля кароткага зацішша, Сірыйская арабская армія разгарнула актыўную наземную атаку на Маарат аль-Нуман пры падтрымцы маштабных расійскіх авіяўдараў. [[26 студзеня]] сірыйская армія пры падтрымцы Расіі і Ірана перайшла ў наступленне ў трох кірунках: з усходу і паўночнага ўсходу ад Ідліба ў кірунку Маарат аль-Нуман і на захад ад Алепа. Найбольшы прагрэс войскі дасягнулі на ўсходзе мухафазы, дзе пасля масавых нападаў яны дасягнулі мяжы за 2 км ад Маарата аль-Нумана, захапіўшы некалькі вёсак на ўсход ад горада. У рэшце рэшт ім удалося перарэзаць трасу М5 па маршруце Маарат аль-Нуман—Саракіб. [[29 студзеня]] сірыйская армія ўсталявала кантроль над горадам Маарат аль-Нуман. Каля паўдня ўрадавыя войскі адначасова ўвайшлі ў яго з поўдня, усходу і паўночнага ўсходу. Напярэдадні хадзілі чуткі, што большасць баевікоў ужо пакінула горад. Астатнія атрады аказалі ўпарты супраціў у цэнтральных, заходніх і паўднёва-заходніх ускраінах<ref>{{Cite web|title=Маарет ан-Нуман звільнений від бойовиків|url=https://www.e-news.pro/in-world/316775-maaret-an-numan-zachischen-ot-boevikov-svodka-sobytiy-v-sirii-za-28-yanvarya-2020-g.html|website=www.e-news.pro|accessdate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206151617/https://www.e-news.pro/in-world/316775-maaret-an-numan-zachischen-ot-boevikov-svodka-sobytiy-v-sirii-za-28-yanvarya-2020-g.html|archivedate=6 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. [[30 студзеня]] актывісты апазіцыі паведамілі пра 10 мірных жыхароў, якія загінулі ў выніку расійскіх авіяўдараў у горадзе Арыч<ref>{{Cite web|title=Warplanes kill 10, strike hospital in Syrian offensive|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/warplanes-kill-10-strike-hospital-syrian-offensive-68634917|website=ABC News|accessdate=2020-02-05|language=en|first=A. B. C.|last=News}}</ref>. Сірыйская армія працягнула прасоўванне па маршруце М5 і знаходзілася за 2 км ад Саракіба. == Люты 2020 года == [[2 лютага]] Турцыя пачала сцягваць ваенную тэхніку на мяжу з Сірыяй<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200202/1564164593.html|title=Турция перебрасывает танки к сирийскому Идлибу, сообщает СМИ|date=20200202T1528+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-08}}</ref>. Тэлеканал Al Arabiya паведаміў, што ў той дзень дзяржграніцу перасеклі 195 адзінак турэцкай баявой тэхнікі, у тым ліку бронемашыны і танкі, а таксама грузавікі з боепрыпасамі. На наступны дзень у правінцыю Ідліб прайшла яшчэ адна вайсковая калона. Міністр замежных спраў Турцыі Меўлют Чавушоглу патлумачыў адпраўку ваеннай дапамогі ў рэгіён неабходнасцю ўмацавання турэцкіх наглядальных пунктаў. [[3 лютага]] пазіцыі турэцкіх войскаў у раёне Саракіба на паўднёвым усходзе правінцыі трапілі пад абстрэл сірыйскай арміі, у выніку чаго загінулі пяць вайскоўцаў і тры чалавекі з ліку грамадзянскага персаналу. Па сцвярджэнні Турцыі, сірыйцам было загадзя паведамлена аб размяшчэнні турэцкіх сіл. У той жа дзень прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] заявіў, што турэцкая авіяцыя і артылерыя нанеслі ўдары па сарака мэтам у Ідлібе. [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Расійскі цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі]] адзначыў, што турэцкія вайскоўцы трапілі пад абстрэл урадавых сіл, паколькі турэцкі бок не папярэдзіў расійскіх вайскоўцаў аб сваіх рухах<ref>[https://tass.ru/politika/7728257 Песков заявил, что Россия сохраняет обеспокоенность ситуацией в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>, а сірыйскія войскі вялі агонь па баевіках, якія адыходзілі да горада. [[4 лютага]] «[[Белыя каскі]]» разам з ісламістамі завяршылі ў Ідлібе здымкі пастановачнага відэа аб ужыванні сірыйскімі войскамі «атрутных рэчываў». Пра гэта заявіў расійскі Цэнтр прымірэння варагуючых бакоў (ЦПВБ). У цэнтры адзначылі, што атрымалі з незалежных крыніц некалькі паведамленняў пра здымкі ў населеным пункце Зерба. У відэароліку інсцэніраваны «наступствы» бомбавага ўдару невядомым «хімічным боепрыпасам», нібыта нанесеным сірыйскімі ВПС<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200204/1564249956.html|title=«Белые каски» сняли в Идлибе постановочное видео применения химоружия|date=20200204T1705+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-06}}</ref>. 10 лютага падраздзяленні сірыйскай арміі ў ваколіцах горада Серакіб адбілі контратакі баевікоў, якія пры агнявой падтрымцы турэцкіх войскаў паспрабавалі вярнуць пад свой кантроль пазіцыі, страчаныя падчас папярэдняга наступлення ўрадавых сіл. Адказным ударам сірыйскія вайскоўцы адкінулі праціўніка і захапілі пасёлак Тальхія, за 3 км ад былога ваеннага аэрадрома Тафтаназ. Сірыйская артылерыя абстраляла сам аэрадром, дзе знаходзіўся камандны пункт апазіцыянераў і турэцкі назіральны пункт. Мінабароны Турцыі паведаміла пра гібель пяці сваіх вайскоўцаў у выніку абстрэлу. УС Турцыі адкрылі агонь у адказ па сірыйскім пазіцыям<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7727531 СМИ: сирийская армия отразила контратаки боевиков в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 18 лютага сірыйская армія ўзяла пад поўны кантроль стратэгічную трасу Дамаск—Алепа; таксама былі вызвалены заходнія прыгарады Алепа — горад упершыню цалкам ачышчаны ад баевікоў. 27 лютага [[сірыйская апазіцыя]] паспрабавала зноў захапіць Саракіб; сірыйскія ўрадавыя войскі паспяхова адбілі атакі на горад. У Ідлібе стварылася напружаная сітуацыя на фоне абвастрэння супрацьстаяння Турцыі і Сірыі ў рэгіёне<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2020/02/27/12979057.shtml Боевики остановлены: Саракиб остался у Асада] // Газета.ру, 27.02.2020</ref>. Аднак хутка паўстанцы адбілі горад, захапіўшы чатыры танкі [[Т-72]]<ref>[https://vk.com/wall-55849790_1010568 Серакиб перешёл под контроль боевиков. Правительственные силы не смогли удержать город, САА покинула позиции]</ref>. [[29 лютага]], па даных міністэрства абароны Турцыі, у Сірыі загінуў адзін турэцкі вайсковец і яшчэ двое атрымалі раненні<ref>[https://vk.com/wall-123538639_1353603 Министерство обороны Турции сообщило, что вчера погиб ещё один турецкий военный и 2 получили ранения.]</ref>. == Сакавік 2020 года == [[1 сакавіка]] скончыўся ўльтыматум Рэджэпа Эрдагана аб адступленні сірыйскіх войскаў да мяжы, устаноўленай Сочынскім пагадненнем. Турцыя афіцыйна абвясціла [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|аперацыю «Вясновы шчыт»]] і запусціла баявую авіяцыю. Міністр абароны Турцыі заявіў, што з пачатку аперацыі былі знішчаны беспілотны лятальны апарат, 8 верталётаў, 103 танкі, 72 артылерыйскія ўстаноўкі, 3 сістэмы супрацьпаветранай абароны і нейтралізаваны 2 212 сірыйскіх вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/03/1/7106971/|website=www.eurointegration.com.ua|accessdate=2020-03-01|title=Туреччина офіційно оголосила операцію "Весняний щит" у Сирії|last=|first=|date=|publisher=|language=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Туреччина заявила про наступ на сирійську армію {{!}} DW {{!}} 01.03.2020|url=https://www.dw.com/uk/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%96%D0%B9%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%83-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%96%D1%8E/a-52597178|website=DW.COM|accessdate=2020-03-01|language=uk|first=Deutsche|last=dw.com|date=|publisher=}}</ref>. [[2 сакавіка]] горад Саракіб зноў трапіў пад кантроль урадавых сіл Сірыі. У горад была ўведзена расійская вайсковая паліцыя<ref>[http://rusonline.org/opinions/serakib-osvobozhden-aviaciya-rossii-nanesla-moshchnyy-udar-po-terroristam-i-tureckim СЕРАКИБ ОСВОБОЖДЕН: АВИАЦИЯ РОССИИ НАНЕСЛА МОЩНЫЙ УДАР ПО ТЕРРОРИСТАМ И ТУРЕЦКИМ ВОЕННЫМ]</ref>. Аднак на працягу дня бакі заяўлялі пра поўны або частковы кантроль над горадам, што стварыла супярэчную і невысветлянную сітуацыю<ref>[https://vk.com/wall-55849790_1058209]</ref>. == Гл. таксама == * [[Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію]] {{Зноскі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Снежань 2019 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2020 года]] [[Катэгорыя:Люты 2020 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:2020 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] 5j07cp7kjsgraubcgymnwyn8gqany60 0 633502 5124742 5086180 2026-04-11T17:07:15Z Mireyus 165948 5124742 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Ніна Лявонаўна Сняжкова | жанчына = так | выява = Ніна Лявонаўна Сняжкова.jpg | подпіс = | тытул = [[Намеснік старшыні Савета Міністраў БССР]] | перыядпачатак = кастрычнік [[1970]] | перыядканец = [[1985]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэзідэнт_2 = | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | узнагароды = | рэлігія = | каментар = }} {{цёзкі2|Сняжкова}} '''Ніна Лявонаўна Сняжкова''' ({{ДН|25|4|1926}}, г. [[Ветка]], [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|4|6|2008}}<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/snezhkova-nina-leonovna.html|title=Снежкова Нина Леоновна|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. == Біяграфія == З сялянскай сям’і<ref name="goub">{{Cite web |url=http://www.person.goub.by/?p=2481 |title=Снежкова Нина Леонтьевна |access-date=1 сакавіка 2020 |archive-date=19 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919175010/http://www.person.goub.by/?p=2481 |url-status=dead }}</ref>. Рана пачала сваю працоўную дзейнасць, бо бацька загінуў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. У 1943—1944 гадах працавала ў [[Веткаўскі раённы выканаўчы камітэт|Веткаўскім раённым камітэце КП(б)Б]]<ref name="goub"/>. У пасляваенны час адзнакай скончыла [[Гомельскае педвучылішча]], у [[1952]] годзе [[факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="kimpress"/>, у [[1959]] годзе [[ВПШ пры ЦК КПСС]]<ref name="goub"/>. У [[1960]]—[[1955]] гадах працавала ў рэдакцыі газеты [[Гомельская праўда|«Гомельская праўда»]]. У 1955—1968 гг. на партыйнай працы<ref name="kimpress"/> у [[Гомельскі абкам КПБ|Гомельскім абкаме КПБ]], [[Магілёўскі абкам КПБ|Магілёўскім абкаме КПБ]]<ref name="kimpress"/>. Выбіралася членам [[ЦК КПБ]] і дэпутатам [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]<ref name="goub"/>. З 1968 г. намеснік старшыні праўлення {{нп5|Веды (таварыства)|Усесаюзнага таварыства «Веды»|ru|Знание (общество)}}<ref name="kimpress"/>. У 1977—1986 гадах [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]. З кастрычніка [[1970]]<ref name="kimpress"/> па [[1985]] год [[намеснік старшыні Савета Міністраў БССР]]. Асаблівую ўвагу на дзяржаўным узроўні Ніна Лявонаўна надавала будаўніцтву сельскіх школ і медыцынскіх устаноў, падрыхтоўцы для іх кадраў<ref name="kimpress">{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1469&mode=print |title=Страта. № 23 (841) 07.06.2008 |access-date=1 сакавіка 2020 |archive-date=5 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805163904/https://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1469&mode=print |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджана 3 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]], шматлікімі медалямі<ref name="kimpress"/>, [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|ганаровыя граматы Вярхоўнага Савета БССР]]<ref name="goub"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Знакамітыя землякі: Сняжкова Ніна Лявонаўна // Памяць: Гіст. — дакум. хроніка Веткаўскага р-на. У 2 кн. Кн. 2. — Мн.: БЕЛТА, 1998. — С. 338—339. * Снежкова Нина Леонтьевна // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-и. Т. 5. Биографический справочник / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: Бел. Сов. Энцикл, 1981. — С. 588. <!--{{крыніцы/Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя|5|Снежкова Нина Леонтьевна}}--> * {{крыніцы/БелСЭ|9|Сняжкова Ніна Лявонаўна}} == Спасылкі == * [http://www.person.goub.by/?p=2481 Снежкова Нина Леонтьевна]. * [https://gp.by/novosti/obshchestvo/news316218.html 25 красавіка спаўняецца 100 гадоў з дня нараджэння вядомага дзяржаўнага дзеяча Беларусі Ніны Лявонаўны Сняжковай]. ''[[Гомельская праўда]]''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняжкова Ніна Лявонаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Сакратары Магілёўскага абкама КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] n7tjpmnprlw94s7d74gk68jj3wnbw5t 0 634669 5124761 4615127 2026-04-11T17:47:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5124761 wikitext text/x-wiki '''Маеўскі''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Іван Аляксандравіч Маеўскі]] (нар. 1988) — беларускі [[футбаліст]]. * [[Канстанцін Маеўскі]] (забіты ў 1940-я) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, святар, збіральнік фальклору. * [[Мікалай Аляксеевіч Маеўскі]] (1950—2017) — беларускі мастак. * [[Сяргей Іванавіч Маеўскі]] (1779—1849) — военачальнік, мемуарыст, [[Генерал-маёр|генерал-маёр]]. * [[Станіслаў Любіч-Маеўскі|Станіслаў Адамавіч Любіч-Маеўскі]] (1878—1941) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, педагог. * [[Уладзімір Зянонавіч Май-Маеўскі|Уладзі́ір Зянонавіч Май-Маеўскі]] — военачальнік Рускай арміі і Белага руху, Генеральнага штаба [[Генерал-лейтэнант|генерал-лейтэнант]]. {{спіс цёзак2|беларускія}} lsar20vmxn3megywejquw2r5soumspw 0 635960 5124784 5103915 2026-04-11T19:45:21Z Франак Радзівіл 164510 абнавіў фота 5124784 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бабарыка (значэнні)|Бабарыка}} {{дзяржаўны дзеяч | пасада = Старшыня партыі «[[Разам (партыя)|Разам]]» | перыядпачатак = [[31 жніўня]] [[2020]] |партрэт=Віктар Бабарыка 2026.png}} '''Ві́ктар Дзмі́трыевіч Бабары́ка''' ([[9 лістапада]] [[1963]], [[Мінск]]) — беларускі [[банк]]ір, [[філантроп]], [[Калекцыяніраванне|калекцыянер]], [[культурны дзеяч|культурны]] і [[грамадскі дзеяч]], [[палітык]]. У 2000—2020 гадах старшыня Праўлення ААТ «[[Белгазпрамбанк]]». Былы [[палітвязень]]. == Біяграфія == Скончыў у 1981 годзе школу № 92 горада [[Мінск]]а. У 1988 годзе скончыў [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ|механіка-матэматычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «[[Тэарэтычная механіка]]». Працоўную дзейнасць пачынаў у [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НВА парашковай металургіі]], дзе працаваў начальнікам аддзела знешнеэканамічных сувязяў. Скончыў у 1995 годзе [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка, арганізацыя знешнеэканамічнай дзейнасці». У ліпені таго ж года пачаў працаваць у банкаўскай сістэме [[Беларусь|Беларусі]] (банк «Алімп»). У 2000 годзе скончыў магістратуру [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. У ліпені таго ж года прызначаны Старшынёй Праўлення ААТ «[[Белгазпрамбанк]]». === Выбары 2020 года. Зняволенне === 12 мая 2020 года ў сваім [[Facebook]] абвясціў, што высоўвае сваю кандыдатуру на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref>[https://belsat.eu/news/viktar-babaryka-abvyastsiu-shto-idze-u-prezidenty/ Віктар Бабарыка абвясціў, што ідзе ў прэзідэнты] // [[Белсат]]</ref>. У той жа дзень прэс-служба «Белгазпрамбанка» паведаміла аб выхадзе Бабарыкі са складу праўлення і звальненні яго з пасады старшыні праўлення паводле ўласнага жадання<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/251620|title=Віктар Бабарыка больш не з’яўляецца старшынёй праўлення «Белгазпрамбанка»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Штаб Віктара Бабарыкі падрыхтаваў да здачы ў Цэнтральную выбарчую камісію 435 тысяч подпісаў выбарцаў. Гэта стала рэкордам для канкурэнтаў дзейнага кіраўніка краіны [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] за ўвесь час яго знаходжання пры ўладзе<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30679303.html|title=Штаб Бабарыкі падрыхтаваў да здачы 435 тысяч подпісаў. Гэта рэкорд для канкурэнтаў Лукашэнкі за ўвесь час|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Тым часам Аляксандр Лукашэнка абрынуўся на Віктара Бабарыку з пагрозамі і абвінавачваннямі. Адначасова з нападкамі Лукашэнкі ад 11 чэрвеня ў кампаніях, звязаных з сябрамі Бабарыкі, прайшлі ператрусы і затрыманні; сам Віктар Бабарыка разам з сынам Эдуардам быў затрыманы 18 чэрвеня<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/253786|title=Бабарыка затрыманы. «З-за спробы ўздзеяння на сведак і ўтойвання доказаў злачынства»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 21 чэрвеня яму было прад’яўленае абвінавачванне паводле ч. 2 арт. 243 («''Ухіленне ад выплаты сум падаткаў і збораў, што пацягнула шкоду ў асабліва буйным памеры''»), ч. 2 арт. 235 («''Легалізацыя сродкаў, здабытых злачынным шляхам, учыненая паўторна, альбо службовай асобай з выкарыстаннем сваіх службовых паўнамоцтваў, альбо ў асабліва буйным памеры''»), таксама паводле ч. 2 арт. 431 («''Дача хабару паўторна альбо ў буйным памеры''»)<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/49510|title = Спіс палітычных вязняў|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200703171056/http://spring96.org/be/news/49510|archivedate = 3-7-2020|accessdate = 3-7-2020}}</ref>. Сам Віктар Бабарыка не згодны з прад’яўленымі абвінавачваннямі. 29 чэрвеня міжнародная праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] прызнала Віктара і [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка|Эдуарда Бабарыкаў]] ды іншых затрыманых апанентаў Лукашэнкі [[Вязень сумлення|вязнямі сумлення]]<ref>{{cite web|url = https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/06/belarus-fullscale-attack-on-human-rights-ahead-of-presidential-election/|title = Belarus: Full-scale attack on human rights ahead of presidential election|author = |authorlink = |date = 29-6-2020|publisher =[[Amnesty International]]|language = en|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. 14 ліпеня Віктару Бабарыку адмоўлена ў рэгістрацыі праз неадпаведнасць прадстаўленай дэкларацыі аб даходах і маёмасці, а таксама праз тое, што ў яго выбарчай кампаніі ўдзельнічала замежная арганізацыя (меўся на ўвазе «[[Белгазпрамбанк]]»). Старшыня ЦВК [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] агучыла звесткі з ліста [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржкантролю]], якія не дазваляюць, на яе думку, зарэгістраваць Віктара Бабарыку. Пры гэтым [[прэзумпцыя невінаватасці]] Віктара Бабарыкі была праігнараваная<ref>[https://naviny.by/article/20200714/1594736045-babariko-vybit-iz-oboymy-lukashenko-predpochel-ne-riskovat?fbclid=IwAR3iA_4kAFkK5RF1Dwyi1QUqVuSpjRtne-AsOJ-Im1VEnLlGAfJOSILp2w4 naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714174814/https://naviny.by/article/20200714/1594736045-babariko-vybit-iz-oboymy-lukashenko-predpochel-ne-riskovat?fbclid=IwAR3iA_4kAFkK5RF1Dwyi1QUqVuSpjRtne-AsOJ-Im1VEnLlGAfJOSILp2w4 |date=14 ліпеня 2020 }}</ref>. 16 ліпеня адбылася сустрэча прадстаўнікоў штабоў [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], Віктара Бабарыкі і [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерыя Цапкалы]], на якой была дасягнутая дамоўленасць, што адзіным кандыдатам ад незарэгістраваных палітыкаў будзе Святлана Ціханоўская. І ў выпадку яе абрання будуць прызначаныя паўторныя выбары, у якіх змогуць удзельнічаць альтэрнатыўныя кандыдаты, якія на той момант былі ў СІЗА<ref>[https://news.tut.by/economics/693057.html Светлана Тихановская объединилась со штабами Бабарико и Цепкало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200718012054/https://news.tut.by/economics/693057.html |date=18 ліпеня 2020 }}</ref>. 10 кастрычніка Віктар Бабарыка разам з [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Ліліяй Уласавай]], [[Юрый Васкрасенскі|Юрыем Васкрасенскім]], [[Віталь Шкляраў|Віталём Шкляравым]], Кірылам Бадзеем, Дзмітрыем Рабцевічам, [[Максім Аляксандравіч Знак|Максімам Знакам]], {{нп3|Ілья Васільевіч Салей|Ільёй Салеем|ru|Салей, Илья Васильевич}}, знаходзіліся на той момант пад арыштам, удзельнічаў у сустрэчы ў СІЗА КДБ з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]]<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/703572.html|title=Лукашенко встретился в СИЗО КГБ с политзаключенными. Среди них — Бабарико, Знак, Шкляров, Власова|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23.01.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017101705/https://news.tut.by/economics/703572.html|archivedate=17 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. 15 кастрычніка на пасяджэнні Кваліфікацыйнай камісіі па пытаннях адвакацкай дзейнасці пры [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі]] было прынятае рашэнне аб скасаванні адвакацкай ліцэнзіі Аляксандра Пыльчанкі, які быў адным з абаронцаў Віктара Бабарыкі. Прычынай назвалі каментары адваката парталу [[TUT.BY]] у жніўні 2020 года<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/704159.html|title=Защитника Виктора Бабарико и Марии Колесниковой Александра Пыльченко лишают лицензии адвоката|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23.01.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128114810/https://news.tut.by/economics/704159.html|archivedate=28 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 24 лістапада следчым упраўленнем [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] скончана папярэдняе расследаванне крымінальнай справы ў дачыненні да кіраўнікоў [[Белгазпрамбанк|ААТ «Белгазпрамбанк»]]. Віктар Бабарыка абвінавачваецца ў здзяйсненні злачынстваў паводле ч. 3 арт. 430 «''Атрыманне хабару ў буйным памеры''» і ч. 2 арт. 235 «''Легалізацыя („адмыванне“) сродкаў, атрыманых злачынным шляхам у асабліва буйным памеры''» Крымінальнага кодэкса Беларусі. Усе, хто абвінавачваюцца ў гэтай справе, прызналі сваю віну, акрамя Віктара Бабарыкі<ref>{{Cite news|title=Следственным управлением КГБ окончено предварительное расследование уголовного дела в отношении топ-менеджеров ОАО «Белгазпромбанк».|url=http://www.kgb.by/ru/news-ru/view/o-predjjavlenii-obvinenij-194/|accessdate=23.01.2021}}</ref>. 19 студзеня 2021 года адвакат Дзмітрый Лаеўскі пасля таго, як азнаёміўся з матэрыяламі справы, заявіў, што абвінавачванне не даказана і ёсць шэраг фактаў, якія сведчаць аб тым, што Віктар Бабарыка не здзяйсняў таго, у чым яго абвінавачваюць<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/715447.html|title=Виктор Бабарико ознакомился со своим уголовным делом. Адвокат: Обвинение не доказано|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125104806/https://news.tut.by/economics/715447.html|archivedate=25 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 21 студзеня 2021 года [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральная пракуратура]] накіравала ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Суд]] крымінальную справу ў дачыненні да Віктара Бабарыкі<ref>{{Cite news|url=http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/genprokuratura-prinyala-reshenie-po-ugolovnomu-delu-ob-obvinenii-top-menedzherov-belgazprombanka-v-k/|title=Генпрокуратура приняла решение по уголовному делу об обвинении топ-менеджеров Белгазпромбанка в коррупционных преступлениях|accessdate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122080748/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/genprokuratura-prinyala-reshenie-po-ugolovnomu-delu-ob-obvinenii-top-menedzherov-belgazprombanka-v-k/ |archivedate=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Суд над Віктарам Бабарыкам і топ-менеджарамі Белгазпрамбанка пачаўся ў лютым. Пракурор прасіў пакараць яго 15 гадамі. 6 ліпеня 2021 года суддзя [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суду Рэспублікі Беларусь]] [[Ігар Вячаслававіч Любавіцкі|Ігар Любавіцкі]] прыгаварыў Бабарыку да «14 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем у папраўчай калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму са штрафам у памеры 5 тысяч базавых велічынь, з пазбаўленнем права займаць пасады, звязаныя з выкананнем арганізацыйна-распарадчых і адміністрацыйна-гаспадарчых абавязкаў на тэрмін пяць гадоў» без магчымасці абскардзіць прысуд<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210706/1625555257-viktar-babaryka-asudzhany-da-14-gadou-pazbaulennya-voli |title=Віктар Бабарыка асуджаны да 14 гадоў пазбаўлення волі |access-date=1 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231008211354/https://zviazda.by/be/news/20210706/1625555257-viktar-babaryka-asudzhany-da-14-gadou-pazbaulennya-voli |archivedate=8 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 27 красавіка 2023 года Віктар Бабарыка, які адбываў пакаранне ў наваполацкай калоніі, быў дастаўлены ў [[Наваполацкая цэнтральная гарадская бальніца|Наваполацкую цэнтральную гарадскую бальніцу]]<ref name="НН"/>. «[[Рабочы рух (Беларусь)|Рабочы рух]]» паведаміў, што Бабарыку даставілі з цялеснымі пашкоджаннямі: ''«Паступіў са слядамі пабіцця, яго нават не пазналі, пакуль не ўбачылі прозвішча»''<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32382233.html|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|title=Краўцоў: Рэжым ня ведае, што рабіць з палітвязьнямі, і не ідзе на перамовы. 27 красавіка 2023}}</ref>. У бальніцы пацвердзілі, што Віктар Бабарыка знаходзіцца ў хірургіі<ref name="НН">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2023-04-27|url = https://nashaniva.com/315432 |title = Віктар Бабарыка насамрэч шпіталізаваны|format = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate = 2023-05-20|language = be|postscript = }}</ref>. 17 мая ў бальніцы прайшлі масавыя затрыманні лекараў<ref name="НН2">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2023-05-19|url = https://nashaniva.com/317159 |title = У Наваполацку прайшлі затрыманні дактароў у бальніцы, куды прывозілі Бабарыку|format = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate = 2023-05-20|language = be|postscript = }}</ref>. 5 ліпеня 2023 года [[Мінскі абласны суд]] асудзіў Эдуарда Бабарыку да 8 гадоў калоніі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/eduarda-babaryku-asudzili-da-8-hadou-kalonii-hoc|title=Эдуарда Бабарыку асудзілі да 8 гадоў калоніі, хоць віны ён не прызнаў|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-07-05}}</ref>. === Вызваленне === [[Файл:Виктор Бабарико и Мария Колесникова 2025.png|міні|[[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]] і Віктар Бабарыка 20 снежня 2025 года.]]13 снежня 2025 года разам з групай 123 палітычных зняволеных вызвалены ў выніку сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]], прымусова дэпартаваны на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/be/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Неўзабаве Бабарыка прыбыў у Германію на запрашэнне ўладаў гэтай краіны<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/kolesnikova-i-babariko-pribyli-v-germaniu-ih-vstretil-glava-mid-frg-vadeful/a-75249564|title=Глава МИД ФРГ встретил Колесникову и Бабарико в Берлине|website=[[Deutsche Welle]]|author=Ася Локина|language=ru}}</ref>. == Культурная дзейнасць == === Дабрачынная дзейнасць === Заснавальнік Міжнароднага дабрачыннага фонду дапамогі дзецям «Шанец»<ref>{{cite web |url=http://www.chance.by/home/directions/ |title=Учредители |author= |date= |publisher=Сайт Международного благотворительного фонда помощи детям «Шанс» |accessdate=2015-02-27 |lang=}}</ref>. === Культурныя ініцыятывы === * Міжнародны форум тэатральнага мастацтва «Тэарт»<ref>{{cite web |url=http://www.teart.by/ru/about/concept/ |title=Концепция форума «Теарт» |author= |date=2014-31-08 |publisher=Сайт Международного форума театрального искусства «Теарт» |accessdate=2015-02-25 |lang=}}</ref> (раней — Тэатральны тыдзень з [[Белгазпрамбанк]]ам); * [[Цэнтр візуальных і выканальніцкіх мастацтваў «Арт Карпарэйшн»]]; * [[Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка]]; * Арт-праект «[[Мастакі Парыжскай школы з Беларусі]]»; * Выстаўка «[[Дзесяць стагоддзяў мастацтва Беларусі]]»; * Нацыянальны гісторыка-культуралагічны праект «[[Арт-Беларусь]]»<ref>{{cite web |url=http://artbelarus.by/ru/about.html |title=Концепция |author= |date= |publisher=Сайт национального историко-культурологического проекта «Арт-Беларусь» |accessdate=2015-02-25 |lang=}}</ref> == Палітычная пазіцыя == Пра гістарычную ролю Расіі ён сказаў: «''Успомнім гісторыю. З часу ўтварэння моцнага Маскоўскага княства ў канцы XVII стагоддзя адбылося размыванне [[Ліцвіны|ліцвінскага]] гена [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое мы перанеслі. Гэта дакладна для Украіны. Генетычны матэрыял Беларусі і Украіны быў моцным разведзены перасяленцамі з Усходу''»<ref>[https://gazetaby.com/post/viktor-babariko-my-popali-v-klassicheskuyu-lovushk/163176/ Виктор Бабарико: «Мы попали в классическую ловушку любого паразита»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200622040538/https://gazetaby.com/post/viktor-babariko-my-popali-v-klassicheskuyu-lovushk/163176/ |date=22 чэрвеня 2020 }}</ref>. Бабарыка падтрымлівае палітычны нейтралітэт Беларусі і таму за выхад Беларусі з [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]]<ref>{{Cite web |url=https://reform.news/babariko-schitaet-chto-belarus-dolzhna-vyjti-iz-odkb |title=Бабарико считает, что Беларусь должна выйти из ОДКБ |website=[[Reform.news]] |url-status=live |lang=ru}}</ref>. У сакавіку 2014 года выказаўся пра [[бела-чырвона-белы сцяг]]: «''Пакуль у Беларусі будзе ідэя і думка, якая можа аб’яднаць нас такіх розных, з розным мастацкім густам, палітычнымі прыхільнасцямі, узростам і адносінамі, датуль была, ёсць і будзе наша бел-чырвона-белая сінявокая Беларусь. [[Жыве Беларусь!]]''»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/125521|title=Кіраўнік «Белгазпромбанка» на адкрыцці «Дзесяці стагоддзяў мастацтва»: Жыве Беларусь!|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref> Катэгарычны праціўнік [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]]. Мяркуе, што неабходна правесці рэферэндум па пытанні адмены смяротнага пакарання<ref>[https://naviny.by/new/20200606/1591475960-babariko-smertnaya-kazn-eto-mest-mest-udel-slabyh Бабарико: смертная казнь — это месть, а месть — удел слабых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009105957/https://naviny.by/new/20200606/1591475960-babariko-smertnaya-kazn-eto-mest-mest-udel-slabyh |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref>. У 2025 г. Бабарыка заявіў, што не гатовы публічна адказваць, чый [[Крым]], і назваў гэта «вельмі складаным пытаннем»<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/babaryka-ne-adkazau-na-pytanne-chyy-krym|title=Бабарыка не адказаў на пытанне "Чый Крым?"|website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. == Узнагароды == * Падзяка [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2002) — «''за шматгадовую самаадданую працу і значны ўнёсак у развіццё банкаўскай сістэмы краіны''»; * дыплом Камісіі Рэспублікі Беларусь па справах [[ЮНЕСКА]] (2008) — "''за вялікі ўнёсак у развіццё інтэрнацыянальных культурных сувязяў, падтрымку беларускага тэатра і ў сувязі з правядзеннем Тэатральнага тыдня з «[[Белгазпрамбанк]]ам» «Глядзім Шэкспіра»''"; * падзяка ад кіраўніцтва [[Расія|расійскай]] Нацыянальнай тэатральнай прэміі і фестывалю «[[Залатая маска]]» за подпісам [[народны артыст РСФСР|народнага артыста РСФСР]] [[Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгія Тараторкіна]] (2010)<ref>{{cite web |url=http://www.belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2010/teatral_naja_nedelja_s_belgazp/ |title=«Театральная неделя с Белгазпромбанком». Послесловие |date=2010-21-10 |publisher=Официальный сайт Белгазпромбанка |accessdate=2015-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518164310/https://belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2010/teatral_naja_nedelja_s_belgazp/ |archivedate=18 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>; * падзяка [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністра культуры Рэспублікі Беларусь]] (2012) — «''за шматгадовую фінансавую падтрымку праектаў, накіраваных на развіццё нацыянальнай культуры Беларусі''»; * ганаровае званне «Мецэнат культуры Беларусі» па выніках 2014 года (2015); * прэмія ў вобласці карпаратыўнай сацыяльнай адказнасці ў намінацыі «Персона года» (2015). == Сям’я == Жонка Марына. Дзеці: сын [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка|Эдуард]] (нар. 1990), прадпрымальнік і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], дачка Марыя. 15 жніўня 2017 года жонка загінула на [[Мадэйра (востраў)|Мадэйры]] падчас заняткаў [[дайвінг]]ам<ref>[http://naviny.by/article/20170817/1502981088-ona-sdelala-moyu-zhizn-v-portugalii-pogibla-zhena-izvestnogo-bankira «Она сделала мою жизнь». В Португалии погибла жена известного банкира Бабарико] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814003359/https://naviny.by/article/20170817/1502981088-ona-sdelala-moyu-zhizn-v-portugalii-pogibla-zhena-izvestnogo-bankira |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20180329124915/https://belgazprombank.by/about/press_centr/stranica_predsedatelja/ Старонка старшыні на афіцыйным сайце Белгазпрамбанка] {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Бабарыка Віктар Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры мастацтва]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Банкіры Беларусі]] [[Катэгорыя:Белгазпрамбанк]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] svwx0jhz8a59fn1v18z1cs8fyc35qpd 0 656963 5124834 5083694 2026-04-12T04:59:31Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124834 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = [[File:Ethnoreligious Iraq.svg|250px]] |загаловак ={{legend|#ffaaaa|Арабы-шыіты}}{{legend|#aaffcc|Арабы-суніты}}{{legend|#eeffaa|Курды-мусульмане}}{{legend|#ccaaff|Асірыйцы}}{{legend|#cdde87|Курды-езіды}}{{legend|#ff9955|Іракскія туркмены}} |дата = [[22 лютага]] [[2006]] — [[30 чэрвеня]] [[2009]] |месца = [[Ірак]] |частка = [[Іракская вайна]] |прычына = рост палітычнай актыўнасці шыітаў, нявыгадны для сунітаў праект новай канстытуцыі, супярэчнасці ўнутры руху паўстанцаў |вынік = адсутнасць перамогі ў пэўнага боку |праціўнік1 = [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]]<br>[[Файл:Logo of the Army of the Men of the Naqshbandi Order.png|22px]] [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна|АЛНО]]<br>[[File:Islamic Army of Iraq (emblem).png|23px]] [[Ісламская армія ў Іраку]]<br>[[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] [[Джамаат Ансар аль-Суна]]<br>[[File:Logo of 1920 Revolution Brigade.gif|22px]] [[Рэвалюцыйная брыгада 1920]]<br>{{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[Іракскі ХАМАС]] '''пры падтрымцы:'''<br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] <small>(меркавана<ref>[https://rusk.ru/st.php?idar=184737 Гумер Исаев: «Сирия как союзница Ирана поддерживает иракских повстанцев»] Петербургский востоковед объяснил, почему проамериканское иракское правительство вынуждено стягивать войска на сирийской границе</ref>)</small> ---- [[Image:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда ў Іраку]]<br>[[File:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірак]]<br>[[File:Logo of the Jeish al-Taiifa al-Mansoura.jpeg|22px]] [[Армія пераможнай абшчыны]]<br>[[File:Flag of Ansar al-Islam.svg|22px]] [[Ансар аль-Іслам]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] [[Армія Махдзі]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[File:Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG|22px]] [[Катаіб Хезбала]]<br>{{flagicon image|Shiism_arabic_blue.PNG}} [[Асаіб Ахль аль-Хак]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Іран}} <small>(меркавана<ref>[https://www.inopressa.ru/pwa/article/12Feb2007/nytimes/shiites.html США заявляют, что Иран поставляет оружие иракским шиитам]</ref>)</small> ---- [[Файл:Badr Organisation Political Logo.jpg|22px]] [[Арганізацыя Бадра]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Сыны Ірака]]<br>{{flagicon|Курдыстан}} [[Пешмерга]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[Выява:Multi-National Force-Iraq ShoulderSIeeveInsignia.jpg|22px]] [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]]<ref name="Бадра">[https://web.archive.org/web/20071016114236/http://www.agentura.ru/dossier/irak/deathsquadsiniraq/ Эскадроны смерти в Ираке] // Agentura.Ru</ref><ref name=Seeds>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/12/23/world/middleeast/23awakening.html?pagewanted=all |title=In a Force for Iraqi Calm, Seeds of Conflict |first=Alissa J. |last=Rubin |author2=Damien Cave |work=The New York Times|date=December 23, 2007 |archive-date=April 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090424225431/http://www.nytimes.com/2007/12/23/world/middleeast/23awakening.html?pagewanted=all |url-status=live |access-date=December 24, 2007 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref name="Бадра"/><ref name=Seeds/><br>[[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі]]<ref name=LATcontractors>[https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-na-private4jul04,0,5419234,full.story "Private contractors outnumber U.S. troops in Iraq"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070902082133/http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-na-private4jul04,0,5419234,full.story |date=2 September 2007}}. By T. Christian Miller. ''Los Angeles Times''. 4 July 2007.</ref><ref name=contractorsguardian>[http://www.deseretnews.com/dn/view/0,1249,660198347,00.html "Contractor deaths add up in Iraq"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613214957/http://www.deseretnews.com/dn/view/0%2C1249%2C660198347%2C00.html |date=13 June 2008}}. By Michelle Roberts. ''Deseret Morning News''. 24 February 2007.</ref> ---- {{Сцяг|Ірак}} [[Савет выратавання Анбара]] |камандзір1 = Ізат ад-Дуры<br>Ізмаіл Джубуры<br>Абу Абдула аль-Шаф‘і<br>Харыт Дахір Хаміс аль-Дары † ---- Абу Аюб аль-Масры<br>Абу Умар аль-Багдадзі<br>Абу Мусаба аз-Заркаві † |камандзір2 = Муктада ас-Садр<br> Каіс аль-Хазалі<br>Хасан Настала ---- Абдул Сатар Абу Рыша †<br>Хадзі аль-Амеры |сілы1 = 70 000 апалчэнцаў-сунітаў |сілы2 = 90 000 апалчэнцаў-шыітаў |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = як мінімум 69 760 грамадзянскіх загінулі<ref>{{Cite web|title=Iraq Body Count|url=https://www.iraqbodycount.org/database/|access-date=2020-07-23|website=www.iraqbodycount.org}}</ref> }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Міжканфесійны канфлікт у [[Ірак]]у'''<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/feb/28/iraq1 '1,300 dead' in Iraq sectarian violence | Iraq | The Guardian]</ref> — рэлігійна-ідэалагічны канфлікт паміж рознымі групоўкамі [[іракскія паўстанцы|іракскіх баевікоў]], які адбываўся на фоне [[Іракская вайна|Іракскай вайны]]. У аснове супрацьстаяння ляжалі супярэчнасці [[суніты|сунітаў]] з [[шыіты|шыітамі]], [[Суфізм|суфітаў]] з [[Салафія|салафітамі]] і прыхільнікаў зрынутага ўрада [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] з прыхільнікамі [[дэмакратыя|дэмакратызацыі]] краіны і пабудовы ісламскай рэспублікі на ўзор з [[Іран]]ам. Дадзеныя падзеі пазначаюцца таксама як '''першая грамадзянская вайна'''<ref>{{Cite web|date=2008-02-07|title=Iraq’s Civil War, the Sadrists and the Surge|url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iraq/iraq-s-civil-war-sadrists-and-surge|access-date=2020-07-19|website=Crisis Group|language=en}}</ref>. == Групоўкі == * [[Баас]] і [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]] (АЛНО) — [[сацыялізм|сацыялісты]] і [[нацыяналізм|нацыяналісты]], прыхільнікі зрынутага рэжыму Садама Хусейна, пераважна суніты. * [[Ісламская армія ў Іраку]] і яе саюзнікі — суніцкія [[ісламізм|ісламісты]], не падтрымлівалі тэрор супраць грамадзянскіх, мелі добрый адносіны з Баас. * [[Аль-Каіда]] і яе саюзнікі — суніцкія ісламісты, актыўна праводзілі тэрарыстычныя акты супраць мірнага насельніцтва, канфліктавалі з папярэдняй групоўкай. * [[Армія Махдзі]] і яе саюзнікі — шыіцкія ісламісты з арыентацыяй на [[Іран]], ваявалі супраць кааліцыйных сіл. * [[Арганізацыя Бадра]] — таксама шыіцкія ісламісты з арыентацыяй на [[Іран]], аднак не змагаліся з амерыканцамі, падтрымліваючы створаны імі шыіцка-курдскі ўрад. * [[Сыны Ірака]] — кааліцыя суніцкіх апалчэнцаў з мухафазы [[Анбар (мухафаза)|Аль-Анбар]], ваявала супраць партызанскіх фарміраваняў, падтрымліваючы замежнікаў і новы ўрад. * [[Савет выратавання Анбара]] — атрады апалчэнцаў з мухафазы [[Анбар (мухафаза)|Аль-Анбар]], накіраваныя выключна супраць Аль-Каіды, супрацоўнічаючы з усімі астатнімі. * [[Пешмерга]] — курдскія атрады, займаліся абаронай сваёй аўтаноміі на поуначы краіны разам з акупантамі і новым урадам. == Перадгісторыя == [[Выява: Iraqi voters in Nasarwasalam.jpg|thumb|left|Іракскі салдат з выбаршчыкамі. Правінцыйныя выбары 30 студзеня 2005 года]] У [[2003]] годзе [[ЗША]] і іх саюзнікі [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўрываюцца ў Ірак]], зрынаючы рэжым Садама Хусейна і яго партыі Баас. [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|Акупацыя краіны]] прывяла да зараджэння розных груповак, якія змагаліся супраць [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнароднай кааліцыі]] і лаяльных ёй фарміраванняў. Нягледзячы на баявыя дзеянні, пад пачаткам ЗША пачаліся працэсы фармавання новага ўрада краіны. [[30 студзеня]] [[2005]] года ў абстаноўцы ўзмоцненых мер бяспекі ў Іраку прайшлі першыя за паўстагоддзя шматпартыйныя правінцыйныя выбары<ref>{{Cite web |url=http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2005/01/31/176901.html |title=Выборы в Ираке завершились, явка превысила 60 % (Подробности) |access-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504213142/http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2005/01/31/176901.html |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. Напярэдадні выбараў адбылася хваля гвалту. Баевікі пагражалі размясціць насупраць выбарчых участкаў [[снайпер]]аў<ref>[https://utro.ru/articles/2005/01/14/396304.shtml Члена избиркома убили выстрелом в голову (YTRO.ru)]</ref>. Нягледзячы на байкот галасавання ў шэрагу суніцкіх раёнаў (у правінцыі Аль-Анбар яўка выбаршчыкаў адсутнічала<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2005/03-02-05.htm Е. Загорнова. Выборы в Ираке 30 января 2005 г. Подготовительный процесс, ход голосования и предварительные итоги]</ref>), выбары былі прызнаны. Як і прадказвалі аналітыкі, перамогу на іх атрымаў шыіцкі «Аб’яднаны Іракскі Альянс», які набраў 48 % галасоў. У красавіку быў сфармаваны пераходны ўрад, задачай якога з’яўлялася падрыхтоўка новай канстытуцыі краіны. У працэсе распрацоўкі новай канстытуцыі выявіліся сур’ёзныя супярэчнасці паміж палітычнымі партыямі шыітаў і [[курды|курдаў]] з аднаго боку і сунітаў з другога. Асноўныя пярэчанні сунітаў выклікалі пункты праекта, якія датычыліся пытанняў федэралізацыі дзяржавы, ліквідацыі партыі Баас, а таксама прыналежнасці Ірака арабскаму свету<ref>[http://www.obozrevatel.com/news/2005/9/6/40481.htm Окончательный вариант конституции Ирака будет готов к 8 сентября (Обозреватель)]</ref>. Прыняты праект адлюстроўваў у асноўным погляды шыітаў і курдаў, якія валодалі большасцю ў парламенце. Раскол у іракскім грамадстве быў добра прыкметны на рэферэндуме па прыняцці Канстытуцыі 15 кастрычніка, калі ў шыіцкіх раёнах панавала святочная атмасфера, а ў суніцкіх гарадах Эль-Юсіфія і Эль-Латыфія ўчасткі для галасавання наогул не адкрываліся<ref>[http://www.newsru.com/world/15oct2005/closed.html Референдум по проекту новой конституции Ирака состоялся (NEWSru.com)]</ref>. Тым не менш, Канстытуцыя была прынята. 15 снежня адбыліся новыя парламенцкія выбары, па выніках якіх павінна было быць створана цяпер ужо пастаянны ўрад краіны. Перамогу зноў атрымаў Аб’яднаны Іракскі Альянс, які атрымаў 128 месцаў у Нацыянальным Сходзе. Усе суніцкія партыі атрымалі толькі 58 месцаў, а курды — 53 месцы<ref>{{Cite web |url=http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2006/02/10/285700.html |title=В Ираке объявили результаты парламентских выборов (Подробности) |access-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504213547/http://www.podrobnosti.ua/power/elections/2006/02/10/285700.html |archive-date=2008-05-04 |url-status=dead }}</ref>. Прыход да ўлады ў Іраку шыіцкіх палітычных сілаў прыкметна абвастрыў адносіны паміж іракцамі, якія належалі да двух розных галін [[іслам]]у. Хоць суніты былі рэлігійнай меншасцю, яны традыцыйна складалі асноўную частку палітычнай эліты краіны (Садам Хусейн таксама быў сунітам). Па меры змены сітуацыі ў суніцкіх колах раслі асцярогі таго, што шыіты і курды, перахапіўшы палітычную ініцыятыву, паспрабуюць абвясціць уласныя суверэнныя дзяржавы на тэрыторыях Ірака, дзе яны пераважаюць. У гэтым выпадку краіна пазбавіцца амаль усіх асноўных радовішчаў [[нафта|нафты]]. Аднак і суніцкія, і шыіцкія ўзброеныя групоўкі выступалі супраць прысутнасці замежных войскаў у Іраку. == Ход падзей == [[22 лютага]] [[2006]] года невядомыя, меркавана суніты, арганізавалі выбух у мячэці Аль-Аскарыя ў [[Самара (Ірак)|Самары]]. Ахвяр не было, але купал мячэці, адной з галоўных шыіцкіх святынь, апынуўся разбураны. У наступныя дні і тыдні краіну захліснула хваля гвалту на глебе міжрэлігійнага канфлікту. Апалчэнцы абодвух бакоў падрывалі шыіцкія і суніцкія мячэці, выкрадалі і забівалі мірных іракцаў, якія вызнавалі «варожую» плынь ісламу. Такія расправы сталі штодзённай з’явай; штодня на вуліцах іракскіх гарадоў паліцыя выяўляла дзясяткі трупаў, многія з якіх мелі сляды катаванняў. Многія назіральнікі загаварылі аб тым, што ў Іраку пачалася [[грамадзянская вайна]]. Адміністрацыя Джорджа Буша імкнулася пазбягаць такой фармулёўкі, што прывяло да дэбатаў пра тое, ці можна лічыць тое, што адбываецца грамадзянскай вайной. Да кастрычніка ў выніку ўнутранага канфлікту каля 365 тыс. іракцаў сталі бежанцамі<ref>[http://www.unhcr.org/news/NEWS/452fa9954.html UNHCR worried about effect of dire security situation on Iraq’s displaced]</ref>. Штомесяц у выніку гвалту гінула больш за 1000 грамадзян краіны<ref>[http://www.icasualties.org/oif/ icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100211193249/http://www.icasualties.org/oif/ |date=11 лютага 2010 }}</ref>. У канфлікце ўдзельнічалі пераважна сілы паўстанцаў, якія выступалі супраць міжнароднай кааліцыі, адклаўшы барацьбу з замежнай кааліцыяй на другі план. Летам [[Канфлікт паміж Ісламскай арміяй і Аль-Каідай|успыхнулі баі]] нават паміж сунітамі. Ісламісцкая групоўка «[[Ісламская армія ў Іраку]]», што не праводзіла тэрарыстычныя акцыі, займаючыся выключна ўзброенымі нападамі на камбатантаў, выступіла з крытыкай «Аль-Каіды», якая паўсюдна вырабляла падрывы, расстрэлы і захопы закладнікаў<ref name="Rise">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0e6rBAAAQBAJ|title=The ISIS Threat: The Rise of the Islamic State and their Dangerous Potential|first1=U. S.|last1=Congress|first2=U. S.|last2=Senate|first3=Wikimedia|last3=Foundation|first4=Foreign Affairs|last4=Committee|first5=Bureau of|last5=Counterterrorism|first6=Australian National|last6=Security|date=25 September 2014|publisher=Providence Research|via=Google Books}}</ref><ref name="telegraph">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10914567/Islamic-Army-of-Iraq-founder-Isis-and-Sunni-Islamists-will-march-on-Baghdad.html Islamic Army of Iraq founder: Isis and Sunni Islamists will march on Baghdad]</ref><ref name="что-то там"/>. Адначасова «Ісламская армія Ірака» разглядала сябе як лідара барацьбы супраць амерыканскай акупацыі Іраку, адпрэчваючы прэтэнзіі АК на гэтую ролю<ref name="что-то там">{{Cite web |url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |title=A Truce Between U.S. Enemies in Iraq |access-date=30 верасня 2020 |archive-date=9 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709081933/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |url-status=dead }}</ref>. На здзіўленне, гэты эпізод канфлікту скончыўся падпісаннем перамір’я паміж групоўкамі [[6 чэрвеня]] [[2007]] года<ref>Ghosh, Bobby. «[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html A Truce Between U.S. Enemies in Iraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130824182627/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |date=24 жніўня 2013 }}», ''Time'', 6 June 2007.</ref>. У жніўні 2007 года адбыліся буйныя сутыкненні ў горадзе Кербела паміж байцамі «Бадры», суніцкімі паўстанцамі, прыхільнікі старога рэжыму і Арміяй Махдзі<ref>[http://news.ng.ru/2007/08/20/1187607652.html В Ираке от взрыва погиб еще один губернатор провинции.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929124127/http://news.ng.ru/2007/08/20/1187607652.html |date=29 верасня 2007 }} Независимая газета. от 20.08.2007 г.</ref>. Разам з гэтым раскол наспеў і ў шыіцкім руху, калі [[25 сакавіка]] [[2008]] года акупацыйныя сілы пачалі [[Бітва за Басру (2008)|ваенную аперацыю]] ў Басры для барацьбы з шыіцкімі баевікамі «Арміі Махдзі»<ref>[http://rus.newsru.ua/world/30mar2008/mahdi.html «Армия Махди» отступает. Ас-Садр готов на перемирие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603064329/http://rus.newsru.ua/world/30mar2008/mahdi.html |date=3 чэрвеня 2008 }} {{V|12|5|2009}}</ref>. На баку кааліцыі выступіла таксама шыіцкая арганізацыя «Бадра», якая да гэтага не вяла партызанскай вайны супраць замежнікаў і нават падтрымлівала іх і новы ўрад краіны ў барацьбе з суніцкім супрацівам. Баявыя дзеянні і тэракты (пераважна ў цэнтральных рэгіёнах і сталічным Багдадзе, дзе канфесіі датыкаліся) паміж баевікамі з рознай інтэнсіўнасцю падоўжыліся да [[2009]] года, пасля чаго значных сутыкненняў зафіксавана не было<ref>Anthony H. Cordesman (2011), [https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110209_Iraq-PattofViolence.pdf «Iraq: Patterns of Violence, Casualty Trends and Emerging Security Threats»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012070900/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110209_Iraq-PattofViolence.pdf |date=12 October 2017}}, p. 33.</ref>. == Бежанцы == У кастрычніку 2006 года [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў]] (УВКБ) і іракскі ўрад падлічылі, што пасля выбуху мячэці Аль-Аскар у 2006 годзе больш за 370 000 іракцаў пакінулі свае дамы, у выніку чаго агульная колькасць іракскіх бежанцаў перавысіла 1,6 мільёна чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/news/NEWS/452fa9954.html|title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees|author=United Nations High Commissioner for Refugees|publisher=UNHCR|access-date=20 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129042719/http://www.unhcr.org/news/NEWS/452fa9954.html|archive-date=29 November 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>. Да 2008 года УВКБ ААН павысіла ацэнку колькасці бежанцаў у агульнай складанасці прыкладна да 4,7 мільёна чалавек (~16% насельніцтва). Колькасць бежанцаў за мяжой ацэньвалася ў 2 мільёны чалавек (колькасць, блізкая да прагнозаў [[ЦРУ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|title=CIA World Factbook: Iraq|access-date=20 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090513074113/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |archive-date=13 May 2009|df=dmy-all}}</ref>), а колькасць унутрана перамешчаных асоб — у 2,7 мільёна чалавек<ref name=UNHCR-04084>[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/iraq?page=briefing&id=4816ef534 UNHCR – Iraq: Latest return survey shows few intending to go home soon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905005407/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/iraq?page=briefing&id=4816ef534 |date=5 September 2008}}. Published 29 April 2008. Retrieved 20 May 2008.</ref>. Паводле ацэнак, колькасць сірот у Іраку вагалася ад 400 000 (па даных Багдадскага правінцыйнага савета) да пяці мільёнаў (па даных іракскага савета па барацьбе з карупцыяй)<ref>[http://gorillasguides.com/2007/12/15/5-million-orphans/ 5 million Iraqi orphans, anti-corruption board reveals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217151042/http://gorillasguides.com/2007/12/15/5-million-orphans/ |date=17 December 2012}} English translation of Aswat Al Iraq newspaper 15 December 2007</ref><ref>{{cite web|url=http://mawtani.al-shorfa.com/en_GB/articles/iii/features/iraqtoday/2012/03/27/feature-01|title="Draft law seeks to provide Iraqi orphans with comprehensive support" by Khalid al-Tale, 27 March 2012|date=27 March 2012|work=Mawtani|access-date=20 November 2014|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112045604/http://mawtani.al-shorfa.com/en_GB/articles/iii/features/iraqtoday/2012/03/27/feature-01|archive-date=12 January 2013|df=dmy-all}}</ref>. У дакладзе [[ААН]] за 2008 год колькасць сірот ацэньвалася прыкладна ў 870 000 чалавек. У 2008 годзе [[Чырвоны Крыж]] заявіў, што гуманітарная сітуацыя ў Іраку з’яўляецца адной з самых крытычных у свеце, паколькі мільёны іракцаў вымушаны спадзявацца на недастатковыя і няякасныя крыніцы вады<ref>{{cite web|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/report/iraq-report-170308.htm|title=Iraq: No let-up in the humanitarian crisis|access-date=20 November 2014|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221060242/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/report/iraq-report-170308.htm|archive-date=21 December 2014|df=dmy-all}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * Refugees Report "[https://web.archive.org/web/20080503234658/http://www.refugeesinternational.org/content/article/detail/9679 The Iraqi Displacement Crisis]" Refugees International, March 2008. * United States Dept. of Homeland Security [https://web.archive.org/web/20120212182655/http://www.dhs.gov/xnews/releases/pr_1205327590498.shtm Fact Sheet on admitting Iraqi refugees to the United States] March 2008. {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя войны]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2008 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2006 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2007 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2009 года]] 4ctoahiqkth2f7eu3bsutrwdscvhaiy 100 658977 5124667 5124294 2026-04-11T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124667 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дождж зверху ўніз|2026-04-10T19:10:01Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Прылівы туды-сюды|2026-04-10T14:17:15Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Вецер уздоўж берага|2026-04-07T16:49:07Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Марлі Шэлтан|2026-04-06T10:29:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Калі Гары сустрэў Салі|2026-04-06T05:29:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Нора Эфран|2026-04-06T05:24:04Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Роб Райнер|2026-04-06T05:06:55Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Ірына Сцяпанаўна Мазуркевіч|2026-04-05T20:45:07Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Наомі Скот|2026-04-05T11:22:00Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Якія спяваюць пад дажджом|2026-04-05T10:08:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Стэнлі Донен|2026-04-05T09:57:47Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Марыя Леанідаўна Пахоменка|2026-04-05T07:56:39Z|Аляксандр Белы}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 124xdvvvitwlafpuwiej90wevxa5rnp 0 659288 5124835 4897548 2026-04-12T04:59:57Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124835 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Паўстанне Арміі Махдзі |выява = [[File:Sadr City April 2008.jpg|300px]] |загаловак = Карта сутыкненняў у Садр-сіці вясной 2008 года. |дата = [[4 красавіка]]—[[30 жніўня]] [[2004]]/[[23 сакавіка]]—[[11 мая]] [[2008]] |месца = цэнтральны і паўднёвы Ірак |частка = [[Іракская вайна]] |прычына = спроба шыітаў атрымаць уладу ў краіне і стварыць дэмакратычную ісламскую рэспубліку без замежнага ўдзела |вынік = '''2004''': заключана перамір’е, узмацненне баевікоў і захоп некаторых гарадоў<br>'''2008''': заключана перамір’е, кааліцыя зачысціла ад супраціву Басру і атрымала доступ у Садр-Сіці |праціўнік1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]]:''' *• {{Сцягафікацыя|ЗША}} *• {{Сцягафікацыя|Ірак}} *• {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} *• {{Сцягафікацыя|Украіна}} *• {{Сцягафікацыя|Сальвадор}} *• {{Сцяг|Іракскі Курдыстан}} [[Пешмерга]] *• [[Файл:Badr Organisation Political Logo.jpg|22px]] [[Арганізацыя Бадра]] |праціўнік2 = '''[[Іракскія паўстанцы]]:''' *• [[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] [[Армія Махдзі]] *• [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] *• [[File:Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG|22px]] [[Катаіб Хезбала]] *• {{flagicon image|Shiism_arabic_blue.PNG}} [[Асаіб Ахль аль-Хак]] *• {{Сцяг|Ірак|1991}} Экс-вайскоўцы *• Асобныя атрады<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/03/26/world/middleeast/26iraq.html?pagewanted=1&_r=1 | work=The New York Times | title=Iraqi Crackdown on Shiite Forces Sets Off Fighting | first1=Michael | last1=Kamber | first2=James | last2=Glanz | date=26 March 2008}}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="iранцы"/><ref name="iран"/> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} Джэф Хаманд<br>{{Сцяг|ЗША}} Энтані Хэслэм<br>{{Сцяг|Ірак}} Абуд Канбар<br>{{Сцяг|Ірак}} Алі Гайдан Маджыд<br>{{Сцяг|Ірак}} Махан Аль-Фурайджы<br>{{Сцяг|Украіна}} Сяргей Астроўскі |камандзір2 = [[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] Муктада ас-Садр<br>[[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] Тахсін аль-Фрэйджы<br>[[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] Аркан Мухамед Алі Аль Хаснаві †<br>[[File:Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG|22px]] Абу Махдзі аль-Мухандзіс<br>{{flagicon image|Shiism_arabic_blue.PNG}} Каіс аль-Хазалі |сілы1 = дзясяткі тысяч байцоў |сілы2 = дзясяткі тысяч байцоў |страты1 = як мінімум 552—1471 забітых<ref name="iран"/><ref name=bbc2>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7313894.stm Fresh clashes break out in Basra] | BBC</ref><ref>[http://www.redorbit.com/news/general/81243/iraqi_guardsmen_close_in_on_najaf_shrine/index.html Iraqi Guardsmen Close in on Najaf Shrine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141515/http://www.redorbit.com/news/general/81243/iraqi_guardsmen_close_in_on_najaf_shrine/index.html |date=22 мая 2011 }}</ref><ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Сергей Карамаев, Lenta.ru, 11 ноября 2004</ref><ref>[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане] // RG.RU, 22 феврале 2019</ref><ref name="Сальвадор">{{cite news|url=http://www.nationalcatholicreporter.org/globalpers/gp062804.htm|title=The absurdity of fighting in Iraq|publisher=National Catholic Reporter|author=Rodríguez C|year=2004|accessdate=2012-02-24}}</ref> |страты2 = як мінімум 2368—3088 забітых<ref name="Сальвадор"/><ref name="укр1"/><ref name="укр2"/><ref name="тройки"/><ref>[https://news.yahoo.com/s/nm/20080331/wl_nm/iraq_dc_85;_ylt=Ahq.DBQF6B0JcjbPVAIigmVX6GMA Basra returning to normal after Sadr truce] - AP via Yahoo News</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/newsOne/idUSHAR41202820080331 Iraq says more than 200 killed in clashes in Basra] - Reuters</ref> |агульныя страты = вядома пра 50 мірных грамадзян, загінуўшых вясной 2008 года ў Басры<ref>{{Cite web|url=https://original.antiwar.com/updates/2008/03/29/saturday-2-us-soldiers-171-iraqis-killed-289-wounded/|title=Saturday: 2 US Soldiers, 171 Iraqis Killed, 289 Wounded|first=Margaret|last=Griffis|date=29 March 2008}}</ref><ref name=autogenerated1>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7321464.stm Iraqi cleric calls off militias] - BBC</ref> }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Паўстанне Арміі Махдзі''' ({{lang-ar|انتفاضة جيش المهدي}}) — назва двух [[шыіты|шыіцкіх]] [[Паўстанне|паўстанняў]] у [[Ірак]]у супраць [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|амерыканскай акупацыі]]. Дадзеныя падзеі лічацца самым буйным узброеным выступленнем за ўсю вайну. Рухаючай сілай тут стала аднайменная групоўка пад пачаткам багаслова [[Муктада ас-Садр|Муктады ас-Садра]]. У глебе знаходзілася мэта шыітаў падвінуць сунітаў на іракскай палітычнай арэне, стварыўшы ісламскую рэспубліку па іранскаму тыпу. Каталізатарам да паўстання сталі масавыя арышты і закрыццё газеты «Аль-Хауза», пасля чаго значную частку краіны ахапілі ўзброеныя хваляванні, накіраваныя супраць міжнароднай кааліцыі і падначаленых ёй мясцовых сілавікоў. == Папярэднія падзеі == Да канца [[2003]] года рэлігійныя і палітычныя лідары іракскіх шыітаў вылучылі патрабаванні правесці ўсеагульныя выбары і перадаць уладу абранаму ўраду. Шыіты разлічвалі такім чынам атрымаць у свае рукі палітычную ўладу ў краіне, якая традыцыйна знаходзілася ў [[суніты|суніцкай меншасці]] (асабліва ў эпоху кіравання [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]). Іх патрабаванні разыходзіліся з намерамі часовай кааліцыйнай адміністрацыі (яна збіралася саступіць месца спецыяльна сфармаванаму пераходнаму ўраду, што павінен быў кіраваць Іракам да будучых выбараў). Пазіцыя [[ЗША]] выклікала незадаволенасць у шэрагах шыітаў. Найбольш радыкальным іх прадстаўніком быў мула Муктада ас-Садр, які выступаў за вывад замежных войск з Ірака і за стварэнне ісламскай рэспублікі<ref name="россгаз">[https://rg.ru/2004/04/12/irak.html В. Богданов. Решение о шиитском восстании принималось в Лондоне (Российская газета)]</ref><ref>[http://www.iimes.ru/?p=5360 Шиитско-суннитское противостояние в Ираке] // Подцероб А.Б., Институт Ближнего Востока, 11 января, 2007.</ref>. 13—14 сакавіка 2004 года на сакрэтным пасяджэнні шыіцкіх арганізацый у [[Лондан]]е была вызначана неабходнасць пачатку масавага паўстання ў Іраку. Як адзначыла электронная газета «Іслам-он-лайн», на сустрэчы члены шыіцкіх арганізацый з розных краін прынялі рашэнне, што ''«шыіты — паслядоўнікі духоўнага аўтарытэту Муктады ас-Садра — далучацца да супраціву акупантам у «суніцкім трохвугольніку». Пасля сыходу акупантаў у Іраку будзе створана плюралістычная дэмакратычная ісламская дзяржава, арыентаванае на ісламскі свет, а не на Захад»''<ref name="россгаз"/>. Адначасова іракская апазіцыя рыхтавала ідэалагічную глебу, разгарнуўшы [[антыамерыканізм|антыамерыканскую]] агітацыю, заклікаючы да адмовы ад супрацоўніцтва з замежнікамі. У адказ кіраўнік акупацыйнай адміністрацыі [[Пол Брэмер]] у канцы сакавіка загадаў закрыць галоўны друкаваны орган прыхільнікаў ас-Садра газету «Аль-Хауза», а ў кантраляваны «Арміяй Махдзі» багдадскі раён Садр-Сіці былі ўведзены амерыканскія войскі, пачаліся арышты. Адказам на гэтыя дзеянні стала паскарэнне мабілізацыі апалчэння<ref name="Жанціеў">[https://cyberleninka.ru/article/n/armiya-mahdi-v-irake-formirovanie-i-razvitie «Армия Махди» в Ираке: формирование и развитие] // Дмитрий Рустемович Жантиев, Вестник Московского университета. Серия 13. Востоковедение (2012 год)</ref>. == Паўстанне 2004 года == [[File:Miliciens.jpg|thumb|left|Двое шыіцкіх паўстанцаў з «Арміі Махдзі», што прымалі ўдзел у баях за Эн-Наджаф.]] Шыіцкае паўстанне, супаўшы з актывізацыяй суніцкіх баевікоў на захадзе краіны, пачалося [[4 красавіка]], і ў наступныя некалькі дзён амаль ва ўсіх гарадах Цэнтральнага і Паўднёвага Ірака шлі жорсткія сутыкненні. Хутка высветлілася, што выдзеленых для падаўлення абодвух мецяжоў сіл відавочна недастаткова; амерыканскія байцы ўгразлі ў [[першая бітва за Фалуджу|вулічных баях за Фалуджу]], тым больш, што ў вышэйшага камандавання было мноства праблем у розных іншых раёнах краіны<ref>[http://www.newsru.com/world/08apr2004/lost_control.html Коалиционные войска потеряли контроль над тремя крупными иракскими городами]</ref>. На гэтым фоне шыіцкія байцы прыступілі да захопу ўрадавых будынкаў і паліцэйскіх участкаў, нападам на пасты і канвоі кааліцыйных сіл у Багдадзе, Куфе, Кут эль-Амарэ, Эн-Наджафе, Кербеле, Басры і іншых гарадах шыіцкага поўдня Ірака<ref>U.S. troops die in Baghdad fighting // CNN. 2004. April 5.</ref>. === Аперацыя «Чорная нядзеля» === Асабліва жорсткія баі шлі ў багдацкім раёне [[Садр-Сіці]], цэнтры руха Садра. Тут амерыканскія войскі і іх саюзнікі сканцэнтравалі групную групоўку войск, якая павінна была разграміць праціўніка ў рамках аперацыі «Чорная нядзеля»<ref>{{cite news|last1=Roane|first1=Kit R.|title=U.S. forces learn a hard lesson in Sadr City|url=http://articles.latimes.com/2007/mar/16/entertainment/et-book16|accessdate=5 November 2016|work=Los Angeles Times|date=16 March 2007}}</ref>. Спачатку армія ЗША не ўсталёўвала блакаду вакол Садр-Сіці і не мела ваенных кантрольна-прапускных пунктаў вакол мясцовых трушчоб. Задача знішчэння «Арміі Махдзі» ў гэтым раёне была нялёгкай для кааліцыі па двух прычынах. Па-першае, гэта страх перад масавымі ахвярамі сярод грамадзянскага насельніцтва ў выпадку прамога нападу з-за вялікай колькасці людзей, якія жывуць у раёне. Па-другое, вузкія вуліцы ў Садр-Сіці абцяжарвалі рух бранятэхнікі. Аднак нягледзячы на гэта, [[1-я кавалерыйская дывізія ЗША]] пастаянна захоўвала свабоду перамяшчэння ў раёне, кожны дзень праводзячы шматлікія патруляванні, нават ноччу<ref>{{cite web|first = Dan|last = Murphy |title = Sadr army owns city's streets|website = The Christian Science Monitor|date = 2004-08-04|url = http://www.csmonitor.com/2004/0804/p01s01-woiq.html|accessdate = 2008-05-05|df = mdy-all}}</ref>. Тут яшчэ 4 красавіка партызаны атакавалі амерыканскі патруль, а іракская паліцыя пасля невялікай сутычкі была выгнана з трох участкаў<ref>{{cite news|title = Fighting kills dozens of Iraqis, 8 U.S. soldiers|publisher = CBC News|date = 2004-04-06|url = https://www.cbc.ca/news/world/fighting-kills-dozens-of-iraqis-8-u-s-soldiers-1.511350|accessdate = 2008-05-05|df = mdy-all}}</ref>. Аднак пасля жорсткага бою ЗША аднавілі кантроль над паліцэйскімі ўстановамі. Тым не менш, члены «Арміі Махдзі» ўсё яшчэ захоўвалі кантроль над многімі трушчобнымі раёнамі Садр-Сіці. Наступнае буйное сутыкненне адбылося [[9 мая]], калі група з дзевяці байцоў [[Нацыянальная гвардыя ЗША|Нацыянальнай гвардыі ЗША]] трапіла ў акружэнне баевікоў. Нягледзячы на тое, што мясцовыя ўрадавыя сілы адмовіліся іх ратаваць, амерыканцам атрымалася выйсці жывымі. У наступныя месяцы Садр-Сіці знаходзіўся ў стане амаль пастаянных баёў. У гэты час баевікі пачалі праводзіць рэйды супраць кааліцыйных сіл за межамі Садр-Сіці ў іншых частках Багдаду, як, напрыклад, [[4 чэрвеня]], калі «Армія Махдзі» зладзіла засаду на патруль ЗША на Палесцінскай вуліцы, у выніку чаго загінулі, па розных крыніцах, ад пяці да пятнаццаці амерыканскіх салдат. Час ад часу адбываліся цяжкія вулічныя баі. Адзін з такіх баёў адбыўся [[7 верасня]], падчас бою на ўскраінах раёна быў забіты адзін амерыканскі салдат і 40 іракцаў, яшчэ 270 чалавек атрымалі раненні. У той жа дзень тры іншых амерыканскіх салдата былі забіты ў ходзе серыі нападаў у розных частках сталіцы<ref>{{cite web|first = Steven R. |last = Hurst|date = 2007-01-19|title = Siege on Sadr Thugs|work = New York Post|url = http://www.nypost.com/seven/01192007/news/worldnews/siege_on_sadr_thugs_worldnews_steven_r__hurst__ap.htm|url-status = dead|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070224192351/http://www.nypost.com/seven/01192007/news/worldnews/siege_on_sadr_thugs_worldnews_steven_r__hurst__ap.htm|archivedate = 2007-02-24|accessdate = 2019-06-18|df = mdy-all}}</ref>. === Узяцце паўстанцамі Эль-Кута === {{Main|Бітва за Эль-Кут (2004)}} [[5 красавіка]] пачаліся пратэстныя хваляванні ў горадзе [[Эль-Кут]], які знаходзіўся ў зоне адказнасці [[6-я асобная механізаваная брыгада|6-й асобнай механізаванай брыгады]] са складу [[Украінскія міратворцы ў Іраку|ўкраінскага ваеннага кантынгенту]]. Ужо раніцай [[6 красавіка]] на групы патрулявання 61-га батальёна са складу брыгады напалі ўзброеныя атрады. Налётчыкі шырока выкарыстоўвалі лёгкую зброю, гранатамёты [[РПГ-7]], снайперскі агонь. Тым не менш, украінцы адбілі атаку. Пасля гэтага пачаўся абстрэл будынка часовай акупацыйнай адміністрацыі. Вечерам мабільныя часці былі вымушаны адступіць да берага ракі [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. Пазыцыі ўкраінскіх сіл у горадзе і паўночна-ўсходняй частцы базавага лягера былі таксама абстраляны з мінамётаў. Украінскае камандаванне прымае рашэнне ўзяць падраздзяленні ў базавы лагер і пакінуць горад. У Эль-Кут заставаліся толькі некаторыя байцы, якіх перакрылі ў часовым будынку грамадзянскай адміністрацыі. Затым, ноччу знішчыўшы да дзесяці агнявых пунктаў, падраздзяленне без страт прыбыло ў базавы лагер, а горад апынуўся за паўстанцамі<ref name="укр1">[http://www.gur.mil.gov.ua/ua/content/hot-april-2004.html Спекотний квітень 2004-го]</ref><ref name="укр2">[http://ak-inzt.net/ukrarmy/918-05-04-2012 6-го апреля 2004-го года ВС Украины понесли свою первую боевую потерю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224104350/http://ak-inzt.net/ukrarmy/918-05-04-2012 |date=24 снежня 2013 }}</ref>. === Перамовы === [[File:Defense.gov News Photo 040805-M-4358R-003.jpg|thumb|Амерыканскія марпехі вядуць бой з праціўнікам у Наджафе, 5 жніўня.]] Пасля цяжкіх баёў, што зацягнуліся да чэрвеня, амерыканскім войскам удалося аднавіць кантроль над Эн-Наджафам і Кербелай, а таксама заключыць перамір’е з шыіцкімі партызанамі, аднак у жніўні таго ж года паўстанне Махдзі ўспыхнула з новай сілай. ЗША спрабавалі схіліць ас-Садра да прымірэння пры пасярэдніцтве прызначанага імі кіраўніка пераходнага іракскага ўрада [[Аяд Алаўі|Аяда Алаўі]]. Да перамоўнага працэсу падключыўся і аятала [[Алі Сістані]]. Яму ўдалося дамагчыся вываду байцоў «Арміі Махдзі» з Эн-Наджафа, дзе ў той момант ішлі самыя жорсткія баі, у абмен на аналагічныя крокі з боку амерыканцаў<ref name="Жанціеў"/>. У выніку наступных перамоваў Муктада ас-Садр аддаў распараджэнне спыніць баявыя дзеянні і абвясціў аб гатоўнасці ўключыцца ў палітычны працэс. Аднак байцы яго руху не былі распушчаны па дамах. На працягу 2005—2008 гг. яны ўдзельнічалі ў баявых сутыкненнях як з кааліцыйнымі войскамі, так і з суніцкімі баявымі фарміраваннямі з ліку прыхільнікаў зрынутай партыі «Баас» і нават з байцамі шыіцкай баявой [[Арганізацыя Бадра|арганізацыі «Корпус Бадр»]]<ref name="Жанціеў"/>. == Паўстанне 2008 года == [[File:Iraqi army flight basra.jpg|thumb|Байцы іракскай арміі грузяцца ў транспартны самалёт для палёту ў Басру, авіябаз Эль-Мутана, 30 сакавіка.]] [[File:IA-Sadr-City-04242008.jpg|thumb|Урадавыя вайсковыя ўседарожнікі 42-й брыгады 11-й дывізіі на захопленай частцы раёна, 17 красавіка.]] === Аперацыя «Атака рыцараў» === {{Main|Бітва за Басру (2008)}} У [[2007]] годзе «Армія Махдзі» абвясціла аб адмове ад вядзення ўзброенай барацьбы тэрмінам на паўгода, і ў лютым [[2008]] года падоўжыла спыненне агню. Аднак неўзабаве пасля гэтага ўрад краіны выступіў з ініцыятывай правядзення буйной армейскай аперацыі ў [[Басра|Басры]]. Раней горад кантралявалі брытанскія войскі, якія ў снежні 2007 года перадалі адказнасць за сітуацыю ў Басры іракскім сілам бяспекі, аднак тут быў традыцыйна моцным уплыў арміі Махдзі, і пазіцыі іракскай арміі і паліцыі пасля сыходу брытанцаў апынуліся вельмі хісткімі. Камандуючы сухапутнымі войскамі Ірака генерал-лейтэнант Алі Гайдан абвясціў, што мэта аперацыі ў Басры — ''«ачысціць горад ад тых, хто паставіў сябе па-за законам»''<ref name="тройки">[http://nvo.ng.ru/wars/2008-04-04/2_iraq.html Виктор Мясников. «Чеченские тройки» в Басре и Багдаде] {{V|12|5|2009}}</ref>. Як пісаў Віктар Мяснікоў, аглядальнік расійскага выдання «Независимое военное обозрение», асноўнай мэтай іракскага ўрада было аднавіць кантроль над экспартам [[нафта|нафты]] праз Басру (найбуйнейшы порт краіны). Ас-Садр заяўляў, што чыноўнікі кіруючай кааліцыі нажываюцца за кошт махінацый з экспартам; зрэшты, і сама «Армія Махдзі» была замяшана ў кантрабандзе нафты<ref name="тройки"/>. Аперацыя ў Басры, што насіла назву «Атака рыцараў», пачалася [[25 сакавіка]]. Яна праводзілася пад асабістым кантролем прэм’ер-міністра [[Нуры аль-Малікі]] і была практычна цалкам іракскім мерапрыемствам, хоць кааліцыйныя войскі аказалі артылерыйскую і авіяцыйную падтрымку, калі ў гэтым паўстала неабходнасць. Увайшоўшы ў горад, падраздзяленні ўрадавых войск адразу ж сутыкнуліся з супрацівам баевікоў. Актыўныя баявыя дзеянні працягваліся амаль тыдзень. Хоць урадавым сілам не ўдалося дасягнуць значных поспехаў, [[30 сакавіка]] ас-Садр абвясціў аб перамір’і, загадаўшы сваім партызанам пакінуць вуліцы Басры і іншых гарадоў Ірака<ref>[http://rus.newsru.ua/world/30mar2008/mahdi.html «Армия Махди» отступает. Ас-Садр готов на перемирие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603064329/http://rus.newsru.ua/world/30mar2008/mahdi.html |date=3 чэрвеня 2008 }} {{V|12|5|2009}}</ref>. === Новыя баі за Садр-Сіці === Адразу пасля пачатку аперацыі ўрадавых войскаў баевікі «Арміі Махдзі» актывізавалі дзеянні ў іншых гарадах краіны, што вымусіла іракскі ўрад з 27 сакавіка ўвесці ў [[Багдад]]зе каменданцкую гадзіну<ref>[http://podrobnosti.ua/power/security/2008/03/30/509372.html В Багдаде продлили комендантский час] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714022417/http://podrobnosti.ua/power/security/2008/03/30/509372.html |date=14 ліпеня 2014 }} {{V|12|5|2009}}</ref>. Узброеныя сутычкі паміж баевікамі, іракскімі і амерыканскімі сіламі ў шыіцкім квартале Багдада Садр-Сіці і шэрагу гарадоў на поўдзень ад сталіцы працягваліся на працягу ўсяго красавіка. Партызаны нават абстрэльвалі «Зялёную зону», дзе размяшчалася амерыканскае пасольства. Аднак тут ужо да [[5 мая]] кааліцыя змагла заняць частку вуліц. Хутка, 10—12 мая, паміж прадстаўнікамі ўрада і ас-Садрам было заключана новае пагадненне аб перамір’і. Паводле яго умовам, іракскія сілы бяспекі спынілі блакаду Садр-Сіці і атрымалі права на доступ у гэты квартал, затрыманне там падазраваных асоб і канфіскацыю незаконнай зброі. Паведамлялася, што за час баёў вакол гэтага квартала загінула звыш за 1000 чалавек<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2008/05-06-08.htm В. П. Юрченко. Военно-политическая обстановка в Ираке (май 2008 года)]{{V|30|03|2013}}</ref>. == Роля Ірана == Паводле некаторых амерыканскіх крыніц, у перастрэлцы 2 жніўня 2004 года ля Эн-Наджафа на баку баевікоў удзельнічалі байцы ліванскай [[Хезбала|Хезбалы]] і [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]]<ref name="iранцы">[https://www.memri.org/reports/al-nujaba-militia-leader-sheikh-akram-al-kaabi-irgc-and-lebanese-hizbullah-officers-have Al-Nujaba Militia Leader Sheikh Akram Al-Kaabi: IRGC And Lebanese Hizbullah Officers Have Guided Us In Fighting The American Forces Since 2004: 'We Started Using Explosively Formed Penetrators... They Would Explode Inside The Tank, Destroying It And Killing' The Americans Inside]</ref>. У лютым 2007 года ЗША ўпершыню публічна апублікавалі доказы паставак зброі шыіцкай галіне паўстанцкага руху з [[Іран]]а. Па словах вайскоўцаў, з дапамогай гэтай зброі за апошнія тры гады былі забіты 170 амерыканцаў. На брыфінгу для прэсы, які праводзіўся ва ўмовах строгіх мер бяспекі, ваенныя дэманстравалі на двух невялікіх сталах выбухоўкі EFP, а таксама набор снарадаў для мінамётаў і гранатамётаў. На іх добра бачны серыйныя нумары, якія, па словах ваенных, паказваюць на непасрэдную сувязь гэтай зброі з іранскімі заводамі. Яны таксама мяркуюць, хоць гэтаму і няма прамых доказаў, што іранская кантрабанда гэтых ўзбраенняў у Ірак для выкарыстання супраць акупацыйных сіл адбывалася з адабрэння іранскага кіраўніцтва. Амерыканцы заявілі, што падобныя высновы зроблены на аснове агульных ацэнак разведкі<ref name="iран">[https://www.inopressa.ru/pwa/article/12Feb2007/nytimes/shiites.html США заявляют, что Иран поставляет оружие иракским шиитам] // Inopressa: The New York Times, 12 февраля 2007 г.</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=171353&cid=1 Шиитский ультиматум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105028/http://www.vesti.ru/doc.html?id=171353&cid=1 |date=4 сакавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20080327132052/http://news.ntv.ru/129008/ Иракские боевики перешли в наступление] * [https://web.archive.org/web/20080327160534/http://news.ntv.ru/129032/ В шиитских городах Ирака введен комендантский час ] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2008 года]] [[Катэгорыя:Паўстанні]] fpp8te962uvidou1p0guj9nmcmp00o4 0 660865 5124836 4878216 2026-04-12T05:00:19Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124836 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Джурф аль-Сахар |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = |подпіс = |дата = 24—26 кастрычніка 2014 |месца = [[Джурф аль-Наср|Джурф аль-Сахар]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''замежная падтрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=washingtonpost /><br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<ref name=ap>{{cite web|url=http://bigstory.ap.org/article/b9608f80a3c743ba81373a6eaceb7f13/iran-general-said-mastermind-iraq-ground-war|title=Iran general said to mastermind Iraq ground war|work=The Big Story|accessdate=7 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010053606/https://apnews.com/b9608f80a3c743ba81373a6eaceb7f13/iran-general-said-mastermind-iraq-ground-war|archivedate=10 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<br>'''замежная падтрымка''':<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Добраахвотнікі з [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]<ref name="замеж1"/><ref name="замеж2"/><br>{{Сцяг|Чачня}} Добраахвотнікі з [[Чачня|Чачні]]<ref name="замеж1"/><ref name="замеж2"/><br>{{Сцяг|Сірыя}} Добраахвотнікі з [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="замеж1"/><ref name="замеж2"/> |камандзір1 = [[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Хадзі аль-Амеры]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]]<br>{{Сцяг|Іран}}+[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Хамід Такві]] |камандзір2 = ''невядома'' |сілы1 = 7 000 байцоў<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2014/11/05/mysterious-iranian-general-leads-iraqs-military-to-victory-over-isis/|title=Mysterious Iranian general fights ISIS in Iraq|date=5 November 2014|publisher=}}</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 498 забітых |агульныя страты = }} '''Баі за Джурф аль-Сахар''' — двухдзённая ваенная аперацыя іракскіх урадавых войскаў, падтрыманых [[апалчэнне|апалчэннямі]] і замежнымі саюзнікамі, па адваяванні стратэгічнага горада [[Джурф аль-Наср|Джурф аль-Сахар]] блізу [[Багдад]]у. Кампанія была ў асноўным накіравана на тое, каб перашкодзіць баевікам ІДІЛ дабрацца да святых гарадоў [[Кербела]] і [[Эн-Наджаф]], дзе тая пагражала здзейсніць напады на [[шыіты|шыіцкіх]] паломнікаў, якія адзначалі [[Ашура|Дзень Ашура]]<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/urgent-iraqi-army-forces-take-control-jurf-al-sakhar-alroieih-babylon/|title=URGENT: Iraqi Army forces take control over Jurf Al-Sakhar and Alroieih, Babylon|date=25 October 2014|publisher=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aletejahtv.net/en/news/iraq_news-y9lJpIWnf02cjKPOAKsOpA/operation-ashura-flushing-out-is-miltants |title=Archived copy |accessdate=2015-02-14 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20141025142654/http://www.aletejahtv.net/en/news/iraq_news-y9lJpIWnf02cjKPOAKsOpA/operation-ashura-flushing-out-is-miltants |archivedate=2014-10-25 }} Accessed on 25-10-2014</ref>. == Прадмовы == Джурф аль-Сахар — стратэгічны горад за 50 кіламетраў на поўдзень ад іракскай сталіцы. Размешчаны ў рэгіёне, дзе пераважаюць [[суніты]]. У [[2014]] годзе Джурф аль-Сахар быў захоплены тэрарыстычнай арганізацыяй «[[Ісламская дзяржава]]». Горад размешчаны на дарозе, па якой звычайна ходзяць мільёны паломнікаў-шыітаў, якія натоўпамі накіроўваюцца ў святы шыіцкі горад Кербела ў дзень Ашура ў святы месяц Мухарам, каб ушанаваць памяць унука [[Мухамед]]а, [[Хусейн ібн Алі|імама Хусейна]] — адной з самых шанаваных фігур у шыіцкім [[іслам]]е. Чакалася, што Ісламская дзяржава, якая лічыць шыітаў адступнікамі, паспрабуе атакаваць паломнікаў<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/world/iraq-soldiers-retake-jurf-al-sakhar-town-held-by-isis-1.2813697|title=Iraq soldiers retake Jurf al-Sakhar, town held by ISIS|date=26 October 2014|publisher=}}</ref>. Па словах іракскіх сілавікоў, Джурф аль-Сахар уяўляў асаблівую небяспеку для Кербелы, і ачыстка гэтага раёна з’яўлялася ключавым прыярытэтам перад святам Ашура<ref name=washingtonpost />. Пяць выбухаў аўтамабіляў у святым горадзе Кербела за тыдзень перад аперацыяй, узмацнілі яе тэрміновасць<ref name=washingtonpost />. == Аперацыя == [[24 кастрычніка]] [[2014]] іракскія ўрадавыя войскі, падтрымліванныя Іранам і апалчэнцамі, пачынаюць наступленне ў бок горада<ref name=washingtonpost>[https://www.washingtonpost.com/world/iraqi-forces-press-to-secure-shiite-south-ahead-of-religious-festival/2014/10/25/0b6ac5f0-6e1e-47f4-ab8d-a942c3606506_story.html Iraqi forces press to secure Shiite south ahead of Ashura religious commemorations] ''Washington Post''</ref><ref>http://en.alforatnews.com/modules/news/article.php?storyid=12454 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610234502/http://en.alforatnews.com/modules/news/article.php?storyid=12454 |date=2019-06-10 }} Accessed on 25-10-2014</ref>. Камандзір «[[Арганізацыя Бадра|Бадры]]» [[Хадзі аль-Амеры]] сцвярджаў, што кіраваў аперацыяй у тандэме з новым міністрам унутраных спраў краіны, які з’яўляўся членам яго партыі. Неправераныя фатаграфіі, распаўсюджаныя ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], паказалі аль-Амеры з [[Касем Сулеймані|Касемам Склеймані]], камандуючым элітнымі сіламі Ірана «[[Кодс]]». Яны разам садзейнічалі іракскай арміі ў яе аперацыі. Супрацоўнікі службы бяспекі і байцы апалчэння таксама сцвярджалі, што Сулеймані прысутнічаў на поле бою<ref name=washingtonpost />. Былі выказаны меркаванні аб прысутнасці іранскіх войскаў у аперацыі. Па словах камандзіра шыіцкай групоўкі «[[Катаіб Хезбала]]», іранскіх сіл там не было, ''«але калі і была прысутнасць якіх-небудзь асоб, то ўсё гэта было афіцыйна ўзгоднена»''. Адзін з камандзіраў заявіў, што Сулеймані нібыта сам планаваў гэтую аперацыю яшчэ тры месяцы таму. Па даных іракскіх сілавікоў, у ходзе аперацыі былі забіты 498 баевікоў ІДІЛ. 35 з іх былі выхадцамі з [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], 30 — з [[Чачня|Чачні]] і 24 —з [[Сірыя|Сірыі]]. 60 з іх былі [[снайпер]]амі або звычайнымі баевікамі, а 29 — тэрарыстамі-смяротнікамі<ref name="замеж1">{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/features/isil-terrorists-killed-in-jurf-al-sakhar-military-operation-sources/|title=498 ISIS terrorists killed in Jurf al-Sakhar military operation|work=Iraq news, the latest Iraq news}}</ref><ref name="замеж2">{{cite web|url=http://www.abna.ir/english/service/middle-east-west-asia/archive/2014/10/26/646939/story.html|title=Iraqi Forces Kill about 500 ISIL Terrorists in Jurf Al-Sakhar|date=26 October 2014|accessdate=9 лістапада 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141101194150/http://www.abna.ir/english/service/middle-east-west-asia/archive/2014/10/26/646939/story.html|archivedate=1 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref>. [[29 кастрычніка]] ўрад прыняў пастанову закрыць увесь Джурф аль-Сахар для бежанцаў-вяртанцаў на 8 месяцаў, каб прыбраць шматлікія самаробныя выбухоўкі і ачысціць дамы ад бомбаў, закладзеных ІД<ref>{{cite web |url=http://awaniq.com/ar/news/11618/ |title=Archived copy |accessdate=2017-01-31 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030121631/http://awaniq.com/ar/news/11618/ |archivedate=2014-10-30 }} Accessed on 30-10-2014</ref>. Каля 100 выбуховак, пакінутых паўстанцамі, калі яны адыходзілі з раёна Джурф Аль-Сахара, былі абясшкоджаны і падарваны іракскімі войскамі<ref name=washingtonpost /><ref>{{cite web|url=http://shiawaves.com/english/islam/466-iraqi-army-recaptures-jurf-al-sakhar-and-defuses-more-than-100-ieds|title=Iraqi army recaptures Jurf al-Sakhar and defuses more than 100 IEDs|publisher=|accessdate=7 November 2014}}</ref>. Пасля вызвалення правінцыйны савет абвясціў, што назва Джурф аль-Сахар, што азначае «скалісты бераг», будзе зменена на Джурф аль-Наср, «бераг перамогі»<ref>{{cite web|url=http://shiawaves.com/english/islam/497-iraqi-soldiers-set-up-first-husseini-procession-in-jurf-al-sakhar|title=Iraqi soldiers set up first Husseini procession in Jurf al-Sakhar|publisher=|accessdate=7 November 2014}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцяг|Ірак}}: Пасля вызвалення горада прэм’ер-міністр [[Хайдэр аль-Абадзі]] пахваліў іракскія «гераічныя сілы» за нанясенне «смяротнага ўдару» па Ісламскай дзяржаве<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/iraqi-forces-press-to-secure-shiite-south-ahead-of-religious-festival/2014/10/25/0b6ac5f0-6e1e-47f4-ab8d-a942c3606506_story.html|title=Iraqi forces press to secure Shiite south ahead of Ashura religious commemorations|work=Washington Post}}</ref>. * {{Сцяг|Іран}}: Намеснік міністра замежных спраў па афра-арабскіх справах Хасейн Амірабдалахян павіншаваў ''«іракскі ўрад і народ з вызваленнем раёна Джурф аль-Сахара»''<ref>{{cite web|url=http://www.irna.ir/en/News/2772613/|title=Iran congratulates Iraq for liberation of Jurf Al Sakhar region|publisher=}}</ref>. == Дакументальны фільм == [[5 сакавіка]] [[2015]] года іранскі тэлеканал IRIB 1 трансляваў дакументальны фільм пад назвай «Джурф аль-Сахар» ({{lang-fa|جرف الصخر}}), зняты рэжысёрамі Мартэзай Шаабані і Мастафой Сейфі падчас аперацыі «Ашура». Фільм прысвечаны ўдзелу Ірана і шыіцкага апалчэння ў бітве за горад<ref>http://www.mehrnews.com/news/2421919/مستند-آزادسازی-جرف-الصخر-به-پخش-می-رسد-تصاویری-از-مبارزه-با</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dana.ir/News/258265.html# |title=Archived copy |access-date=2015-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307021717/http://www.dana.ir/News/258265.html# |archive-date=2015-03-07 |url-status=dead }}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2014 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] dovui6tt170ecph7izvt7i8gsy4x0r9 0 664509 5124837 4993983 2026-04-12T05:00:52Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124837 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Атака на штаб-кватэру паліцыі Кербелы |выява = |загаловак = |дата = [[20 студзеня]] [[2007]] |месца = [[Кербела]] |частка = [[Іракская вайна]] |прычына = |вынік = перамога паўстанцаў<ref>{{cite web|url=http://www.understandingwar.org/files/reports/Asaib%20Ahl%20al%20Haq%20and%20the%20Khazali%20Special%20Groups%20Network.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-02-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401094654/http://www.understandingwar.org/files/reports/Asaib%20Ahl%20al%20Haq%20and%20the%20Khazali%20Special%20Groups%20Network.pdf |archivedate=2010-04-01 }}</ref> |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = {{flagicon image|Shiism_arabic_blue.PNG}} [[Асаіб Ахль аль-Хак]]<ref>{{cite web|url=http://www.understandingwar.org/files/reports/Asaib%20Ahl%20al%20Haq%20and%20the%20Khazali%20Special%20Groups%20Network.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-02-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401094654/http://www.understandingwar.org/files/reports/Asaib%20Ahl%20al%20Haq%20and%20the%20Khazali%20Special%20Groups%20Network.pdf |archivedate=2010-04-01 }}</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="businessinsider.com">http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7</ref><br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<ref>https://web.archive.org/web/20110629063943/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/meast/07/03/iran.iraq.hezbollah/index.html</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} Браян Фрыман {{капітуляцыя}}<br>{{Сцяг|ЗША}} Ноэль Фрыц {{капітуляцыя}}<br>{{Сцяг|ЗША}} Джонатан Мілікан † |камандзір2 = {{flagicon image|Shiism_arabic_blue.PNG}} [[Азхар аль-Дулеймі]] |сілы1 = 60 чалавек<ref name="Crist, David 2012, p. 529">Crist, David, The Twilight War: Conflict with Iran, Penguin Press, New York, 2012, p. 529</ref> |сілы2 = ад 9 да 12 чалавек<ref name="Crist, David 2012, p. 529">Crist, David, The Twilight War: Conflict with Iran, Penguin Press, New York, 2012, p. 529</ref><ref name="CNN-01-23"/> |страты1 = 1 забіты, 3 параненых, 4 палонных<ref name="Crist, David 2012, p. 529">Crist, David, The Twilight War: Conflict with Iran, Penguin Press, New York, 2012, p. 529</ref> |страты2 =''страт няма'' }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Атака на штаб-кватэру паліцыі Кербелы''' — спецаперацыя<ref>https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/m0003871/shadow-commander-irans-military-mastermind</ref>, праведзеная 20 студзеня 2007 года групоўкай «Асаіб Ахль Аль-Хак» супраць кааліцыйных сіл. Мэтай акцыі была Аб’яднаная станцыя бяспекі, размешчаная ў штаб-кватэры паліцыі Ірака. Штурм, у выніку якога загінулі пяць амерыканскіх салдат і трое паранены, названы «самым смелым і складаным нападам за чатыры гады вайны», і, акрамя таго, з’яўляецца адным з нямногіх выпадкаў, калі баевікам удалося паланіць амерыканскіх салдат<ref>{{cite news|first=Steven R. |last=Hurst |author2=Qassim Abdul-Zahra |title=4 Troops Abducted, Killed in Iraq Attack |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2827366 |publisher=ABC News |date=2007-01-26 |accessdate=2007-01-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070128134000/https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2827366 |archivedate=January 28, 2007}} </ref><ref name=LongWarJournal2007-01-26>{{cite news |url = http://billroggio.com/archives/2007/01/the_karbala_attack_a.php |title = The Karbala attack and the IRGC |publisher = Long War Journal |date = 2007-01-26 |accessdate = 2011-11-09 |quote = On January 20th, a team of twelve men disguised as U.S. soldiers entered the Provincial Joint Coordination Center in Karbala, where U.S. soldiers preparing to leave the following morning at 0500hrs closing the JCC for good, attacked and killed five soldiers, and wounded another three. The initial reports indicated the five were killed in the Karbala JCC, however the U.S. military has reported that four of those killed were actually removed from the center, handcuffed, and murdered. |author = Bill Roggio |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120102194202/http://billroggio.com/archives/2007/01/the_karbala_attack_a.php |archivedate = 2 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref><ref name=LongWarJournal2010-09-10> {{cite news | url = http://www.longwarjournal.org/archives/2010/02/iranianbacked_shia_t.php | title = Iranian-backed Shia terror group kidnaps US civilian in Baghdad | publisher = Long War Journal | date = 2010-09-10 | accessdate = 2011-11-09 | quote = The attack on the Karbala Provincial Joint Coordination Center was a complex, sophisticated operation. The assault team, led by tactical commander Azhar al Dulaimi, was trained in a mock-up of the center that was built in Iran. The unit had excellent intelligence and received equipment that made them appear to be US soldiers. Some of the members of the assault team are said to have spoken English. This was denied by the Soldiers stationed there. | page = | author = Bill Roggio }} </ref>. Напад быў здзейснены дзевяццю—дванацаццю баевікамі, якія выдалі сябе за амерыканцаў<ref name="CNN-01-23">{{cite news | title = Karbala attackers posed as U.S. military officials | url = http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/01/22/iraq.karbala/index.html | work = [[CNN]] | date = 2007-01-23 | accessdate = 2007-02-05}}</ref>. Пасля таго, як каля 17:45 байцы супраціву пракаціліся праз апошні з трох пунктаў пропуску, у якім знаходзіліся іракскія ваенныя, яны прыпаркавалі свае пяць пазадарожнікаў каля галоўнага будынка Часовага аб’яднанага каардынацыйнага цэнтра горада. Калона партызан падзялілася па прыбыцці, некаторыя машыны стаялі ззаду галоўнага будынка, іншыя стаялі наперадзе. Каманда выкарыстала самаробную выбухоўку, каб спаліць два аўтамабілі бяспекі звонку. Затым яны закідалі будынак гранатамі і ўвайшлі ўнутр, спрабуючы ізаляваць двух афіцэраў. Баевікі ўварваліся ў пакой, што амерыканцы выкарыстоўвалі як памяшканне для казарм, атакуючы гранатамі і агнём са стралковай зброі. Пасля таго, як салдаты ў пакоі былі ізаляваны, партызаны ўзялі ў палон двух амерыканскіх салдат, Джэйкаба Ноэля Фрыца і Браяна Скота Фрымана. Таксама яны выцягнулі яшчэ двух салдат, Шона Патрыка Фальтэра і Джонатана Браяна Чызма з бранявога «Хамві» ля ўваходу. Калі граната, кінутая паўстанцамі, узарвалася ў пакоі казармы на першым паверсе будынка адзін салдат, Джонатан Майлз Мілікан, загінуў і трое былі паранены. Тры амерыканскіх «Хамві» былі пашкоджаны асобнымі выбухамі ў выніку рэйду. Падчас бою іракскія паліцыянты і ваенныя не пацярпелі, бо байцы супраціву спецыяльна нацэліліся менавіта на амерыканскіх салдат<ref name="CNN-01-26">{{cite news | title = U.S.: Soldiers abducted in Karbala, killed elsewhere | url = http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/01/26/iraq.karbala.ap/index.html | work = [[CNN]] | publisher = Associated Press | date = 2007-01-26 | accessdate = 2007-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070202031215/http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/01/26/iraq.karbala.ap/index.html |archivedate = 2007-02-02}}</ref>. Прыблізна ў 18:00 паўстанцы спынілі атаку і пакінулі будынак са сваімі зняволенымі, накіроўваючыся на ўсход да суседняй правінцыі Бабіль. Неўзабаве пасля пераправы праз раку [[Еўфрат]] баевікі, за якімі следавалі амерыканскія верталёты, расстралялі сваіх чатырох палонных і кінулі пяць машын разам з уніформай, абсталяваннем і вінтоўкай. Пазней іракская паліцыя знайшла трох салдат з агнястрэльнымі раненнямі ў грудзі каля вёскі Бу-Алван, недалёка ад Махавіла. Трое ўжо былі мёртвымі (двое ў кайданках разам у задняй частцы аднаго пазадарожніка, а другі на зямлі), а чацвёрты з’явіўся ў суседняй бальніцы з агнястрэльным раненнем галавы. У дзень нападу амерыканскія вайскоўцы паведамілі толькі пра тое, што пяць салдат былі забіты пры адбіцці атакі<ref name="usatoday">{{cite news | title = Military confirms 4 soldiers were abducted during attack in Karbala | url = https://www.usatoday.com/news/world/2007-01-26-iraq-contradiction_x.htm | work = USA Today | publisher = Associated Press | date = 2007-01-26 | accessdate = 2007-01-26}}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Студзень 2007 года]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Падзеі 20 студзеня]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2007 года]] pm7e2j0xbqcjvkn9zxtwmz19lge850l 14 670586 5124926 3793523 2026-04-12T08:51:41Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы]]; дададзена [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124926 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] cr1e6lexax43o56raahye9kxxdehnx3 0 680653 5124917 3864024 2026-04-12T08:39:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124917 wikitext text/x-wiki '''Турцэвіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] — беларускі археограф. * [[Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} cdj4cepvxwadn4l6muz9mur13wjq52p 5124918 5124917 2026-04-12T08:40:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5124918 wikitext text/x-wiki '''Турцэвіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] (1849 — пасля 1915) — беларускі археограф. * [[Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} ddialgdk814crvbh1s1er2vr3qw5zlo 5124919 5124918 2026-04-12T08:40:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5124919 wikitext text/x-wiki '''Турцэвіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] (1849 — пасля 1915) — беларускі археограф. * [[Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч]] (1914—1940) — Герой Савецкага Саюза. * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} 0du97hwy19otwuqgwlwrai0miuhnw16 5124920 5124919 2026-04-12T08:40:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124920 wikitext text/x-wiki '''Турцэ́віч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] (1849 — пасля 1915) — беларускі археограф. * [[Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч]] (1914—1940) — Герой Савецкага Саюза. * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} kt2pqeg8c6gt6na0sy1vsb4qfgxc2hs 14 689561 5124589 3940163 2026-04-11T13:05:00Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Хіп-хоп-выканаўцы Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124589 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэперы паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-выканаўцы Расіі]] 8wz72wiol11cj87objzv22i0ydjv9u6 0 690654 5124676 4972731 2026-04-11T16:10:54Z Feeleman 163471 шаблон 5124676 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|УАЛЛ-І|Існуе беларускі пераклад дадзенага мульціка.}}{{Мультфільм |Назва = ВАЛЛ-І |Арыгінал = WALL-E |Выява = Walle logo2.jpg |Час = 116 хв. |Прэм'ера = [[2008]] |Бюджэт = 180 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы = 533 281 433 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«ВАЛЛ-І»''' ({{lang-en|WALL-E}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» [[2008]] года. Пераможца прэміі «[[Оскар]]» (2009) у намінацыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм]]». == Сюжэт == [[Робат]] ВАЛЛ-І з года ў год рупліва працуе на апусцелай Зямлі, чысцячы нашу планету ад гор смецця, якое пакінулі пасля сябе людзі, што адляцелі ў космас. Ён і не ўяўляе, што зусім хутка адбудуцца неверагодныя падзеі, дзякуючы якім ён сустрэне сяброў, падымецца да зорак і нават здолее змяніць да лепшага сваіх былых гаспадароў, якія зусім забыліся пра родную Зямлю. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0910970}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «ВАЛЛ-І» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Х’юга» за найлепшую пастаноўку, буйная форма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2008 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Томас Ньюман]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] 024ten1a7jwssb9ubp03cretl7bnyb7 5124677 5124676 2026-04-11T16:11:22Z Feeleman 163471 5124677 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|УАЛЛ-І|Існуе беларускі пераклад дадзенага мульціка.}} {{Мультфільм |Назва = ВАЛЛ-І |Арыгінал = WALL-E |Выява = Walle logo2.jpg |Час = 116 хв. |Прэм'ера = [[2008]] |Бюджэт = 180 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы = 533 281 433 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«ВАЛЛ-І»''' ({{lang-en|WALL-E}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» [[2008]] года. Пераможца прэміі «[[Оскар]]» (2009) у намінацыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм]]». == Сюжэт == [[Робат]] ВАЛЛ-І з года ў год рупліва працуе на апусцелай Зямлі, чысцячы нашу планету ад гор смецця, якое пакінулі пасля сябе людзі, што адляцелі ў космас. Ён і не ўяўляе, што зусім хутка адбудуцца неверагодныя падзеі, дзякуючы якім ён сустрэне сяброў, падымецца да зорак і нават здолее змяніць да лепшага сваіх былых гаспадароў, якія зусім забыліся пра родную Зямлю. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0910970}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «ВАЛЛ-І» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Х’юга» за найлепшую пастаноўку, буйная форма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2008 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Томас Ньюман]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] 7fh7d73e05hicvcv1jjnx6ex1fu3vt1 0 708770 5124680 4535229 2026-04-11T16:18:03Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124680 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 88 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Этан Эзрахіт | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 87]] | Наступная = [[Псалом 89]] }} '''Псалом 88''' ''(89 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Аўтарства прыпісваецца {{нп3|Этан Эзрахіт|Этану (ці Эфаму) Эзрахіту|en|Ethan (biblical figure)}}, аднаму з галоўных спевакоў псалмоў цара Давіда ({{Біблія|1Пар|15:17}}). Асноўная тэма гэтага псалма — Божае абяцанне вечнага прастола Месіі. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !88 |І Я зраблю яго першынцам, вышэйшым за цароў зямных, навек захаваю яму ласку Маю, і запавет Мой зь ім будзе правільны. І прадоўжу навечна семя ягонае, і ягоны трон — як дні неба. |({{Біблія|Пс|88:28-30}}) |Ён будзе вялікі і будзе названы Сынам Усявышняга; і дасьць Яму Гасподзь Бог пасад Давіда, бацькі Ягонага; і будзе валадарыць над домам Якава вечна, і Царству Ягонаму ня будзе канца. |({{Біблія|Лк|1:32-33}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/88/ 88 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/89/ Псальм 89] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/89/ 89 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/89/ Псальм 89 (88)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-88 Псалом 88] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/89/ Псальм 89] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/89/ Псальм 89] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/89/ Псальм 89] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 89}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 88}} [[Катэгорыя:Псалмы]] pbnuup998pvdcjnxgzr52i7rbz6j1co 0 708800 5124678 4535228 2026-04-11T16:12:20Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124678 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 87 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 86]] | Наступная = [[Псалом 88]] }} '''Псалом 87''' ''(88 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у [[шасціпсалмоўе]], якое ў хрысціянскім набажэнстве з’яўляецца неад’емнай часткай ютрані. Аўтарства прыпісваецца сынам {{нп3|Карэй|Карэя|ru|Корей}} — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Асноўная тэма гэтага псалма — малітва за збавенне ад смерці. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/87/ 87 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/88/ 88 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/88/ Псальм 88 (87)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-87 Псалом 87] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 88}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 87}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 4zo22rjz4fjmwh0gp4lr7w8mk6lqojc 5124679 5124678 2026-04-11T16:12:46Z Economico-geographer 399 5124679 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 87 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 86]] | Наступная = [[Псалом 88]] }} '''Псалом 87''' ''(88 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у [[шасціпсалмоўе]], якое ў хрысціянскім набажэнстве з’яўляецца неад’емнай часткай [[ютрань|ютрані]]. Аўтарства прыпісваецца сынам {{нп3|Карэй|Карэя|ru|Корей}} — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Асноўная тэма гэтага псалма — малітва за збавенне ад смерці. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/87/ 87 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/88/ 88 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/88/ Псальм 88 (87)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-87 Псалом 87] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/88/ Псальм 88] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 88}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 87}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 6vrjdczz6weezzsat7q5txhljk8ur4v 0 708884 5124661 4535224 2026-04-11T15:45:50Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124661 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 83 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 82]] | Наступная = [[Псалом 84]] }} '''Псалом 83''' ''(84 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у склад 11-й кафізмы. Аўтарства прыпісваецца сынам {{нп3|Карэй|Карэя|ru|Корей}} — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — туга па храме. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/83/ 83 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/84/ 84 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 Георгі Станкевіч — Псалтыр (Пс. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220515160724/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 |date=15 мая 2022 }} * [[Наста Кудасава]] — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 Псальмы (Пс. 1, 8, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522112218/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 |date=22 мая 2022 }} * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/84/ Псальм 84 (83)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-83 Псалом 83] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/84/ Псальм 84] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://prajdzisvet.org/storehouse/contests/Audziayuk%20A%20-%20Sem%20psalmau%20%282014%29.pdf Алесь Аўдзяюк — 7 псальмаў. Падрадковы пераклад са старагабрэйскай мовы] * {{Commons|Category:Psalm 84}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 83}} [[Катэгорыя:Псалмы]] m82mnb48atk82crmtyur7li4i1jotpe 0 708895 5124687 4535232 2026-04-11T16:27:03Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124687 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 90 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 89]] | Наступная = [[Псалом 91]] }} '''Псалом 90''' ''(91 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 12-ю кафізму. Псалом часта чытаецца вернікамі падчас небяспекі<ref>[https://www.pravmir.ru/psalom-90-zhivyj-v-pomoshhi-vyshnego/?ysclid=l3hedsu5ke 90-й псалом: Живый в помощи Вышняго]</ref>, а ў хрысціянскім набажэнстве — на вялікім павячэр’і, у шостую гадзіну і падчас [[паніхіда|паніхіды]]<ref>[https://azbyka.ru/molitvoslov/psalom-90.html Псалом 90]</ref>. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — бяспека таго, хто спадзяецца на Бога. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/90/ 90 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/91/ 91 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=699 Псалмы 50, 53, 54, 90] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522105317/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=699 |date=22 мая 2022 }} у перакладзе [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/91/ Псальм 91 (90)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-90 Псалом 90] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/91/ Псальм 91] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 91}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 90}} [[Катэгорыя:Псалмы]] iox4uzirv0gx8sly97x10qaujfztzot 0 709073 5124648 4535217 2026-04-11T15:13:07Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124648 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 77 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 76]] | Наступная = [[Псалом 78]] }} '''Псалом 77''' ''(78 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — вернасць Божая і непаслушэнства народа. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/77/ 77 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/78/ Псальм 78] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/78/ 78 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-77 Псалом 77] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/78/ Псальм 78] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/78/ Псальм 78] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/78/ Псальм 78] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 78}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 77}} [[Катэгорыя:Псалмы]] egkl4z4fa1x3w8i3igyxutw3lxd34qt 0 709074 5124651 4535218 2026-04-11T15:17:01Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124651 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 78 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 77]] | Наступная = [[Псалом 79]] }} '''Псалом 78''' ''(79 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — плач па разбураным Іерусаліме. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/78/ 78 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/79/ Псальм 79] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/79/ 79 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-78 Псалом 78] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/79/ Псальм 79] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/79/ Псальм 79] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/79/ Псальм 79] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 79}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 78}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 9a2yi314onhgq7kx767k7pxs3uzy8fr 0 709075 5124654 5100989 2026-04-11T15:22:37Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124654 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 79 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 78]] | Наступная = [[Псалом 80]] }} '''Псалом 79''' ''(80 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца {{нп3|Асаф (Біблія)|Асафу|uk|Асаф}}. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва Ізраіля пра збавенне ад бедстваў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/79/ 79 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/80/ Псальм 80] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/80/ 80 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-79 Псалом 79] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/80/ Псальм 80] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/80/ Псальм 80] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/80/ Псальм 80] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 80}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 79}} [[Катэгорыя:Псалмы]] d8j9p90ueiswhpr5s5m7kj4qk0c4mu4 0 709076 5124657 5102196 2026-04-11T15:29:54Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124657 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 80 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Асаф (Біблія) | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 79]] | Наступная = [[Псалом 81]] }} '''Псалом 80''' ''(81 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца {{нп3|Асаф (Біблія)|Асафу|uk|Асаф}}. Галоўная тэма гэтага псалма — мілата Божая і ўпартасць Ізраіля. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/80/ 80 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/81/ Псальм 81] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/81/ 81 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-80 Псалом 80] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/81/ Псальм 81] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/81/ Псальм 81] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/81/ Псальм 81] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 81}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 80}} [[Катэгорыя:Псалмы]] mqtzaky1f3o5hpujt1c7p0mvnk8pure 0 709077 5124658 5115761 2026-04-11T15:33:30Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124658 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 81 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Асаф | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 80]] | Наступная = [[Псалом 82]] }} '''Псалом 81''' ''(82 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца {{нп3|Асаф (Біблія)|Асафу|uk|Асаф}}. Галоўная тэма гэтага псалма: суд Божы — несправядлівым суддзям. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/81/ 81 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/82/ Псальм 82] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/82/ 82 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-81 Псалом 81] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/82/ Псальм 82] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/82/ Псальм 82] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/82/ Псальм 82] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 82}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 81}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ewoibgzlactnyayf2rm7f8qcwm7192m 0 709078 5124659 5119705 2026-04-11T15:38:53Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124659 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 82 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 81]] | Наступная = [[Псалом 83]] }} '''Псалом 82''' ''(83 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва да Бога за пасаромленне ворагаў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/82/ 82 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/83/ Псальм 83] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/83/ 83 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-82 Псалом 82] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/83/ Псальм 83] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/83/ Псальм 83] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/83/ Псальм 83] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 83}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 82}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 200ztotxxz6dx60igfkzcv96k844b1s 0 709079 5124671 4535225 2026-04-11T15:53:30Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124671 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 84 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 83]] | Наступная = [[Псалом 85]] }} '''Псалом 84''' ''(85 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам {{нп3|Карэй|Карэя|ru|Корей}} — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за міласцівасць да Ізраіля. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/84/ 84 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/85/ 85 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 Катызма 11 (Псалмы 77-84)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=1 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/85/ Псальм 85 (84)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter11#psalom-84 Псалом 84] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка] * [https://bible.by/bvc-2017/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/85/ Псальм 85] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 85}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 84}} [[Катэгорыя:Псалмы]] d5zs741nfhh3dewgr2sec0tlrx5yaxx 0 709080 5124675 4535227 2026-04-11T16:10:32Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124675 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 86 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Сыны Карэя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 85]] | Наступная = [[Псалом 87]] }} '''Псалом 86''' ''(87 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 12-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца сынам {{нп3|Карэй|Карэя|ru|Корей}} — брамнікам Іерусалімскага храма, якія належаць да сямейства нашчадкаў Карэя — верагодна, таго самага, што ўзняў бунт супраць [[Майсей|Майсея]] ({{Біблія|Лчб|16:1}} і далей). Галоўная тэма гэтага псалма — слова Святога горада Божага. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/86/ 86 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/87/ 87 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/87/ Псальм 87 (86)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-86 Псалом 86] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/87/ Псальм 87] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 87}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 86}} [[Катэгорыя:Псалмы]] emz4arfjcon1bmjaug06suqv0a9b48k 0 709081 5124672 4535226 2026-04-11T16:02:42Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124672 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 85 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 84]] | Наступная = [[Псалом 86]] }} '''Псалом 85''' ''(86 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 12-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за збавенне ў дзень жалобы. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/85/ 85 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/86/ Псальм 86] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/86/ 86 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/86/ Псальм 86 (85)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-85 Псалом 85] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/86/ Псальм 86] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/86/ Псальм 86] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/86/ Псальм 86] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 86}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 85}} [[Катэгорыя:Псалмы]] svem6q2fkyaviftvmgfxjwvowr1ggnt 0 709083 5124683 4535230 2026-04-11T16:23:08Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5124683 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 89 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Майсей]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 88]] | Наступная = [[Псалом 90]] }} '''Псалом 89''' ''(90 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 12-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Майсею. Галоўная тэма гэтага псалма — справядлівасць Божая і часовасць чалавека. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/89/ 89 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/90/ Псальм 90] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/90/ 90 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 Катызма 12 (Псалмы 85-90)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=2 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/90/ Псальм 90 (89)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter12#psalom-89 Псалом 89] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/90/ Псальм 90] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/90/ Псальм 90] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/90/ Псальм 90] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 90}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 89}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 7hpezt8q3ji0w1tuza7ymcp193i82m6 0 712848 5124838 4884912 2026-04-12T05:01:53Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124838 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Спецыяльныя групы |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = {{Сцяг|Ірак}} [[Іракскія паўстанцы]] (2003—2011)<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]] (з 2014) |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = [[шыіты|шыіцкі]] [[ісламізм]],<br>[[антыамерыканізм]] |дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = {{Сцяг|Іран}} [[Іран]]<br>{{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}} (з 2013 па 2024)<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] |праціўнікі =[[File:U.S. Army Element, Multi-National Force Iraq Should Sleeve Insignia.jpg|22px]] [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]] (да 2011)<br>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Ірак]] (да 2011)<br>{{flagicon image|Flag of Islamic State of Iraq.svg|size=22px}} [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]] (з 2014)<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Іракскія паўстанцы#Групоўкі і ідэалогіі|Суніцкія паўстанцы]]<br>{{flag|Syria|1932|size =22px}} [[Сірыйская апазіцыя]] (з 2013) |колькасць = |канфлікты = [[Вайна ў Іраку]]<br>[[Грамадзянская вайна ў Іраку]]<br>[[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]<br>[[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]]<br>[[Іранскі крызіс (з 2019 года)|Амерыкана-іранскі канфлікт]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Спецыяльныя групы''' ({{lang-en|Special Groups}}, {{lang-ar|المجموعات الخاصة}}) — тэрмін, уведзены амерыканскімі вайскоўцамі для абазначэння [[шыіты|шыіцкіх]] [[апалчэнне|апалчэнняў]] у [[Ірак]]у, дружалюбных [[Іран]]у. Фінансаваннем, навучаннем і ўзбройваннем дадзеных [[Ваенізаваная арганізацыя|ваенізаваных фарміраванняў]] займалася іранскае [[спецпрызн|спецпадраздзяленне]] «[[Кодс]]», якое ўваходзіць у склад [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]]. ==Гісторыя == Пасля [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі]] Іран імкнуўся падтрымліваць шыіцкія [[ісламізм|ісламісцкія]] ваенізаваныя арганізацыі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. Многія з іх былі вельмі блізкі да іранскай дзяржавы, асабліва да Корпусу вартавых ісламскай рэвалюцыі, як, напрыклад, «Рух місіянераў авангарду» і «[[Вярхоўны ісламскі савет Ірака|Вышэйшы савет ісламскай рэвалюцыі ў Іраку]]». Падчас [[ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]] дадзеныя арганізацыі змагаліся на баку Ірана. Пасля звяржэння [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] ў ходзе [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] апалчэнні перабраліся ў Ірак. У наступныя гады неаднаразова ўсплывала інфармацыя, што іранскія ўлады аказваюць падтрымку шыіцкім баевікам, якія змагаюцца супраць сіл [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнароднай кааліцыі]]<ref name="іранцы">[https://www.memri.org/reports/al-nujaba-militia-leader-sheikh-akram-al-kaabi-irgc-and-lebanese-hizbullah-officers-have Al-Nujaba Militia Leader Sheikh Akram Al-Kaabi: IRGC And Lebanese Hizbullah Officers Have Guided Us In Fighting The American Forces Since 2004: 'We Started Using Explosively Formed Penetrators... They Would Explode Inside The Tank, Destroying It And Killing' The Americans Inside]</ref><ref>[https://www.inopressa.ru/pwa/article/12Feb2007/nytimes/shiites.html США заявляют, что Иран поставляет оружие иракским шиитам] // Inopressa: The New York Times, 12 февраля 2007 г.</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2004/02/20/militians Иракские спецслужбы обвиняют Иран и Сирию в пособничестве повстанцам] // Lenta.ru, 22 февраля 2004</ref>. Па даных [[Міністэрства абароны ЗША]], было пацверджана, што падчас [[Іракская вайна|Іракскай вайны 2003—2011 гадоў]] 603 амерыканскіх вайскоўцаў былі забіты спецыяльнымі групамі<ref>{{cite web|url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2019/04/04/iran-killed-more-us-troops-in-iraq-than-previously-known-pentagon-says/ |title=Iran killed more US troops in Iraq than previously known, Pentagon says |publisher=Militarytimes.com |access-date=2021-11-19}}</ref>. З 2013 года праіранскія апалчэнні пачалі ўдзельнічаць у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] на баку ўрада [[Башар Асад|Башара Асада]]. Пазней яны далучыліся да барацьбы з арганізацыяй «[[Ісламская дзяржава]]»<ref>{{ref-en}} [https://www.theguardian.com/world/2014/mar/12/iraq-battle-dead-valley-peace-syria Controlled by Iran, the deadly militia recruiting Iraq's men to die in Syria], The Guardian, 12 mars 2014</ref><ref>{{ref-en}} [http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-foreign-legion-the-role-of-iraqi-shiite-militias-in-syria Iran's Foreign Legion: The Role of Iraqi Shiite Militias in Syria], The Washington Institute, 27 juin 2013</ref><ref>{{ref-en}} [http://www.longwarjournal.org/archives/2014/09/us_supported_hezboll.php US aided Hezbollah Brigades in breaking Islamic State siege of Iraqi town], The Long War Journal, 10 septembre 2014</ref>. Кааліцыя іракскіх груповак «[[Сілы народнай мабілізацыі]]», накіраваная супраць ІДІЛ, была заснавана менавіта спецыальнымі групамі. Крыху пазней, у 2019—2020 гадах, яны згуляюць адну з ключавых роляў у [[Іранскі крызіс (з 2019 года)|амерыкана-іранскім канфлікце]]. Імі ж будзе здзейснены [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе|напад на пасольства ЗША ў Багдадзе]], што стане падставай для [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|авіяўдару па багдадскім аэрапорце]]. У выніку бамбардзіроўкі загінулі камандзір «Кодс» [[Касем Сулеймані]] і кіраўнік «Сіл народнай мабілізацыі» [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]]. == Фінансаванне == Па словах амерыканскага генерала Кевіна Дж. Бергнера, на 2014 год спецыяльныя групы атрымлівалі ад 750 000 да 3 000 000 долараў у месяц ад атрада «Кодс»<ref>{{cite web|url=http://www.usf-iraq.com/?option=com_content&task=view&id=12653&Itemid=128|title=The Official Website – United States Forces – Iraq|access-date=7 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217032102/http://www.usf-iraq.com/?option=com_content&task=view&id=12653&Itemid=128|archive-date=17 снежня 2017|url-status=usurped}}</ref>. == Прадстаўнікі == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Садрысцкі рух]] * [[Армія Махдзі]] * [[Асаіб Ахль аль-Хак]] * [[Катаіб Хезбала]] * [[Харакат Ан-Нуджаба]] * [[Ліва Алі Аль-Акбар]] * [[Катаіб Саід аш-Шухада]] * [[Арганізацыя Бадра]] * [[Сарая аль-Джыхад]] * [[Сарая Ашура]] * [[Сарая Аль-Харасані]] * [[Сарая Ансар аль-Акіда]] * [[Катаіб ат-Таяр ар-Рысалі]] * [[Харакат аль-Абдал]] * [[Брыгада Імама Алі]] * [[Джэйш аль-Муамаль]] * [[Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса]] * [[Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам]] </div> == Гл. таксама == * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Прыватныя апалчэнні (Ірак)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|Special Group Member}} * [http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=14772&Itemid=128 Coalition forces target Special Groups leader, 49 criminals killed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108233122/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=14772&Itemid=128 |date=8 студзеня 2009 }} – 21 Oct 2007 * [http://www.longwarjournal.org/archives/2007/10/raid_in_baghdads_sad.php Raid in Baghdad's Sadr City kills 49 Special Groups operatives] – 21 Oct 2007 * [http://www.defenselink.mil/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=4049 DoD News Briefing with Maj. Gen. Sherlock from the Pentagon] – 04 Oct 2007 * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/14/AR2007091402051.html Cooling The Clash With Iran] – 16 Sep 2007 * [http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=13963&Itemid=128 Gen. Petraeus Opening Remarks to Congress] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220713193854/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=13963&Itemid=128 |date=13 ліпеня 2022 }} – 11 Sep 2007 * [http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12802&Itemid=128 Two Suspected Secret Cell Terrorists Detained by Coalition Forces] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080404214818/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12802&Itemid=128 |date=4 красавіка 2008 }} – 12 Jul 2007 * [http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12653&Itemid=128 MNF-I spokesman details secret cell involvement in Iraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090907110406/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12653&Itemid=128 |date=7 верасня 2009 }} – 02 Jul 2007 * [http://www.zimbio.com/War+in+Iraq/articles/3427/Iraq+Promised+Day+Brigade+reforming+Shiite] – 15 Nov 2008 * [http://www.understandingwar.org/files/reports/IraqReport11.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100617185930/http://www.understandingwar.org/files/reports/IraqReport11.pdf |date=17 чэрвеня 2010 }} * [http://www.longwarjournal.org/archives/2009/04/us_breaks_up_mahdi_a.php] – 26 Apr 2009 * [http://csis.org/files/media/csis/pubs/060406_iraqsaudi.pdf Special Groups training] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303213732/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060406_iraqsaudi.pdf |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://www.understandingwar.org/files/reports/SG%20and%20AQI%20Attacks%20Backgrounder.pdf Recent Attacks in Iraq: Al-Qaeda in Iraq or Special Groups?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205200517/http://www.understandingwar.org/files/reports/SG%20and%20AQI%20Attacks%20Backgrounder.pdf |date=5 лютага 2011 }} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Ірана]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Іраку]] 4kwn1z4sxwztyfkgav0lfcw9j4ewolh 0 722325 5124871 4743573 2026-04-12T07:13:39Z StarDeg 16311 5124871 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Васіль Аляксеевіч Нябензя''' ({{lang-ru|Василий Алексеевич Небензя}}; нар. [[26 лютага]] [[1962]], [[Валгаград]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — савецкі і [[Расія|расійскі]] [[дыпламат]]. Пастаянны прадстаўнік Расійскай Федэрацыі пры арганізацыі Аб’яднаных Нацый і ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце бяспекі ААН]] з 27 ліпеня 2017 года<ref name="ukaz340">{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/55152|title=Постоянным представителем России при ООН и Представителем России в Совбезе ООН назначен Василий Небензя|date=2017-07-27|website=[[Kremlin.ru]]|access-date=2017-07-27|lang=ru|description=Указ Президента Российской Федерации №340 от 26 июля 2017 года «О Постоянном представителе Российской Федерации при Организации Объединенных Наций в Нью-Йорке, США, и Представителе Российской Федерации в Совете Безопасности Организации Объединенных Наций|archive-date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130137/http://www.kremlin.ru/acts/news/55152|url-status=live}}</ref>. Надзвычайны і паўнамоцны пасол ([[2014]]). Намеснік міністра замежных спраў Расійскай Федэрацыі (1 чэрвеня 2013 — 27 ліпеня 2017). == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 26 лютага 1962 года ў Валгаградзе. Бацькі: * Бацька — Аляксей Андрэевіч Нябензя (1923 — 25 сакавіка 1995), ураджэнец вёскі Новакрасіна Камышынскага павета [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]] (сёння — Руднянскага раёна [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]]), удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] з 1944 года, з 1946 года — на камсамольскай працы, з 1950-х гадоў у [[Валгаград|Сталінградзе]], працаваў першым сакратаром камітэта [[камсамол]]а [[Валгаградская вобласць|Сталінградскай вобласці]], у 1958 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «''Сабекошт калгаснай прадукцыі і шляхі яе зніжэння''»<ref>{{Cite web|url=http://accountology.ucoz.ru/index/nebenzja_a_a/0-12257|title=Небензя А. А. Себестоимость колхозной продукции и пути её снижения. Автореферат диссертации на соискание учёной степени к. э. н. М.: изд. ВПШ и АОН, 1958.|access-date=2017-03-17|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217205424/http://accountology.ucoz.ru/index/nebenzja_a_a/0-12257|url-status=live}}</ref>. З 1960 года на партыйнай працы — загадчык аддзела прапаганды і агітацыі Сталінградскага (з 1961 года — Валгаградскага) абласнога камітэта [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], затым да 1973 года — другі сакратар абкама. З 1973 года ў Маскве — намеснік старшыні Дзяржкаміздата СССР, старшыня Савета па дзіцячай літаратуры, заслужаны работнік культуры РСФСР<ref>{{артыкул|загаловак=Положение о библиотечном деле в СССР|спасылка=https://books.google.ru/books?id=byslAQAAMAAJ&q=А.+А.+Небензя&dq=А.+А.+Небензя&hl=ru&sa=X&redir_esc=y|выданне=Советская библиография|год=1985|выпуск=209—214|выдавецтва =«[[Книга (издательство)|Книга]]»|старонкі=70—71}}</ref>. Аўтар публікацый па даведачнай літаратуры, а таксама па методыцы і арганізацыі статыстычнага ўліку твораў друку. Пахаваны разам з жонкай на Кунцаўскіх могілках (участак 11) у Маскве<ref>{{Cite web|title=В Волгоградской области замминистра иностранных дел России почтил память отца|url=http://vlg-media.ru/society/v-volgogradskoi-oblasti-zaministra-inostranyh-del-rosi-pochtil-pamjat-otca-14838.html|date=2013-10-04|publisher=ИА «Волга-Медиа»|access-date=2017-03-17|archive-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180806072248/http://vlg-media.ru/society/v-volgogradskoi-oblasti-zaministra-inostranyh-del-rosi-pochtil-pamjat-otca-14838.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Руднянский музей посетил замминистра иностранных дел РФ|url=http://krestyane34.ru/rudnjanskii-muzei-posetil-zamministra-inostrannyh-del-rf.html|date=2013-10-16|publisher=Сетевое издание «Крестьянская жизнь.ру»|access-date=2017-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730075213/http://krestyane34.ru/rudnjanskii-muzei-posetil-zamministra-inostrannyh-del-rf.html|archive-date=30 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. * Маці — Антаніна Цімафееўна Нябензя (16 сакавіка 1923 — 23 красавіка 2008). === Кар’ера === Васіль Нябензя скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА МЗС СССР]] ў 1983 годзе, з таго ж года — на дыпламатычнай працы. З 1988 па 1990 год — аташэ Пасольства СССР ў [[Тайланд]]зе. З 1990 па 1991 год — трэці сакратар упраўлення міжнародных эканамічных адносін МЗС СССР. З 1991 год па 1992 год — другі сакратар упраўлення міжнародных арганізацый МЗС СССР, затым — МЗС Расіі. З 1993 год па 1996 год — загадчык аддзела Дэпартамента міжнародных арганізацый МЗС Расіі. З 1996 па 2000 год — саветнік, старшы саветнік Пастаяннага прадстаўніцтва Расіі пры ААН у Нью-Ёрку. З 2000 па 2006 год — начальнік аддзела, намеснік дырэктара Дэпартамента міжнародных арганізацый МЗС Расіі. З лістапада 2006 па лістапад 2011 года — намеснік пастаяннага прадстаўніка пры [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]] ў [[Жэнева|Жэневе]]. З 2011 па 2012 год — намеснік Пастаяннага прадстаўніка Расіі пры аддзяленні ААН і іншых міжнародных арганізацыях у Жэневе. З сакавіка 2012 года па чэрвень 2013 года — дырэктар Дэпартамента па гуманітарным супрацоўніцтве і правах чалавека МЗС Расіі. З 1 чэрвеня 2013 год па 26 ліпеня 2017 года — намеснік міністра замежных спраў Расійскай Федэрацыі<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/37291|title=Указ Президента Российской Федерации от 01.06.2013 № 536 «О заместителе Министра иностранных дел Российской Федерации»|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923045448/http://kremlin.ru/acts/bank/37291|url-status=live}}</ref>. ==== Пасол у ААН ==== 21 красавіка 2017 года Міністэрства замежных спраў Расіі прапанавала кандыдатуру Васіля Нябензі на пасаду Пастаяннага прадстаўніка Расійскай Федэрацыі пры арганізацыі Аб’яднаных Нацый. 25 мая 2017 года кандыдатура ўхвалена профільным камітэтам [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думы]], 29 мая 2017 года — профільным камітэтам [[Савет Федэрацыі|Савета Федэрацыі]]. Прызначаны на пасаду пастаяннага прадстаўніка Расійскай Федэрацыі пры арганізацыі Аб’яднаных Нацый і ў Савеце Бяспекі ААН Указам Прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] 27 ліпеня 2017 года<ref name="ukaz340"/>. === Скандал на пасяджэнні Савета Бяспекі ААН === Абмеркаванне харчовага крызісу на пасяджэнні [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] 6 чэрвеня 2022 года суправаджалася скандалам. [[Старшыня Еўрапейскага савета]] назваў прычынай крызісу [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]]; [[Шарль Мішэль]] заявіў, што Расія выкарыстоўвае пастаўкі харчавання як зброю, што прыводзіць да збяднення насельніцтва краін, якія развіваюцца. В. А. Нябензя абвінаваціў Ш. Мішэля ў хлусні і пакінуў пасяджэнне<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61714234 Ukraine war: EU blames Russia for food crisis prompting walkout] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220607130513/https://www.bbc.com/news/world-europe-61714234 |date=7 чэрвеня 2022 }}, BBC, 7.06.2022</ref>. == Сям’я == * Жонка — Людміла Русланаўна Касінцава (нар. 1962) * Сын — Сергій (нар. 1994). == Узнагароды == * [[Ордэн Дружбы (Расія)|Ордэн Дружбы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mid.ru/about/structure/deputy_ministers/-/asset_publisher/7AT17IymWZWQ/content/id/647915|title=Небензя Василий Алексеевич|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318172632/http://www.mid.ru/about/structure/deputy_ministers/-/asset_publisher/7AT17IymWZWQ/content/id/647915|url-status=live}}</ref>. * Ганаровая грамата МЗС Расіі. * [[Медаль ордэна «За заслугі перад Айчынай»]] II ступені (26 лістапада 2011) — ''за вялікі ўклад у рэалізацыю знешнепалітычнага курсу Расійскай Федэрацыі і шматгадовую добрасумленную працу''<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/34328|title=Указ Президента Российской Федерации от 26 ноября 2011 года № 1542 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923042357/http://kremlin.ru/acts/bank/34328|url-status=live}}</ref>. * Медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» 2 ступені (Вышэйшы савет [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], 13 мая 2015 года) — ''за ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза''<ref>{{Cite web|url=https://docs.eaeunion.org/sites/storage1/Lists/Documents/651d43b8-2154-47e4-a28b-7e2031300a26/f5430a88-8a71-461a-b0a0-a1f0b138dfd6_%D1%80%D0%B5%D1%88%204%20%D0%BA%D0%BE%D0%BF.pdf|title=Решение Высшего Евразийского экономического совета № 4 от 8 мая 2015 «О награждении медалью „За вклад в создание Евразийского экономического союза“»|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092511/https://docs.eaeunion.org/sites/storage1/Lists/Documents/651d43b8-2154-47e4-a28b-7e2031300a26/f5430a88-8a71-461a-b0a0-a1f0b138dfd6_%D1%80%D0%B5%D1%88%204%20%D0%BA%D0%BE%D0%BF.pdf|url-status=live}}</ref>. * Ганаровая грамата Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (30 чэрвеня 2019) — ''за вялікі ўклад у рэалізацыю знешнепалітычнага курсу Расійскай Федэрацыі''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201907030046?index=7&rangeSize=1 Распоряжение Президента Российской Федерации от 30 июня 2019 года № 211-рп «О поощрении»]</ref>. * [[Ордэн Пашаны (Расія)|Ордэн Пашаны]] (19 мая 2020) — ''за вялікі ўклад у рэалізацыю знешнепалітычнага курсу Расійскай Федэрацыі і шматгадовую добрасумленную дыпламатычную службу''<ref>{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202005200031|title=Указ Президента Российской Федерации от 19.05.2020 № 330 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|archive-date=2020-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200521000141/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202005200031|url-status=live}}</ref>. * [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] IV ступені (21 лютага 2022) — ''за вялікі ўклад у рэалізацыю знешнепалітычнага курсу Расійскай Федэрацыі і шматгадовую добрасумленную дыпламатычную службу''<ref>{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202202210045?index=11&rangeSize=1|title=Указ Президента Российской Федерации от 21 февраля 2022 года № 70 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222005300/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202202210045?index=11&rangeSize=1|url-status=live}}</ref>. == Дыпламатычны ранг == * Надзвычайны і Паўнамоцны пасланнік 2 класа (6 чэрвеня 2005)<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/22462|title=Указ Президента Российской Федерации от 06.06.2005 г. № 645 «О присвоении дипломатических рангов»|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817060942/http://www.kremlin.ru/acts/bank/22462|url-status=live}}</ref> * Надзвычайны і Паўнамоцны пасланнік 1 класа (9 лютага 2010)<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/30602|title=Указ Президента Российской Федерации от 09.02.2010 г. № 163 «О присвоении дипломатических рангов»|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621143443/http://www.kremlin.ru/acts/bank/30602|url-status=live}}</ref> * Надзвычайны і паўнамоцны пасол (10 лютага 2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/38112|title=Указ Президента Российской Федерации от 10.02.2014 № 68 «О присвоении дипломатических рангов»|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817052925/http://www.kremlin.ru/acts/bank/38112|url-status=live}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mid.ru/about/structure/deputy_ministers/-/asset_publisher/7AT17IymWZWQ/content/id/647915 Біяграфія на сайце МЗС Расіі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нябензя Васіль Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Службовыя асобы ААН]] [[Катэгорыя:Дыпламаты СССР]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] o6zay90w64qoobxn6sn5pwhzvmxrk6y 0 727296 5124776 4752505 2026-04-11T19:30:31Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1980 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124776 wikitext text/x-wiki '''Літарату́рная прэ́мія імя́ Івана Мележа''' — літаратурная прэмія, заснаваная ў 1980 годзе [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюзам пісьменнікаў БССР]]<ref>{{Cite web |url=http://bdamlm.by/news/da-100-goddzya-z-dnya-naradzhennya-narodnaga-pismennika-belarusi-ivana-melezha |title=Да 100-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі Івана Мележа |access-date=9 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221209061747/http://bdamlm.by/news/da-100-goddzya-z-dnya-naradzhennya-narodnaga-pismennika-belarusi-ivana-melezha |archivedate=9 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref> для маладых беларускіх пісьменнікаў<ref>[https://www.belarus.by/by/press-center/photo/zdabytak-belarus-van-melezh_i_4960.html Здабытак Беларусі: Іван Мележ]</ref>. == Лаўрэаты == * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк]] * [[Алесь Асіпенка]] * [[Варлен Леанідавіч Бечык]] * [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Гаўрыловіч]] * [[Леанід Марцінавіч Дайнека]] * [[Генрых Вацлававіч Далідовіч]] * [[Уладзімір Максімавіч Дамашэвіч]] * [[Алесь Жук]] * [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік]] * [[Яўген Міклашэўскі]] * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка]] * [[Рыгор Васілевіч Шкраба]] {{зноскі}} {{Літаратурныя прэміі Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1980 годзе]] s1xki4k7rv0uf5yfwtemkwbip79lx7n 0 728954 5124643 4828196 2026-04-11T14:31:35Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5124643 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Infobox disease|Name=Унутрычарапная гіпертэнзія|ICD10={{ICD10|G|93|2|g|90}}|ICD9={{ICD9|348.2}}|Image=MRI brain.jpg|Caption=Відарыс галаўнога мозгу чалавека з унутрычарапной гіпертэнзіяй па выніках МРТ|Field=[[Neurology]]|OMIM=243200|DiseasesDB=1331|MedlinePlus=000351|eMedicineSubj=neuro|eMedicineTopic=329|eMedicine_mult={{eMedicine2|oph|190}} {{eMedicine2|neuro|537}}|MeshID=D011559}} '''Унутрычарапная гіпертэнзія''' ('''УЧГ''') ({{Lang-grc|ὑπερ-}} — звыш- + {{Lang-la|tensio}} — напружанне) — павышэнне ціску ў поласці [[чэрап]]у. Можа быць абумоўлена паталогіяй [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]] ([[чэрапна-мазгавая траўма]], пухліна, унутрычарапное кровазліццё, [[Менінгіт|энцэфаламенінгіт]] і інш.). Узнікае ў выніку павелічэння аб’ёму ўнутрычарапнога змесціва: [[Спіннамазгавая вадкасць|спіннамазгавой вадкасці]] (ліквара), тканкавай вадкасці (ацёк мозгу), крыві (вянозны застой) або з’яўлення іншароднай тканіны (напрыклад, пры пухліны мозгу). == Этыялогія == Найбольш частай прычынай унутрычарапной гіпертэнзіі з’яўляецца [[Чэрапна-мазгавая траўма|траўма галавы]]. Самым распаўсюджаным цвёрдым новаўтварэннем з’яўляецца пухліна мозгу. Яна часта з’яўляецца прычынай унутрычарапной гіпертэнзіі як у выніку прамога эфекту масы, так і з дапамогай блакавання току [[Спіннамазгавая вадкасць|цэрэбраспінальнай вадкасці]]. Ішэмічныя пашкоджанні мозгу, якія з’яўляюцца вынікам складанасцяў пры родах, утаплення, [[трамбоз]]у сасудаў галаўнога мозгу, таксама могуць быць прычынай унутрычарапной гіпертэнзіі. Больш рэдкімі прычынамі з’яўляюцца цытатаксічны ацёк мозгу ([[Атручванне свінцом|атручэнне свінцом]], печанёвая недастатковасць пры [[Сіндром Рэя|сіндроме Рэя]]). Дабраякасная ўнутрычарапная гіпертэнзія (ідыяпатычная нутрачарапная гіпертэнзія, псеўдапухліна мозгу) можа таксама прыводзіць да падвышанага нутрачарапнога ціску. Яна часта назіраецца ў дзяўчынак-падлеткаў з [[Атлусценне|павышанай вагай]], але таксама можа назірацца пры трамбозе вянознага сінуса, выкліканы [[Дыятэз гемарагічны|гемарагічным дыятэзам]] або ўскладненым сярэднім атытам або мастаідытам, якія суправаджаюцца прыёмам высокіх доз вітаміна A або тэтрацыкліна або адмовай ад [[Стэроіды|стэроіднай]] тэрапіі.<ref>Berkowitz’s Pediatrics: A Primary Care Approach, 5th Edition 2014, American Academy of Pediatrics p.407</ref> == Патагенез == Чэрап і цвёрдая мазгавая абалонка ўтвараюць жорсткі каркас, таму поласць чэрапа мае пастаянны аб’ём і адпаведна сума аб’ёмаў яе элементаў сталая: :: V_{тканіны мозгу} + V_{[[Спіннамазгавая вадкасць|ліквара]]} + V_кроў = Const :: V_{тканіны мозгу} = V_{унутрывузнага асяроддзя} + V_{пазавузнага асяроддзя} Любое павелічэнне аднаго з трох кампанентаў нутрачарапнога аб’ёму (мазгавой [[Парэнхіма|парэнхімы]], [[Спіннамазгавая вадкасць|цэрэбраспінальнай вадкасці]], крыві) прыводзіць да памяншэння іншых аднаго або двух кампанентаў і павышэнню ціску ў поласці чэрапа. Незваротнае пашкоджанне тканіны мозгу адбываецца часцей як вынік ціску іншых кампанентаў, якое перавышае [[Крывяны ціск|артэрыяльны ціск крыві]], што прыводзіць да недастатковай перфузіі тканіны мозгу. Адкрытыя [[Чэрап чалавека|швы чэрапа]] дзяцей малодшага ўзросту дазваляюць згладжваць павышэнне аб’ёму кампанентаў, аднак гэта згладжванне аказваецца немагчымым пры вострым павышэнні аб’ёму. Перапады ціску могуць адбывацца і на асобных участках нутрачарапнога аб’ёму, участках току цэрэбраспінальнай вадкасці або вакол ачага паталагічных змен у мазгавой парэнхіме. Змены ў кампанентах нутрачарапнога аб’ёму прыводзіць да павелічэння нутрачарапнога ціску некалькімі шляхамі. '''Па-першае''', непасрэдна мазгавая парэнхіма можа павялічвацца на масу, звязаную з паталагічным змяненнем — наватворам, абсцэсам, кровазліццём. Вазагенны ацёк можа павялічыць мазгавую парэнхіму з дапамогай [[Транссудат|транссудацыі]] праз цытакіны. Ацёк мозгу можа быць таксама вынікам цытатаксічнага пашкоджання, гібелі клетак і некрозу, што прыводзіць да павышэння міжтканкавага ціску ад вызваленых [[Бялкі|бялкоў]] і іёнаў, а таксама запаленчых і аднаўленчых працэсаў. Непасрэдная прычына можа быць апасродкавана [[гіпаксемія]]й; інтэрмедыарнымі метабалічнымі таксінамі, уключаючы нейронавыя эксайтатаксіны; знясіленнем крыніц энергіі, якія з’яўляюцца следствам тромбаўтварэння ў магістральных сасудах, удару або дыфузнага аксанальнага пашкоджанні, [[Анаксія|анаксіі]] ад спынення сэрца, гіпертанічная энцэфалапатыя, энцэфалітнай інфекцыі, метабалічнага атручвання. Ацёк пры траўме галавы ў дзяцей мацней, чым у дарослых, і можа быць камбінацыяй вазагеннага і цытатаксічнага ацёку, а таксама які мае нейрагенны характар запаленчага вызвалення субстанцыі P і [[какальцыгенін]]у на малекулярным узроўні. '''Па-другое''', ціск такога кампанента як ток цэрэбраспінальнай вадкасці (жалудачак або субарахнаідальная прастора) можа павялічвацца пры [[Гідрацэфалія|гідрацэфаліі]]. Гідрацэфалія можа мець наступныя наступствы: разыходжанне ва ўзроўні фарміравання току цэрэбраспінальнай вадкасці адносна абсорбцыі і абтурацыя паміж месцам фарміравання ў бакавых страўнічках і месцамі абсорбцыі ў арахнаідальнай грануляцыі. Прычынамі абтурацыі могуць быць прыроджаны парок; парэнхімная або ўнутрыстраўнічкавая маса ([[кіста]] або [[Пухліна|неаплазма]]); клеткі запаленчага інфільтрату ў патоку цэрэбраспінальнай вадкасці ад [[менінгіт]]у, [[вентрыкуліт]]у або кровазліцця; субарахнаідальныя бялкі ці рэшткі [[Арганічныя рэчывы|арганічных рэчываў]]; дыслакацыя мозгу; залішні рост дуральнай тканіны. Асабліва ўразлівымі для абтурацыі з’яўляюцца маленькія канальчыкі, якія злучаюць страўнічкавую сістэму, міжстраўнічкавую адтуліну і сільвіеў вадаправод; выхады жалудачкавай сістэмы, бакавую адтуліну чацвёртага страўнічка (адтуліну Мажэндзі) і бакавую адтуліну; цыстэрны, навакольныя ствол мозгу. Яшчэ адзін від ацёку мозгу-міжтканкавы ацёк, які характарызуецца перывентрыкулярнай транссудацыяй патоку цэрэбраспінальнай вадкасці ў прылеглае белае рэчыва. Такі ацёк звычайна назіраецца ў пацыентаў з вострай або падвострай гідрацэфаліяй. '''Па-трэцяе''', нутрачарапны ціск можа вырасці з прычыны росту нутрасудзіннага аб’ёму. Гэта адбываецца пры абтурацыі вянознага адтоку напрыклад пры трамбозе сінусам цвёрдай мазгавой абалонкі. Шмат выпадкаў нутрачарапнога ціску невыразнага паходжання звязана са стэнозам або трамбозам папярочнай пазухі цвёрдай мазгавой абалонкі. Іншыя працэсы, якія павялічваюць вянозны ціск яремной вены таксама могуць павялічваць нутрачарапны ціск. Таксама, на нутрачарапной судзінкавы артэрыяльны аб’ём ўплывае парцыяльны ціск [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]]. Судзінкавы аб’ём можа як павялічвацца пры [[Гіперкапнія|гіперкапніі]], так і змяншацца, што адбываецца пры Цэнтральнай нейрагеннай гіпервентыляцыі або ятрагенным паніжэнні нутрачарапнога ціску з дапамогай механічнай гіпервентыляцыі. Павялічаны нутрачарапны ціск набывае клінічныя праявы пры анамаліі ціску перфузіі, што адбываецца пры значэнні нутрачарапнога ціску на 78 смН₂O (60 мм рт. сл.) ніжэй артэрыяльнага сярэдняга ціску і набывае пагрозлівы характар пры значэнні нутрачарапнога ціску меншага значэння артэрыяльнага сярэдняга ціску толькі на 52 смН₂O (40 мм рт. сл.) Паніжаная перфузія спараджае апухлую пашкоджаную тканіну, што павялічвае аб’ём мазгавой парэнхімнай тканіны і такім чынам яшчэ больш пагаршае павелічэння ціску з-за росту аб’ёму. Пры павелічэнні нутрачарапнога ціску мазгавая перфузія можа падтрымлівацца часова спантанным павышэннем артэрыяльнага сярэдняга ціску — рэфлекс Кушынга ([[Артэрыяльная гіпертэнзія|гіпертэнзія]] разам з брадыкардыяй і брадзіпноэ). Нягледзячы на тое, што такая сувязь не носіць неабходны характар, з улікам іншых прыкмет, павышэнне сістэмнага ціску з’яўляецца клінічным прыкметай нутрачарапной гіпертэнзіі. У нармальным стане змены ў артэрыяльным цэрэбраваскулярным супраціве звязана са змяненнем у ціску перфузіі ў напрамку падтрыманні пастаяннага мазгавога крывацёку — працэс званы аўтарэгуляцыяй. Аднак пры траўме галавы ці [[Асфіксія|асфіксіі]] гэты працэс парушаецца. Пры павышэнні нутрачарапнога ціску ў адной з абласцей чэрапа ўзнікае вобласць дыстэнзіі, што прыводзіць да зрушэння структур мозгу адносна адзін аднаго - развіваюцца дыслакацыйныя сіндромы. Дадзеная паталогія з’яўляецца жыццёпагрозлівай і можа прывесці да смерці хворага. Пагрозлівым прадвеснікам транстэнтарыяльнага ўкліньвання кручка [[Скронь|скроневай долі]] з’яўляецца страта паппілярнага рэфлексу на святло па прычыне ўшчамлення [[Вокарухальны нерв|вокарухальнага нерва]]. Дыслакацыя часта вядзе да незваротных пашкоджанняў ствала мозгу, інфарктаў, дадатковаму другаснаму ацёку, што можа прывесці да смерці мозгу. Ачаговае павелічэнне ціску ў {{нп5|Задняя чарапная ямка|задняй чарапной ямцы|en|Posterior cranial fossa}} можа прывесці да дзеяння конусу ціску ў ніжнім кірунку праз вялікае патылічную адтуліну — сціск цэнтраў спіннога мозгу, што таксама можа прывесці да [[апноэ]] і смерці мозгу. Кампенсатарная сістэма можа быць дэкампенсавана пры памылковай люмбальнай пункцыі, пры якой ціск унутры хрыбетнага канала рэзка паніжаецца, павялічваючы градыент ціску праз вялікую патылічную адтуліну, што прыводзіць да дыслакацыі мозгу. Самымі частымі дыслакацыйнымі сіндромамі з’яўляюцца: * зрушэнне паўшар’яў мозгу пад серпападобны адростак, * скронева-тэнтарыяльнае зрушэнне, * мозачкава-тэнтарыяльнае зрушэнне, * зрушэнне міндалін [[Мазжачок|мазжачка]] ў foramen magnum. Пры павышэнні ціску [[Спіннамазгавая вадкасць|ліквара]] да 400 мм вадз. сл. (каля 30 мм рт. сл.) магчымы спыненне мазгавога кровазвароту і біяэлектрычнай актыўнасці мозгу. == Клінічная карціна == Фарміраванне клінічнага гіпертэнзійнага сіндрому, характар яго праяў залежаць ад лакалізацыі паталагічнага працэсу, яго распаўсюджанасці і хуткасці развіцця. Клінічна сіндром УЧГ выяўляецца [[Галаўны боль|галаўным болем]] падвышанай частаты або цяжару (нарастальны галаўны боль) часам абуджае ад сну, нярэдка вымушаным становішчам галавы, млоснасцю, якая паўтараецца [[ірвота]]й. Галаўны боль можа быць ускладнены [[Кашаль|кашлем]], хваравітым позывам на мочаспусканне і [[Дэфекацыя|дэфекацыю]], падобнымі на манеўр Вальсальвы дзеяннямі. Магчымыя засмучэнне свядомасці, сутаргавыя прыпадкі. Пры працяглым існаванні далучаюцца парушэнні гледжання. Гісторыя можа ўключаць траўму, ішэмію, [[менінгіт]], шунт цэрэбраспінальнай вадкасці, [[Атручванне свінцом|інтаксікацыю свінцом]] або з парушэннем метабалізму ([[сіндром Рэя]], дыябетычны кетаацыдоз). Нованароджаныя з кровазліццём у страўнічкі галаўнога мозгу, або з менінгаміелацэле маюць схільнасць да нутрачарапной [[Гідрацэфалія|гідрацэфаліі]]. Дзеці з сінім парокам сэрца маюць схільнасць да абсцэсу, у дзяцей з серпападобна-клетачнай хваробай можа быць знойдзены [[інсульт]], вядучы да нутрачарапной гіпертэнзіі. [[Аб’ектыўнае|Аб’ектыўнымі]] прыкметамі нутрачарапной гіпертэнзіі з’яўляюцца ацёк дыска глядзельнага нерва, павышэнне ціску цэрэбраспінальнай вадкасці, павышэнне [[Асматычны ціск|асматычнага ціску]] канечнасцяў, тыповыя [[Рэнтгеналогія|рэнтгеналагічныя]] змены костак чэрапа. Варта ўлічваць, што гэтыя прыкметы з’яўляюцца не адразу, а па заканчэнні доўгага часу (акрамя павышэння ціску [[Спіннамазгавая вадкасць|цэрэбраспінальнай вадкасці]]). Таксама вылучаюць такія прыкметы як: * страта [[апетыт]]у, [[млоснасць]], [[ваніты]], галаўны боль; * дрымотнасць, паніжаная здольнасць да абуджэння; * ацёк дыска глядзельнага нерва, [[Парэз (неўралогія)|парэз]] погляду ўверх; * павышаны [[тонус]] цягліц, станоўчы рэфлекс Бабінскага. Пры значным павышэнні ўнутрачарапнога ціску магчымыя засмучэнне свядомасці, сутаргавыя прыступы, вісцаральна-вегетатыўныя змены. Пры дыслакацыі і ўкліненні ствалавых структур мозгу могуць узнікаць брадыкардыя, парушэнне дыхання, зніжаецца або знікае рэакцыя зрэнак на святло, павышаецца сістэмны артэрыяльны ціск. == Абследаванне == === Фізікальнае абследаванне === Рэкамендуецца неўралагічнае абследаванне пры падазрэнні на УЧГ. Асаблівая ўвага павінна надавацца псіхічнаму стану, узроўню ўпрымальнасці і актыўнасці пацыента. Неабходная ацэнка наяўнасці ацёку дыска глядзельнага нерва і стану чарапнога нерва. Ацёк дыска глядзельнага нерва можа не выяўляцца на працягу некалькіх дзён пасля павышэння нутрачарапнога ціску. Рецінальнае кровазліццё можа ўказваць на траўміраванне. Адводны нерв асабліва ўспрымальны да павышэння нутрачарапнога ціску, таму верагодныя памылкі ў лакалізацыі парушэнняў. Можа назірацца параліч спалучанага погляду і рэтракцыя (выцягванне) павека. Галава ў пацыента можа быць нахіленая, каб кампенсаваць параліч спалучанага погляду. У дзяцей, якія здольныя да ўзаемадзеяння, рэкамендуецца ацэньваць цягліцавы тонус, сілу і хаду. Змена пазіцыі цела ў адказ на стымуляцыю, характар дыхання ў [[Кома|каматозных]] пацыентаў дапамагаюць лакалізаваць пашкоджанне ствала галаўнога мозгу. Атрыманыя дадзеныя павінны пераправярацца праз кароткія інтэрвалы часу, да таго часу, пакуль не будзе дасягнута пэўнасць аб прагрэсіраванні разбуральных працэсаў, такіх, напрыклад, як дыслакацыя ствала галаўнога мозгу або [[Мазжачок|тэнтарыяльная]] дыслакацыя, якія патрабуюць неадкладнага хірургічнага ўмяшання. У выпадках траўмы галавы карысна выкарыстанне шкалы комы Глазго. У нованароджаных і немаўлят маюцца асаблівыя прыкметы УЧГ: павялічаная акружнасць галавы; вылупванне, прыўзнятасць цемечкаў; няздольнасць падняць вочы і выцягванне (рэтракцыя) павека з прычыны ціску сярэдняга мозгу; гіпертанічнасць; гіперрэфлексія, якая суправаджае УЧГ ад гідрацэфаліі. Ацёк глядзельнага нерва звычайна не праяўляецца, верагодна, па прычыне згодлівасці чэрапа немаўля. Хранічная [[гідрацэфалія]], як прычына УЧГ можа выяўляцца ў атрафіі глядзельнага нерва, дэпрэсіўнай [[Гіпаталамус|гіпаталямічнай]] функцыяй, спастычных ніжніх канечнасцях, нетрыманні мачы, праблемы ў навучанні. У нованароджаных і немаўлят маюцца асаблівыя прыкметы УЧГ: павялічаная акружнасць галавы; вылупванне, прыўзнятасць цемечкаў; няздольнасць падняць вочы і выцягванне (рэтракцыя) павека з прычыны ціску сярэдняга мозгу; гіпертанічнасць; гіперрэфлексія, якая суправаджае УЧГ ад гідрацэфаліі. Ацёк глядзельнага нерва звычайна не праяўляецца, верагодна, па прычыне згодлівасці чэрапа немаўля. Хранічная [[гідрацэфалія]], як прычына УЧГ можа выяўляцца ў атрафіі глядзельнага нерва, дэпрэсіўнай [[Гіпаталамус|гіпаталямічнай]] функцыяй, спастычных ніжніх канечнасцях, нетрыманні мачы, праблемы ў навучанні. === Лабараторнае даследаванне === Калі змена псіхічнага стану прадугледжвае метабалічныя або таксічныя адхіленні, неабходна правесці лабараторныя даследаванні. Лабараторныя даследаванні ў гэтым выпадку ўключаюць аналіз электралітаў, [[Таксікалогія|таксікалагічны аналіз]], функцыянальныя тэсты печані, тэставанне функцыі нырак. Калі маюцца прыкметы менінгіальнай ірытацыі ці інфекцыі без змены тонусу і сілы, што магло б паказваць на градыент ціску паміж часткамі мозгу, рэкамендуецца правесці аналіз [[Спіннамазгавая вадкасць|спіннамазгавой вадкасці]]. Небяспека дыслакацыі мозгу пасля люмбальнай пункцыі можа быць прааналізавана на аснове папярэдняй медыцынскай візуалізацыі. Калі існуе небяспека люмбальнага ўклінення, аналіз спіннамазгавой вадкасці і вымярэнне ціску могуць быць праведзены з дапамогай вентрыкуластаміі. Калі маюцца прыкметы УЧГ і адсутнічаюць клінічныя і візуалізацыйныя прыкметы градыенту ціску, люмбальная пункцыя выконвае дыягнастычную і тэрапеўтычную функцыю ў дачыненні да УЧГ невыразнага паходжання. === Інструментальнае абследаванне === Пры выяўленні прыкмет УЧГ неабходна правесці [[Камп’ютарная тамаграфія|КТ]]. Пацыенты з цяжкімі траўмамі галавы характарызуюцца дынамічнай патафізіялогіяй, ранняя КТ можа выявіць кровазліццё, якое павялічваецца, эфект масы, памер страўнічкаў. Неабходна правесці ўнутрывенны кантраст, калі ёсць падазрэнні на парушэнне [[Гемата-энцэфалічны бар’ер|гематаэнцефалічнага бар’ера]] (інфекцыя, запаленчы працэс, неаплазія). Магнітна-рэзанансная ангіяграфія рэкамендуецца, калі ёсць падазрэнне на трамбоз вянознага сінуса. Нутрачарапное кровазліццё невыразнага паходжання патрабуе КТ-ангіяграфіі або традыцыйную інтралюмінальную ангіяграфію з магчымасцю ўмяшання для прадухілення паўторнага крывацёку. == Лячэнне == Калі адсутнічаюць утварэнні або аб’ёмныя пашкоджанні, якія неабходна хірургічна выдаляць, хірургічнае лячэнне павінна быць накіравана на забеспячэнне перфузіі тканіны мозгу. УЧГ можа адсочвацца бесперапынна з выкарыстаннем распаўсюджаных '''нейрахірургічных прылад''' такіх, як оптавалакновы мікратрансдуцер, унутрыстраўнічкавы катэтар, вентрыкуластамія. Вымярэнне нутрачарапнога ціску пры дапамозе прылад і адпаведная тэрапія неэфектыўныя ў большасці выпадкаў цяжкіх ішэмічных пашкоджанняў, інфекцыі і атручвання. Варта з асцярожнасцю падыходзіць да тактыцы лячэння нутрачарапной гіпертэнзіі, пакуль не вызначана яе прычына. Для хуткага зніжэння нутрачарапнога ціску ўжываюць асматычныя '''[[дыўрэтыкі]].''' Болюс маннітола дазваляе, выдаляючы ваду, паменшыць аб’ём мозгу, змяніць рэалагічныя характарыстыкі крыві, выклікаць зваротную вазаканстрыкцыю. Маннітол ў якасці працяглай інфузіі можа ў канчатковым выніку пераадолець гематаэнцефалічны бар’ер і выклікаць прыток вадкасці ў мозг. Ён найбольш эфектыўны пры здаровым гематаэнцефалічным бар’еры. Эфектыўнай альтэрнатывай манітолу можа выступаць гіпертанічны раствор NaCl для ўнутрывеннага ўвядзення (3 %). Асмаляльнасть сывараткі, якая перавышае 320 mOsm/кг, можа прывесці да нырачнай недастатковасці. Калі неабходна ўвесці дадаткова маннітол да заканчэння прамежку 6 гадзін або пры перавышенні ўзроўню асмаляльнасці 320 mOsm/кг: уводзіцца ўнутрывенна пентабарбітал 5 мг/ кг, потым унутрывенна 2 мг / кг / у гадзіну з кантролем узроўню ў крыві 25-35 мг / мл, патэрна ЭЭГ «Успышка-падаўленне» з інтэрвалам 10 °C. паміж выбліскамі, і сардэчным індэксам 2.7 л / хв/ м2; або ўводзіцца ўнутрывенна мідазолам тытраванне дозы ў бок павелічэння пачынаючы з 0.1 мг / кг / г з кантролем патэрна ЭЭГ «Успышка-падаўленне» з інтэрвалам 10 °C. паміж выбліскамі, і сардэчным індэксам 2.7 л/хв/кв.м. Пры УЧГ незразумелага паходжання люмбальная пункцыя дазваляе кантраляваць ціск. УЧГ можа рэагаваць на высокія дозы ацэтазоламіда 20 мг / кг / дзень або фурасеміда, таксама як і на выдаленне ліквара пры люмбальнай пункцыі. Галоўная небяспека ў такіх умовах — павелічэнне сляпой плямы і магчымая слепата з-за ціску на дыск глядзельнага нерва. Неабходна кантраляваць поле зроку і, калі лекавае лячэнне не прыносіць поспеху, неабходна прымяніць хірургічнае размяшчэнне люмбальнага або перытанеальнага шунта. Калі абследаванне паказвае этыялогію УЧГ, напрыклад, якая павялічваецца эпідуральная гематома, можа спатрэбіцца неадкладная нейрахірургічная краніатамія (трэпанацыя чэрапа). Апухлівыя пашкоджанні могуць запатрабаваць дыягнастычную [[Біяпсія|біяпсію]] або эксцызіённую біяпсію на працягу некалькіх дзён. Мінералакарцікоіды (дэксаметазон па 0,25-0,5 мг/кг/кожныя 6 гадзін) паказаны пры вазагенічным ацёку, які ўзнікае, напрыклад, вакол наватворы. Гэта таксама дазваляе прадухіліць стрэсавую [[Язва|язву]]. Калі існуе значная пагроза дыслакацыі мозгу з-за градыенту ціску, які ўзнікае пры блакадзе току ліквара, часовая вентрыкуластамія можа аслабіць ціск ліквара. Пры падазрэнні на інфекцыйныя працэсы, уключаючы ачаговыя паразы, абсцэс, энцэфаліт рэкамендуюцца '''антыбіётыкі і супрацьвірусныя прэпараты'''. Калі гідрацэфалія з прычыны абтурацыі току ліквара пасля першапачатковай тэрапіі па ранейшаму дыягнастуецца можа спатрэбіцца вентрыкулаперытанеальнае шунтаванне току ліквара. Эндаскапічная перфарацыя дна трэцяга страўнічка дазваляе пазбегнуць ускладненняў абтурацыі і інфекцыі пры працяглым вентрыкулаперытанеальным шунтаванні, але часта менш выніковы ў паслабленні ціску ў дзяцей малодшага ўзросту ў параўнанні з больш старэйшымі пацыентамі. У пацыентаў з паніжаным або зменлівым узроўнем успрымальнасці для ацэнкі электрычнай актыўнасці мозгу ажыццяўляецца маніторынг з дапамогай электраэнцэфалаграмы. Канвульсіі могуць адбывацца нават пры павышаным нутрачарапным ціску. Антыканвульсанты рэкамендаваныя, калі існуюць клінічныя і электраграфічныя прыкметы эпілепсіі. Электраэнцэфалаграма рэкамендавана і для кантролю комы, выкліканай прэпаратамі барбітуратаў або бензадыазепанаў, прымяняюцца пры цяжкіх формах павышанага нутрачарапнога ціску. Да пацыентаў з цяжкай рэфрактарнай формай УЧГ, асабліва калі яна суправаджае вострыя ачаговыя працэсы рэкамендуецца ўжываць барбітураты, такія як пентабарбітал, мідазолам з дапамогай бесперапыннай унутрывеннай інфузіі з кантролем электрычнай актыўнасці мозгу, узроўняў сывараткі сістэмнага ціску і ціску перфузіі мозгу. Гэтыя прэпараты спрыяюць зніжэнню [[Метабалізм|абмену рэчываў]] у тканінах мозгу без істотнага паслаблення сасудзістай аўтарэгуляцыі. Галоўная рызыка пры гэтым — паніжэнне сардэчнага выкіду і правакаванне звязаных з гэтым інфекцый, асабліва [[пнеўманія]]. Варта весці кантроль кіслотна-шчолачнога стану і пазбягаць увядзення раствораў, якія змяшчаюць вялікую колькасць свабоднай вадкасці (напрыклад 5 % раствора глюкозы). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == Острая внутричерепная гипертензия / [[Віктар Уладзіміравіч Еўсцігнееў|В. В. Евстигнеев]], [[Аляксандр Яфімавіч Сямак|А. Е. Семак]]. — Минск: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1974. — 208 с. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Захворванні нервовай сістэмы]] [[Катэгорыя:Нейрахірургія]] [[Катэгорыя:Сіндромы паводле алфавіта]] qacq8hx903nsq94ez939rmsdvecj4ct 10 738638 5124907 5118487 2026-04-12T08:13:21Z JerzyKundrat 174 5124907 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Максім Танк}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--1550: Заснаваны Віленскі езуіцкі калегіум--> |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0213 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--дата смерці--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}} |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Курапаты}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1991: Пастанова Саўміна БССР пра ўвекавечанне памяці Францыска Скарыны за мяжой--> |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--2011, адкрыты помнік у Кіеве--> |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1920: яго войскі пачалі ваенныя дзеянні супраць Чырвонай Арміі--> |1026 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--дзень нараджэння Якуба Коласа--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}} |1116 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> k4svsx4te5nmcmjxtlp00sctnk77aaf 0 739286 5124780 5124161 2026-04-11T19:38:53Z DBatura 73587 /* Красавік */ 5124780 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ўхвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 34uf36oerh52l525eijgd4qe07w42sz 5124781 5124780 2026-04-11T19:39:07Z DBatura 73587 /* Красавік */ 5124781 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ўхвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 7skwzedk5cvx4h78tbcbzku3mh04g7r 10 747965 5124890 4574374 2026-04-12T08:02:03Z JerzyKundrat 174 5124890 wikitext text/x-wiki [[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|left|150px|Бартавы залп бразільскага дрэдноўта «Мінас Жэрайс»]] '''[[Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка]]''' — [[гонка ўзбраенняў]] паміж [[Аргенціна]]й, [[Бразілія]]й і [[Чылі]], якая пачалася ў [[1907]] годзе. Падставай да абвастрэння ваенна-марскога суперніцтва стаў заказ Бразіліяй у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] трох [[дрэдноўт]]аў, якія на той момант уяўлялі сабой найноўшы клас буйных надводных караблёў і валодалі найбольшай агнявой моцай. Аргенціна-чылійская гонка ўзбраенняў (1887—1902 гады), якая супала з [[Бразільская старая рэспубліка|падзеннем бразільскай манархіі]] і агульнай нестабільнасцю ў краіне, паставіла бразільскі флот у становішча, у якім ён саступаў супернікам і якасна, і па [[танаж]]у. У 1904 бразільскія палітыкі ўпершыню паставілі пытанне аб узмацненні нацыянальнага флоту, імкнучыся вывесці Бразілію ў лік сусветных дзяржаў. У канцы 1905 года былі заказаны тры браняносцы, аднак заказ быў адменены ў 1906 годзе, неўзабаве пасля таго, як Вялікабрытанія пабудавала «[[HMS Dreadnought, 1906|Дрэдноўт]]», які стаў рэвалюцыйным. Замест браняносцаў на англійскіх стапелях былі закладзены корпусы двух бразільскіх дрэдноўтаў тыпу «Мінас Жэрайс» з разлікам на пабудову ў будучыні яшчэ аднаго ''([[Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў]] </noinclude> 7ae72p0wqc8asrt3qbz8kvu3w6turfu 5124896 5124890 2026-04-12T08:05:09Z JerzyKundrat 174 5124896 wikitext text/x-wiki [[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|left|150px|Бартавы залп бразільскага дрэдноўта «Мінас Жэрайс»]] '''[[Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка]]''' — [[гонка ўзбраенняў]] паміж [[Аргенціна]]й, [[Бразілія]]й і [[Чылі]], якая пачалася ў [[1907]] годзе. Падставай да абвастрэння ваенна-марскога суперніцтва стаў заказ Бразіліяй у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] трох [[дрэдноўт]]аў, якія на той момант уяўлялі сабой найноўшы клас буйных надводных караблёў і валодалі найбольшай агнявой моцай. Аргенціна-чылійская гонка ўзбраенняў (1887—1902 гады), якая супала з [[Бразільская старая рэспубліка|падзеннем бразільскай манархіі]] і агульнай нестабільнасцю ў краіне, паставіла бразільскі флот у становішча, у якім ён саступаў супернікам і якасна, і па [[танаж]]у. У 1904 бразільскія палітыкі ўпершыню паставілі пытанне аб узмацненні нацыянальнага флоту, імкнучыся вывесці Бразілію ў лік сусветных дзяржаў. У канцы 1905 года былі заказаны тры браняносцы, аднак заказ быў адменены ў 1906 годзе, неўзабаве пасля таго, як Вялікабрытанія пабудавала «[[HMS Dreadnought, 1906|Дрэдноўт]]», які стаў рэвалюцыйным. Замест браняносцаў на англійскіх стапелях былі закладзены корпусы двух бразільскіх дрэдноўтаў тыпу «Мінас Жэрайс» з разлікам на пабудову ў будучыні яшчэ аднаго ''([[Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка]] </noinclude> kyjtpt4lcwvp1omn46b23ziurxr7syr 0 750121 5124839 5072924 2026-04-12T05:02:18Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124839 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт | канфлікт = Вайна Ізраіля з ХАМА | выява = October 2023 Gaza−Israel conflict.svg | загаловак = Карта падзей у раёне Газы. | частка = [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]]<br>апасродкавана: [[Ірана-ізраільскі канфлікт (2024)]] | дата = з [[7 кастрычніка]] [[2023]] па [[10 кастрычніка]] [[2025]] |вынік= рэжым спынення агню | месца = [[Сектар Газа]], [[Ізраіль]], [[Заходні бераг ракі Іардан]], ізраільска-ліванскае і ізраільска-сірыйскае памежжа | праціўнік1 = * {{flagicon image|Flag of Palestine.svg}} '''[[Дзяржава Палесціна|Палесціна]]''' <small> * {{flagicon image|Flag of Hamas.svg}} [[ХАМАС]] * [[Народны фронт вызвалення Палесціны|НФВП]] * [[File:Flag of the Democratic Front for the Liberation of Palestine.svg|22пкс]] [[Дэмакратычны фронт вызвалення Палесціны|ДФВП]] * [[Палесцінскі ісламскі джыхад|ПІД]] </small> '''пры падтрымцы:''' * {{Сцягафікацыя|Іран}} * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20231012/germaniya-1902316505.html |title=В Германии призвали не покупать газ у Катара из-за поддержки ХАМАС |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119221819/https://ria.ru/20231012/germaniya-1902316505.html |url-status=live }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Паўночная Карэя}}<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-navy-warship-missiles-intercepted-2f5fc9c8a3737f762b29d5c53ec08a5b|title= North Korea’s Covert Alliance With Iran Aligned Militias in the Middle East|first=Samuel|last=Ramani|date=23 October 2023|website=38North|access-date=2023-10-23}}</ref> * [[Файл:Slogan of the Houthi Movement.svg|border|20x22px]] [[Хусіты]]<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/yemen-navy-warship-missiles-intercepted-2f5fc9c8a3737f762b29d5c53ec08a5b|title=US Navy warship in Red Sea intercepts three missiles, several drones heading north out of Yemen|first1=Tara|last1=Copp|first2=Lolita C.|last2=Baldor|date=19 October 2023|publisher=Associated Press|access-date=2023-10-24|archive-date=2023-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024165722/https://apnews.com/article/yemen-navy-warship-missiles-intercepted-2f5fc9c8a3737f762b29d5c53ec08a5b}}</ref><ref>{{Cite web|last=Olson|first=Emily|date=20 October 2023|title=Pentagon says it shot down Yemen missiles that may have been headed towards Israel|url=https://www.npr.org/2023/10/20/1207523642/yemen-missiles-intercepted|access-date=20 October 2023|publisher=NPR|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020230832/https://www.npr.org/2023/10/20/1207523642/yemen-missiles-intercepted|url-status=live}}</ref> * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]] | праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} '''пры падтрымцы:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-67049196|title=US moves warships closer to Israel after Hamas attack|date=8 October 2023|website=[[BBC News]]|access-date=8 October 2023|archive-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009023420/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67049196|url-status=live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Германія}}<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/10/12/21484309.shtml|title=Германия направит Израилю два дрона|lang=ru |website=www.mk.ru |date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007153759/https://russian.rt.com/world/news/1213730-palestina-pogibshie-ot-udarov-izrailya |archive-date=2023-10-12 |access-date=2023-10-12 |url-status=live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>{{Cite web |url=https://vz.ru/news/2023/10/17/1235472.html|title=Корабли ВМС Британии выдвинулись в восточное Средиземноморье|lang=ru |website=www.mk.ru |date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007153759/https://russian.rt.com/world/news/1213730-palestina-pogibshie-ot-udarov-izrailya |archive-date=2023-10-17 |access-date=2023-10-17 |url-status=live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} | камандзір1=[[Мухамад Дэйф]] | камандзір2= [[Біньямін Нетаньяху]] | сілы1 = 40 000 байцоў<ref>{{Cite news|last=Nakhoul|first=Samia|date=13 October 2023|title=How Hamas secretly built a 'mini-army' to fight Israel|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-hamas-secretly-built-mini-army-fight-israel-2023-10-13/ |access-date=13 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013214141/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-hamas-secretly-built-mini-army-fight-israel-2023-10-13/ |url-status=live}}</ref>, з іх 1000<ref name="aj7oct"/>—2500<ref name="strength1">{{cite news |title=ההערכה: 2,500 מחבלי חמאס חדרו בשבת לישראל |trans-title=The estimate: 2,500 Hamas terrorists infiltrated Israel on Saturday |url=https://www.news1.co.il/Archive/001-D-475427-00.html |access-date=13 October 2023 |publisher=News 1 |date=13 October 2023 |language=he}}</ref> задзейнічаны пры ўварванні | сілы2 = 169 500 дзеючых вайскоўцаў<ref>{{cite book| url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021| title=The Military Balance 2021| author1=International Institute for Strategic Studies| author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=25 February 2021| publisher=[[Routledge]]| location=[[London]]| page=344| isbn=978-1-032-01227-8| access-date=13 October 2023| archive-date=21 January 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220121114152/https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021| url-status=live}}</ref> і 360 000 рэзервістаў<ref>{{cite news |title=Israel’s massive mobilization of 360,000 reservists upends lives |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/10/israel-military-draft-reservists/ |access-date=13 October 2023 |publisher=The Washington Post}}</ref> | страты1 = '''на 2023 год:''' 12 211 апалчэнцаў і цывільных асоб загінулі <small>(вечар 18.11)</small> | страты2 = '''на 2023 год:''' 1217 сілавікоў і цывільных асоб загінулі <small>(вечар 16.10)</small><br>5 амерыканскіх вайскоўцаў загінулі <small>(12.11)</small><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-military-says-5-service-members-killed-in-friday-mediterranean-plane-crash/|title=US military says 5 service members killed in Friday Mediterranean plane crash|work=[[The Times of Israel]]|date=2023-11-12|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref> | агульныя страты = '''на 2023 год:''' У Ізраілі: 250 замежнікаў загінулі <small>(вечар 30.10)</small><br>У Палесціне: 102 загінулых работнікаў ААН <small>(вечар 18.11)</small><br>У Ліване: 82 загінулых <small>(вечар 18.11)</small><br>У Сірыі: 26 загінулых <small>(вечар 18.11)</small> }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[Файл:October 2023 Gaza–Israel conflict reactions.svg|міні|300пкс|Міжнародная рэакцыя станам на 9 кастрычніка<br /> {{Colorbox|#000000}} Ізраіль і Палесціна;<br /> {{Colorbox|#0268ad}} Асудзілі ХАМАС або выказалі падтрымку Ізраілю;<br /> {{Colorbox|#eff069}} Заклікалі да дээскалацыі напружанасці;<br /> {{Colorbox|#12ae02}} Асудзілі Ізраіль або выказалі падтрымку ХАМАС. ]] '''Вайна Ізраіля з ХАМАС''', таксама '''Трэцяя інтыфада'''<ref name="auto1">{{Cite web |last=Sengupta |first=Arjun |date=2023-10-07 |title=A Third Intifada? What we know about the latest Hamas-Israel escalation |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/third-intifada-hamas-israel-escalation-8972498/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007160227/https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/third-intifada-hamas-israel-escalation-8972498/ |archive-date=7 October 2023 |access-date=2023-10-07 |website=The Indian Express |language=en |quote=Some observers have referred to the latest escalation as the beginning of the "Third Intifada".}}</ref> — чарговая эскалацыя [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт|ізраільска-палесцінскага канфлікту]]. Падзеі пачаліся [[7 кастрычніка]] [[2023]] года з аперацыі '''«Патоп Аль-Акса»'''<ref name="BBC News Operation">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67037895|title=LIVE Palestinian gunmen infiltrate Israel after rocket barrage from Gaza|author=Whitehead|first=Jamie|website=Hamas claims thousands of rockets fired|date=7 October 2023|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071800/https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67037895|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=dead|quote=Mohammed Deif, the leader of the Islamist militant group, said…“We announce the start of Operation Al-Aqsa Flood, and we announce that the first strike, which targeted enemy positions, airports, and military fortifications, exceeded 5,000 missiles and shells.”}}</ref><ref name="ABC News">{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/palestinian-militants-launch-dozens-rockets-israel-sirens-heard-103802009|title=Hamas militant group launches unprecedented operation against Israel with rockets and infiltration|author=Federman|first=Josef|website=ABC News|date=6 October 2023|publisher=AP News|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007063840/https://abcnews.go.com/International/wireStory/palestinian-militants-launch-dozens-rockets-israel-sirens-heard-103802009|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=live}}</ref><ref name="News 18">{{Cite web|url=https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html|title=Israel-Palestine War? Hamas Launches Operation Al-Aqsa Flood, Fires 5,000 Missiles into Israel; 1 Dead, 2 Injured|author=Sarkar|first=Shankhyaneel|date=7 October 2023|publisher=Network18 Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007060153/https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=live}}</ref> ({{Lang-ar|عملية طوفان الاقصى}}), калі групоўка [[ХАМАС]] разгарнула ваенныя дзеянні супраць [[Ізраіль|Ізраіля]]. Па ізраільскай тэрыторыі былі нанесены маштабныя ракетныя ўдары, затым адбылося наземнае ўварванне палесцінскіх баевікоў з [[Сектар Газа|Сектара Газа]]. У адказ Ізраіль пачаў аперацыю '''«Жалезныя мячы»''' ([[Іўрыт|іўр.]] מבצע חרבות ברזל). [[Армія абароны Ізраіля|ЦАХАЛ]] паспяхова адбіў наступленне праціўніка, а пасля ўварваўся на палесцінскія тэрыторыі. == Напярэдадні == Напярэдадні кампаніі ХАМАС ля раздзяляльнага плота паміж Ізраілем і Газай на працягу трох тыдняў адбываліся сутычкі<ref name = "guardianlive">{{Cite news |last1=Bayer |first1=Lili |last2=Ho |first2=Vivian |last3=Fulton |first3=Adam |last4=Ho |first4=Lili Bayer (now); Vivian |last5=Fulton (earlier) |first5=Adam |date=2023-10-07 |title=Israel declares state of war after Hamas fires thousands of rockets and 'militants cross border' – live |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |access-date=2023-10-07 |issn=0261-3077 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071116/https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |url-status=live }}</ref>. 29 верасня ХАМАС і Ізраіль заключылі перамір’е, якое прыпыніла хвалю гвалту на мяжы<ref name = "aj1"/>. Адначасова Ізраіль і [[Саудаўская Аравія]] пачалі перамовы пра нармалізацыю адносін<ref name = "nyt7oct"/>. У якасці прычыны да аперацыі Махамед Дэйф, кіраўнік ваеннага крыла ХАМАС, назваў «узыход яўрэяў на Храмавую гару» падчас [[Свята кушчаў]]<ref>{{Cite news|title=Mohammed Deif on Rocket Attack: Israel Violated al-Aqsa, Calls on Arab Israelis to Join|url=news/article/byezsprea|date=October 7, 2023}}</ref>. Лідар групоўкі Саліх аль-Аруры заявіў, што напад стаў адказам «на злачынствы акупацыі», дадаўшы, што баевікі абаранялі мячэць Аль-Акса і тысячы палесцінскіх зняволеных, якія ўтрымліваюцца Ізраілем<ref name=":03">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Netanyahu tells Israel 'We are at war' after Hamas launches an unprecedented attack on the country|lang=en|website=AP News|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}</ref>. == Аперацыі на ізраільскай тэрыторыі == === Наступленне баевікоў === Кампанія пачалася 7 кастрычніка ў 06:34 раніцы<ref name = "aj1">{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports |title=Palestinian fighters reported in Israel as rockets launched from Gaza |date=7 October 2023 |website=Al Jazeera |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007053106/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports |url-status=live }}</ref>, калі палесціны запусцілі ў бок ізраільцян ад 2200<ref name="aj7oct">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood|date=7 October 2023|agency=Al Jazeera|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|url-status=live}}</ref> да 5400<ref name="ракеты">{{Cite web |date=2023-10-07 |title=Israel-Palestine War? Hamas Fires 5,400 Missiles, Enters Israeli Areas Using Paragliders; 11 Dead |url=https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html |access-date=2023-10-07 |website=News18 |language=en |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007060153/https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html |url-status=live }}</ref> ракет. Пад удар трапіла тэрыторыя ад Дымоны на поўдні да Ход-ха-Шарона на поўначы і [[Іерусалім]]а на ўсходзе<ref>{{Cite news|author=Nir Alon|title=Reports of Three Killed in the South|website=Be'er Sheva Net|date=July 10, 2023|url=https://www.b7net.co.il/חדשות/דיווחים-על-שלושה-הרוגים-בדרום-556112}}</ref>. Пад прыкрыццём абстрэлаў каля 1000<ref name="aj7oct"/> баевікоў на матацыклах, грузавіках, парапланах, пікапах і квадрацыклах<ref name = "aj1"/><ref name = "nyt7oct"/><ref name="ap1">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says |date=7 October 2023 |work=Associated Press News |first1=Josef |last1=Federman |first2=Issam |last2=Adwan |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007040509/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 |url-status=live}}</ref> праніклі на тэрыторыі праціўніка, у тым ліку праз праломы ў агароджах ЦАХАЛ. Ізраільцян напад заспеў знянацку<ref>{{Cite news|author=Amir Buhbut|title=From Land, Sea, and Air: Hamas Caught the IDF Completely by Surprise|date=October 7, 2023}}</ref>. Баевікі ўварваліся ў чатыры сельскія ізраільскія абшчыны, прыгранічны горад Сдэрот і дзве ваенныя базы. Ізраільскія СМІ паведамілі, што сем абшчын перайшлі пад кантроль ХАМАС, у тым ліку Нахаль Оз, Кфар Аза, Маген і Суфа Бехер<ref name = "nyt7oct">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack |title=Gaza and Israel in 'War Mode' After Militants Launch Surprise Assaults |date=7 October 2023 |website=New York Times |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007075901/https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack |url-status=live }}</ref>. Паліцэйскі ўчастак Сдэрота таксама быў захоплены апалчэнцамі<ref name="aa1">{{Cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882 |title=Israeli army declares 'state of readiness' for war |date=7 October 2023 |website=Anadolu Ajansi |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094111/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882 |url-status=live }}</ref>. Разам з ім атрады ХАМАС выбілі праціўніка з пагранпаста «Эрэз»<ref name=":022"/>. Сутыкненні ахапілі гарады Афакім<ref name="f24-2">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-in-pictures-hamas-israel-palestine-gaza-attack-netanyahu|title=In pictures: Scenes of war and chaos after Hamas launch surprise attack on Israel|work=France 24|date=7 October 2023 |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163706/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-in-pictures-hamas-israel-palestine-gaza-attack-netanyahu |url-status=live}}</ref>, Зікім<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel |date=7 October 2023 |work=BBC News|first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |url-status=live}}</ref> і Рэім. Апошні ізраільскія сілы ўтрымалі, адбіўшы напад ворага<ref name="TOI">{{cite web |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF regains control of Re'im military base from Hamas terrorists in southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-regains-control-of-reim-military-base-from-hamas-terrorists-in-southern-israel/ |publisher=Times of Israel |access-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007204043/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-regains-control-of-reim-military-base-from-hamas-terrorists-in-southern-israel/ |archive-date=7 October 2023 |date=7 October 2023 |url-status=live}}</ref>. У палесцінскіх СМІ паведамлялася, што на тэрыторыі [[Сектар Газа|сектара Газа]] былі захопленыя целы ізраільскіх вайскоўцаў, а таксама ваенная тэхніка. Гэтая інфармацыя не была пацверджана ўладамі Ізраіля<ref>{{Cite news|title=Sudden Attack on Israel on Holiday|url=blogs/israelunderattack|date=October 7, 2023}}</ref>. На музычным фестывалі, які праходзіў недалёка ад кібуца [[Рэім]] у 5 км ад мяжы з сектарам Газа, у выніку дзеянняў палесцінскіх баевікоў загінулі сотні людзей, іншыя былі скрадзены ці прапалі без вестак<ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/08/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv/b06c7ce8-6591-11ee-b406-3ea724995806_story.html Israel declares war and approves 'significant' steps to retaliate for surprise attack by Hamas] // [[Washington Post]]</ref>. Ізраільскія вайскоўцы прывялі краіну ў стан поўнай баявой гатоўнасці і пачалі наносіць удары па аб’ектах у Газе<ref>[https://rg.ru/2023/10/07/hamas-nachal-masshtabnuiu-nazemnuiu-operaciiu-protiv-izrailia.html ХАМАС начал масштабную наземную операцию против Израиля]</ref>. Была актываваная сістэма [[Жалезны купал|СПА «Жалезны купал»]]<ref name="aa1"/>. Прэм’ер-міністр [[Біньямін Нетаньяху]] склікаў экстраны сход органаў бяспекі<ref name = "bbc1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel|date=7 October 2023|website=BBC News|first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|url-status=live}}</ref>. Пазней ён абвясціў насельніцтву пра «стан вайны»<ref name = "nyt7oct"/>. Армія Ізраіля пачала контртэрарыстычную аперацыю «Жалезныя мячы» ў сектары Газа. Адбываліся ваенныя дзеянні і на [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходнім беразе Іардана]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/palestinians-report-11-killed-across-west-bank-in-clashes-with-israeli-forces/|title=Palestinians report 11 killed across West Bank in clashes with Israeli forces|first=Emanuel|last=Fabian|website=The Times of Israel|access-date=8 October 2023|archive-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009001123/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/palestinians-report-11-killed-across-west-bank-in-clashes-with-israeli-forces/|url-status=live}}</ref><ref>[https://nournews.ir/En/News/152621/Israeli-forces-kill-6-Palestinian-youths-in-West-Bank Israeli forces kill 6 Palestinian youths in West Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231009000911/https://nournews.ir/En/News/152621/Israeli-forces-kill-6-Palestinian-youths-in-West-Bank |date=9 October 2023 }}<br />[https://www.newarab.com/news/palestinian-killed-west-bank-death-toll-reaches-seven Palestinian killed near Nablus as West Bank death toll reaches seven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008113627/https://www.newarab.com/news/palestinian-killed-west-bank-death-toll-reaches-seven |date=8 October 2023 }}</ref>. Міністр абароны Ізраіля паведаміў пра масавы прызыў рэзервістаў<ref name=":022">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6265524|title=Что происходит в Израиле. Главное|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}</ref>. === Контрнаступленне ЦАХАЛ === Ноччу 8 кастрычніка ізраільскія войскі пачалі ачыстку горада Сдэрот ад праціўніка<ref>{{Cite web|url=https://smotrim.ru/article/3589428|title=Очевидцы сообщают о зачистке в Сдероте|website=smotrim.ru|access-date=2023-10-07}}</ref>. Раніцай ліванская групоўка «Хезбала» з тэрыторыі [[Ліван]]а абстраляла ракетамі і снарадамі раён ферм Шэбаа; у адказ артылерыя ЦАХАЛ нанесла ўдары па Паўднёвым Ліване<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF artillery strikes targets in Lebanon as mortar shells fired toward Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-artillery-strikes-targets-in-lebanon-as-mortar-shells-fired-toward-israel/ |access-date=8 October 2023 |work=Times of Israel |date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008044429/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-artillery-strikes-targets-in-lebanon-as-mortar-shells-fired-toward-israel/ |url-status=live }}</ref><ref name="auto3">{{cite news |title=Israel Army Fires Artillery at Lebanon as Hezbollah Claims Attack |url=https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack |access-date=8 October 2023 |work=Asharq Al-Awsat |language=en |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008055038/https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack |url-status=live }}</ref>. На працягу дня ЦАХАЛ адбіў 22 аб’екты<ref name="bbc2">{{cite news |date=8 October 2023 |title=Israeli forces fight to drive out Hamas militants and free hostages |agency=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67045138 |access-date=8 October 2023}}</ref>, у тым ліку паліцэйскі ўчастак у Сдэроце<ref>{{cite news |date=8 October 2023 |title=Israeli security forces take control of Sderot police station; 10 terrorists killed |work=[[Times of Israel]] |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-forces-take-control-of-sderot-police-station-10-terrorists-killed/ |access-date=8 October 2023}}</ref>. Кабінет бяспекі Ізраіля афіцыйна абвясціў стан вайны<ref>{{cite news |date=8 October 2023 |title=Israel: Security cabinet confirms war as death toll continues to rise |work=Telewizja Polska |url=https://tvpworld.com/73279022/israel-security-cabinet-confirms-war-as-death-toll-continues-to-rise |access-date=8 October 2023 |archive-date=9 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009000416/https://tvpworld.com/73279022/israel-security-cabinet-confirms-war-as-death-toll-continues-to-rise |url-status=dead }}</ref>. Паведамлялася, што палесцінскія апалчэнцы ўвайшлі ў Маген<ref name="ajlive2">{{cite news |title=Israel-Hamas war live: Israel declares 'state of war' as battles rage |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/8/israel-palestine-escalation-live-israeli-forces-bombard-gaza |access-date=8 October 2023 |publisher=[[Al Jazeera]] |date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051513/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/8/israel-palestine-escalation-live-israeli-forces-bombard-gaza |url-status=live }}</ref>. 10 кастрычніка ізраільцяне адваявалі Кфар-Азу<ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Inside the Israeli border village where Hamas ‘atrocities’ have shocked IDF soldiers |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kfar-aza-israel-village-hamas-attack-b2427446.html |access-date=2023-10-10 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Staff |first=Our Foreign |date=2023-10-10 |title=Babies killed in Hamas attacks on kibbutz as death toll passes 1,000 |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/10/babies-killed-hamas-attacks-kibbutz-israel/ |access-date=2023-10-10 |issn=0307-1235}}</ref>. 9 кастрычніка Армія абароны Ізраіля заявіла, што за ноч атакавала 500 цэляў у сектары Газа і ўстанавіла поўны кантроль над ізраільскімі гарадамі вакол агароджы па перыметры. Аднак баі ў Сдэроце працягваліся<ref name="ajlive3">{{cite news |date=9 October 2023 |title=Israel-Hamas war live news: Gaza under 'non-stop bombardment' |work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/9/israel-hamas-war-live-news-gaza-under-non-stop-bombardment |access-date=9 October 2023}}</ref>. У той жа дзень ізраільцяне адключылі Газе электрычнасць і блакавалі ўвоз прадуктаў харчавання і паліва. Міністр абароны краіны Ёаў Галант заявіў, што «мы змагаемся з чалавечымі жывёламі і дзейнічаем адпаведным чынам»<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Defense minister announces ‘complete siege’ of Gaza: No power, food or fuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/ |access-date=9 October 2023 |work=The Times of Israel |date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105739/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/ |archive-date=9 October 2023}}</ref>. Галант заявіў: «ХАМАС хацеў перамен у Газе, ён зменіцца на 180 градусаў ад таго, што ён думаў. Яны пашкадуюць пра гэты момант, Газа ніколі не вернецца да таго, што было»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timesofisrael.com/gallant-israel-moving-to-full-offense-gaza-will-never-go-back-to-what-it-once-was/|title=Gallant: Israel moving to full offense, Gaza will never go back to what it once was|first=Emanuel|last=Fabian|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-10-10|last2=Magid|first2=Jacob}}</ref>. Ён жа падкрэсліў, што ізраільскія вайскоўцы не будуць несці адказнасць, правілы вайны і ваенныя суды адмененыя<ref>[https://m.vz.ru/news/2023/10/10/1234345.html В Израиле заявили об отмене «всех правил ведения войны»]</ref>. 15 кастрычніка Ізраіль аднавіў пастаўкі вады на поўдзень Сектара Газа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-it-is-restarting-water-supply-to-southern-gaza-strip/|title=Israel says it is restarting water supply to southern Gaza Strip|first=Amy|last=Spiro|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-10-18|last2=Magid|first2=Jacob|last3=Agencies}}</ref>. 21 кастрычніка Тэль-Авіў заявіў аб поўнай блакадзе Газы<ref>{{Cite web|url=https://turbo.gazeta.ru/news/2023/10/21/21549751.shtml|title=Израиль готов перейти к этапу наземной операции в секторе Газа|website=turbo.gazeta.ru|access-date=2023-10-21|url-status=dead|archive-date=23 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023024505/https://turbo.gazeta.ru/news/2023/10/21/21549751.shtml}}</ref>. == Бамбардзіроўкі і абстрэлы == Увечары 9 кастрычніка з боку [[Сірыя|Сірыі]] быў абстраляны рэгіён [[Галанскія вышыні|Галанскіх вышынь]]. У адказ ЦАХАЛ нанёс удары па тэрыторыі Сірыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/israel-gaza-hamas-militants-conflict-war-b6ea877aa1ee96303aa0870d741da777|title=What to know on fourth day of latest Israeli-Palestinian War|website=AP News|date=2023-10-07|access-date=2023-10-10}}</ref>. Тым часам ізраільскія самалёты таксама нанеслі ўдар па памежным пераходзе [[Рафах (горад)|Рафах]], які злучае Газу і [[Егіпет]]<ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Alarm as Israel again hits Rafah border crossing between Gaza and Egypt |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/alarm-as-israel-again-hits-rafah-border-crossing-between-gaza-and-egypt |access-date=2023-10-11 |website=Aljazeera |language=en}}</ref>. 11 кастрычніка самалёты ЦАХАЛ нанеслі ўдары і разбурылі некалькі будынкаў ісламскага ўніверсітэта Газы<ref>{{Cite web |date=2023-10-11 |title=Israel strikes Islamic University in Gaza |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/11/Israel-strikes-Islamic-University-in-Gaza |access-date=2023-10-11 |website=al-Arabiya |language=en}}</ref>. Працягнуліся ракетныя абстрэлы ізраільскай тэрыторыі. Пад удары трапіў горад [[Ашкелон]]<ref>{{cite news |title=Rocket from Gaza hits hospital in Ashkelon in southern Israel |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/11/Rocket-from-Gaza-hits-hospital-in-Ashkelon-in-southern-Israel- |access-date=11 October 2023}}</ref>. Пад [[Наблус]]ам яўрэйскія пасяленцы атакавалі палесцінскую вёску, забіўшы траіх чалавек<ref>{{cite news|title=Three Palestinians killed by Israeli forces, settlers in West Bank - agency |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/three-palestinians-killed-by-israeli-forces-settlers-west-bank-agency-2023-10-11/ |work=Reuters |date=11 October 2023}}</ref>. Таксама адбыліся новыя сутыкненні на мяжы з Ліванам<ref name="ap6">{{Cite web|date=2023-10-11|title=Palestinians scramble for safety as Israel pounds sealed-off Gaza Strip to punish Hamas|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-hostages-bf6c42f84526c4d9416978c8effd932a |access-date=2023-10-11|website=Associated Press|language=en}}</ref>. Увечары міністр-абароны Ё. Галант і прэм’ер-міністр Б. Нетаньяху звярнуліся да нацыі: «Яўрэйскі народ не ведаў такіх падзей з 1947 года, мы сатрэм ХАМАС з твару Зямлі»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=i6eyq9UwIMU|title=שידור חי: ראש הממשלה נתניהו, שר הביטחון גלנט ויו"ר המחנה הממלכתי ח״כ גנץ בהצהרה משותפת|access-date=2023-10-11}}</ref>. 12 кастрычніка ізраільскія сілы разбамбілі пазіцыі «Нухба» (элітнага падраздзялення ХАМАС) і камандныя цэнтры праціўніка<ref name="ap8">{{cite news|title=Palestinians rush to buy food and struggle under strikes as Israel readies possible ground operation|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-cabinet-beb1fa2b9e4ede6cf4568dd6c86ff11a |access-date=12 October 2023|work=Associated Press|date=12 October 2023}}</ref>. Тым часам палесцінскі бок вёў абстрэл ізраільскага Сдэрота<ref>{{Cite news|date=12 October 2023|title=Four Israelis wounded in Sderot rocket barrage, seven homes hit|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-767895|work=The Jerusalem Post}}</ref>. ЦАХАЛ атакаваў міжнародныя аэрапорты [[Дамаск]]а і [[Халеб|Алепа]]<ref>{{cite news|title=Syria state TV says Israeli attack targets Aleppo, Damascus airports|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-state-tv-says-israeli-attack-targets-aleppo-damascus-airports-2023-10-12/|publisher=Reuters}}</ref>, а на Заходнім беразе ізраільскія пасяленцы напалі на пахавальную працэсію палесціцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.alquds.com/ar/posts/95970|title=استشهاد أب ونجله برصاص المستوطنين جنوب نابلس|website=alquds.com|lang=ar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/2-palestinians-killed-after-settlers-said-to-ambush-funeral-in-west-bank/|title=2 Palestinians killed after settlers said to ambush funeral in West Bank|first=ToI|last=Staff|website=www.timesofisrael.com}}</ref>. У той жа дзень, Халед Махтаб з [[Народны фронт вызвалення Палесціны|НФВП]] адкрыў агонь па супрацоўніках паліцыі каля ўваходу ў паліцэйскі ўчастак «Шалем». У выніку нападу двое паліцыянтаў былі параненыя, адзін з іх цяжка, у другога — лёгкія раненні, а сам тэрарыст ліквідаваны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://twitter.com/israelpolice/status/1712521658366378232?t=hYmt3QVeOw1j_34sFLj3lQ&s=19|title=Shooting Attack at a Police Station in Jerusalem - Terrorist Neutralized|author=Israel Police}}</ref>. 13 кастрычніка ізраільскія самалёты нанеслі ўдары па 750 вайсковых цэлях на поўначы Газы за ноч<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-13-23/index.html|title=Live updates: Israel-Hamas war rages as Palestinian death toll in Gaza rises from attacks|lang=en|first=By <a href="/profiles/kathleen-magramo">Kathleen Magramo</a> and Adam Renton|last=CNN|website=CNN|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013055343/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-13-23/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/13/1234749.html|title=Армия обороны Израиля за ночь поразила 750 объектов ХАМАС|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-13|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013063432/https://vz.ru/news/2023/10/13/1234749.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.armeniasputnik.am/20231013/izrail-za-noch-nanesla-udary-po-750-obektam-v-sektore-gaza-video-67222774.html|title=Израиль за ночь нанес удары по 750 объектам в секторе Газа. Видео|lang=ru|first=Sputnik|last=Армения|website=Sputnik Армения|date=20231013T0935+0400|access-date=2023-10-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/armiya-izrailya-zayavila-chto-za-noch-nanesla-udary-po-750-voennym-obektam-khamas.html|title=Армия Израиля заявила, что за ночь нанесла удары по 750 военным объектам ХАМАС|lang=ru-RU|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13}}</ref>. Некаторыя палітыкі сцвярджаюць, што ізраільскія вайскоўцы ўжылі [[белы фосфар]] пры абстрэле варожай тэрыторыі<ref>{{Cite news|title=Human Rights Watch says Israel used white phosphorus in Gaza, Lebanon|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/|website=Reuters|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13|lang=en|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013003409/https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/}}</ref>. У сваю чаргу ХАМАС нанёс удар па аэрапорце Бэн-Гурыён, куды прыбывала амерыканская ваенная дапамога<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/10/13/21493777.shtml|title=Hamas strikes Ben Gurion Airport|lang=ru|website=Gazeta.Ru|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13}}</ref>. Увечары армія Ізраіля правяла наземныя рэйды ў сектары Газа<ref>{{Cite news |last=Raice |first=Shayndi |date=13 October 2023 |title=Israelis Conduct Raids in Gaza Strip |work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/israelis-conduct-raids-in-gaza-strip-kCJdsSIKZc6QgZzV3tJP}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=13 October 2023|title=IDF: Infantry troops, tanks entered Gaza for ‘localized raids’ to clear area of terrorists, locate hostages |work=The Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-infantry-troops-tanks-entered-gaza-for-localized-raids-to-clear-area-of-terrorists-locate-hostages/}}</ref>. 14 кастрычніка ўпраўленне аэрапортаў Ізраіля апублікавала апавяшчэнне аб часовым закрыцці паветранай прасторы ў радыусе 6 км ад межаў Лівана і Сірыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://new.thecradle.co/articles/new.thecradle.co|title=Israel closes border airspace in fear of Quds Day escalation|website=The Cradle|access-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825210810/https://new.thecradle.co/articles/new.thecradle.co|archive-date=25 жніўня 2023}}</ref>. У той жа дзень ЦАХАЛ нанёс удары па аб’ектах Хезбалы. 16 кастрычніка дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] вярнуўся ў Ізраіль пасля візіту ў арабскія краіны<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/i-want-to-share-everything-blinken-returns-to-israel-after-arab-tour-4484750|title=Antony Blinken Returns To Israel After Talks In 6 Arab Countries|website=NDTV.com|access-date=2023-10-18}}</ref>. 17 кастрычніка [[Міністэрства аховы здароўя Палесціны]] заявіла, што ЦАХАЛ нанёс удар па бальніцы на тэрыторыі Сектара Газа, у якой загінула каля 1000 чалавек. Ізраільскі бок адмаўляе абвінавачанні і заяўляе, што ракета прыляцела з боку Сектара Газа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/17/gaza-authorities-say-hundreds-killed-in-israeli-air-raid-on-hospital|title=Hundreds killed in Israeli air raid on Gaza hospital|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-10-18}}</ref>. У арабскіх краінах пачаліся акцыі пратэстаў у падтрымку Палесціны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-hospital-blast-middle-east-protests-intl-hnk/index.html|title=Gaza hospital explosion sparks anger and protests in Arab countries|first=Kathleen Magramo,Jomana Karadsheh,Mohammed Tawfeeq,Caroline|last=Faraj|website=CNN|date=2023-10-18|access-date=2023-10-18}}</ref>, а [[Іарданія]] скасавала візіт [[Джо Байдэн]]а<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/bidens-trip-jordan-called-rcna120938|title=Biden's trip to Jordan is called off|website=NBC News|date=2023-10-17|access-date=2023-10-18}}</ref>. 18 кастрычніка [[Прэзідэнт ЗША]] Джо Байдэн, які прыляцеў у Ізраіль, заявіў, што бальніца была абстраляна другім бокам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/biden-heads-middle-east-inflamed-by-gaza-hospital-blast-2023-10-18/|title=Biden, in Israel, says hospital blast appears to be caused by 'the other team'|first=Nidal|last=Al-Mughrabi|website=Reuters|date=2023-10-18|access-date=2023-10-18|last2=Holland|first2=Steve|last3=Al-Mughrabi|first3=Nidal}}</ref>. 19 кастрычніка ізраільцяне абстралялі раён Хан-Юніс, дзе размяшчалася школа ААН<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/18/1235674.html|title=В Катаре обвинили ВС Израиля в ударе по району школы БАПОР на юге сектора Газа|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-18}}</ref>. 22-га чысла пад ізраільскія атакі трапіў заходнебярэжны горад [[Джэнін]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/22/10/2023/6534688b9a79479bcd72e3e2|title=ЦАХАЛ заявила об ударе по подземному комплексу мечети на Западном берегу|website=www.rbc.ru|access-date=2023-10-22|archive-date=2023-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022005727/https://www.rbc.ru/politics/22/10/2023/6534688b9a79479bcd72e3e2|url-status=live}}</ref>. == Аперацыі на палесцінскай тэрыторыі == 26 кастрычніка сілы ЦАХАЛ правялі рэйд з удзелам танкаў у Паўночнай Газе<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/armia-izraila-provela-tankovyj-rejd-v-sektor-gaza/a-67219245|title=Армия Израиля провела танковый рейд в сектор Газа|lang=ru|website=www.dw.com|date=2023-10-26|access-date=2023-10-26}}</ref>. На наступны дзень пяхотныя, бранятанкавыя і інжынерныя падраздзяленні ізраільскай 36-й дывізіі распачалі другі рэйд на тэрыторыю Газы — на гэты раз у цэнтральныя раёны<ref>{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/927860|title=Израильская армия совершила рейд на территорию Газы|lang=ru|website=www.interfax.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Адначасова на поўдні палесцінскіх тэрыторый правялі спецаперацыю байцы 13-й флатыліі ВМС<ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/1596140/2023-10-27/tcakhal-soobshchila-o-nochnom-reide-v-iuzhnoi-chasti-sektora-gaza|title=ЦАХАЛ сообщила о ночном рейде в южной части сектора Газа|lang=ru|website=iz.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. У ноч на 28 кастрычніка ізраільскія войскі пашырылі аперацыю ў сектары Газа<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/27/10/2023/653bf1d49a79476be5de5c5d|title=ЦАХАЛ заявила о расширении действий войск в секторе Газа|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Авіяцыя ажыццявіла самую масіраваную бамбардзіроўку з моманту пачатку аперацыі. Палесцінскія крыніцы паведамілі пра перастрэлку баевікоў ХАМАС з тэхнікай праціўніка, якая рухалася ў бок горада [[Бейт-Ханун]] і лагера бежанцаў Аль-Бурэйдж<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/27/10/2023/653c06c79a7947d605d35db3|title=Силы Израиля вошли в сектор Газа|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Прэзідэнт Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] абвясціў пра другую фазу вайны<ref>{{Cite web |url=https://ura.news/news/1052698824|title=Нетаньяху: израильские войска вошли в сектор Газа для уничтожения ХАМАС|lang=ru|website=ura.news|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. 30 кастрычніка ізраільскія танкі і пяхота ўварваліся ў ваколіцы [[горад Газа|Газы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-makes-major-advance-toward-gaza-city-2339a2b6|title=Israel Makes Major Advance Toward Gaza City|lang=en-US|website=WSJ|access-date=2023-10-30}}</ref>. На наступны дзень 84-я пяхотная дывізія захапіла ўмацаваны пункт праціўніка ў раёне Джэбалія<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/928542|title=ЦАХАЛ сообщил о захвате укрепрайона и гибели 50 хамасовцев|lang=ru|website=www.interfax.ru/|access-date=2023-10-31}}</ref>. 1 лістапада ізраільцяне прарвалі перадавую лінію абароны палесцінцаў у Паўночнай Газе<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/928751|title=Военные Израиля прорвали линию обороны ХАМАС на севере Газы|lang=ru|website=www.interfax.ru|access-date=2023-11-01}}</ref>. 2 лістапада войскі ЦАХАЛ перарэзалі сектар з усхода на захад, дасягнуўшы мора<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-gaza-city-is-encircled-ceasefire-is-not-on-the-table/|title=IDF: Gaza City is encircled, ceasefire is not on the table|lang=en|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-11-02|archive-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102191649/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-gaza-city-is-encircled-ceasefire-is-not-on-the-table/|url-status=live}}</ref>. У ноч на 4 лістапада пяхотныя падраздзяленні ізраільцян, узмоцненыя танкамі, атакавалі Паўднёвую Газу<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-november-04-2023//|title=IDF force makes ‘targeted’ incursion into southern Gaza|lang=en|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-11-04}}</ref>. 6 лістапада палесцінскія атрады контратакавалі ізраільцян пад Тэль-эль-Хавай<ref>{{cite web |title=Iran update, November 6, 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-6-2023 |website=Institute for the Study of War |access-date=6 November 2023}}</ref>. Праз два дні ХАМАС страціў кантроль над Паўночнай Газай<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/11/2023/654bdbe79a794765512ecb26|title=В Израиле заявили о потере ХАМАС контроля над севером сектора Газа|lang=ru|access-date=2023-11-09}}</ref>. 13 лістапада прадстаўнікі ЦАХАЛ заявілі пра поўны захоп горада Газы<ref>{{Cite web|url=https://theins.info/news/266741|title=Израиль заявил, что ХАМАС потерял контроль над Газой. В сети появилось фото с военными Израиля якобы в здании законодательного совета ХАМАС|lang=ru|website=The Insider|access-date=2023-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231113204345/https://theins.info/news/266741|archive-date=13 лістапада 2023}}</ref>. 16 лістапада палесцінцы страцілі кантроль над гаванню Газы<ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052704463|title=ЦАХАЛ взял под контроль гавань сектора Газа|lang=ru|website=ura.news|access-date=2023-11-16}}</ref>. 18 лістапада паведамлялася пра баі ў раёнах Зейтун, Шэйх-Аджлін і Рымаль, дзе сілы ХАМАС сутыкнуліся з 36-й дывізіяй. На ўскраіне Джэбаліі 162-я брыгада ЦАХАЛ атакавала камандны пункт Паўночнай брыгады і пазіцыі чатырох батальёнаў палесцінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/ajhfqdpu3|title=Операция "Железные мечи", день 43: хроника противостояния|lang=ru|website=www.vesty.co.il|access-date=2023-11-18}}</ref>. 22 лістапада камандны пункт быў цалкам знішчаны ізраільцянамі<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/by000joivt|title=Бункеры под виллами: обнаружен центр управления ракетами ХАМАСа|lang=ru|website=www.vesty.co.il|access-date=2023-11-22}}</ref>. У той жа дзень бакі ўхвалілі здзелку па абмене ізраільскіх закладнікаў на палесцінскіх зняволеных<ref>{{Cite web |url=https://www.moscowtimes.ru/2023/11/22/izrail-dogovorilsya-s-hamas-ob-osvobozhdenii-zalozhnikov-i-chetirehdnevnom-prekraschenii-ognya-a113843 |title=Израиль договорился с ХАМАС об освобождении заложников и четырёхдневном прекращении огня |access-date=2023-11-22 |archive-date=2023-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122134617/https://www.moscowtimes.ru/all/113842 |url-status=live }}</ref>. 24 лістапада ў 7:00 на фронце ўступіла ў сілу перамір’е<ref>{{Cite news|title=После «прекращения огня» обстреляны поселки около границы с Газой|url=https://www.strana.co.il/news/?ID=138729&cat=3|website=www.strana.co.il|date=2023-11-24|access-date=2023-11-24|lang=ru}}</ref>. 27-га яно працягнута на дадатковыя два дні<ref>{{Cite news|title=Белый дом подтвердил: перемирие в Газе продлено на два дня|url=https://www.vesty.co.il/main/article/rysadbgs6|website=www.vesty.co.il|date=2023-11-27|access-date=2023-11-27|lang=ru|archive-date=2023-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128002953/https://www.vesty.co.il/main/article/rysadbgs6}}</ref><ref>{{Cite news|title=Катар и ХАМАС официально подтвердили, что режим прекращения огня продлевается|url=https://www.newsru.co.il/israel/27nov2023/quatar_003.html|website=www.newsru.co.il|date=2023-11-27|access-date=2023-11-27|lang=ru|archive-date=2023-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128002924/https://www.newsru.co.il/israel/27nov2023/quatar_003.html}}</ref>. 30-га перамір’е працягнулі яшчэ на дзень<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/501499-izrail-i-hamas-prodlili-peremirie-v-sektore-gaza|title=Израиль и ХАМАС продлили перемирие в секторе Газа|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-11-30|access-date=2023-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19417271|title=Израиль и ХАМАС продлили срок перемирия в Газе|website=TACC|access-date=2023-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.belnovosti.by/v-mire/izrail-i-hamas-prodlili-peremirie|title=Израиль и ХАМАС продлили перемирие|lang=ru|website=Белновости: Последние новости России, Беларуси и мира. Новости сегодня|date=2023-11-30|access-date=2023-11-30}}</ref>. 1 снежня баі аднавілся. Катар і Егіпет на фоне новай хвалі гвалту пачалі спробы аднавіць перамір’е<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6367610|title=Посредники пытаются добиться нового прекращения огня между Израилем и «Хамасом»|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-12-01|access-date=2023-12-01}}</ref>. Пасля сутыкненні аднавіліся. 3 снежня адбыліся баі ў ваколіцах Хан-Юніса<ref>{{Cite news|title=Israeli bombing of Gaza intensifies, clashes reported near southern city|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-faces-growing-us-calls-restraint-amid-renewed-gaza-fighting-2023-12-02/|website=Reuters|date=2023-12-03|access-date=2023-12-03|lang=en}}</ref>. 5-га чысла ізраільскія сілы захапілі штаб контрразведкі ХАМАС<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/bymxvvhsp|title=ЦАХАЛ захватил оперативный штаб контрразведки ХАМАСа|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-05}}</ref> і пачалі баі ў цэнтральных раёнах Хан-Юніса<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/skn811n3rt|title=ЦАХАЛ ведет бои в центре Хан-Юнеса|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-05}}</ref>. 10 снежня ізраільская армія атакавала горад эль-Біра на Заходнім беразе<ref>{{Cite web|url=https://svpressa.ru/war21/news/397754/|title=Израиль начал штурм города на Западном берегу - Свободная Пресса - Война Израиль Палестина 2023. Новости Израиля и Палестины. Израиль Палестина новости. Израиль новости. Новости Палестины. Израиль Палестина война. Война в Израиле.|lang=ru|website=svpressa.ru|date=2023-12-11|access-date=2023-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gzt-news.livejournal.com/4948982.html|title=ЦАХАЛ штурмует расположенный на Западном берегу реки Иордан палестинский город Эль-Бира|lang=ru|last=gzt_news|website=gzt-news.livejournal.com|access-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211132354/https://gzt-news.livejournal.com/4948982.html|archive-date=11 снежня 2023|url-status=dead}}</ref>. Праз два дні пачалі паступаць паведамленні аб нападзе ЦАХАЛ на Джэнін<ref>{{Cite news|title=Israel attacks Jenin in biggest West Bank incursion in 20 years|url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/03/palestinians-killed-israeli-strike-west-bank-jenin|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-07-03|access-date=2023-12-12|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sm.news/news/20231212/531700/|title=Израиль начал штурм палестинского города {{!}} 12.12.2023|lang=ru|website=ИА SM.News|date=20231212T0940|access-date=2023-12-12|archive-date=12 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212084621/https://sm.news/news/20231212/531700/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/12/12/21905857.shtml|title=Армия обороны Израиля штурмует Дженин на Западном берегу реки Иордан - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2023-12-12|access-date=2023-12-12}}</ref>. 19 снежня кіраўніцтва ізраільскай арміі заявіла пра поўны захоп Джэбаліі<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ завершил захват Джебалии, сотни террористов уничтожены|url=https://www.vesty.co.il/main/article/jqhecne1h|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radio1.ru/news/politika/v-tsahal-zayavili-o-vzyatii-pod-kontrol-raiona-dzhebaliya-na-severe-gazi/|title=В ЦАХАЛ заявили о взятии под контроль района Джебалия на севере Газы|lang=ru|website=radio1.ru|date=2023-12-19|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://absatz.media/news/58427-cahal-na-severe-sektora-gaza-vzyat-pod-polnyj-kontrol-odin-iz-glavnyh-oplotov-hamas|title=ЦАХАЛ: на севере сектора Газа взят под полный контроль один из главных оплотов ХАМАС|lang=ru|website=Абzaц|date=2023-12-19|access-date=2023-12-19}}</ref>. 1 студзеня ізраільскія часці захапілі штаб ваеннай разведкі ХАМАС<ref>{{Cite news|title=Два штаба в одном месте: ЦАХАЛ захватил важный объект боевиков в Хан-Юнесе|author=Станислав Окуневич|url=https://www.isranews.tv/item/66087|website=9 канал|date=2024-01-01}}</ref>. На наступны дзень ЦАХАЛ абвясціў аб змене стратэгіі і пачатку новага этапу аперацыі<ref>{{cite web|title=Война Израиля с ХАМАС: вывод части резервистов из Газы и изменение стратегии ЦАХАЛ|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c1ry9n3lrxgo|website=bbc|date=2 января 2024}}</ref>. 15 студзеня міністр абароны Ізраіля Галант абвясціў аб заканчэнні этапу інтэнсіўных ваенных дзеянняў у паўночнай частцы сектара Газа. Паводле яго слоў, цяпер баявыя дзеянні пераходзяць у новую стадыю і стануць «больш кропкавымі»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6454018|title=Министр обороны Израиля объявил о завершении интенсивных боев на севере Газы|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-01-15|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/abroad/izrail-zavershil-intensivnuju-fazu-voennyh-dejstvij-na-severe-gazy-1442344/|title=Израиль завершил интенсивную фазу военных действий на севере Газы|lang=ru-RU|website=Профиль|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ulysmedia.kz/news/25510-o-zavershenii-intensivnykh-boev-na-severe-sektora-gaza-zaiavil-izrail/|title=Израиль заявил о завершении интенсивных боев на севере сектора Газа|lang=ru|website=Ulysmedia.kz: Новости и аналитика в Казахстане {{!}} Улыс, Ұлыс, Ulys, Улус|date=2024-01-16|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ru/news/1107217-minoborony-izrailya-intensivnaya-faza-boevyh-dejstvij-na-severe-gazy-zavershena|title=Минобороны Израиля: Интенсивная фаза боевых действий на севере Газы завершена|lang=ru|website=Вечерняя Москва|access-date=2024-01-17}}</ref>. == Перамір’е і аднаўленне баявых дзеянняў == 1 лютага 2024 года [[Катар]], выступаючы пасяроднікам бакоў у мірным працэсе, заявіў, што Ізраіль і ХАМАС далі згоду на спыненне агню<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/505434-mid-katara-zaavil-o-soglasii-izraila-na-prekrasenie-ogna-v-sektore-gaza|title=МИД Катара заявил о согласии Израиля на прекращение огня в секторе Газа|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-02-01|access-date=2024-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6481122|title=МИД Катара: Израиль согласился на перемирие, реакция «Хамаса» тоже положительная|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-02-01|access-date=2024-02-01}}</ref>. Паводле папярэдніх умоў, палесцінцы вызваляюць закладнікаў, а ізраільскія вайскоўцы абмяжоўваюць аперацыю ў Газе<ref>{{Cite web|url=https://absatz.media/news/62811-wsj-posle-novogo-peremiriya-izrailyu-budet-slozhno-vozobnovit-boi|title=WSJ: После нового перемирия Израилю будет сложно возобновить бои|lang=ru|website=Абzaц|date=2024-02-01|access-date=2024-02-01}}</ref>. У 09:30 19 студзеня 2025 года ўступіў у сілу рэжым спынення агня<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/01/2025/678ae5e99a7947c5e14b10c8|title=Правительство Израиля одобрило соглашение о прекращении огня с ХАМАС|lang=ru|website=РБК|date=2025-01-18|access-date=2025-01-19}}</ref>. 18 сакавіка Ізраіль аднавіў удары па Газе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/03/2025/67d8c05f9a794703f4770397|title=Израиль возобновил удары по сектору Газа после двух месяцев перемирия|lang=ru|website=РБК|date=2025-03-18|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/569729|title=Израиль возобновил удары по Газе|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2025-03-18}}</ref>. 10 кастрычніка 2025 года ў Сектары Газа ўступіла ў сілу пагадненне аб спыненні агню: ЦАХАЛ адступае на ўзгодненыя пазіцыі, ХАМАС вызваляе ўсіх закладнікаў<ref>https://www.rbc.ru/politics/10/10/2025/68e7a9579a7947d9ff832a2f</ref>. == Крызіс бежанцаў == Паводле ААН, 1 млн палесцінцаў пакінулі свае дамы<ref name="displaced1">{{cite news |title=Gaza’s desperate civilians flee or huddle in hopes of safety, as warnings of Israeli offensive mount |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-785e0eb833715354cade4694e8ccbf67 |access-date=15 October 2023 |publisher=[[Associated Press]] |date=15 October 2023 |quote=...Juliette Touma, a spokesperson for the U.N. agency for Palestinian refugees. An estimated 1 million people have been displaced in Gaza in one week, she said.}}</ref>. З боку Ізраіля бежанцамі сталі 500 000 чалавек<ref>{{cite news |title=Approximately 500,000 people displaced in Israel |url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1697526771-around-half-a-million-people-displaced-in-israel |access-date=18 October 2023 |publisher=i24 News |date=18 October 2023}}</ref>. Раніца 14 кастрычніка паведамлялася пра ізраільскія паветраныя ўдары па калонам бежанцаў<ref>{{Cite web |url=https://detaly.co.il/hamas-izrail-razbombil-tri-kolonny-bezhentsev-na-yug-eto-rasprostranili-nbc-i-sky/ |title=ХАМАС: "Израиль разбомбил три колонны беженцев из Газы на юг". Это распространили NBC и Sky |lang=ru-RU |last=Новости |website=Детали |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.co.il/israel/14oct2023/b_120.html |title=ХАМАС объявил о "гибели 70 беженцев в результате удара ЦАХАЛа". Как это подавали СМИ |lang=ru |website=NEWSru.co.il |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref>. Пазней стала вядома, што ХАМАС блакаваў дарогі, па якіх жыхары Газы беглі з сектара<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.co.il/mideast/14oct2023/ev809.html |title=ХАМАС пытается помешать эвакуации жителей Газы, чтобы использовать их в качестве "живого щита" |lang=ru |website=NEWSru.co.il |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hundreds of thousands flee south in Gaza after Israel orders evacuation|first=Susannah|last=George|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/14/gaza-evacuation-israel-hamas-war/|website=Washington Post|id=0190-8286|date=2023-10-14|access-date=2023-10-14|lang=en-US}}</ref>. У той жа час Егіпет адмовіўся выпускаць бежанцаў з сектара Газа праз КПП Рафіах; ХАМАС ухваліў гэтае рашэнне<ref>{{Cite web |url=https://cursorinfo.co.il/israel-news/hamas-i-egipet-prepyatstvuyut-evakuatsii-zhitelej-sektora-gaza/ |title=ХАМАС и Египет препятствуют эвакуации жителей Сектора Газа |lang=ru-RU |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref>. == Людскія ахвяры == На вечар 18 лістапада, паводле ўрада Палесціны, з іх боку загінулі 12 211 баевікоў і грамадзянскіх (12 000 у Газе<ref name="cas1">{{cite news |title=محرقة غزة .. 12 ألف شهيد منهم 5 آلاف طفل و3300 سيدة اقرأ المزيد عبر المركز الفلسطيني للإعلام |url=https://palinfo.com/news/2023/11/17/862696/ |access-date=17 November 2023 |publisher=The Palestinian Information Center |date=17 November 2023 |language=ar}}</ref> і 211 на Заходнім беразе<ref name="WBcas">{{cite news |script-title=ar:استشهاد 3 فلسطينيين وإصابة 8 جنود صهاينة بإطلاق نار جنوب القدس اقرأ المزيد عبر المركز الفلسطيني للإعلام |title=aistishhad 3 filastiniiyn wa'iisabat 8 junud sahayinat bi'iitlaq nar janub alquds aiqra almazid eabr almarkaz alfilastinii lil'iielam |trans-title=3 Palestinians were killed and 8 Zionist soldiers were injured by gunfire south of Jerusalem. Read more via the Palestinian Information Center |url=https://palinfo.com/news/2023/11/16/862389/ |access-date=16 November 2023 |publisher=The Palestinian Information Center |date=16 November 2023 |language=ar}}</ref>), 30 469 пацярпелі (30 000<ref name="cas1" /> і 2 469<ref name="WBcas" /> адпаведна), 3 250 прапалі без вестак<ref name="cas1" />. Паводле ізраільскай інфармацыі, было забіта 1 500 баевікоў<ref name="auto15">{{Cite news|url=https://news.sky.com/story/israel-gaza-war-latest-hamas-palestine-sky-news-live-blog-12978800|title=Israel-Gaza latest: Bodies of 1,500 Hamas militants found in Israeli territory – IDF|work=[[Sky News]]|date=10 October 2023 |access-date=10 October 2023 |archive-date=10 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010052744/https://news.sky.com/story/israel-gaza-war-latest-hamas-palestine-sky-news-live-blog-12978800 |url-status=live}}</ref> (пазней ЦАХАЛ пераглядзеў гэтую адзнаку і назваў лічбу загінулых апалчэнцаў у 1 000 чалавек<ref name="casclaim1">{{cite news |title=1200 נרצחים ונופלים הי"ד • "תכננו לא פיגוע ונסיגה אלא כיבוש" |url=https://ch10.co.il/news/851219/ |access-date=12 October 2023 |publisher=Channel 10 |date=12 October 2023}}</ref>). Ізраільцяне страцілі 1 217 чалавек забітымі<ref name="cas2"/>, у тым ліку 363 сілавікоў<ref name="shinbet">{{Cite news |url=https://www.timesofisrael.com/authorities-name-44-soldiers-30-police-officers-killed-in-hamas-attack/ |title=Authorities name 299 soldiers, 54 police officers killed in 2023 terror clashes |first=Emanuel |last=Fabian |work=[[The Times of Israel]] |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008151607/https://www.timesofisrael.com/authorities-name-44-soldiers-30-police-officers-killed-in-hamas-attack/ |url-status=live}}</ref> і 854 цывільных<ref>{{cite news|title=IDF: 361 out of 854 bodies of civilians brought to rabbinate are identified, along with 222 soldiers|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-361-out-of-854-bodies-of-civilians-brought-to-rabbinate-are-identified-along-with-222-soldiers/ |access-date=12 October 2023|publisher=The Times of Israel|date=12 October 2023}}</ref>, а таксама 5 132 параненымі<ref name="cas2,2">{{Cite news |date=22 October 2023 |title=Health Ministry says 299 people currently hospitalized as result of Israel-Hamas war |newspaper=The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/health-ministry-says-299-people-currently-hospitalized-as-result-of-israel-hamas-war/ |access-date=22 October 2023}}</ref>. Акрамя таго, больш за 200 захоплены ў закладнікі<ref name="cas2,3">{{cite news|title=הערכות מעודכנות בישראל: יותר מ-1,200 נרצחו ונפלו, מספר החטופים בידי חמאס – למעלה מ-200|url=https://www.ynet.co.il/news/article/s14lrbqbp |trans-title=Updated estimates in Israel: More than 1,200 killed, number of Hamas abductees more than 200 |access-date=10 October 2023|publisher=Ynet|date=10 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010211439/https://www.ynet.co.il/news/article/s14lrbqbp |archive-date=10 October 2023|language=he}}</ref> і 100—200 прапалі без вестак<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-19/ty-article/.premium/israel-believes-some-of-those-missing-after-hamas-attack-will-not-be-found/0000018b-4942-d5d2-afef-cdff5b7f0000|title=Israel Believes Some of Those Missing After Hamas' Attack Will Not Be Found|work=Haaretz|language=en}}</ref>. 82 чалавекі загінулі на ліванскай тэрыторыі (66 байцоў Хезбалы<ref>{{Cite news |last=חדשות |date=2023-11-16 |title=76 הרוגים מתחילת המלחמה: חיזבאללה הודיע על מותם של שני מחבלים נוספים |language=he |work=Ynet |url=https://www.ynet.co.il/news/article/hk6lvam46 |access-date=2023-11-17}}</ref> і 16 грамадзянскіх<ref>{{Cite news |date=2 November 2023 |title=A woman and 3 children are killed by an Israeli airstrike in south Lebanon, local officials say |publisher=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/woman-3-children-killed-israeli-airstrike-south-lebanon-104644462 |access-date=2 November 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105192305/https://abcnews.go.com/International/wireStory/woman-3-children-killed-israeli-airstrike-south-lebanon-104644462 |url-status=live}}</ref><ref>[https://www.thenationalnews.com/mena/lebanon/2023/11/13/two-killed-and-journalists-targeted-in-separate-israeli-attacks-on-south-lebanon/ Two killed and journalists targeted in separate Israeli attacks on south Lebanon]</ref>). 26 чалавек загінулі (14 вайскоўцаў, 10 байцоў Хезбалы, 2 мірных жыхароў<ref name="sohr">{{cite news |title=منذ الحرب الإسرائيلية على غزة.. 20 هجوما إسرائيليا على سورية أودت بحياة 26 من المدنيين والعسكريين |url=https://www.syriahr.com/منذ-الحرب-الإسرائيلية-على-غزة-مقتل-24-عن/691246/ |access-date=16 November 2023 |publisher=SOHR |date=16 November 2023 |language=ar}}</ref>) і 13 пацярпелі (7 вайскоўцаў{{крыніца}} і 5 мірных грамадзян<ref>{{cite news |title=Israeli airstrikes on Aleppo airport in Syria injures 5 people |url=https://www.syriahr.com/en/314001/ |access-date=26 October 2023 |publisher=SOHR |date=15 October 2023}}</ref>) на тэрыторыі Сірыі<ref>{{cite news|title=‘Probable’ Israel strike kills six Syria fighters: monitor |url= https://www.arabnews.com/node/2384461/middle-east|access-date=12 October 2023|publisher=Arab News|date=12 October 2023}}</ref>. Таксама ў канфлікце загінулі 250 замежных грамадзян<ref name="cas2">{{Cite news |date=15 October 2023 |title=Over 1,400 Killed In Hamas Attacks On Israel: PM Office |work=Barron's |url=https://www.barrons.com/news/over-1-400-killed-in-hamas-attacks-on-israel-pm-office-787d2b0f?refsec=topics_afp-news |access-date=15 October 2023 |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016025314/https://www.barrons.com/news/over-1-400-killed-in-hamas-attacks-on-israel-pm-office-787d2b0f?refsec=topics_afp-news |url-status=live }}</ref>. Акрамя таго, у Газе падчас бамбёжак загінулі 102 супрацоўніка [[ААН]]<ref name="UNstaffkilled">[https://www.msn.com/en-gb/news/world/number-of-un-staff-killed-in-the-gaza-strip-rises-to-79/ar-AA1jqwkq «Number of UN staff killed in the Gaza Strip rises to 79»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108152101/https://www.msn.com/en-gb/news/world/number-of-un-staff-killed-in-the-gaza-strip-rises-to-79/ar-AA1jqwkq |date=8 November 2023 }}. MSN. 6 November 2023. Retrieved 6 November 2023.</ref>. == Міжнародная рэакцыя == [[Аргенціна]], [[Бразілія]], большасць еўрапейскіх краін і [[ЗША]] асудзілі дзеянні ХАМАС, выказалі салідарнасць з Ізраілем і заявілі, што Тэль-Авіў мае права абараняцца ад узброеных нападаў, назваўшы тактыку баевікоў [[тэрарызм]]ам<ref name="auto2">{{cite news |title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel |access-date=8 October 2023 |work=Al Jazeera |language=en |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007201341/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel |url-status=live }}</ref><ref name=":0"/>. Некаторыя краіны [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]], такія як [[Аман]], [[Емен]] і [[Катар]], а таксама не арабскія краіны, такія як [[Іран]], выказалі падтрымку палесцінцам, абвінаваціўшы ізраільскі бок у эскалацыі гвалту. Шэраг іншых краін заклікалі да спынення агню<ref name=":0">{{Cite news|last=Michaelson|first=Ruth|date=7 October 2023|title=Condemnation and calls for restraint after Hamas attack on Israel|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/condemnation-and-calls-for-restraint-after-hamas-attack-on-israel |url-status=live |access-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007155544/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/condemnation-and-calls-for-restraint-after-hamas-attack-on-israel |archive-date=7 October 2023|quote=International leaders condemned an unprecedented incursion by Palestinian militants into southern Israel, while governments across the Middle East called for restraint after an attack that shook the Israeli security establishment.}}</ref><ref>{{cite news|title=Saudi Arabia, Qatar, Oman and Bahrain call for immediate de-escalation between Israel and Palestine|url=https://gulfnews.com/world/mena/saudi-arabia-qatar-oman-and-bahrain-call-for-immediate-de-escalation-between-israel-and-palestine-1.1696676016283 |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007182352/https://gulfnews.com/world/mena/saudi-arabia-qatar-oman-and-bahrain-call-for-immediate-de-escalation-between-israel-and-palestine-1.1696676016283 |url-status=live}}</ref>. 21 лістапада 2024 года [[Міжнародны крымінальны суд]] паведаміў аб выдачы ордэраў на арышт Прэм’ер-міністра Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху|Біньяміна Нетаньяху]] і былога міністра абароны Ёава Галанта за меркаваныя ваенныя злачынствы ў сектары Газа<ref>[https://zviazda.by/be/news/20241121/1732191264-mizhnarodny-kryminalny-sud-vydau-order-na-arysht-premera-izrailya-netanyahu zviazda.by]</ref>. == Фотаздымкі == <gallery> Palestine solidarity protesters call for peace and an end to Israel's occupation and Apartheid (53248572695).jpg|Прапалесцінская дэманстрацыя, Лондан. Israel solidarity protest Berlin 2023-10-08 19.jpg|thumb|Праізраільская дэманстрацыя, Берлін. The remains of the Sderot city police Photo by Yoav Keren.jpg|Ізраільскі паліцэйскі ўчастак пасля баёў, Сдэрот. פגיעת רקטה ברכב בראשון לציון.jpg|Знішчаны пры ракетным удары ХАМАС аўтамабіль. Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 40.jpg|Палесцінскі медык нясе на руках пацярпелае дзіцё, Газа. Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 06.jpg|Разбурэнні ў Газе. Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|міні|злева|Спутнікавы фотаздымак раёна баявых дзеянняў 7 кастрычніка. </gallery> == Гл. таксама == * [[Выбух у бальніцы Аль-Ахлі]] * [[Ордар на арышт Біньяміна Нетаньяху і Ёава Галанта]] * [[Прапалесцінскія пратэсты ва ўніверсітэцкіх кампусах (2024)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{амерыкана-іранскі канфлікт}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2023 года]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]] 9g2c7xoha5m0m5iiqy3g3nius7o54ls 100 753022 5124668 5124295 2026-04-11T15:51:41Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5124668 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім|2026-04-11T10:57:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім|2026-04-11T10:45:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сымон Фелікс Жукоўскі|2026-04-10T14:40:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Чэслаў Лапіч|2026-04-10T10:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларуска-татарскае пісьменства|2026-04-10T10:07:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сцяпан Пятровіч Шавыроў|2026-04-10T06:11:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Адам Казіміравіч Паўстанскі|2026-04-09T17:37:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ян Янаў|2026-04-09T15:45:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|2026-04-09T12:58:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Сахараў|2026-04-09T12:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|2026-04-09T10:53:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3ckqrumad1fvom61jnejejlc88ryslv 100 753274 5124666 5124293 2026-04-11T15:51:20Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5124666 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Леанішкі (Віленскі раён)|2026-04-11T10:35:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пятрулішкі|2026-04-11T10:03:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Масцішкі|2026-04-11T09:29:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая Касіна|2026-04-10T21:24:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Малынь (Маскоўская вобласць)|2026-04-08T17:16:37Z|Brololwi}} {{Новы артыкул|Аль-Кантара|2026-04-07T16:15:05Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Грымсей|2026-04-06T12:01:55Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хунафлоўі|2026-04-06T10:12:33Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хуна-фіёрд|2026-04-06T10:05:51Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мід-фіёрд|2026-04-06T10:00:41Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хвамстаўнгі|2026-04-06T09:55:56Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ej7rk5cfzkrcybkuhws7zafdnno8df0 100 753287 5124663 5124290 2026-04-11T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5124663 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|2026-04-11T08:48:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд|2026-04-11T08:15:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў|2026-04-11T08:01:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі|2026-04-11T07:56:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2026-04-10T14:00:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2026-04-10T13:37:22Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|2026-04-10T11:08:12Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мядзельскі збор|2026-04-10T10:35:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Казанскі кітаб|2026-04-10T10:22:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларуска-татарскае пісьменства|2026-04-10T10:07:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лейпцыгскі хамаіл|2026-04-10T09:50:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кітаб Абрагама Карыцкага|2026-04-10T09:38:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ірмалой Яна Рапалеўскага|2026-04-10T08:00:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 90yx3b3eq624vperfqhlc4bci7hdtzi 0 763348 5124840 5107110 2026-04-12T05:04:54Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124840 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ірана-ізраільскі канфлікт |частка = |выява = Iran and Israel (without West Bank and Gaza).png |памер = |загаловак = Іран і Ізраіль на карце. |дата = з [[1 красавіка]] [[2024]] |месца = [[Блізкі Усход]] |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = '''{{Сцягафікацыя|Іран}}'''<br>'''ваенная падтрымка:''' * [[File:Slogan of the Houthi Movement.svg|22пкс]] [[Хусіты]]<ref name="Houthi 1">{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/houthi-rebels-fire-drones-toward-israel-from-yemen-says-security-agency/ |title=Houthi rebels fire drones toward Israel from Yemen, says security agency |last=AFP |website=[[The Times of Israel]] |date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413232702/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/houthi-rebels-fire-drones-toward-israel-from-yemen-says-security-agency/ |archive-date=2024-04-13 |access-date=2024-04-13 |url-status=live}}</ref> * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]]<ref name=JP>{{cite web |title=IDF strikes Hezbollah military complex in Lebanon |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-796767 |website=jpost.com |publisher=JPost |access-date=13 April 2024}}</ref> * {{flagicon image|Fictional Flag of the Islamic Resistance in Iraq.svg}} [[Ісламскі супраціў у Іраку|ІСІ]]<ref>{{cite news |title=حمله چهاروجهی و پیچیده ایران به اسرائیل - تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/01/26/3067881/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%AC%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%DA%86%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |work=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |title=Live Updates: Israel Reports Light Damage After Iran Launches Large Strike |url=https://www.nytimes.com/live/2024/04/13/world/israel-iran-gaza-war-news |website=nytimes.com |publisher=NY Times |access-date=14 April 2024}}</ref> |праціўнік2 = '''{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}'''<br>'''ваенная падтрымка:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>[https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strikes-live-coverage/card/france-deploys-navy-to-defend-israel-fwknZbgcf2sGhKZdTlye Iran Launches Over 300 Drones and Missiles in Attack on Israel: Live Updates] {{ref-en}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Алі Хаменеі]],<br>[[Ібрагім Раісі]] |камандзір2 = [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Ірана-ізраільскі канфлікт 2024 года''' — канфлікт паміж [[Іран]]ам і [[Ізраіль|Ізраілем]]. Разгортваецца на фоне [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Падзеі пачаліся пасля таго, як ізраільская авіяцыя [[Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску (2024)|разбамбіла іранскае консульства ў Дамаску]] ([[Сірыя]]). У адказ [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпус вартавых ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]] нанёс удар па тэрыторыі праціўніка з выкарыстаннем дронаў і ракет<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/04/13/iran-nachal-ataku-na-izrail-zapuscheny-desyatki-dronov|title=Иран начал атаку на Израиль. Запущены десятки дронов|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413230123/https://meduza.io/news/2024/04/13/iran-nachal-ataku-na-izrail-zapuscheny-desyatki-dronov|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Bando |first=Erin |date=13 April 2024 |title=Iran launches drone attack against Israel |url=https://www.politico.com/news/2024/04/13/iran-israel-attacks-00152116 |journal=Politico |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413232658/https://www.politico.com/news/2024/04/13/iran-israel-attacks-00152116 |url-status=live }}</ref>. == Перадгісторыя == Раней паміж дзвюма краінамі праходзіў [[Ірана-Ізраільскі проксі-канфлікт|проксі-канфлікт]]<ref>{{cite news |last1=Gerges |first1=Fawas |title=Israel attacks show Syria's conflict becoming a regional proxy war |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10039056/Israel-attacks-show-Syrias-conflict-becoming-a-regional-proxy-war.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |date=5 May 2013 |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829160000/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10039056/Israel-attacks-show-Syrias-conflict-becoming-a-regional-proxy-war.html |archive-date=29 August 2014 |url-status=live}}</ref>. Іранцы аказвалі падтрымку ўсім антыізраільскім сілам: шыіцкім апалчэнням [[Ліван]]а і палесцінскім групоўкам. Ізраільцяне, у сваю чаргу, садзейнічалі баевікам «[[Арганізацыя маджахедаў іранскага народа|Арганізацыі маджахедаў іранскага народа]]», наносілі авіяўдары па іранскіх саюзніках у Сірыі і забівалі іранскіх навукоўцаў-ядзершчыкаў<ref name="HolmesDehghan">{{cite news |last1=Holmes |first1=Oliver |last2=Dehghan |first2=Saeed Kamali |date=10 May 2018 |title=Fears grow as Israel and Iran edge closer to conflict |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/10/israel-has-hit-nearly-all-iranian-infrastructure-in-syria-military-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090114/https://www.theguardian.com/world/2018/may/10/israel-has-hit-nearly-all-iranian-infrastructure-in-syria-military-claims |archive-date=27 March 2019 |access-date=22 May 2019 |newspaper=The Guardian |quote=Israel and Iran have been urged to step back from the brink after their most serious direct confrontation, with Israeli missiles being fired over war-torn Syria in a "wide-scale" retaliatory attack many fear could drag the foes into a spiralling war.}}</ref>. 7 кастрычніка 2023 года баевікі [[ХАМАС]] з тэрыторыі [[Сектар Газа|сектара Газа]] ўварваліся ў Паўднёвы Ізраіль. Аперацыя праводзілася пры актыўнай падтрымцы Ірана<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rjibzeo3a|title="Hamas' sexual violence was a planned and systematic attack and falls under the definition of crimes against humanity"|website=ctech|date=29 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240405131916/https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rjibzeo3a|archive-date=2024-04-05|access-date=13 April 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/the-10-children-still-held-hostage-in-gaza-yet-to-be-freed-under-truce-deal/|title=Источник|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213203956/https://www.timesofisrael.com/the-10-children-still-held-hostage-in-gaza-yet-to-be-freed-under-truce-deal/|archive-date=2023-12-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, саюзная Тэгерану ліванская групоўка «[[Хезбала]]» пачала напады на Паўночны Ізраіль<ref>{{Cite news |date=10 April 2024 |title=US Sees Imminent Missile Strike on Israel by Iran, Proxies |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-04-10/us-sees-missile-strike-on-israel-by-iran-proxies-as-imminent |access-date=13 April 2024 |work=Bloomberg.com |language=en |archive-date=2024-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240412131229/https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-04-10/us-sees-missile-strike-on-israel-by-iran-proxies-as-imminent |url-status=live }}</ref>. == Ход падзей == === 2024 === 1 красавіка 2024 года ў выніку [[Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску (2024)|ізраільскага авіяўдару]] было разбурана іранскае консульства ў [[Дамаск]]у ([[Сірыя]]), загінулі 16 чалавек, у тым ліку высокапастаўлены супрацоўнік Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі (КВІР), брыгадны генерал [[Махамад Рэза Захедзі]]. [[ЗША]], [[Францыя]], [[Германія]] і [[Вялікабрытанія]] папярэдзілі афіцыйны Тэгеран, што не варта нападаць на Ізраіль, бо такі напад будзе сур’ёзнай эскалацыяй і можа прывесці да ваеннага адказу Захаду<ref>{{Cite web |date=11 April 2024 |title=French President Macron to Knesset Speaker Ohana: 'We warned Iran against attacking Israel' |url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-796602 |access-date=13 April 2024 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en |archive-date=2024-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240412165334/https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-796602 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Eichner |first=Itamar |last2=Azulay |first2=Moran |date=11 April 2024 |title=Western powers to Iran: 'Do not attack Israel' |url=https://www.ynetnews.com/article/hj113tjhxr |access-date=13 April 2024 |work=Ynetnews |language=en |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413230130/https://www.ynetnews.com/article/hj113tjhxr |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 April 2024 |title=Foreign ministers of Germany, UK pressure Iran not to attack Israel |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-796610 |access-date=13 April 2024 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en |archive-date=2024-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240412061814/https://www.jpost.com/breaking-news/article-796610 |url-status=live }}</ref>. На гэтым фоне [[Саудаўская Аравія]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]], [[Аман]] і [[Кувейт]] распачалі крокі, каб перашкодзіць амерыканцам выкарыстоўваць свае базы на іх тэрыторыях для магчымых акцый супраць іранскага боку<ref>{{cite news |title=Gulf states warn US not to launch strikes on Iran from their territory or airspace |url=https://www.middleeasteye.net/news/exclusive-gulf-states-warn-us-not-launch-strikes-iran-territory-airspace |work=Middle East Eye |language=en |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413143208/https://www.middleeasteye.net/news/exclusive-gulf-states-warn-us-not-launch-strikes-iran-territory-airspace |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Biden issues one word message to Iran as Gulf nations warn US ahead of possible attack on Israel |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/biden-issues-one-word-message-to-iran-as-gulf-nations-warn-us-ahead-of-possible-attack-on-israel-101712950893156.html |work=Hindustan Times |date=13 April 2024 |language=en |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413015210/https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/biden-issues-one-word-message-to-iran-as-gulf-nations-warn-us-ahead-of-possible-attack-on-israel-101712950893156.html |url-status=live }}</ref>. Днём 13 красавіка ваенна-марскія сілы Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі захапілі ў [[Армузскі праліў|Армузскім праліве]] кантэйнеравоз ''MSC Aries'', які належаў ізраільскаму мільярдэру<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2024/04/13/22779656.shtml|title=СМИ сообщили о «захвате» Ираном связанного с Израилем судна|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413230134/https://www.gazeta.ru/social/news/2024/04/13/22779656.shtml|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/04/13/22780148.shtml|title=В Иране подтвердили задержание судна MSC Aries в Ормузском проливе|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413225922/https://www.gazeta.ru/army/news/2024/04/13/22780148.shtml|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Увечары каля 22 гадзін<ref name="med-3" /> у бок Ізраіля [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне»|запушчана некалькі сотняў]] беспілотнікаў [[Shahed 136]] і балістычных ракет. Атака праводзілася ў некалькі хваляў з тэрыторый Ірана, [[Ліван]]а і [[Ірак]]а<ref name="meduza"/>. Праіранскія групоўкі па ўсім [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] таксама запусцілі ракеты па тэрыторыі праціўніка<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kiro7.com/news/irans-state-run-news/MV2KTFGK26G736AMYFSQMNT4K4/|title=Iran's state-run news agency says Iran has fired ballistic missiles at targets inside Israel|website=KIRO 7 News Seattle|date=2024-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413231602/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.2f70fb173b9000da126c79afe2098f02.html?origin=https://www.kiro7.com|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Сярод цэляў былі ваенныя аб’екты і іншая інфраструктура<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/14/04/2024/661af3419a7947e6b77bc057?|title=С территории Ливана запустили дроны в сторону Израиля|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413224800/https://www.rbc.ru/politics/14/04/2024/661af3419a7947e6b77bc057|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Паводле ацэнак ізраільскіх чыноўнікаў, запушчана каля 100 дронаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-04-13-24/h_294a30853e7130afe098807b6b623cdb|title=Israel estimates more than 100 drones launched by Iran, Israeli military official says|website=CNN|date=2024-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413231559/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-04-13-24/h_294a30853e7130afe098807b6b623cdb|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Крыніца ў ізраільскіх Узброеных сілах паведаміла, што нападам падвергліся толькі ваенныя аб’екты<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/israel-gaza-hamas-war/israel-says-iran-only-targeted-military-sites-109208172?id=108860743|title=Israel says Iran only targeted military sites|website=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413214428/https://abcnews.go.com/International/live-updates/israel-gaza-hamas-war/israel-says-iran-only-targeted-military-sites-109208172?id=108860743|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Між тым, пасля стала вядома, што праз абстрэл была цяжка параненая 10-гадовая [[Бедуіны|бедуінская]] дзяўчынка ў раёне [[Арад (Ізраіль)|Арада]] і яшчэ адна дзяўчынка сямі гадоў. Усяго больш за 30 чалавек атрымалі траўмы<ref name="NBC">{{Cite web|lang=en|url=http://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-attack-strikes-live-updates-rcna147477|title=Live updates: Explosions seen over parts of Jerusalem amid air sirens around Israel|website=NBC News|date=14 April 2024|access-date=14 April 2024}}</ref>. Адразу ж пасля пачатку атакі ізраільскі прэм’ер-міністр [[Біньямін Нетаньяху]] выступіў са зваротам да народа і даў абяцанне «спакойна і рашуча» абараніць краіну ад любой пагрозы<ref name="med-3">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/04/13/ataka-na-izrail-iran-nanes-udar-dronami-i-krylatymi-raketami-glavnoe|title=Атака на Израиль. Иран нанес удар дронами и крылатыми ракетами. Главное|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413231743/https://meduza.io/feature/2024/04/13/ataka-na-izrail-iran-nanes-udar-dronami-i-krylatymi-raketami-glavnoe|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-14|url-status=live}}</ref>. Па ўсёй тэрыторыі Ізраіля была абвешчаная паветраная трывога<ref name="med-1">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/04/14/izrail-sbil-99-iranskih-dronov-i-raket|title=Израиль заявил, что сбил 99 % иранских дронов и ракет|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413235152/https://meduza.io/news/2024/04/14/izrail-sbil-99-iranskih-dronov-i-raket|archive-date=2024-04-13|access-date=2024-04-13|url-status=live}}</ref>. Ноччу 14 красавіка іарданскія сістэмы СПА, знішчальнікі [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]], [[Каралеўскія Ваенна-паветраныя сілы Іарданіі|ВПС Іарданіі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/14/04/2024/661b14c39a79471eefaad5fe|title=Иордания начала сбивать иранские дроны, летящие в Израиль|date=2024-04-14|publisher=РБК|access-date=2024-04-14}}</ref>, [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Вялікабрытаніі|ВПС Вялікабрытаніі]] і [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ВПС Ізраіля]] пачалі перахоп дронаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2024/04/14/izrail-nachal-perehvatyvat-iranskie-bpla-nad-siriey-i-iordaniey/|title=Израиль начал перехватывать иранские БПЛА над Сирией и Иорданией: Конфликты: Мир:|date=2024-04-14|publisher=Lenta.ru|access-date=2024-04-14}}</ref>. 19 красавіка ў 5:23 раніцы Ізраіль [[Удары Ізраіля па Іране (2024)|нанёс удары па некалькіх аб’ектах у Іране]]<ref name="dw1">{{cite news |title=ABC News: Израиль нанес ракетный удар по объекту в Иране |url=https://www.dw.com/ru/abc-news-izrail-nanes-raketnyj-udar-po-obektu-v-irane/a-68864512|access-date=19 April 2024 |agency=DW}}</ref>. Большасць трапленняў адбылося ў горадзе [[Кахджаварэстан]], паблізу [[Ісфахан]]а<ref>{{cite news |last1=Alkhshali |first1=Hamdi |title=Isfahan, Iran: Explosions Hear, Reports Say |url=https://www.cnn.com/2024/04/18/middleeast/isfahan-iran-explosion-intl-hnk |access-date=19 April 2024 |agency=CNN}}</ref>. Горад прымыкае да 8-й базы ВПС<ref>{{Cite web |date=2024-04-19 |title=Iran fires air defense batteries in provinces as explosions heard near Isfahan |url=https://apnews.com/article/iran-israel-mideast-tensions-4-19-2024-a7ccbae2e2844bab089e8e4377a24ddb |access-date=2024-04-19 |website=AP News |language=en}}</ref>. Дзяржаўныя СМІ Ірана паведамілі, што ізраільскія беспілотнікі над рэгіёнам былі збітыя сіламі СПА<ref>{{Cite web |date=2024-04-19 |title=Iran fires air defense batteries in provinces as explosions heard near Isfahan |url=https://apnews.com/article/iran-israel-mideast-tensions-4-19-2024-a7ccbae2e2844bab089e8e4377a24ddb |access-date=2024-04-19 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref>. Увечары 1 кастрычніка Іран [[Ракетны ўдар Ірана па Ізраілю (кастрычнік 2024)|нанёс ракетны ўдар]] па Ізраілю. У ходзе ўдару былі выкарыстаныя каля 200 балістычных ракет, уключаючы гіпергукавыя ракеты «Фатах-1» і «Фатах-2», якія атакавалі цэлі па ўсёй тэрыторыі Ізраіля<ref name="cnn">{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2024/10/01/politics/iran-missile-attack-israel/index.html|title=IDF says Iran has launched missiles toward Israel|website=edition.cnn.com|access-date=2024-10-01}}</ref><ref name="dw2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/cahal-iran-soversil-puski-raket-po-izrailu/a-70378848|title=ЦАХАЛ: Иран совершил пуски ракет по Израилю|website=www.dw.com|date=2024-10-01|access-date=2024-10-01}}</ref><ref name="ynet_reply">{{Cite web|lang=he|url=https://www.ynet.co.il/news/article/ske3pjt0r|title=ישראל: תהיה תגובה חריפה, מה שאיראן חטפה עד כה — פרומיל ממה שתחטוף עכשיו|author=איתמר אייכנר, יוסי יהושע|website=www.ynet.co.il|date=2024-10-01|access-date=2024-10-01}}</ref>. 26 кастрычніка Ізраіль [[Аперацыя «Дні пакаяння»|нанёс удары ў адказ]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-iran-strike-retaliation-live-updates-rcna177303|title=Live updates: Israel says it has launched retaliatory attacks in Iran|website=NBC News|date=25 October 2024|access-date=25 October 2024}}</ref>. === 2025 === У чэрвені ізраільскі бок праводзіць [[Аперацыя «Народ як леў»|аперацыю «Народ як леў»]], у амках аперацыі Ізраіль нанёс удары па [[ядзерныя аб’екты ў Іране|ядзернай інфраструктуры Ірана]], уключаючы аб’екты ў [[ядзерны аб'ект у Нетэнзе|Нетэнзе]], [[Ісфаханскі цэнтр ядзерных тэхналогій і даследаванняў|у Ісфахане]], [[Форда]] і [[IR-40|Араку (Эраку)]]. Разам з гэтым, бамбардзіроўкам падвергліся іранскія ваенныя базы, авіяцыя, сродкі СПА, пускавыя ўстаноўкі і ракеты «зямля-зямля», аб’екты ваеннай прамысловасці і нафтагазавая інфраструктура, а таксама будынак дзяржаўнага тэлеканала. Іран правёў у адказ ваенную аперацыю «[[аперацыя «Праўдзівае абяцанне 3»|Праўдзівае абяцанне 3]]», у рамках якой абстрэльваў Ізраіль [[балістычная ракета|балістычнымі ракетамі]] і [[БПЛА|дронамі]]. === 2026 === [[28 лютага]] [[2026]] года ізраільскія ВПС, у рамках [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|аперацыі «Ільвіны рык»]]<ref>[https://www.newsru.co.il/israel/28feb2026/magen_yehuda_103.html «Щит Иегуды», «Рычание льва» и «Эпическая ярость»&#58; Израиль и США атаковали Иран &#45; NEWSru.co.il]</ref><ref>[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-names-its-operation-against-iran-lions-roar/ Israel names its operation against Iran «Lion’s Roar» — The Times of Israel]</ref><ref>[https://www.iranintl.com/en/202602288170 Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ — Iran International]</ref>, нанеслі ўдары па розных цэлях у [[Іран]]е. Па некаторых паведамленнях, гэта адбывалася пры падтрымцы [[ЗША]]. Удары былі нанесеныя падчас працяглых ірана-амерыканскіх перамоў<ref name="novayagazeta1">{{cite web |author = |url = https://novayagazeta.eu/articles/2026/02/28/izrail-nanes-udar-po-iranu-ministr-oborony-news |title = Израиль нанес удар по Ирану — министр обороны |lang = ru |website = novayagazeta.eu |date = |access-date = 2026-02-28 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref name="bbc_curr1">{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |title = Trump confirms US has launched 'major combat' operations in Iran, as explosions reported in Tehran |lang = en |website = www.bbc.com |date = |access-date = 2026-02-28 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Вось супраціву]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Блізкага Усходу]] [[Катэгорыя:Красавік 2024 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]] [[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]] [[Катэгорыя:2024 год у Ізраілі]] [[Катэгорыя:2024 год у Іране]] pkxhwp4bniym5xqv67x0ocelpo7n46e 10 763504 5124889 4714001 2026-04-12T08:01:25Z JerzyKundrat 174 5124889 wikitext text/x-wiki [[Выява:Barbara Radzivił. Барбара Радзівіл (XVIII).jpg|справа|120px|Партрэт Барбары Радзівіл (1550)]] '''[[Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў]]''' ― адзін з асноўных [[Жанр|жанраў]] беларускага [[жывапіс]]у і [[Скульптура|скульптуры]]. Аснова жанру ― мемарыяльны пачатак, увекавечанне аблічча канкрэтнага чалавека. У мастацтве беларускія партрэты XII―XVIII стст. дзеляцца на жывапісныя і графічныя; парадныя, камерныя; у рост, па калені, паясны, галава, анфас, профіль і інш. Паводле колькасці персанажаў падзяляюцца на індывідуальныя, парныя, групавыя; спецыфічны від партрэта ― [[аўтапартрэт]]. Ад старажытнасці вядомыя партрэтная [[мініяцюра]], партрэты на медалях і манетах. ''[[Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў|далей…]]'' <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў]] </noinclude> gxmstc1p33k665nmdz9jwajjcd3ri27 5124897 5124889 2026-04-12T08:05:25Z JerzyKundrat 174 5124897 wikitext text/x-wiki [[Выява:Barbara Radzivił. Барбара Радзівіл (XVIII).jpg|справа|120px|Партрэт Барбары Радзівіл (1550)]] '''[[Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў]]''' ― адзін з асноўных [[Жанр|жанраў]] беларускага [[жывапіс]]у і [[Скульптура|скульптуры]]. Аснова жанру ― мемарыяльны пачатак, увекавечанне аблічча канкрэтнага чалавека. У мастацтве беларускія партрэты XII―XVIII стст. дзеляцца на жывапісныя і графічныя; парадныя, камерныя; у рост, па калені, паясны, галава, анфас, профіль і інш. Паводле колькасці персанажаў падзяляюцца на індывідуальныя, парныя, групавыя; спецыфічны від партрэта ― [[аўтапартрэт]]. Ад старажытнасці вядомыя партрэтная [[мініяцюра]], партрэты на медалях і манетах. ''[[Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў|далей…]]'' <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў]] </noinclude> cgda1q7bk5gdjbtin02aav2z21405tp 100 763680 5124669 5124296 2026-04-11T15:51:52Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124669 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2026-04-10T14:00:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2026-04-10T13:37:22Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Яўген Сямёнаў|2026-04-09T17:46:10Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск|2026-04-08T20:34:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Антон Генадзевіч Пракапеня|2026-04-08T07:42:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Леанідавіч Кішоў|2026-04-08T04:53:44Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 «Гомельскіх рысей»|2026-04-07T09:57:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Дынама (жаночы баскетбольны клуб, Мінск)|2026-04-07T09:53:03Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Какшароў|2026-04-01T12:28:18Z|DobryBrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dg2ygr9tl0p8y03azdwd6g96ws5rubf 0 766555 5124644 4782509 2026-04-11T14:32:08Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 5124644 wikitext text/x-wiki '''Міжабшчынныя канфлікты ў Нігерыі''' — серыя канфліктаў на тэрыторыі [[Нігерыя|Нігерыі]] паміж этнічнымі, рэлігійнымі і культурнымі групамі насельніцтва. == Агляд == У канфесійным плане краіна фактычна расколатая на дзве часткі: на поўначы краіны пераважаюць [[іслам|мусульмане]], на поўдні — [[хрысціяне]] (падзел выяўляецца ў многіх аспектах жыцця грамадства{{sfn|Захаров & Дмитриев|2021|с=150}}). Міжабшчынныя адносіны характарызуюцца крайняй ступенню напружанасці, якая асабліва ўзмацнілася з канца 80-х гг. XX стагоддзя, што звязана з ростам уплыву фундаменталісцкіх рэлігійных рухаў ва ўсім свеце. У выніку ўсе значныя пратэстныя рухі ў Нігерыі, выкліканыя нявырашанасцю сацыяльна-эканамічных праблем, прынялі форму рэлігійных канфліктаў — перш за ўсё мусульманска-хрысціянскага проціборства{{sfn|Дмитриев & Захаров|2015|с=112}}. Па Канстытуцыі Нігерыі ўрады штатаў не маюць права прымаць якую-небудзь рэлігію ў якасці дзяржаўнай, аднак у ёй адсутнічаюць прамыя ўказанні на свецкі характар нігерыйскай дзяржавы. Тым не менш у лістападзе 1999 г. на вобласць [[Крымінальнае права|крымінальнага права]] ў штаце Замфара распаўсюджана [[шарыят|шарыяцкае судаводства]], а пазней аналагічнае рашэнне прынялі ўлады яшчэ 11 паўночных рэгіёнаў. Рэформы выклікалі вельмі негатыўную рэакцыю хрысціянскай абшчыны, якая баялася паступовага ператварэння краіны ў ісламскую дзяржаву{{sfn|Дмитриев & Захаров|2015|с=112}}. Цэнтральнае месца ў міжканфесійнай міжабшчыннай варожасці ў Нігерыі заняла дзейнасць фундаменталісцкай ісламісцкай арганізацыі «[[Бока Харам]]»{{sfn|Дмитриев & Захаров|2015|с=112}}, якая актывізавала сваю дзейнасць у 2009 годзе. На фоне гвалту з боку мусульман пачаўся і гвалт з боку хрысціян. Яны сталі групавацца ў банды і праводзіць масавыя забойствы іншаверцаў{{sfn|Фокина|2020|loc=Субъекты насилия в Нигерии}}. Заходнія медыя часта называюць дадзенае супрацьстаянне вызначальным у канфлікце нігерыйскага грамадства. Пры гэтым ахвярамі нападаў «Бока Харам» часцей за ўсё становяцца мусульмане, а на цэрквы баевікі нападаюць усё радзей{{sfn|Фокина|2020|loc=Социально-экономические условия}}. Для поўначы паўночнага ўсходу і сярэдняй паласы актуальная праблема сутычак [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцаў]] і [[ферма|фермераў]] з-за праблем карыстання зямлёй і забруджвання вады (першыя праз частыя засухі былі вымушаны перасяліцца ў рэгіёны пражывання другіх){{sfn|Фокина|2020|loc=Социально-экономические условия}}. Разам з тым, так як абедзве групы вызнаюць розныя рэлігіі, канфлікт набыў яшчэ міжканфесійны характар. Паралельна тут дзейнічаюць групоўкі з ліку прадстаўнікоў народа [[фульбэ]], якія часта сутыкаюцца з этнасамі [[хаўса (народ)|хаўса]] і [[кануры]]{{sfn|Захаров & Дмитриев|2021|с=155}}. == Гл. таксама == * [[Бандыцкая вайна ў Нігерыі]] * [[Вайна супраць Бока Харам]] * [[Канфлікт у дэльце Нігера]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/mezhobschinnye-konflikty-v-usloviyah-transformatsii-konfessionalnogo-geoprostranstva-na-primere-nigerii|загаловак=Межобщинные конфликты в условиях трансформации конфессионального геопространства (на примере Нигерии)|аўтар= И. А. Захаров, Р. В. Дмитриев|выданне=Вестник Московского университета. Серия 5. География|год=2021|нумар=5|старонкі=149—160|ref=Захаров & Дмитриев}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/mezhobschinnyy-konflikt-v-nigerii-kak-rezultat-konfessionalnoy-polyarizatsii-naseleniya-afriki|загаловак=Межобщинный конфликт в Нигерии как результат конфессиональной поляризации населения Африки|аўтар=Р. В. Дмитриев, И. А. Захаров|выданне=Известия Иркутского государственного университета. Серия: Политология. Религиоведение|год=2015|том=13|старонкі=109—116|ref=Дмитриев & Захаров}} * {{артыкул|спасылка=https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/columns/africa/nasilie-v-sovremennoy-nigerii/|загаловак=Насилие в современной Нигерии|выданне=Российский совет по международным делам|год=2020|месяц=22 мая|ref=Фокина|аўтар=Фокина, А.}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Нігерыі]][[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]][[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] s5xf4ums5khxr3d2qcwehkrlgk56ma7 10 766585 5124592 5123625 2026-04-11T13:10:12Z KrBot 24355 обновление / update 5124592 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-04-10 | AUD = 1.937690 | BND = 1.745830 | BRL = 6.881270 | BWP = 17.957300 | CAD = 1.894220 | CHF = 1.081450 | CLP = 1225.140000 | CNY = 9.364790 | CZK = 28.497500 | DKK = 8.742710 | DZD = 181.168000 | EUR = 1.169960 | GBP = 1.019640 | ILS = 4.188520 | INR = 126.942000 | JPY = 218.167000 | KRW = 2029.310000 | MUR = 64.052500 | MXN = 23.707900 | MYR = 5.438090 | NOK = 13.005900 | NZD = 2.340920 | PEN = 4.622850 | PHP = 81.526200 | PLN = 4.986760 | SDR = 1 | SEK = 12.677700 | SGD = 1.745830 | THB = 44.080000 | TTD = 9.267240 | USD = 1.370140 | UYU = 55.111000 }} 2gyer8iel1rb0e34ocqakw8jeb1dzyy 10 766586 5124591 5123624 2026-04-11T13:10:12Z KrBot 24355 обновление / update 5124591 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-04-10 | AUD = 1.6561 | BRL = 5.9191 | CAD = 1.6187 | CHF = 0.9241 | CNY = 7.9967 | CZK = 24.365 | DKK = 7.4727 | EUR = 1 | GBP = 0.87105 | HKD = 9.1729 | HUF = 377.20 | IDR = 20020.25 | ILS = 3.5709 | INR = 108.7795 | ISK = 143.29 | JPY = 186.43 | KRW = 1737.06 | MXN = 20.3184 | MYR = 4.6434 | NOK = 11.1165 | NZD = 2.0034 | PHP = 70.088 | PLN = 4.2435 | RON = 5.0915 | SEK = 10.8360 | SGD = 1.4919 | THB = 37.592 | TRY = 52.3147 | USD = 1.1711 | ZAR = 19.2389 }} rmtw3xsgy8x1jposgxa52ctov8af66x 10 766592 5124593 5123626 2026-04-11T13:10:13Z KrBot 24355 обновление / update 5124593 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=10.04.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=10.04.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-04-10 | AED = 21 | AMD = 0.2 | AUD = 54 | AZN = 45 | BDT = 0.63 | BHD = 206 | BOB = 11 | BRL = 15 | BYN = 26 | CAD = 56 | CHF = 98 | CNY = 11 | CUP = 3.2 | CZK = 3.7 | DKK = 12 | DZD = 0.58 | EGP = 1.4 | ETB = 0.49 | EUR = 90 | GBP = 104 | GEL = 28 | HKD = 9.9 | HUF = 0.24 | IDR = 0.0045 | INR = 0.83 | IRR = 0.000055 | JPY = 0.48 | KGS = 0.89 | KRW = 0.052 | KZT = 0.16 | MDL = 4.5 | MMK = 0.037 | MNT = 0.021 | NGN = 0.056 | NOK = 8.1 | NZD = 45 | OMR = 202 | PLN = 21 | QAR = 21 | RON = 17 | RSD = 0.77 | RUB = 1 | SAR = 20 | SEK = 8.4 | SGD = 61 | THB = 2.4 | TJS = 8.1 | TMT = 22 | TRY = 1.7 | UAH = 1.7 | USD = 77 | UZS = 0.0063 | VND = 0.0031 | XDR = 106 | ZAR = 4.7 }} i5gypap94lcjvumay2m1wy2rcn7yc2t 0 772999 5124577 4845397 2026-04-11T12:55:17Z StarDeg 16311 5124577 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Марсель Нія Нджыфенджы | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Прэзідэнт Сената Камеруна | парадак = 5 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of Cameroon.svg | перыядпачатак = 12 чэрвеня 2013 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Джозэф Нгутэ]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Поль Бія]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Марсель Нія Нджыфенджы''' ({{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}}; 1934-2026) — камерункі дзяржаўны і палітычны дзеяч, інжынер і фермер. Прэзідэнт [[Сенат Камеруна|Сената Камеруна]] з 12 чэрвеня 2013 года<ref>{{cite web|url = http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf|title = Décret n°2013/149 du 08 mai 2013 nommant les sénateurs|author = |date = 4-01-2019|work = Présidence de la République du Cameroun|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617032423/http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|archive-date = 17 чэрвеня 2013|access-date = 2024-09-09|url-status = bot: unknown}}</ref>. Займаў пасаду міністра планавання і рэгіянальнага развіцця (1990—1991)<ref>Jean-Baptiste Nguini Effa. De la tour Elf à la prison centrale de New-Bell: Histoire d’une déchéance sociale injuste et réflexions sur la gouvernance au Cameroun. — P. 86.</ref> і мэра [[Бангангтэ]] (2002—2007)<ref>{{cite web|url = https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|title = Le premier président du Sénat camerounais est Marcel Niat Njifenji|author = Djoyum, Beaugas-Orain |date = 13-06-2013 |work = Agence Ecofin|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617050111/https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|archive-date = 2013-06-17|access-date = 2024-09-09}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікіцытатнік}} {{commons|Marcel Niat Njifenji}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-10}} {{DEFAULTSORT:Нджыфенджы Марсель Нія}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сената Камеруна]] tb7gvd7sqby5iqhzvxdw0g0lot0ybx6 5124579 5124577 2026-04-11T12:56:28Z StarDeg 16311 5124579 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Марсель Нія Нджыфенджы | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Прэзідэнт Сената Камеруна | парадак = 5 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of Cameroon.svg | перыядпачатак = 12 чэрвеня 2013 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Джозэф Нгутэ]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Поль Бія]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Марсель Нія Нджыфенджы''' ({{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}}; [[1934]]—[[2026]]) — камерункі дзяржаўны і палітычны дзеяч, інжынер і фермер. Прэзідэнт [[Сенат Камеруна|Сената Камеруна]] з 12 чэрвеня 2013 года<ref>{{cite web|url = http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf|title = Décret n°2013/149 du 08 mai 2013 nommant les sénateurs|author = |date = 4-01-2019|work = Présidence de la République du Cameroun|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617032423/http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|archive-date = 17 чэрвеня 2013|access-date = 2024-09-09|url-status = bot: unknown}}</ref> до сваёй смерты. Займаў пасаду міністра планавання і рэгіянальнага развіцця (1990—1991)<ref>Jean-Baptiste Nguini Effa. De la tour Elf à la prison centrale de New-Bell: Histoire d’une déchéance sociale injuste et réflexions sur la gouvernance au Cameroun. — P. 86.</ref> і мэра [[Бангангтэ]] (2002—2007)<ref>{{cite web|url = https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|title = Le premier président du Sénat camerounais est Marcel Niat Njifenji|author = Djoyum, Beaugas-Orain |date = 13-06-2013 |work = Agence Ecofin|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617050111/https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|archive-date = 2013-06-17|access-date = 2024-09-09}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікіцытатнік}} {{commons|Marcel Niat Njifenji}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-10}} {{DEFAULTSORT:Нджыфенджы Марсель Нія}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сената Камеруна]] 7sazx3kdx5oh8282yzk6c818t1obnw0 5124580 5124579 2026-04-11T12:57:37Z StarDeg 16311 5124580 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Марсель Нія Нджыфенджы | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Прэзідэнт Сената Камеруна | парадак = 5 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of Cameroon.svg | перыядпачатак = 12 чэрвеня 2013 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Джозэф Нгутэ]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Поль Бія]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Марсель Нія Нджыфенджы''' ({{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}}; [[1934]]—[[2026]]) — камерункі дзяржаўны і палітычны дзеяч, інжынер і фермер. Прэзідэнт [[Сенат Камеруна|Сената Камеруна]] з 12 чэрвеня 2013 года<ref>{{cite web|url = http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf|title = Décret n°2013/149 du 08 mai 2013 nommant les sénateurs|author = |date = 4-01-2019|work = Présidence de la République du Cameroun|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617032423/http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|archive-date = 17 чэрвеня 2013|access-date = 2024-09-09|url-status = bot: unknown}}</ref> да сваёй смерці. Займаў пасаду міністра планавання і рэгіянальнага развіцця (1990—1991)<ref>Jean-Baptiste Nguini Effa. De la tour Elf à la prison centrale de New-Bell: Histoire d’une déchéance sociale injuste et réflexions sur la gouvernance au Cameroun. — P. 86.</ref> і мэра [[Бангангтэ]] (2002—2007)<ref>{{cite web|url = https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|title = Le premier président du Sénat camerounais est Marcel Niat Njifenji|author = Djoyum, Beaugas-Orain |date = 13-06-2013 |work = Agence Ecofin|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617050111/https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|archive-date = 2013-06-17|access-date = 2024-09-09}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікіцытатнік}} {{commons|Marcel Niat Njifenji}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-10}} {{DEFAULTSORT:Нджыфенджы Марсель Нія}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сената Камеруна]] hsfgnm3sy64a1ikfdhsn9xvapg9traa 5124581 5124580 2026-04-11T12:58:13Z StarDeg 16311 5124581 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Марсель Нія Нджыфенджы | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Прэзідэнт Сената Камеруна | парадак = 5 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of Cameroon.svg | перыядпачатак = 12 чэрвеня 2013 | перыядканец = 11 красавіка 2026 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Джозэф Нгутэ]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Поль Бія]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Марсель Нія Нджыфенджы''' ({{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}}; [[1934]]—[[2026]]) — камерункі дзяржаўны і палітычны дзеяч, інжынер і фермер. Прэзідэнт [[Сенат Камеруна|Сената Камеруна]] з 12 чэрвеня 2013 года<ref>{{cite web|url = http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf|title = Décret n°2013/149 du 08 mai 2013 nommant les sénateurs|author = |date = 4-01-2019|work = Présidence de la République du Cameroun|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617032423/http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|archive-date = 17 чэрвеня 2013|access-date = 2024-09-09|url-status = bot: unknown}}</ref> да сваёй смерці. Займаў пасаду міністра планавання і рэгіянальнага развіцця (1990—1991)<ref>Jean-Baptiste Nguini Effa. De la tour Elf à la prison centrale de New-Bell: Histoire d’une déchéance sociale injuste et réflexions sur la gouvernance au Cameroun. — P. 86.</ref> і мэра [[Бангангтэ]] (2002—2007)<ref>{{cite web|url = https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|title = Le premier président du Sénat camerounais est Marcel Niat Njifenji|author = Djoyum, Beaugas-Orain |date = 13-06-2013 |work = Agence Ecofin|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617050111/https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|archive-date = 2013-06-17|access-date = 2024-09-09}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікіцытатнік}} {{commons|Marcel Niat Njifenji}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-10}} {{DEFAULTSORT:Нджыфенджы Марсель Нія}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сената Камеруна]] ang082athbcbuzhk413hlibs3qh6kqe 5124584 5124581 2026-04-11T13:00:23Z StarDeg 16311 5124584 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Марсель Нія Нджыфенджы | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Прэзідэнт Сената Камеруна | парадак = 5 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of Cameroon.svg | перыядпачатак = 12 чэрвеня 2013 | перыядканец = 17 сакавіка 2026 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Джозэф Нгутэ]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Поль Бія]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Марсель Нія Нджыфенджы''' ({{lang-fr|Marcel Niat Njifenji}}; [[1934]]—[[2026]]) — камерункі дзяржаўны і палітычны дзеяч, інжынер і фермер. Прэзідэнт [[Сенат Камеруна|Сената Камеруна]] з 12 чэрвеня 2013 года<ref>{{cite web|url = http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf|title = Décret n°2013/149 du 08 mai 2013 nommant les sénateurs|author = |date = 4-01-2019|work = Présidence de la République du Cameroun|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617032423/http://www.prc.cm/pdf/decret_n_2013_149_du_8.05.2013_nomination_senateurs.pdf#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|archive-date = 17 чэрвеня 2013|access-date = 2024-09-09|url-status = bot: unknown}}</ref> да 17 сакавіка 2026 года. Займаў пасаду міністра планавання і рэгіянальнага развіцця (1990—1991)<ref>Jean-Baptiste Nguini Effa. De la tour Elf à la prison centrale de New-Bell: Histoire d’une déchéance sociale injuste et réflexions sur la gouvernance au Cameroun. — P. 86.</ref> і мэра [[Бангангтэ]] (2002—2007)<ref>{{cite web|url = https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|title = Le premier président du Sénat camerounais est Marcel Niat Njifenji|author = Djoyum, Beaugas-Orain |date = 13-06-2013 |work = Agence Ecofin|language = fr|archive-url = https://web.archive.org/web/20130617050111/https://www.agenceecofin.com/politique/1306-11689-le-premier-president-du-senat-camerounais-est-marcel-niat-njifenji|archive-date = 2013-06-17|access-date = 2024-09-09}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікіцытатнік}} {{commons|Marcel Niat Njifenji}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-10}} {{DEFAULTSORT:Нджыфенджы Марсель Нія}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сената Камеруна]] jsv54qynlekonw4fked9bcyubrhecp5 0 774101 5124841 5069602 2026-04-12T05:05:33Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124841 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024) |частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] |выява = IAF - Operation New Order - 01.webp |загаловак =Самалёт 68-й эскадрыллі ВПС Ізраіля вылятае на бамбардзіроўкі ліванскай тэрыторыі, 27 верасня 2024. |дата = з [[23 верасня]] па [[1 кастрычніка]] [[2024]] |месца = [[Ліван]] |прычына = абстрэлы Ізраіля з боку «Хезбалы» |змены = |вынік = пачатак [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|наземнага ўварвання ў Ліван]] |праціўнік1 = {{Сцяг|Ізраіль}} [[Ізраіль]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |страты2 = }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[23 верасня]] [[2024]] года [[Ізраіль]] пачаў масавыя бамбардзіроўкі [[Ліван]]а. [[Армія абароны Ізраіля]] (ЦАХАЛ) заявіла, што пачала «папераджальную наступальную аперацыю»<ref>{{Cite news|title=Израильская операция в Ливане получила название «Стрелы севера»|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2024/66f1ca199a79476c8bbacdec|website=РБК|date=2024-09-23}}</ref> супраць групоўкі «[[Хезбала|Хезбалы]]» пад кодавай назвай «Стрэлы поўначы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/25/1289008.html|title=«Хезболла» ударила ракетой по штабу «Моссада»|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/521787-cahal-ob-avil-o-nastupatel-noj-operacii-protiv-hezbolly|title=ЦАХАЛ объявил о наступательной операции против «Хезболлы»|website=Forbes.ru|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/politika/23092024/728281|title=Наступательная операция ЦАХАЛ против "Хезболлы" получила название "Стрелы севера"|website=m24.ru|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/558683|title=Генштаб ЦАХАЛ заявляет, что ведет «упреждающее» наступление на «Хезболлу»|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://radio1.ru/news/politika/izrail-obyavil-o-novom-etape-operatsii-protiv-hezbolli-v-livane/|title=Израиль перешел к новым этапам операции против «Хезболлы» в Ливане|website=radio1.ru|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/91426-cahal-izrail-nachal-nastupatelnuyu-operaciyu-protiv-hezbolly-v-livane|title=ЦАХАЛ: Израиль начал наступательную операцию против «Хезболлы» в Ливане|website=Абzaц|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref>. Начальнік Генштаба Ізраіля генерал-лейтэнант [[Херц Ха-Леві]] пазначыў мэтай кампаніі знішчэнне баявой інфраструктуры «Хезбалы», а таксама стварэнне ўмоў для вяртання [[Эвакуацыя паўночных населеных пунктаў Ізраіля|эвакуяваных жыхароў паўночных раёнаў Ізраіля]] ў свае дамы<ref name=":0"/>. == Ход падзей == 23 верасня ЦАХАЛ заявіў, што атакаваў восемсот вайсковых аб’ектаў «Хезбалы» ў Паўднёвым Ліване і [[Даліна Бекаа|даліне Бекаа]]. Паведамляецца, што ў выніку авіяўдараў быў забіты высокапастаўлены камандзір групоўкі Алі Абурыя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-821336|title=IDF hits over 300 Hezbollah targets during two major waves of airstrikes in Lebanon|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/izrail-aviaudarom-beyrutu-likvidiroval-komanduyuschego-548722/|title=Израиль авиаударом по Бейруту ликвидировал командующего элитными силами “Хезболлы“|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2024-09-21|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7179532|title=«Хезболла» подтвердила гибель одного из своих лидеров при ударе Израиля|website=Коммерсантъ|date=2024-09-21|access-date=2024-09-23}}</ref>. У адказ «Хезбала» выпусціла да 150 ракет па Ізраілю<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://allisrael.com/hezbollah-fires-heavy-rocket-barrages-deep-into-israel-including-western-samaria-town-of-ariel|title=Hezbollah fires heavy rocket barrages deep into Israel, including western Samaria and Haifa|website=All Israel News|date=2024-09|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/videos/politika/22092024/727891|title=Новости мира: "Хезболла" выпустила по Израилю около 150 ракет и БПЛА|website=m24.ru|access-date=2024-09-23}}</ref>. 24 верасня ЦАХАЛ пачала новую хвалю нападаў. За суткі былі нанесеныя ўдары па 1500 цэлях на поўдні краіны і ў даліне Бекаа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/521844-cahal-ob-avila-o-novoj-volne-udarov-po-ob-ektam-hezbolly-v-livane|title=ЦАХАЛ объявила о новой волне ударов по объектам «Хезболлы» в Ливане|website=Forbes.ru|date=2024-09-24|access-date=2024-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/politika/24092024/728489|title=Армия Израиля объявила о начале новой волны ударов по объектам "Хезболлы" в Ливане|website=m24.ru|access-date=2024-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/24/1288910.html|title=Израиль начал новую волну ударов по объектам «Хезболлы» в Ливане|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-24}}</ref>, таксама, па заяве ЦАХАЛ, быў нанесены кропкавы ўдар па [[Бейрут|Бейруту]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7181437|title=Армия Израиля заявила о «точечном ударе» по Бейруту|website=Коммерсантъ|date=2024-09-24|access-date=2024-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/politika/24092024/728507|title=Армия Израиля заявила, что нанесла точечный удар по Бейруту|website=m24.ru|access-date=2024-09-24}}</ref>. 25 верасня ізраільская армія прыняла рашэнне мабілізаваць дзве рэзервовыя брыгады для выканання задач на паўночным фронце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24004579.shtml|title=Израильская армия мобилизует резервные бригады - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21954103|title=ЦАХАЛ заявил о дополнительной мобилизации двух резервных бригад|website=TACC|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://caliber.az/post/izrail-obyavil-o-prizyve-dvuh-brigad-rezervistov|title=Израиль объявил о призыве двух бригад резервистов {{!}} Caliber.Az|website=caliber.az|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/91662-cahal-prinyala-reshenie-o-mobilizacii-dvuh-rezervnyh-brigad-dlya-severnogo-fronta|title=ЦАХАЛ приняла решение о мобилизации двух резервных бригад для Северного фронта|website=Абzaц|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref>. Тым жа днём «Хезбала» звярнулася па дапамогу да [[Іран|Ірана]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://iz.ru/1764587/2024-09-25/smi-uznali-o-prosbe-khezbolly-k-iranu-nanesti-udar-po-izrailiu|title=СМИ узнали о просьбе «Хезболлы» к Ирану нанести удар по Израилю|first=Виктория|last=Бурякова|website=Известия|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref>, але Тэгеран адказаў адмовай, спаслаўшыся на «не зручны час» і ўдзел у 79-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24002869.shtml|title=Стало известно о просьбе «Хезболлы» к Ирану по поводу Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ridus.ru/axios-iran-otkazalsya-atakovat-izrail-po-prosbe-hezbollah-471854.html|title=Axios: Иран отказался атаковать Израиль по просьбе «Хезболлах»|website=Ридус|access-date=2024-09-25}}</ref>. [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] атакавалі цясніну, па якой працякае рака Нахр-Ібрагім на поўначы Лівана. Удары былі нанесеныя па аб’ектах у правінцыі Джбейль, дзе пражывае ў асноўным хрысціянскае насельніцтва<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24003067.shtml|title=Стало известно об ударах Израиля по христианским районам Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21951207|title=ВВС Израиля нанесли удары по христианским районам на севере Ливана|website=TACC|access-date=2024-09-25}}</ref>. «Хезбала» паспрабавала нанесці ўдар па штаб-кватэры ізраільскай спецслужбы «[[Масад]]» дальнабойнай ракетай «Кадзір-1» класа «зямля-зямля», сістэмы [[СПА]] перахапілі ракету<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7182602|title=«Хезболла» расширяет ареал покрытия|website=Коммерсантъ|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/7024246/hezbollah-fires-missile-at-tel-aviv-israeli-bombardment-lebanon/|title=Hezbollah Fires Missile at Tel Aviv in Deepest Strike Yet|first=MELANIE LIDMAN, TIA GOLDENBERG and KAREEM CHEHAYEB /|last=AP|website=TIME|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=25 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925104856/https://time.com/7024246/hezbollah-fires-missile-at-tel-aviv-israeli-bombardment-lebanon/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/558802|title=«Хезболла» впервые запустила дальнобойную ракету по Тель-Авиву|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-09-25}}</ref>. Ізраільскі бок заявіў, што войскі рыхтуюцца да наземнага манеўру ў Ліване<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/25/1289141.html|title=Израиль сообщил о подготовке наземной операции в Ливане|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21955619|title=Начальник Генштаба Израиля сообщил о подготовке к наземному маневру в Ливане|website=TACC|access-date=2024-09-25}}</ref>. 26 верасня Ізраіль кропкавым ударам знішчыў камандзіра паветраных сіл «Хезбалы» Мухамеда Хусейна Срура<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21968035|title=Израиль ликвидировал ударом в Бейруте командира воздушных сил "Хезболлах"|website=TACC|access-date=2024-09-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7183345|title=ЦАХАЛ: в результате авиаудара по Бейруту погиб еще один командир «Хезболлы»|website=Коммерсантъ|date=2024-09-26|access-date=2024-09-26}}</ref>. 27 верасня ўзброеныя сілы Ізраіля ўдарылі па вайсковым аб’екце ў Сірыі на мяжы з Ліванам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/27/24018973.shtml|title=Израиль ударил по военному объекту в Сирии на границе с Ливаном - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref>. Таксама ВПС Ізраіля нанеслі не менш за 10 ракетных удараў па паўднёвай ускраіне Бейрута, дзе размешчаны штабныя офісы «Хезбалы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/522107-izrail-zaavil-ob-aviaudare-po-central-nomu-stabu-hezbolly-v-bejrute|title=Израиль заявил об авиаударе по центральному штабу «Хезболлы» в Бейруте|website=Forbes.ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7195493|title=Израиль решил бить по-крупному|website=Коммерсантъ|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21978737|title=Израиль ударил не менее 10 ракетами по южной окраине Бейрута|website=TACC|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/27/24024079.shtml|title=Израиль ударил по штабу «Хезболлы» в Бейруте - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/92008-reuters-udary-izrailya-po-bejrutu-stali-samoj-moshnoj-atakoj-za-god|title=Reuters: Удары Израиля по Бейруту стали самой мощной атакой за год|website=Абzaц|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref>. Таксама нанесены ўдары па ваенных аб’ектах і атрадах баевікоў «Хезбалы» на поўдні краіны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21974783|title=Израиль атаковал военные цели и отряды "Хезболлах"|website=TACC|access-date=2024-09-27}}</ref>. У ноч з 27 на 28 верасня баевікі нанеслі ракетныя ўдары па населеных пунктах Ізраіля<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21981091|title="Хезболлах" нанесла ракетные удары по израильским поселениям|website=TACC|access-date=2024-09-27}}</ref>. Днём 28 верасня групоўка пацвердзіла гібель свайго лідара [[Хасан Насрала|Хасана Насралы]] пад ізраільскімі бомбамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/28/1289656.html|title=«Хезболла» подтвердило смерть Хасана Насруллы в результате израильской атаки|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/09/28/24028645.shtml|title=«Хезболла» официально подтвердила смерть своего лидера - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-28|access-date=2024-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vm.ru/news/1170103-hezbollah-oficialno-podtverdilo-gibel-lidera-dvizheniya-hasana-nasrully|title=«Хезболла» официально подтвердила гибель лидера движения Насраллы|website=Вечерняя Москва|access-date=2024-09-28}}</ref>. 29 верасня ізраільскія ВПС нанеслі чарговую серыю ўдараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988203|title=ВВС Израиля за несколько часов ударили по десяткам объектов "Хезболлах"|website=TACC|access-date=2024-09-29}}</ref>. Ізраільская армія абвясціла аб ліквідацыі члена Цэнтральнага савета «Хезбалы» Набіля Каука<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988861|title=Армия Израиля заявила о ликвидации в Ливане еще одного из лидеров "Хезболлах"|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7196120|title=ЦАХАЛ сообщил о ликвидации члена центрального совета «Хезболлы» Набиля Каука|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-29|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|title=Очередной удар по «Хезболле»|lang=ru-RU|last=https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|website=Очередной удар по «Хезболле»|access-date=2024-09-29}}</ref>. Баевікі руху заявілі, што выпусцілі ракеты па горадзе Цфат, а таксама некалькіх паселішчах на поўначы Ізраіля<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/29/24035557.shtml|title=«Хезболла» выпустила ракеты по северу Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-29|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20240929/khezbolla-1975363173.html|title="Хезболла" заявила об обстреле города Цфат в Израиле|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20240929T1717|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3919575|title=«Хезболла» сообщила об обстреле города Цфата в Израиле|lang=ru|website=«Хезболла» сообщила об обстреле города Цфата в Израиле|access-date=2024-09-29}}</ref>. 1 кастрычніка ЦАХАЛ пачаў наземную аперацыю, прарваўшыся на некалькіх участках граніцы<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/09/30/19830619.shtml|title=Наземная операция Израиля в Ливане|lang=ru|author=|website=Газета.Ru|date=2024-09-30|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-09-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2024/09/30/izrail-nachal-nazemnuyu-operaciyu-v-livane.html|title=Израиль начал наземную операцию в Ливане|lang=ru|author=|website=www.mk.ru|date=2024-09-30|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-09-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22003089|title=СМИ: израильские танки вошли на юг Ливана|lang=ru|author=|website=TACC|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-09-30|deadlink=no}}</ref><ref name="bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/czxgyzq7z2ro|title=Israel launches 'ground raids' against Hezbollah|lang=en|author=|website=www.bbc.com|date=|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-10-01|deadlink=no}}</ref>. == Ахвяры == На 25 верасня, колькасць загінуўшых у Ліване, па даных Міністэрства аховы здароўя краіны, дасягнула 636, больш за 2000 параненых<ref>[https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-25-2024-62cb173728d341c845bff9859addc7a5 Israel tells its troops to prepare for a possible ground operation in Lebanon | AP News]</ref>. [[Бежанцы|Перамешчаны]] каля 500 тыс. ліванцаў<ref>https://www.barrons.com/news/close-to-500-000-lebanese-displaced-foreign-minister-0c7a82f9</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/7181850 Около 700 британских солдат отправлены на Кипр для эвакуации британцев из Ливана – Коммерсантъ]</ref>. Аркамя таго, пяць сірыйскіх вайскоўцаў загінулі ў момант ізраільскага ўдару па цэлі на мяжы Лівана і [[Сірыя|Сірыі]] 27 верасня<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/pyat-sirijskih-voennyh-pogibli-pri-udare-vs-izrailya-nedaleko-ot-granicy-s-livanom/|title=Пять сирийских военных погибли при ударе ВС Израиля недалеко от границы с Ливаном|website=Информационное Агентство Репорт|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20240927/voennye-1975005990.html|title=Пять сирийских военных погибли при израильском ударе|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20240927T1030|access-date=2024-09-27}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:2024 год у Ізраілі]] [[Катэгорыя:Верасень 2024 года]] i4wwatr6fowznpeve4pg24bemdxzk70 0 774208 5124842 5069603 2026-04-12T05:05:50Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124842 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне Ізраіля ў Ліван |частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] |выява =Israel-Lebanon-Syria-border-Conflict-2023.svg |загаловак =Карта зоны баявых дзеянняў. |дата = з [[1 кастрычніка]] па [[27 лістапада]] [[2024]] |месца = [[Ліван]] |прычына = абстрэлы Ізраіля з боку «Хезбалы» |змены = |вынік = 27 лістапада ўступіла ў сілу 60-дзённае перамір’е |праціўнік1 = {{Сцяг|Ізраіль}} [[Ізраіль]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]]<br> ----- '''Пасіўныя ўдзельнікі:''' * {{Сцягафікацыя|Ліван}} <small>(з 3 кастрычніка)</small> * {{Сцяг|ААН}} [[UNIFIL]] <small>(з 9 кастрычніка)</small> |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |страты2 = }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[1 кастрычніка]] [[2024]] года [[Армія абароны Ізраіля]] (ЦАХАЛ) уварвалася ў [[Ліван]] для барацьбы з групоўкай «[[Хезбала]]»<ref>{{Cite news|last1=Chao-Fong|first1=Léonie|last2=Belam|first2=Martin|last3=Gecsoyler|first3=Sammy|last4=Yerushalmy|first4=Jonathan|date=30 September 2024|title=Middle East crisis live: Israel launches small raids across border amid reports Lebanese army is pulling back|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/sep/30/israel-attacks-live-blog-lebanon-yemen-hamas-hezbollah-news-updates-middle-east-crisis|access-date=30 September 2024|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>. == Напярэдадні == Апошні раз Ізраіль уварваўся ў Ліван для барацьбы з «Хезбалой» падчас [[Другая ліванская вайна|Другой ліванскай вайны 2006 года]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ketv.com/article/israel-ground-offensive-lebanon-hezbollah/62457294|title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon|website=KETV|date=2024-10-01|access-date=2024-10-01}}</ref>. Пасля пачатку [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны паміж Ізраілем і ХАМАС]] у кастрычніку 2023 года, «Хезбала» з ліванскай тэрыторыі стала абстрэльваць поўнач Ізраіля<ref name=":1322">{{Cite news|last=Stroul|first=Dana|date=23 September 2024|title=Israel and Hezbollah Are Escalating Toward Catastrophe|url=https://www.foreignaffairs.com/israel/israel-and-hezbollah-are-escalating-toward-catastrophe|access-date=29 September 2024|work=Foreign Affairs|language=en-US|issn=0015-7120}}</ref>. У адказ ЦАХАЛ стаў абстрэльваць Ліван<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/25/mapping-10000-cross-border-attacks-between-israel-and-lebanon|title=Mapping 10,000 cross-border attacks between Israel and Lebanon|website=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926023941/https://www.aljazeera.com/news/2024/9/25/mapping-10000-cross-border-attacks-between-israel-and-lebanon|archive-date=26 September 2024|access-date=25 September 2024|url-status=live}}</ref>. У верасні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ВПС Ізраіля]] разгарнулі [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|маштабныя бамбардзіроўкі краіны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/521787-cahal-ob-avil-o-nastupatel-noj-operacii-protiv-hezbolly|title=ЦАХАЛ объявил о наступательной операции против «Хезболлы»|website=Forbes.ru|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref>. == Ход падзей == За дзень да ўварвання, 30 верасня, Ізраіль паведаміў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам]], што мае намер правесці ў Ліване наземныя манеўры, накіраваныя на знішчэнне інфраструктуры «Хезбалы» ўздоўж мяжы. У той вечар [[Узброеныя сілы Лівана]] і [[UNIFIL|міратворцы ААН]] адышлі ад ізраільска-ліванскай граніцы на поўнач на адлегласць 5 км<ref>{{Cite web|url=https://today.lorientlejour.com/article/1429193/head-of-hamas-in-lebanon-killed-in-israeli-raid-on-palestinian-refugee-camp-in-sour-following-first-strike-within-beirut-city-limits-day-360-of-the-ga.html|title=Israel plans an imminent and limited ground operation in Lebanon, according to US official source cited by multiple media: Day 360 of the Gaza and Lebanon wars|website=L'Orient Le Jour|date=30 September 2024|access-date=1 October 2024}}</ref>. 1 кастрычніка войскі ЦАХАЛа перасеклі мяжу з Ліванам у некалькіх месцах<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israeli-special-forces-launch-raids-into-lebanon-ahead-of-possible-ground-incursion-bf2fe94d|title=Israeli Special Forces Launch Raids Into Lebanon Ahead of Expected Ground Incursion|website=The Wall Street Journal|date=30 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hezbollah-live-updates-hamas-leader-lebanon-killed-strike-hits-rcna173218|title=Live updates: Israeli ground operation in Lebanon appears to have begun, U.S. officials say|website=NBC News|date=30 September 2024|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-lebanon-war-hezbollah-09-30-24-intl-hnk/index.html|title=Live updates: Hezbollah leader's killing escalates war with Israel|author=Harvey|first=Lex|website=CNN|date=30 September 2024|access-date=30 September 2024|last2=Haq|first2=Sana Noor|last3=Radford|first3=Antoinette|last4=Hammond|first4=Elise|last5=Sangal|first5=Aditi}}</ref>. Відавочцы паведамлялі пра выкарыставанне танкаў<ref>{{Cite tweet|user=AlArabiya_Brk|title=مراسلة العربية: سماع هدير دبابات في مناطق حدودية بالجنوب اللبناني}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238|title=Israel launches small ground raids against Hezbollah as fight in Lebanon intensifies|website=Associated Press|date=30 September 2024|access-date=30 September 2024}}</ref> і цяжкай артылерыі<ref>{{Cite news|author=Fabian|first=Emanuel|date=30 September 2024|title=Heavy Israeli artillery shelling reported toward Lebanese border town|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanese-media-reports-heavy-idf-artillery-shelling-toward-border-town/|work=The Times of Israel}}</ref>. ЦАХАЛ заклікаў да эвакуацыі насельніцтва [[Бейрут|Бейрута]], сталіцы Лівана, які ізраільцяне рыхтаваліся бамбіць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hezbollah-live-updates-hamas-leader-lebanon-killed-strike-hits-rcna173218|title=Live updates: Israeli ground operation in Lebanon could be imminent, officials say|website=NBC News|date=30 September 2024|access-date=30 September 2024}}</ref>. Афіцыйна ізраільская армія пацвердзіла пачатак аперацыі на сваім акаўнце ў [[Telegram]], удакладніўшы, што мае намер нанесці ўдар па інфраструктуры «Хезбалы»<ref>{{Cite tweet|user=IDFspokesperson|title=בהתאם להחלטת הדרג המדיני, צה״ל החל לפני מספר שעות בפעולה קרקעית ממוקדת ומתוחמת במרחב דרום לבנון נגד יעדי ותשתיות טרור של ארגון הטרור חיזבאללה, במספר כפרים סמוכים לגבול, מהם נשקף איום מיידי וממשי ליישובים ישראלים בגבול הצפון. צה״ל פועל על פי תוכנית סדורה שתוכננה במטה הכללי ובפיקוד הצפון, ואליה הכוחות התאמנו ונערכו בחודשים האחרונים. הכוחות הקרקעיים מלווים במאמץ תקיפות של חיל האוויר וכוחות תותחנים, שתוקפים מטרות צבאיות באיזור במאמץ מתואם עם לוחמי כוחות היבשה. שלבי המערכה אושרו ומתבצעים בהתאם להחלטת הדרג המדיני. מבצע ״חיצי הצפון״ נמשך על פי הערכת המצב במקביל ללחימה בעזה ובזירות נוספות. צה״ל ממשיך להילחם ולפעול להשגת מטרות המלחמה, ועושה כל מה שנדרש על מנת להגן על אזרחי מדינת ישראל ולהשיב את תושבי הצפון לבתיהם בביטחון. אנו מבקשים לא להעביר שמועות ודיווחים לא רשמיים על אודות פעילות כוחות צה״ל, ולהיצמד להודעות הרשמיות בלבד|access-date=30 September 2024|language=he}}</ref>. Тым часам сілы «Хезбалы» запусцілі дзесяць ракет з паўднёвага Лівана ў Ізраіль<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israel-attacks-lebanon-live-israelis-launch-ground-operation-in-lebanon|title=Israeli military says 10 rockets launched from Lebanon|author=Mccready|first=Alastair|website=Al Jazeera|date=1 October 2024|access-date=1 October 2024|quote=Roughly 10 rocket launches were detected crossing from southern Lebanon, the Israeli military said, triggering alerts in the Meron area of northern Israel.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israel-attacks-lebanon-live-israelis-launch-ground-operation-in-lebanon|title=Hezbollah says attacks on Israeli forces continue|author=Mccready|first=Alastair|website=Al Jazeera|date=1 October 2024|access-date=1 October 2024|quote=Not only have they been firing rockets at northern Israel since midnight, they say they have carried out 12 separate attacks against Israeli positions, Israeli forces, and Israeli settlements.}}</ref>. Ізраільскі бок нанёс удары па доме Муніра аль-Макда, брыгаднага генерала [[Брыгады пакутнікаў Аль-Аксы|Брыгад пакутнікаў Аль-Аксы]] ў лагеры бежанцаў Эйн аль-Хільве, дзе загінулі па меншай меры пяць чалавек<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israel-attacks-lebanon-live-israelis-launch-ground-operation-in-lebanon|title=At least 5 people confirmed death following Israeli attack in Sidon|author=Mccready|first=Alastair|website=Al Jazeera|date=1 October 2024|access-date=1 October 2024|quote=At least five people are now confirmed dead following the Israeli military strike on the Ein al-Hilweh refugee camp in the coastal city in southern Lebanon. Earlier, we reported that the Israeli air attack hit the home of Munir al-Maqdah, a brigadier general with the Al-Aqsa Martyrs Brigade in Lebanon – a coalition of Palestinian armed groups aligned with the Fatah movement.}}</ref>. У выніку іншай атакі, на гэты раз па доме ў Аль-Даўдзія, загінулі прынамсі дзесяць чалавек і яшчэ пяць былі параненыя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israel-attacks-lebanon-live-israelis-launch-ground-operation-in-lebanon|title=Israeli military bombs home in Lebanese town of al-Dawoudiya, killing 10|author=Mccready|first=Alastair|website=Al Jazeera|date=2024-10-01|access-date=2024-10-01|quote=The Israeli military bombed a home in the southern Lebanese town of Daoudiya, killing at least 10 people and wounding five others, the Lebanese National News Agency reports.}}</ref>. Ізраільскі бок заявіў, што яму атрымалася захапіць аб’екты праціўніка ў гарадах Кафр-Кіла, Айта-эш-Шаб, Мейс-Эдж-Джабаль<ref name="MID">{{Cite web|url=https://www.idf.il/235332/|title=מתחילת המלחמה יצא צה"ל לעשרות מבצעים קרקעיים – בתוך לבנון|publisher=Israel Defense Forces|access-date=1 October 2024}}</ref>. Афіцыйныя ўлады краіны заявілі, што не будуць умешвацца ў канфлікт<ref name="Lebanon Government Response">{{cite web |last1=Deeb |first1=Josephine |title=Not neutral but not fighting: Lebanon's army walks tightrope on Israeli invasion |url=https://www.middleeasteye.net/news/not-neutral-not-fighting-lebanons-army-walks-tightrope-israeli-invasion |website=[[Middle East Eye]] |access-date=6 October 2024 |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006012437/https://www.middleeasteye.net/news/not-neutral-not-fighting-lebanons-army-walks-tightrope-israeli-invasion |url-status=live }}</ref>. 2 кастрычніка «Хезбала» адбіла атаку праціўніка на Адайс<ref>{{Cite web |last=McCready |first=Alastair |date=2024-10-02 |title=Hezbollah says it forced Israeli soldiers to retreat from Lebanese town |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israels-war-on-gaza-israel-says-it-will-respond-to-iran-missile-attacks |access-date=2024-10-02 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Lebanese armed group said it confronted Israeli forces infiltrating the southern Lebanese town of Odaisseh early on Wednesday, before pushing them back. Posting on Telegram, Hezbollah said its forces “clashed with [Israeli soldiers], inflicted losses on them, and forced them to retreat”.}}</ref>, а таксама выпусціла каля 100 ракет па паўночным Ізраілю<ref>{{Cite news |date=2 October 2024 |title=IDF says around 100 rockets fired at northern Israel so far today, no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-around-100-rockets-fired-at-northern-israel-so-far-today-no-injuries-reported/ |access-date=2 October 2024 |work=The Times of Israel}}</ref>. У гэты час авіяцыя ЦАХАЛ стала бамбіць прыгарады Бейрута<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Alastair McCready,Usaid |date=2024-10-02 |title=Israel again targets Lebanon’s capital |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israels-war-on-gaza-israel-says-it-will-respond-to-iran-missile-attacks |access-date=2024-10-02 |website=Al Jazeera |language=en |quote=“Israeli aircraft targeted the southern suburbs with a strike,” Lebanon’s official National News Agency reported.}}</ref>. Вяліся баі за Марун аль-Рас<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Alastair McCready, Usaid |date=2024-10-02 |title=Hezbollah says clashes ongoing with Israeli troops near border |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israels-war-on-gaza-israel-says-it-will-respond-to-iran-missile-attacks |access-date=2024-10-02 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Lebanese group says fighting is ongoing with Israeli forces infiltrating the town of Maroun al-Ras from its eastern side. Hezbollah said its fighters had “inflicted several casualties among them”.}}</ref> і ў наваколлях Каўкабы<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Alastair McCready,Usaid |date=2024-10-02 |title=Lebanese army says soldier hurt in Israeli drone attack |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israels-war-on-gaza-israel-says-it-will-respond-to-iran-missile-attacks |access-date=2024-10-02 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Lebanese army says one of its soldiers has been wounded in an Israeli drone attack. In a statement, it said the soldier was injured as an army unit worked to open a road at the entrance to the southern Lebanese town of Kawkaba.}}</ref> і Яруна<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Alastair McCready, Usaid |date=2024-10-02 |title=Hezbollah claims attack on Israeli soldiers |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/1/israels-war-on-gaza-israel-says-it-will-respond-to-iran-missile-attacks |access-date=2024-10-02 |website=Al Jazeera |language=en |quote=Hezbollah has issued a statement saying its fighters detonated an explosive device that killed and wounding members of an Israeli army trying circumvent Yaroun in southern Lebanon.}}</ref>. 3 кастрычніка ліванская армія заявіла, што ізраільскія сілы нанеслі ўдар па армейскім пасту ў раёне Бінт-Джэбейль, і ліванская армія — упершыню за час ўварвання — адкрыла агонь у адказ па ўварванцах. Адзін ліванскі салдат быў забіты<ref name="lebarmy">{{cite news |title=In first since beginning of war, Lebanese army returns fire at Israeli forces |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/in-first-since-beginning-of-war-lebanese-army-returns-fire-at-israeli-forces/ |access-date=3 October 2024 |publisher=Times of Israel |date=3 October 2024}}</ref>. Яшчэ адзін вайсковец загінуў пры бамбардзіроўцы ў Тайбе<ref>{{Cite web |last=Marsi |first=Federica |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |date=2024-10-03 |title=Lebanese soldier killed in Israeli attack on the south |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/3/live-beirut-bombed-as-hezbollah-battles-israeli-army-in-south-lebanon |access-date=2024-10-03 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Lebanese army says an Israeli attack has killed one soldier and wounded another while carrying out a rescue and evacuation mission with the Lebanese Red Cross in the town of Taybeh in the Marjayoun district.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 October 2024 |title=Red Cross claims Lebanese soldier killed, 4 medics wounded in Israeli strike on convoy |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/red-cross-claims-4-medics-lebanese-soldier-killed-in-israeli-strike-on-convoy/ |access-date=3 October 2024 |work=The Times of Israel}}</ref>. Бакі канфлікту працягнулі абмен ракетнымі і бомбавымі ўдарамі па тэрыторыях адзін аднаго<ref name=":9">{{Cite web |last=Marsi |first=Federica |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |date=2024-10-03 |title=Hezbollah claims to have attacked Israeli military six more times |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/3/live-beirut-bombed-as-hezbollah-battles-israeli-army-in-south-lebanon |access-date=2024-10-03 |website=Al Jazeera |language=en |quote=We reported earlier on more than a dozen attacks on Israeli targets by the Lebanese armed group. Since then, Hezbollah claimed to have detonated two explosive devices at dawn “when an enemy Israeli infantry force attempted to infiltrate towards the village of Maroun al-Ras” in southern Lebanon.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Marsi |first=Federica |last2=Varshalomidze |first2=Tamila |date=2024-10-03 |title=Israeli army claims deadly strike on municipality building in south Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/3/live-beirut-bombed-as-hezbollah-battles-israeli-army-in-south-lebanon |access-date=2024-10-03 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Israeli army says it struck the municipality building in the town of Bint Jbeil, in southern Lebanon, killing 15 people. The military claimed those killed were Hezbollah fighters and the building was used to store weapons.}}</ref>. У Ліване меліся ахвяры сярод замежнікаў: адзін амерыканец загінуў<ref>{{Cite web |date=2024-10-03 |title=US resident killed in Israel's military campaign in Lebanon, friend says |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-823046 |access-date=2024-10-03 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en}}</ref>, 2 бельгійскіх журналістаў паранены<ref>{{Cite news |agency=AFP |date=2024-10-03 |title=Belgian journalists injured in Beirut bombing |url=https://www.thehindu.com/news/international/belgian-journalists-injured-in-beirut-bombing/article68713266.ece |access-date=2024-10-03 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref>. 4 кастрычніка праз дзеянні ізраільцян была прыпынена праца пагранпераходу Маснаа на сірыйска-ліванскай мяжы<ref>{{Cite web |last=Mccready |first=Alastair |date=2024-10-04 |title=Israel launches strike on Masnaa border crossing area: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/4/live-israeli-bombs-rain-down-on-lebanons-beirut-gaza-occupied-west-bank |access-date=2024-10-04 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Israeli military struck “vital transportation infrastructure” with two missiles at the border crossing between Syria and Lebanon, halting traffic between the countries. On Thursday, Israeli military spokesperson Avichay Adraee accused Hezbollah of smuggling weapons into Lebanon from Syria through the crossing.}}</ref>. Баевікі ў той жа дзень абстралялі [[Хайфа|Хайфу]]<ref>{{Cite web |last=Uras |first=Umut |last2=Gostoli |first2=Ylenia |date=2024-10-04 |title=Hezbollah claims attack on northern Israel |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/4/live-israeli-bombs-rain-down-on-lebanons-beirut-gaza-occupied-west-bank |access-date=2024-10-04 |website=Al Jazeera |language=en |quote=The Lebanese group says its fighters targeted Haifa city with rockets in the morning.}}</ref>. 9 і 10 кастрычніка ізраільцяне абстралялі пазіцыі міратворцаў ААН<ref>{{Cite web |last=Gebeily |first=Maya |last2=Cornwell |first2=Alexander |date=October 10, 2024 |title=Israeli forces fire at UN peacekeeper positions in south Lebanon, peacekeepers say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-targets-israeli-troops-lebanese-border-sirens-beirut-2024-10-09/ |url-status=live |access-date=October 10, 2024 |website=Reuters}}</ref>. 11 кастрычніка яны нанеслі авіяўдар па будынку каля кантрольна-прапускнога пункта УС Лівана ў Кафры, у выніку чаго загінулі два салдаты<ref>{{cite web | url=https://www.npr.org/2024/10/11/nx-s1-5150126/israel-lebanon-strikes-un-peacekeepers-lebanese-soldiers | title=In separate strikes, Israel kills 2 Lebanese soldiers and injures 2 U.N. peacekeepers| website=[[NPR]] | access-date=11 October 2024| archive-date=11 October 2024 | archive-url=https://archive.today/20241012015105/https://www.npr.org/2024/10/11/nx-s1-5150126/israel-lebanon-strikes-un-peacekeepers-lebanese-soldiers | url-status=live }}</ref>. 13 кастрычніка прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заклікаў міратворцаў неадкладна пакінуць Ліван, назваўшы іх «жывым шчытом» для Хезбалы<ref>{{Cite web |date=2024-10-13 |title=Netanyahu calls on U.N. peacekeepers to immediately withdraw from Lebanon as fighting intensifies - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/netanyahu-israel-un-peacekeepers-lebanon-hezbollah/ |access-date=2024-10-13 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>. Пазней у той жа дзень два танкі разбурылі галоўную браму паста UNIFIL у Рам’яху. Праз дзве гадзіны ізраільскія сілы адкрылі агонь па лагеры, з-за чаго падняўся дым, у выніку чаго 15 міратворцаў UNIFIL атрымалі раненні з-за раздражнення скуры і страўнікава-кішачных рэакцый<ref>{{Cite web |date=2024-10-13 |title=UN says Israeli tanks forced entry to its position in south Lebanon as Netanyahu tells peacekeepers to leave |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwylekwngz8o |access-date=2024-10-13 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 16-га чысла танкі ЦАХАЛ абстралялі вартавую вышку міратворцаў у Кафр-Кіла<ref>{{Cite web |title=Israel Gaza Lebanon live updates: More aid lorries enter Gaza after US threat to cut Israel's military support |url=https://www.bbc.com/news/live/cjwdx0y5nj9t?post=asset:d7243836-9c98-4a20-b14d-38f59395a8a4#post |access-date=2024-10-16 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 21 кастрычніка адбыліся баі за вёскі Айта аль-Шааб і Рамія<ref>{{cite web |title=Hezbollah fights Israel ground forces in 3 border towns in southern Lebanon |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241021-hezbollah-fights-israel-ground-forces-in-3-border-towns-in-southern-lebanon/ |website=[[Middle East Monitor]] |access-date=21 October 2024}}</ref>. На наступны дзень сілы ЦАХАЛ абстралялі наглядальны пункт міратворцаў пад Дхайрай<ref>{{cite web | url=https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-25-october-2024 | title=UNIFIL statement (25 October 2024)| website=UNIFIL | access-date=28 October 2024| url-status=live| archive-date=28 October 2024 | archive-url=https://archive.today/20241028202325/https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-25-october-2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/peacekeepers-withdrew-post-zahajra-south-lebanon-under-israeli-fire-2024-10-25/ | title=Peacekeepers withdrew from watchtower in Dhayra in south Lebanon after Israeli fire| website=[[Reuters]] | access-date=28 October 2024}}</ref>. 7 лістапада ВПС Ізраіля нанеслі ўдар па г. Сідон, былі параненыя пяць міратворцаў<ref>{{Cite web |last=Adler |first=Nils |title=Israeli strike on school-turned-shelter in Gaza kills at least 12 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/11/7/live-israeli-strikes-kill-40-in-eastern-lebanon-as-besieged-gaza-starves?update=3308264 |access-date=2024-11-07 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 27 лістапада ўступіла ў сілу 60-дзённае перамір’е<ref>{{Cite web |last= Confino |first=Jotam |date=2024-11-26 |title=Israeli troops reach symbolic Litani river in Lebanon |url=https://www.yahoo.com/news/israeli-troops-reach-symbolic-litani-165743562.html |access-date=2024-11-26 |website=Yahoo! News |language=en}}</ref>. Пры гэтым ізраільскія сілы працягвалі прасоўванне ўглыб ліванскай тэрыторыі<ref>{{Cite web |date=2024-12-02 |title=Israeli attacks on Lebanon continue despite ceasefire agreement - Lebanon |url=https://reliefweb.int/report/lebanon/israeli-attacks-lebanon-continue-despite-ceasefire-agreement |access-date=2024-12-14 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref>/ 17 снежня ў ходзе атак уварванцаў быў цалкам разбураны горад Кфар-Кіла<ref name="MEM-Dec17">{{cite web |title=Israel violates ceasefire in Lebanon 12 times on Tuesday, bringing total violations to 248 |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241218-israel-violates-ceasefire-in-lebanon-12-times-on-tuesday-bringing-total-violations-to-248/ |website=Middle East Monitor |date=18 December 2024 |access-date=18 December 2024}}</ref>. == Рэакцыя == [[Вялікабрытанія]], [[Канада]] і [[Францыя]] сталі рыхтавацца да эвакуацыі грамадзян з «гарачай кропкі»<ref name="ref_auto_fr">{{Cite news |date=30 September 2024 |title=DIRECT. Liban: Israël annonce mener des raids contre des cibles du Hezbollah dans le sud du pays. |trans-title=LIVE. Lebanon: Israel announces raids against Hezbollah targets in the south of the country. |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/direct-liban-israel-frappe-des-dizaines-de-cibles-du-hezbollah-notamment-a-beyrouth-jean-noel-barrot-sur-place_LN-202409300049.html |accessdate=30 September 2024 |website=BFMTV |language=fr}}</ref>. [[Італія]] заявіла, што мае намер накіраваць сваіх міратворцаў<ref>{{cite web |date=29 September 2024 |title=Italy says ready to send troops to UN for Palestinian state recognized by Israel |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240929-italy-says-ready-to-send-troops-to-un-for-palestinian-state-recognized-by-israel/ |access-date=1 October 2024 |website=Middle East Monitor}}</ref>. Ідэю міжнароднага ўмяшання падтрымала таксама [[Данія]]<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=Denmark prime minister supports military intervention in Middle East: Report |url=https://aje.io/di4751?update=3214623 |website=Al Jazeera}}</ref>. [[Расія]]<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=Kremlin says it is deeply concerned about Israeli raids in Lebanon |url=https://aje.io/di4751?update=3213623 |access-date=1 October 2024 |website=Al Jazeera}}</ref>, [[Катар]]<ref>{{Cite web |last1=Mccready |first1=Alastair |last2=Jamal |first2=Urooba |last3=Mohamed |first3=Edna |last4=Siddiqui |first4=Usaid |last5=Varshalomidze |first5=Tamila |last6=Najjar |first6=Farah |date=30 September 2024 |title=Israel bombs Lebanon updates: Israel announces ground operation in Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/30/israel-attacks-lebanon-live-israel-expands-strikes-on-beirut-as-105-killed |access-date=30 September 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> і [[ААЭ]]<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=US out of step as world reacts to Israel's ground offensive into Lebanon |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/1/us-out-of-step-as-world-reacts-to-israels-ground-offensive-into-lebanon |access-date=1 October 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> выказалі заклапочанасць сітуацыяй. [[Турцыя]]<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=Turkey slams Israeli ground offensive in south Lebanon |url=https://aje.io/di4751?update=3213560 |access-date=1 October 2024 |website=Al Jazeera}}</ref> і [[Ірландыя]]<ref>{{cite web |last1=Webber |first1=Jude |title=Ireland slams Israel’s ‘outrageous’ demands to its peacekeepers |url=https://www.ft.com/content/992fc399-69c4-43cf-af5d-bbb4be349066?shareType=nongift |website=Financial Times |access-date=10 October 2024|url-access=subscription}}</ref> асудзілі ўварванне. == Гл. таксама == * [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2024 года]] [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Войны Лівана]] hqgz3v2f83vjb39csdbyvqnlgpq41k3 0 777895 5124843 5074208 2026-04-12T05:06:13Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124843 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі» |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = з [[27 лістапада]] па [[8 снежня]] [[2024]] года |месца = [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |выява= Northwestern Syria offensive (2024).jpg |вынік = Узброеныя сілы Сірыі абвясцілі аб капітуляцыі<ref>{{Cite web|url=https://radio1.ru/news/politika/siriiskaya-armiya-zayavila-o-kapitulyatsii-i-padenii-rezhima-asada/|title=Сирийская армия заявила о капитуляции и падении режима Асада|lang=ru|website=radio1.ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref> |загаловак = {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем урада}} {{legend|#cae7c4|Пад кантролем апазіцыі}} {{legend|#ffff00|Пад кантролем курдаў}} |праціўнік1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] * {{Сцягафікацыя|Іран}} * {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref name ="wp4.12.24">[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/04/iran-syria-hezbollah-iraq-militias-assad/ Iran is sending regional fighters to Syria. Can they save Assad again?]//«The Washington Post», December 4, 2024</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[Ісламскі супраціў у Іраку]]<ref name="Reuters3.12.24">[https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-militias-enter-syria-reinforce-government-forces-military-sources-say-2024-12-02/ Iraqi fighters head to Syria to battle rebels but Lebanon's Hezbollah stays out, sources say]//«Reuters», December 3, 2024</ref> |праціўнік2 = * {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Сірыйская апазіцыя]]: ** [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] ** [[Урад выратавання Сірыі]] ** [[Сірыйская нацыянальная армія]] і інш.<br>'''пры падтрымцы:''' * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name="kyivpost1.12.24">[https://www.kyivpost.com/post/43117 Ukrainian Trained, Turkish Sponsored Syrian Rebels Lead Assault on Aleppo]//«Kyiv Post», December 1, 2024</ref> |праціўнік3 = [[File:Flag of Syrian Democratic Forces.svg|22пкс]] [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 =242 забітых |сілы2 =361 забіты |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»''' ({{Lang-ar|ردع العدوان}}) — наступленне, распачатае ў лістападзе 2024 года [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскімі антыўрадавымі сіламі]] на чале з ісламісцкай групоўкай «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» (ХТШ) на пазіцыі Сірыйскай арабскай арміі (САА) і яе саюзнікаў у заходняй частцы правінцыі Алепа ў [[Сірыя|Сірыі]]<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/جلهم-من-الأطفال-استشهاد-وإصابة-16-مواطن/737978/|title=جلهم من الأطفال.. استشهاد وإصابة 16 مواطنا بقصف لقوات النظام على مدنية أريحا {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=2024-11-26|access-date=2024-11-28}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2024/11/27/middleeast/syria-rebel-attack-aleppo-assad-intl-latam/index.html|title=Syrian rebels launch major attack on regime forces in Aleppo province|first=Eyad Kourdi, Christian|last=Edwards|website=CNN|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref>. Наступленне стала першай буйной аперацыяй сіл апазіцыі пасля перамір’я ў Ідлібе ў сакавіку 2020 года<ref name="автоссылка1" />. Для стрымлівання прасоўвання праціўніка ўрадавыя войскі пачалі аперацыю '''«Зара свабоды»'''<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/мир/сирийская-нацармия-начала-операцию-против-террористов-ркк-ypg/3410117|title=Сирийская нацармия начала операцию против террористов РКК/YPG|website=www.aa.com.tr|access-date=2024-12-02}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2011 годзе ў Сірыі ўспыхнула [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянская вайна]] паміж урадавымі сіламі і рознымі апазіцыйнымі групамі. З часам да канфлікту падключыліся трэція краіны — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Расія]], [[Турцыя]], [[Іран]] і іншыя. Да 2020 года тэрыторыя Сірыі дэ-факта кантралявалася ўрадавымі сіламі на поўдні і цэнтры краіны, [[Курды|курдскімі]] фарміраваннямі на ўсходзе і апазіцыйнымі сіламі на поўначы. У 2020 годзе бакі канфлікту абвясцілі аб рэжыме спынення агню. Напярэдадні аперацыі ўтварыўся вакуум праз паслабленне «[[Хезбала|Хезбалы]]» ў выніку [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|вайны з Ізраілем]], ціску на Іран і вядзеннем Расіяй [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны супраць Украіны]]. Менавіта яны дапамагалі Башару Асаду заставацца ва ўладзе на працягу ўсёй грамадзянскай вайны ў краіне<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7330186|title=Удары Израиля разбудили сирийских боевиков|website=Коммерсантъ|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref>. На той момант паўстанцы сталі значна лепш падрыхтаваны, чым 10 гадоў таму; яны шырока выкарыстоўвалі беспілотнікі для разведкі і барацьбы, а асноўным сілам нападу папярэднічалі налёты спецназа<ref name="econ_5_dec_2024">[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/12/04/syrias-bashar-al-assad-is-in-mortal-danger Syria’s Bashar al-Assad is in mortal danger ], The Economist, Dec 4th 2024</ref>. == Ход падзей == === Лістапад === 27 лістапада 2024 года апазіцыйная ўраду [[Башар Асад|Башара Асада]] кааліцыя «Хаят Тахрыр аш-Шам» (ХТШ) абвясціла аб пачатку наступленне пад назвай «Стрымліванне агрэсіі» на пазіцыі ўрадавых сіл у заходняй частцы правінцыі Алепа<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.aljazeera.net/news/2024/11/27/المعارضة-السورية-تطلق-عملية-ردع|title=المعارضة السورية تطلق عملية "ردع العدوان" شمالي البلاد|website=الجزيرة نت|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/videos/politika/28112024/747444|title=Новости мира: боевики начали масштабное наступление в Сирии|website=m24.ru|access-date=2024-11-28}}</ref>. Сірыйская апазіцыя заявіла, што наступленне стала адказам на артылерыйскія абстрэлы з боку сірыйскага ўрада Башара Асада<ref name="автоссылка1"/>. На працягу першых 10 гадзін наступлення паўстанцы ўзялі пад кантроль 20 гарадоў і вёсак, у тым ліку пасёлкі Урм аль-Кубра, Анджара, Урм аль-Сугра, Шэйх Акіл, Бала, Аджыл, Авіджыл, Аль-Хаўта, Таль ад-Дабаа, Хайр Даркал, Кубтан Аль-Джабаль, ас-Салум, аль-Касімія, Кафр Бісін, Хаўр, Азназ і Басратун. Акрамя таго, база 46-га палка ўрадавых войскаў была абложаная паўстанцамі і захопленая праз некалькі гадзін<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/بعد-أسابيع-من-نشر-المرصد-السوري-للاستع/738073/|title=بعد أسابيع من نشر المرصد السوري للاستعدادات.. “الهيئة” تهاجم ريف حلب في عملية “رد العدوان” {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/بالتوازي-مع-استمرار-عملية-ردع-العدوان/738100/|title=بالتوازي مع استمرار عملية “ردع العدوان”: أكثر من 30 غارة جوية ومقتل نحو 100 عنصر من قوات النظام والهيئة والفصائل في ريف حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite news|title=Syrian Rebel Groups Launch Largest Offensive in Years|url=https://www.nytimes.com/2024/11/27/world/middleeast/syria-opposition-forces-bases.html}}</ref>. Паводле паведамленняў некалькіх крыніц, расійскія вайскоўцы трапілі ў засаду баевікоў. Страты невядомыя<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defence-blog.com/russian-elite-forces-suffer-losses-in-syrian-rebel-attack/|title=Russian elite forces suffer losses in Syrian rebel attack|website=defence-blog.com|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/334040|title=Про-турецкая армия наступает. Российский спецназ и армия Асада терпят потери|website=haqqin.az|access-date=2024-11-28}}</ref>. Сірыйскія войскі пры падтрымцы [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС РФ]] спрабавалі спыніць далейшае наступленне падраздзяленняў праціўніка да Алепа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defence-blog.com/syrian-rebels-launch-major-offensive/|title=Syrian rebels launch major offensive|website=defence-blog.com|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref>. Расійскія знішчальнікі нанеслі авіяўдары па Атарыбе, Дарат-Ізе і найбліжэйшых вёсках, у той час як урадавыя войскі абстралялі кантраляваныя паўстанцамі Ідліб, Арыху, Сармаду і іншыя раёны на поўдні правінцыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://themedialine.org/headlines/opposition-forces-capture-key-villages-near-aleppo-assads-army-retaliates/|title=Opposition Forces Capture Key Villages Near Aleppo, Assad’s Army Retaliates|first=The Media Line|last=Staff|website=The Media Line|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-rebels-launch-attack-against-army-aleppo-province-2024-11-27/|title=Syrian rebels launch attack against army in Aleppo province|author=Suleiman Al-Khalidi|website=Reuters|date=2024-11-28|publisher=Reuters|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syrian-rebels-launch-attack-against-army-in-aleppo-province/|title=Syrian rebels launch attack against army in Aleppo province|last=Reuters|website=www.timesofisrael.com|access-date=2024-11-28}}</ref>. 28 лістапада ХТШ пачаў прасоўванне ва ўсходняй частцы Ідліба, захапіўшы вёскі Дадзіх, Кафр-Батых і Шэйх-Алі, а таксама раён у горадзе Саракіб. Дзякуючы гэтаму апазіцыянеры апынуліся за 2 кіламетры ад шашы М5. Групоўка таксама атакавала аэрапорт Аль-Найраб, размешчаны на ўсход ад Алепа, дзе прысутнічалі пра-іранскія групоўкі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/28/dozen-killed-as-armed-groups-attack-syrian-military-in-northern-aleppo|title=Dozens killed as armed groups attack Syrian military in northern Aleppo|website=Al Jazeera|access-date=2024-11-28}}</ref>. У другой палове дня ХТШ захапілі вёскі Кафр-Басін, Арназ, Эль-Барфум, Эль-Эйс, Бірну і Аль-Зарба ў заходняй частцы Алепа і перакрылі шашу М5<ref name=":1">{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D8%B7%D8%B1%D9%8A%D9%82-m5-%D9%88%D8%AD%D8%B5%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AA%D9%84%D9%89-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85/738167/|title=“الهيئة” تقطع طريق “m5”.. وحصيلة القتلى في عملية “ردع العدوان” ترتفع إلى 182 عنصر {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref>. Да канца дня сірыйскія паўстанцы захапілі агулам каля 40 гарадоў і вёсак<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2024/11/28/europe/syria-rebels-government-iran-analysis-intl/index.html|title=Syria’s rebels exploit weaknesses in Iran’s proxies to launch surprise offensive|first=Mostafa|last=Salem|website=CNN|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref>. Таксама некалькі груп паўстанцаў, пераапранутыя ў форму САА, спрабавалі пракрасціся ў тыл праціўніка на захадзе Алепа і на трасе М5, аднак дыверсія правалілася<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20241128/aleppo-1986344128.html|title=Под Алеппо уничтожили террористов, переодетых в форму сирийской армии|website=РИА Новости|date=2024-11-28|publisher=МИА «Россия сегодня»|url-status=live}}</ref>. 29 лістапада падкантрольныя Асаду ўзброеныя сілы паспрабавалі контратакаваць пазіцыі паўстанцаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22529953|title=Al Mayadeen: сирийские войска перешли в контрнаступление под Алеппо|website=TACC|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/562956|title=Al Mayadeen: сирийская армия перешла в контрнаступление под Алеппо|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/smi-soobshhili-o-nastuplenii-sirijskoj-armii-v-aleppo/|title=СМИ сообщили о наступлении сирийской армии в Алеппо|first=Евгения|last=Лепехина|website=Главные новости в России и мире - RTVI|date=2024-11-29|access-date=2024-11-29}}</ref>. Паралельна з поўначу, баевікі сірыйскай апазіцыі [[Наступленне на поўдні Сірыі (2024)|актывізавалі дзеянні на поўдні краіны]], а менавіта ў раёне Эс-Сувейды, мухафаза Дэр’а<ref>{{Cite web|url=https://ina.iq/eng/36701-syrian-army-sends-military-reinforcements-to-daraa.html|title=Syrian army sends military reinforcements to Daraa|website=Iraqi News Agency|access-date=2024-12-01|archive-date=9 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209082628/https://ina.iq/eng/36701-syrian-army-sends-military-reinforcements-to-daraa.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2024/1-december-05-houran-free-gathering-most-of-the-air-force|title=Houran Free Gathering: Most of the Air Force Intelligence checkpoint personnel stationed on the bridge of the town of Khirbet Ghazala, east of Daraa, were killed after an attack carried out by local groups Daraa Governorate|lang=en|website=Map of Syrian Civil War - Syria news and incidents today - syria.liveuamap.com|access-date=2024-12-01}}</ref>. З паўночы да раніцы 29-га чысла САА адваявала Кфар-Даіль, Хан-эль-Асаль, Бабіс і Бшантару, Аз-Зарба, Кафр-Баціх, Дадзіх і Джубас. Апошнія тры паселішчы былі стратэгічна важныя, бо яны размешчаны на поўдзень ад Саракіба. Пазней САА заняла больш раёнаў, уключаючы горад Башацін і горад Аль-Баркум на поўдзень ад Аз-Зарбы. Раніцай ПКС РФ нанеслі ўдар па штабу сірыйскай апазіцыі ў раёне Марэ<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%B0-%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0/3408428|title=В пригородах Алеппо идут столкновения между силами и противниками режима Асада|website=www.aa.com.tr|access-date=2024-11-29}}</ref>, а ВПС Сірыі ўдарылі па пунктах кіравання і артпазіцыях баевікоў на захадзе правінцыі Алепа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2024/11/29/siriyskie-vvs-udarili-boevikam-v-aleppo/|title=Сирийские ВВС ударили по боевикам в Алеппо|website=lenta.ru|access-date=2024-11-29}}</ref>. У другой палове дня амаль усе заваёвы ў ходзе контрнаступлення САА былі адбітыя сіламі ХТШ, якія ўсталявалі кантроль над больш чым 70 паселішчамі, плошчай — больш за 550 кв. км. Да вечара таго ж дня паўстанцы ўвайшлі ў Алепа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2024/11/29/74395496/|title=Сирийские боевики впервые за восемь лет дошли до Алеппо в ходе наступления|website=ФОНТАНКА.ру|date=2024-11-29|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2024/11/29/world/syria-rebels-aleppo-war-intl/index.html|title=Syrian rebels enter Aleppo for first time in eight years during shock offensive|first=Eyad Kourdi, Mostafa Salem, Allegra Goodwin, Christian Edwards, Annoa|last=Abekah-Mensah|website=CNN|date=2024-11-29|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/armed-groups-opposed-to-assads-regime-in-syria-enter-aleppo-city-center/3408670|title=Armed groups opposed to Assad's regime in Syria enter Aleppo city center|website=Anadolu|access-date=2024-11-29}}</ref>. Да раніцы 30 лістапада паўстанцы дасягнулі [[Баі за Алепа (2024)|цэнтра Алепа, захапіўшы палову горада]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2024/11/30/siriyskie-boeviki-dostigli-tsentra-aleppo-po-dannym-reuters-pravitelstvennye-sily-zakryli-aeroport-i-dorogi-v-gorod|title=Сирийские боевики достигли центра Алеппо. По данным Reuters, правительственные силы закрыли аэропорт и дороги в город|website=[[Meduza]]|date=30 ноября 2024|access-date=2024-11-30}}</ref>. На фоне краху ўрадавых сіл на паўночным захадзе Сірыі, курдскія [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|SDF]] увайшлі ў гарады Дайр-Хафір, Тэль-Аран, Тэль-Хасель і раён Шэйх-Наджар горада Алепа<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%B1%D8%AF%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%88/738364/|title=في اليوم الرابع لعملية “ردع العدوان”: قوات النظام تنهار وتتمركز في 3 مدن جنوب إدلب ومراكز في مناطق شرق وجنوب مدينة حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=2024-11-30|access-date=2024-11-30}}</ref>. У другой палове дня SDF захапілі аэрапорт Алепа і горада Нубль і Аз-Захра пасля адступлення ўрадавых сіл<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%82%D9%88%D8%A7/738399/|title=بعد انسحاب الميليشيات الإيرانية وقوات النظام.. القوات الكردية تنتشر في مطار حلب الدولي ونبل والزهراء وتسيطر على الحواجز {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=2024-11-30|access-date=2024-11-30}}</ref>. Паведамлялася аб сутыкненнях SDF з баевікамі ў раёне Тэль-Аб’яд на поўначы мухафазы Рака<ref>{{Cite web|lang=en-CA|url=https://www.syriahr.com/en/350030/|title=“Peace Spring” area {{!}} SDF infiltrate military positions of Ankara-backed factions in western countryside of Tel Abyad - The Syrian Observatory For Human Rights|date=2024-11-27|access-date=2024-11-30}}</ref>. Паўстанцы хутка развілі наступленне ў бок горада [[Хама]], урадавыя сілы працягвалі адступаць<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8-%D9%84%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%A9-%D9%88/738472/|title=وسط انسحاب لقوات النظام من مدينة حماة ومطارها العسكري.. “الهيئة” تواصل التقدم في ريفها وتسيطر على مدن وبلدات جديدة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=2024-11-30|access-date=2024-11-30}}</ref>. === Снежань === Ранняй раніцай 1 снежня стала вядома, што ўрадавыя войскі спынілі адступленне і займаюць абарону на поўначы Хамы, перакідаючы падмацаванні ў раён гары Джэбель-Зайн-аль-Абідзін і гарады Тайбат-эль-Імам, Камхану і Хітаб<ref>{{Cite news|title=«Силы режима передислоцируются и устанавливают плотный кордон вокруг города Хама»|url=https://www.syriahr.com/قوات-النظام-تعيد-تموضعها-وتفرض-طوقاً-م/738543/|lang=(на арабском)}}</ref>. ПКС РФ атакавалі занятыя паўстанцамі гарады ў правінцыях Ідліб і Хама<ref>{{Cite news|title="Russian warplanes launch airstrikes on cities and towns in the Hama and Idlib countrysides" (in Arabic). SOHR.|url=https://www.syriahr.com/الطيران-الحربي-الروسي-يشن-غارات-جوية-ع-5/738560/}}</ref>. Да поўдня паўстанцы захапілі гарады Ас-Сафіра, Ханасір і авіябазу Кувейрыс, у той час у раёне Шэйх-Наджар у Алепа адбываліся сутыкненні паміж [[Сірыйская нацыянальная армія|SNA]] і SDF. Войскі ХТШ захапілі цеплавую электрастанцыю, каледж палявой артылерыі і ваенную акадэмію ў горадзе Алепа і яго ваколіцах<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A8%D9%84%D8%AF/738575/|title=“الهيئة” و”الجيش الوطني” يسيطران على بلدتي خناصر والسفيرة ومطار كويرس بريف حلب ومواقع عسكرية على أطراف حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-01|access-date=2024-12-01}}</ref>. Увечары 1 снежня Сірыйская нацыянальная армія пачала наступленне на горад [[Тэль-Рыфаат]], які ўтрымліваўся СДС, захапіўшы яго разам з некалькімі найбліжэйшымі вёскамі. Пакінутыя пад кантролем СДС гарады ў рэгіёне былі абложаны<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%B1-%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1-%D9%85%D9%86-200-%D8%A3%D9%84%D9%81-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1/738649/|title=حصار أكثر من 200 ألف سوري في عملية “فجر الحرية”.. انقطاع الاتصالات في ريف حلب الشمالي ومخاوف من ارتكاب مذابح بحق المواطنين الكرد {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-01|access-date=2024-12-02}}</ref>. 2 снежня СДС пачалі аперацыю па вывадзе мірных грамадзян з кварталаў Бустан-эль-Баша і Шэйх-Максуд на поўначы Алепа<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22552549|title=Sky: мирных жителей выводят из курдских кварталов на севере Алеппо|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-02}}</ref>. ПКС РФ нанеслі ўдар па кантраляваных апазіцыяй раёнах<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D9%8A%D8%B4%D9%86-%D8%BA%D8%A7%D8%B1/738705/|title=الطيران الحربي الروسي والسوري يشن غارات جوية مكثفة على مدينة حلب وريفي حماة وإدلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-02|access-date=2024-12-02}}</ref>. Баевікі сірыйскай апазіцыі нанеслі ўдар беспілотнікам па пазіцыям САА ля гары Зайн аль-Абідзін, на поўнач ад Хамы, удар прывёў да шматлікіх ахвяр і раненняў вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AC/738722/|title=هيئة تحرير الشام والفصائل تستهدفان تجمعاً لقيادات عسكرية من قوات النظام شمال مدينة حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-02|access-date=2024-12-02}}</ref>. Да поўдня сутыкненні паміж апазіцыяй і праўрадавымі сіламі ўзмацніліся ў правінцыі Хама, асабліва ў раёне гарадоў Карназ і Суран. Ва ўсходняй частцы правінцыі Хама апазіцыйныя сілы прасунуліся наперад і захапілі горад Каср-Абу-Самра<ref>{{Cite news|title=Ожесточённые бои в северной и восточной частях Хамы, сопровождающиеся авиаударами и интенсивными артиллерийскими обстрелами»|url=https://www.syriahr.com/بعد-هجوم-عنيف-لهيئة-تحرير-الشام-والفصا/738742/}}</ref>. Да вечара апазіцыя ўзяла пад кантроль вёскі Аль-Джубайн, Тэль-Малах, Джаламах, Аль-Джубайн, Брэйдэй, Карназ і Аль-Каркат у ваколіцах Хамы, у самім горадзе працягваліся жорсткія баі з урадавымі войскамі<ref>{{Cite news|title=«После достижения прогресса в восточной части Хамы силы «Сдерживания агрессии» контролируют город и 5 деревень в северной части Хамы и пытаются взять под контроль стратегически важный Калаат-эль-Мадик»|url=https://www.syriahr.com/بعد-إحراز-تقدم-في-ريف-حماة-الشرقي-قوات/738765/}}</ref>. 3 снежня ў правінцыі Хама сілы сірыйскай апазіцыі працягвалі наступленне<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/بعد-الاشتباكات-الأعنف-والقصف-الجوي-ال/738892/|title=بعد الاشتباكات الأعنف والقصف الجوي المكثف.. هيئة تحرير الشام والفصائل تسيطر على مزيد من المدن والبلدات في ريف حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-03|access-date=2024-12-03}}</ref>. Расія прыступіла да вываду караблёў з ваенна-марской базы ў сірыйскім Тартусе на фоне прасоўвання баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://azh.kz/ru/news/view/109020|title=Россия начала эвакуировать военный флот из Сирии после наступления повстанцев|lang=ru|website=Ақ Жайық|access-date=2024-12-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/334416|title=Россия эвакуирует военный флот из Сирии|website=haqqin.az|access-date=2024-12-03}}</ref>. Ва ўсходняй частцы Алепа ў горадзе Ханасір адбыліся жорсткія сутыкненні паміж паўстанцамі і праўрадавымі сіламі<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/اشتداد-المعارك-بين-الفصائل-الموالية-ل/738956/|title=اشتداد المعارك بين الفصائل الموالية لتركيا وقوات النظام في بلدة خناصر شرق حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-03|access-date=2024-12-03}}</ref>. Да вечара ўзмацніліся баі ўрадавых войскаў і паўстанцаў, якія ўзялі каля 10 гарадоў і вёсак пад свой кантроль у правінцыі Хама<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/مع-استمرار-الاشتباكات-العنـ-ـيـ-ـفة-من/739000/|title=مع استمرار الاشتباكات العنيفة منذ أكثر من 24 ساعة في ريف حماة.. هيئة تحرير الشام على أبواب مدينة حماة وتحاول التوسع لقطع طريقين رئيسيين مع حماة وإطباق الحصار على المدينة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-03|access-date=2024-12-03}}</ref>. 4 снежня ўрадавыя войскі пачалі контратаку на паўночнай ускраіне Хамы і адбілі вёскі Кофра і Маар-Шухур<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%83%D8%B3-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%89-%D9%84%D9%80%D8%A7%D9%84%D9%87/739053/|title=في هجوم معاكس.. قوات النظام تتصدى لـ”الهيئة” وفصائل “ردع العدوان” وتؤمن مدينة حماة بدعم جوي وبري {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-04|access-date=2024-12-04}}</ref>. У заходняй частцы Хамы апазіцыйныя групоўкі пачалі наступленне на раўніне Габ. Да вечара сілы апазіцыі перакрылі дарогі, якія злучаюць Хаму з Ракай і Алепа, і ўзялі пад кантроль вёскі Шэйх-Хілал, Аль-Саан і Сарудж на ўсходзе Хамы<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%80/739174/|title=“العصائب الحمراء” تطوق مدينة حماة.. “الهيئة” تقطع طريق حماة-الرقة وحماة-حلب وتُمهد بالقصف البري على جبل استراتيجي قرب مدينة حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-04|access-date=2024-12-04}}</ref>. 5 снежня антыўрадавыя сілы ўвайшлі ў Хаму, пасля чаго падраздзяленні сірыйскай арміі пакінулі горад<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/276909|title=Сирийские повстанцы вошли в Хаму, четвертый по величине город страны|website=The Insider|access-date=2024-12-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/12/5/1301857.html|title=Боевики проникли в кварталы Хамы в Сирии|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-12-05}}</ref>. Адразу ж пасля заняцця горада, войскі апазіцыі накіраваліся на поўдзень у напрамку найбуйнейшага і стратэгічна важнага горада Хомс<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%A9-%D8%A7/739364/|title=بعد انهيار قوات النظام في مدينة حماة.. انسحاب قوات النظام والدفاع الوطني من مدينتي السلمية وتلبيسة باتجاه مدينة حمص {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref>. Урадавыя войскі працягвалі адступаць на поўдзень, пакінуўшы гарады Саламія і Талбісех. Сілы апазіцыі дасягнулі іх да вечара і, дамовіўшыся з гарадскімі старэйшынамі і рэлігійным ісмаіліцкім саветам, увайшлі ў Саламію без бою<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D9%84%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%80-%D9%80%D9%8A%D9%80-%D9%80%D8%A6%D8%A9/739376/|title=انهيار كبير لقوات النظام.. “الهيئة” تسيطر على المواقع الاستراتيجية قرب مدينة حماة وتدخل مدينة السلمية دون قتال {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref>. ПКС РФ у спробах запаволіць баевікоў, узарвалі галоўны мост, які злучае Хаму і Хомс<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AD%D9%85%D8%B5-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%B4/739407/|title=قوات النظام تعزل مدينة حمص عن الريف الشمالي.. وطائرات حربية تستهدف أطراف مدينة الرستن قرب جسر رئيسي على طريق حمص-حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref>. 6 снежня паўстанцы ўзялі пад кантроль Аль-Растан і Талбісу і падышлі да ўскраін Хомса. У паўднёвай частцы правінцыі Хама паўстанцы захапілі гарады Таксіс і Джумаклію, урадавыя сілы адступілі з гарадоў Аль-Заафаранія, Аль-Маджал, Дэйр-Фул, Асіла, Фарханія, Аль-Вазія Аль-Гасібія, Аль-Макрамія і Із ад-Дзін<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%B1%D8%BA%D9%85-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D9%86%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85/739449/|title=رغم محاولات الطيران الحربي منع التقدم.. هيئة تحرير الشام والفصائل تسيطر على مدينتي تلبيسة والرستن شمال حمص وسط غياب لقوات النظام {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}</ref>. Таксама ўрадавыя войскі адступалі з Дэйр-эз-Зора ў напрамку Дамаска<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D9%86%D8%B3%D8%AD%D8%A8/739482/|title=باتجاه العاصمة دمشق.. قوات النظام تنسحب من عدة نقاط في دير الزور والميادين والبوكمال {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}</ref>. 7 снежня ў прыгарадзе Хомса актывізаваліся баі паміж войскамі апазіцыі і пакінутымі ў гарады ўрадавымі сіламі<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/526716-smi-soobsili-o-boah-v-prigorodah-sirijskogo-homsa|title=СМИ сообщили о боях в пригородах сирийского Хомса|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-12-07|access-date=2024-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22603315|title=Sham FM: в окрестностях Хомса возобновились столкновения армии с боевиками|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-07}}</ref>. 8 снежня апазіцыянеры на поўдні [[Баі за Дамаск (2024)|ўзялі Дамаск]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22608189|title=Al Hadath: сирийские боевики взяли под контроль Дамаск|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/12/08/20204984.shtml|title=Сирия последние новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. == Страты == [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|Сірыйскі цэнтр маніторынгу за выкананнем правоў чалавека]] паведаміў, што быў забіты 302 члена групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам», а таксама 59 паўстанцаў з саюзных ім груповак. Страты ўрадавых сіл склалі 242 чалавекі<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%84%D8%A9-%D8%AA%D8%AF%D9%81%D8%B9-%D8%A8%D8%AA%D8%B9/738183/|title=تشكيلات قوات النظام المقاتلة تدفع بتعزيزات عسكرية لصد الهجوم على حلب.. وحصيلة القتلى في عملية “ردع العدوان” ترتفع إلى 186 عنصر {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/تشكيلات-قوات-النظام-المقاتلة-تدفع-بتع/738183/|title=تشكيلات قوات النظام المقاتلة تدفع بتعزيزات عسكرية لصد الهجوم على حلب.. وحصيلة القتلى في عملية “ردع العدوان” ترتفع إلى 186 عنصر {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/وسط-عجز-قوات-النظام-عن-إيقاف-هجوم-الهي/738230/|title=وسط عجز قوات النظام عن إيقاف هجوم “الهيئة” والفصائل.. الاشتباكات تصل إلى تخوم مدينة حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-29|access-date=2024-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/ارتفاع-حصيلة-القتلى-والشهداء-من-المدن/738707/|title=ارتفاع حصيلة القتلى والشهداء من المدنيين والعسكريين إلى 446 خلال 5 أيام من المعارك والقصف ضمن عملية “ردع العدوان” {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-02|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/مع-استمرار-عملية-ردع-العدوان-في-اليوم/738777/|title=مع استمرار عملية “ردع العدوان” في اليوم الخامس.. مقتل واستشهاد 514 شخصا بينهم 92 مدني {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-02|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/شهداء-وجرحى-بقصف-للهـ-ـيـ-ـئة-على-مدينة/739004/|title=شهداء وجرحى بقصف للهيئة على مدينة حماة.. ومقتل مالا يقل عن 25 عنصرا من قوات النظام والهيئة في الاشتباكات قرب مدينة حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-03|access-date=2024-12-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D9%81%D8%B4%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%80-%D9%80%D8%AC%D9%80-%D9%80%D9%88%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AC%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D8%AC%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%8A%D9%88/739285/|title=فشل الهجوم على جبل استراتيجي لليوم الثاني على التوالي.. قوات النظام تستميت للحفاظ على مواقعها في محيط مدينة حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref>. Іранскія дзяржаўныя СМІ паведамілі, што брыгадны генерал [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]] Кіюмарс Пурхашэмі, які служыў старэйшым ваенным саветнікам у Сірыі, быў забіты паўстанцамі ў Алепа<ref name=":2"/>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Ірана]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Лістапад 2024 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:2024 год у Сірыі]] q6nalubk51cit95dl2ajzp7kp7ywseu 10 778027 5124846 4941369 2026-04-12T06:07:52Z DobryBrat 5701 абнаўленне звестак 5124846 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | загаловак = Надзвычайныя і Паўнамоцныя Паслы Беларусі ў Манголіі | імя = Паслы Беларусі ў Манголіі | выява = | клас_спісаў = hlist | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | загаловак1 = Пачатак дыпадносін <br/> Адкрыццё пасольства | спіс1 = 24 студзеня 1992 <br/>30 ліпеня 2014 | загаловак2 = Паслы | спіс2 = * [[Вячаслаў Мікалаевіч Кузняцоў|Вячаслаў Кузняцоў]] (1998—2000) * [[Віктар Паўлавіч Бура|Віктар Бура]] (2011—2014) * [[Станіслаў Уладзіміравіч Чапурны|Станіслаў Чапурны]] (2014—2021) * [[Дзмітрый Мікалаевіч Гарэлік|Дзмітрый Гарэлік]] (2021—2026) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Паслы Беларусі|Манголія]] </noinclude> a0115lb6rubmysxvvbp7k70ha19v78e 0 778582 5124844 4907594 2026-04-12T05:06:32Z CommonsDelinker 151 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5124844 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне на Хомс |частка = [[Наступленне сірыйскай апазіцыі (2024)]] |дата = 5—8 снежня 2024 |месца = мухафаза Хомс, [[Сірыя]] |выява= |вынік = перамога паўстанцаў |праціўнік1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref>{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=4 December 2024 |title=Iran is sending regional fighters to Syria. Can they save Assad again? |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/04/iran-syria-hezbollah-iraq-militias-assad/ |access-date=5 December 2024 |newspaper=The Washington Post}}</ref> |праціўнік2 = * {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Сірыйская апазіцыя]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Наступленне на Хомс (2024)''' — аперацыя [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскіх паўстанцаў]] па захопу горада [[Хомс]] у ходзе [[Наступ сірыйскай апазіцыі (2024)|наступлення на паўночным захадзе Сірыі]]. == Ход падзей == Пасля [[Наступленне на Хаму (2024)|падзення Хамы]] 5 снежня 2024 года антыўрадавыя сілы размясціліся прыкладна за 40 кіламетраў ад горада [[Хомс]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://caliber.az/post/sirijskie-povstancy-nastupayut-na-homs|title=Сирийские повстанцы наступают на Хомс - осталось 3 км/Видео|website=caliber.az|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}</ref>. Мясцовыя ўзброеныя групоўкі захапілі аб’ект інжынернага батальёна САА на ўскраіне Эр-Растана. Яны захапілі ваенную тэхніку і боепрыпасы. Самалёты расійскай авіяцыі нанеслі каля дзесяці ўдараў па паўночнай ускраіне Эр-Растана і раёнах вакол галоўнага моста, які злучае [[Хама|Хаму]] з Хомсам. САА таксама ўпершыню за некалькі гадоў нанесла артылерыйскія і ракетныя ўдары па пазіцыях паўстанцаў у Тальбісе. Улады ўсталявалі земляныя загароды ўздоўж шашы Хомс—Хама, каб ізаляваць Растан і Тальбісу ад горада Хомс. Значная калона САА з больш чым 200 транспартных сродкаў са зброяй і боепрыпасамі была перанакіраваная ў горад Хомс для ўзмацнення пазіцый у раёне Аль-Ваер і паблізу ваенных навучальных устаноў<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AD%D9%85%D8%B5-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%B4/739407/|title=قوات النظام تعزل مدينة حمص عن الريف الشمالي.. وطائرات حربية تستهدف أطراف مدينة الرستن قرب جسر رئيسي على طريق حمص-حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|last=user32|date=2024-12-05|access-date=2024-12-06}}</ref>. 6 снежня апазіцыйныя сілы захапілі Аль-Растан і Талбісу і падышлі да ўскраін Хомса<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.syriahr.com/%D8%B1%D8%BA%D9%85-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D9%86%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85/739449/|title=رغم محاولات الطيران الحربي منع التقدم.. هيئة تحرير الشام والفصائل تسيطر على مدينتي تلبيسة والرستن شمال حمص وسط غياب لقوات النظام {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}</ref>. Відавочцы паведамлялі, што 7 снежня на ўскраіне горада былі чутныя баявыя дзеянні. Паводле інфармацыі крыніц як у асяроддзі паўстанцаў, так і ў сірыйскай арміі, апазіцыйныя сілы знаходзіліся ўнутры Хомса<ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-rebels-seize-fourth-city-close-homs-threat-assads-rule-2024-12-07/ Syrian rebels battle for Homs and advance on Damascus, Assad's rule at stake], [[Reuters]], 7 декабря 2024 года.</ref>. Увечары былі зафіксаваныя ўцёкі ўрадавых войскаў з горада<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://x.com/ShaamNetwork/status/1865493509890879789|title=عاجل{{!}}{{!}} مشاهد من هروب قوات الأسد من مدينة حمص، مع اقتراب مقاتلي "إدارة العمليات العسكرية" من السيطرة على المدينة بشكل كامل، ضمن عملية|website=شبكة شام الإخبارية|date=9:28 PM · Dec 7, 2024|url-status=live}}</ref>. Раніцай 8 снежня сірыйскія паўстанцы заявілі, што цалкам захапілі горад Хомс<ref>{{Cite web|lang=En|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/|title=Сирийские повстанцы празднуют в захваченном Хомсе|website=Reuters|date=8 декабря 2024 г.|url-status=live}}</ref>, фактычна адрэзаўшы правінцыі Латакія і Тартус ад [[Дамаск|сталіцы краіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вайна ў Сірыі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] [[Катэгорыя:2024 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Снежань 2024 года]] e8fly2ek3jqe1gcw7xv08xbmxiylwb8 1 779010 5124957 4889410 2026-04-12T09:35:54Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Размовы:Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме]] у [[Размовы:Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме]]: разам з [[Магіла Гасподняя]] 4889396 wikitext text/x-wiki == Tруна ці Гроб у назве Закону/Ордэну == На маю думку недакладны пераклад узнік з літаральнай калькі з расейскай мовы i недастатковым разуменнем што маецца на ўвазе. Лацінская назва ''Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani,'' тут мова ідзе не аб труне - дзе лежыць цела ''(гроб'' - рус.'', сoffin'' - eng.'', trumna'' - pol.'')'' а аб гробе як грабніцы ці магіле ''(sepulture'' - eng''., grób -'' pol.'').'' У польскай мове таксама ёсць розніца паміж паняццем ''trumna'' a ''grób'', і назва закону ўласна ''"Zakon Rycerski Świętego Grobu w Jerozolimie''"''. Т''аму для мяне выдаецца назва ''"Рыцарскі Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай"'' недарэчны. Назва "''Рыцарскі Ордэн Святога Гроба ў Ерузаліме''" выдаецца нашмат дакладнай. [[Удзельнік:AleksB user|AleksB user]] ([[Размовы з удзельнікам:AleksB user|размовы]]) 18:49, 17 снежня 2024 (+03) :@[[Удзельнік:AleksB user|AleksB user]], так, даволі відавочна, што Ваша рацыя. Зараз пераймянуем. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 18:54, 17 снежня 2024 (+03) mujtz2t3rtigqihyfulecwwws4lt1hj 0 780563 5124783 5108232 2026-04-11T19:44:14Z DBatura 73587 5124783 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} '''Вайна на Блізкім Усходзе''' пачалася [[7 кастрычніка]] [[2023]] года з уварвання [[ХАМАС]] у [[Ізраіль]]. У адказ Ізраіль 27 кастрычніка [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварваўся ў кантраляваны ХАМАС Сектар Газа]] і да канца мая 2024 года ўзяў пад кантроль большую частку яго тэрыторыі, уключаючы Філадэльфійскі калідор на мяжы з [[Егіпет|Егіптам]]. У вайне на баку ХАМАС прынялі ўдзел [[Іран]] і падкантрольныя яму шыіцкія групоўкі — ліванская [[Хезбала]], еменскія [[хусіты]] і іракскія шыіты, якія пачалі сістэматычныя абстрэлы тэрыторыі праціўніка ракетамі і дронамі. Акрамя гэтага хусіты блакавалі [[Баб-эль-Мандэбскі праліў]], сістэматычна нападаючы на судны. Ізраіль разгарнуў [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|масавыя бамбёжкі ліванскіх тэрыторый]], падкантрольных Хезбале, каналаў забеспячэння зброяй гэтай групоўкі ў [[Сірыя|Сірыі]]. Хутка ЦАХАЛ [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|уварваўся ў Ліван]], насуперак Рэзалюцыі СБ ААН 1701. Таксама Ізраіль арганізаваў масавыя ліквідацыі членаў ХАМАС і Хезбалы, уключаючы лідараў гэтых арганізацый незалежна ад іх месцазнаходжання. З ліпеня 2024 года Ізраіль праводзіць бамбардзіроўкі аб’ектаў хусітаў на тэрыторыі [[Емен|Емена]]. На баку Ізраіля выступіла ваенная кааліцыя на чале з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Група з 20 краін прымае ўдзел у [[Аперацыя «Вартавы росквіту»|ваеннай аперацыі супраць хусітаў]] з мэтай забеспячэння бяспекі марскога суднаходства ў раёне [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Акрамя гэтага ўзброеныя сілы ЗША, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых краін аказваюць дапамогу Ізраілю ў адбіцці ракетных нападаў. Іранскі [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпус вартавых ісламскай рэвалюцыі]] ажыццявіў некалькі абстрэлаў амерыканскіх аб’ектаў у [[Ірак|Іраку]] і Сірыі. Станам на пачатак 2025 года Ізраіль з дапамогай пасрэднікаў дамовіўся аб перамір’і з Хезбалой, а ў выніку звяржэння апазіцыйнымі сіламі рэжыму [[Башар Асад|Башара Асада]] ў снежні 2024 года ў Сірыі праіранская «[[Вось супраціву]]» апынулася істотна падарваная. Галоўнымі нявырашанымі праблемамі застаюцца вяртанне захопленых ХАМАС у кастрычніку 2023 года ізраільскіх закладнікаў і спыненне ваенных дзеянняў у [[Сектар Газа|Сектары Газа]]. 13 чэрвеня 2025 года Ізраіль пачаў поўнамаштабную ваенную аперацыю супраць Ірана пад назвай «[[Аперацыя «Народ як леў»|Народ як леў]]», 22 чэрвеня да яе далучыліся ЗША. 24 чэрвеня бакі ўзгаднілі спыненне агню. 9 кастрычніка было ўзгоднена спыненне агню ў сектары Газа, 13 кастрычніка былі вернутыя апошнія 20 жывых ізраільскіх закладнікаў. У гэты ж дзень ізраільскія ўлады вызвалілі больш за 1,9 тыс. палесцінскіх зняволеных 28 лютага 2026 года ЗША і Ізраіль [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары па Іране]], у выніку якіх загінулі вышэйшы кіраўнік дзяржавы [[Алі Хаменеі]] і шэраг высокапастаўленых іранскіх вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1075286|title=Убит верховный лидер Ирана Али Хаменеи|website=Интерфакс|date=2026-03-01|url-status=live}}</ref>, з таго моманту вайна на Блізкім Усходзе стала больш маштабнай. Неўзабаве 7 красавіка па прапанове [[Пакістан]]а бакі ўхвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]]. == Спасылкі == * {{Cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/kak-god-voiny-menayet-blizhnii-vostok/33149022.html |title=Год назад ХАМАС напал на Израиль. Как война расширилась на Ближний Восток и меняет регион |lang=ru |author=Марианна Беленькая |date=2024-10-07 |publisher=currenttime.tv |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19777887 |title="Дело тонкое". Кто, с кем и из-за чего поссорился на Ближнем Востоке |lang=ru |date=2024-01-21 |publisher=ТАСС |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/konflikt-na-blizhnem-vostoke-vozmozhnye-regionalnye-posledstviya/ |title=Конфликт на Ближнем Востоке: возможные региональные последствия |lang=ru |author=Иван Бочаров |date=2024-10-18 |publisher=РСМД |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://www.ng.ru/dipkurer/2024-10-13/9_9113_war.html |title=Война на Ближнем Востоке: продолжение следует |lang=ru |author=Кортунов А. В|date=2024-10-13 |publisher=Независимая газета |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://www.nrc.no/emergencies/war-in-the-middle-east/ |title=War in the Middle East |lang=en |date=2024-12-23 |publisher=NRC |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} * {{Cite web |url=https://carnegieendowment.org/emissary/2024/11/middle-east-war-attrition-israel-gaza-egypt-jordan-role?lang=en |title=The Middle East’s New War of Attrition |lang=en |author=Amr Hamzawy |date=2024-11-14 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=2025-01-12 |url-status=live}} {{амерыкана-іранскі канфлікт}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] qwv5hy2s9rpw05evz22z8o6l3k5ggag 0 782346 5124719 5115551 2026-04-11T16:49:29Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124719 wikitext text/x-wiki [[Файл:EasternFront1916a.jpg|міні| Фронт па лініі Дзвінск-Паставы-Баранавічы-Пінск]] '''Герма́нская акупа́цыя Белару́сі''' (1915—1918)&nbsp;— перыяд у гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі значная частка сучаснай беларускай тэрыторыі знаходзілася пад ваенным і адміністрацыйным кантролем [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. У шырокім кантэксце падзеі пачаліся з уварваннем Германіі ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] 1&nbsp;жніўня 1914&nbsp;года і скончыліся з распадам Германскай імперыі 11&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года. Акупацыя праходзіла ў два асноўныя этапы: з восені 1915&nbsp;года пад кантролем немцаў апынулася каля 25 % тэрыторыі (заходнія паветы), дзе быў створаны ваенна-адміністрацыйны рэгіён [[Обер Ост]]; з лютага 1918&nbsp;года, пасля зрыву мірных перагавораў у [[Брэст|Брэст-Літоўску]], германскія войскі занялі каля 80 % тэрыторыі сучаснай Беларусі. Акупацыйны рэжым характарызаваўся жорсткай [[Эканамічная эксплуатацыя|эканамічнай эксплуатацыяй]], татальным кантролем за перамяшчэннем насельніцтва, [[Рэквізіцыя|рэквізіцыямі]] і адначасовымі спробамі інтэграцыі рэгіёна ў германскую геапалітычную прастору. За час акупацыі і баявых дзеянняў было знішчана каля 130&nbsp;тысяч беларусаў{{Efn|З улікам ваенных страт (70 000 чалавек) у рускай арміі.}}{{sfn|В. Эрлихман|2004}}. == Мабілізацыя і пачатак вайны == На [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|руска-германскім фронце]] вайна пачалася з баёў ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Галічына|Галіцыі]]. [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-заходнія губерні]], якія знаходзіліся паблізу ад тэатра [[Ваенная аперацыя|ваенных дзеянняў]], пераводзіліся на [[Ваеннае становішча|ваеннае становішча]]. На тэрыторыі Беларусі забараняліся забастоўкі, мітынгі, шэсці, дэманстрацыі і ўводзілася ваенная цэнзура. Землі апынуліся ў складзе Дзвінскай і Мінскай ваенных акруг, і, у адпаведнасці з указам расійскага імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая ІІ]] ад 20&nbsp;ліпеня 1914&nbsp;года, уся мясцовая цывільная адміністрацыя павінна была цалкам падпарадкавацца свайму ваеннаму начальству{{sfn|О. Авербах|1915}}{{sfn|Н. Якупов|1975}}. У [[Баранавічы|Баранавічах]] размясцілася [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]]. 29&nbsp;ліпеня па яго распараджэнні начальнікам ваенных акруг была накіравана дырэктыва, якая абавязвала аказваць цывільным уладам самую энергічную дапамогу ваеннай сілай, каб пры поўным адзінстве ваенных і цывільных уладаў ліквідаваць усякую спробу беспарадкаў на месцах{{sfn|А. Беркевич|1947}}. З 8&nbsp;(21)&nbsp;жніўня 1915&nbsp;года Стаўка была перанесена ў [[Магілёў]]. == Геапалітычныя планы Германіі == Да пачатку Першай сусветнай вайны беларускія землі не з'яўляліся асобным аб'ектам геапалітычных інтарэсаў Германскай імперыі. У нямецкіх навуковых і палітычных колах уяўленні пра Беларусь былі даволі павярхоўнымі, і гэтыя тэрыторыі разглядаліся пераважна як гаспадарча і культурна адсталая частка Расійскай імперыі{{sfn|Volkava|2019|s=671}}. З разгортваннем ваенных дзеянняў у Германіі набыла папулярнасць канцэпцыя «Сярэдняй Еўропы» ({{lang-de|Mitteleuropa}}), якая прадугледжвала стварэнне магутнага эканамічнага і палітычнага саюза пад эгідай Германіі і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Шэраг нямецкіх ідэолагаў, такія як [[К. Франц]] і [[П. Рорбах]], прапаноўвалі максімальна аслабіць Расію шляхам аддзялення ад яе заходніх нацыянальных ускраін (Польшчы, Літвы, Курляндыі, Украіны) і стварэння ланцуга [[Буферная дзяржава|буферных дзяржаў]]. Беларускія землі ў гэтых планах спачатку не разглядаліся як аснова для самастойнай дзяржавы. Іх планавалася альбо далучыць да будучага [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] для кампенсацыі тэрытарыяльных страт Польшчы на карысць Германіі, альбо падзяліць паміж Польшчай і Літвой{{sfn|Volkava|2019|s=672—675}}. У эканамічным плане тэрыторыя Беларусі разглядалася як надзвычай выгадны транзітны калідор на расійскі і ўкраінскі рынкі, а таксама як крыніца таннай сыравіны (асабліва [[Прамысловы лес|лесу]]) і таннай [[Працоўная сіла|працоўнай сілы]]{{sfn|Volkava|2019|s=686}}. == Устанаўленне акупацыйнага рэжыму == [[Файл:Łyntupy,_Śviancianskaja._Лынтупы,_Сьвянцянская_(F._Krauskopf,_1916)_(2).jpg|міні| Нямецкія войскі ў [[Лынтупы|Лынтупах]] (Віцебская вобласць) у 1916&nbsp;годзе]] У выніку нямецкага наступлення летам і восенню 1915&nbsp;года, у тым ліку [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыву]], расійскія войскі пакінулі значную частку заходніх губерняў. Да кастрычніка 1915&nbsp;года лінія фронту стабілізавалася на ўчастку [[Дзвінск]]&nbsp;— [[Паставы]]&nbsp;— [[Смаргонь]]&nbsp;— Баранавічы&nbsp;— [[Пінск]]. Пад германскай акупацыяй апынулася каля 50&nbsp;тысяч квадратных кіламетраў (каля 25 %) сучаснай тэрыторыі Беларусі, уключаючы [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] і частку [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]{{sfn|Volkava|2019|s=710}}. Расійскія ўлады перад адступленнем дэмантавалі або вывезлі ў іншыя губерні Расіі 432&nbsp;прамысловыя аб'екты і шэраг навучальных устаноў. З прыфрантавых [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў было вывезена яшчэ 29&nbsp;прадпрыемстваў. Знішчаліся пасевы і запасы сельскагаспадарчай прадукцыі, пры гэтым сялянам выплачваліся кампенсацыі па дзяржаўных расцэнках{{sfn|В. Белявина|2014|с=66}}. На захопленых тэрыторыях было ўтворана ваенна-адміністрацыйнае ведамства Обер Ост пад камандаваннем генерала [[Паўль фон Гіндэнбург|П.&nbsp;фон&nbsp;Гіндэнбурга]] і генерала [[Эрых Людэндорф|Э.&nbsp;Людэндорфа]]. Сістэма кіравання была строга цэнтралізаванай: тэрыторыя падзялялася на адміністрацыйныя акругі, якія драбніліся на ўезды (паветы) і воласці, на чале якіх стаялі выключна нямецкія афіцэры. Беларускія землі былі падзелены паміж ваеннымі ўпраўленнямі Літва, [[Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна|Беласток-Гродна]] (з лютага 1918&nbsp;года яны былі аб'яднаны ў адзінае [[Ваеннае ўпраўленне Літва]], у якім беларускія землі ўвайшлі ў [[Раён Поўдзень (ваеннае ўпраўленне Літва)|Раён Поўдзень]]) і тылавымі раёнамі дзейных армій{{sfn|Volkava|2019|s=715—718}}. Другі этап акупацыі пачаўся ў лютым 1918&nbsp;года. Пасля таго як бальшавікі сарвалі мірныя перагаворы, 18&nbsp;лютага германская армія перайшла ў імклівае наступленне. Да пачатку сакавіка падраздзяленні [[10-я армія (Германская імперыя)|10-й арміі]] занялі большую частку Беларусі, выйшаўшы на лінію [[Расоны]]&nbsp;— [[Полацк]]&nbsp;— [[Орша]]&nbsp;— [[Жлобін]] і далей да [[Навазыбкаў|Навазыбкава]]. На гэтых новаакупіраваных тэрыторыях немцы не стваралі пастаяннай цывільнай адміністрацыі, бо лічылі іх часова занятымі да выканання Расіяй умоў Брэсцкага міру. Улада знаходзілася ў руках ваеннага камандавання 10-й арміі на чале з генералам [[Эрых фон Фалькенгайн|Э.&nbsp;фон&nbsp;Фалькенгайнам]], якое дазволіла аднавіць дзейнасць мясцовых земстваў і гарадскіх дум для вырашэння выключна гаспадарчых пытанняў{{sfn|Рудовіч|2020|с=159—160}}. == Жыццё пад акупацыяй і эканамічная эксплуатацыя == Гаспадарка на акупіраваных тэрыторыях была цалкам падпарадкавана патрэбам германскай ваеннай машыны. Усе прадпрыемствы, якія былі здольныя вырабляць ваенную прадукцыю, перайшлі пад непасрэдны кантроль акупантаў. Заводы, абсталяванне якіх не паспелі эвакуіраваць у Расію, альбо перапрафіляваліся пад ваенныя патрэбы, альбо цалкам дэмантаваліся і вывазіліся ў Германію{{sfn|Volkava|2019|s=748—749}}. Асаблівая ўвага надавалася лясной і сельскай гаспадарцы. Беларускія лясы бязлітасна высякаліся для патрэб фронту і экспарту. Была створана сетка ваенных лясных упраўленняў ([[Ваеннае лясное ўпраўленне Белавежа|Белавежа]], [[Ваеннае лясное ўпраўленне Гродна|Гродна]], [[Ваеннае лясное ўпраўленне Беласток|Беласток]]). Толькі з [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], дзе пачалі працаваць 7&nbsp;лесапільных заводаў, у 1916—1917&nbsp;гадах былі вывезены мільёны кубаметраў драўніны{{sfn|В. Белявина|2014|с=69}}. Для транспарціроўкі лесу і абслугоўвання фронту немцы пабудавалі шырокую сетку [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейных чыгунак]] ([[Фельдбан|фельдбанаў]]), у тым ліку на лініях [[Наваельня (станцыя)|Наваельня]]&nbsp;— [[Навагрудак (станцыя)|Навагрудак]]&nbsp;— [[Любча (станцыя)|Любча]] і [[Пружаны (станцыя)|Пружаны]]&nbsp;— [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]]{{sfn|Volkava|2019|s=753—758}}. Памешчыцкія маёнткі, уладальнікі якіх збеглі ў Расію, перадаваліся афіцэрам нямецкай арміі{{sfn|В. Белявина|2014|с=68}}. У сельскай гаспадарцы практыкаваліся масавыя рэквізіцыі ўраджаю, жывёлы і фуражу. Уводзілася забарона на забойства жывёлы і птушкі без спецыяльнага дазволу, які прадугледжваў абавязковую здачу часткі мяса ўладам. Для мясцовага насельніцтва былі ўведзены жорсткія [[Карткавая сістэма|карткавыя сістэмы]] і мізэрныя нормы спажывання, што ў выніку прывяло да [[Голад|голаду]] і збяднення{{sfn|Volkava|2019|s=738—746}}. Насельніцтва абкладалася шматлікімі падаткамі. Быў уведзены [[падушны падатак]], які ў 1917&nbsp;годзе складаў 8&nbsp;марак з кожнага чалавека ва ўзросце ад 15 да 60&nbsp;гадоў, а таксама падаткі на прамысловасць, гандаль, утрыманне [[Сабака|сабак]] і манаполіі на продаж [[Тытунь|тытуню]] і [[Алкаголь|алкаголю]]{{sfn|В. Белявина|2014|с=69}}{{sfn|Volkava|2019|s=791—793}}. У фінансавай сферы ўлады імкнуліся выцесніць з абарачэння расійскі рубель: у 1916&nbsp;годзе Усходні гандлёва-прамысловы банк пачаў эмісію [[Ост-рубель|ост-рублёў]] (а пазней ост-марак), якія сталі адзіным законным сродкам плацяжу па штучна заніжаным і нявыгадным для жыхароў курсе{{sfn|Volkava|2019|s=763—765}}. Вайна прывяла да катастрафічнага росту інфляцыі і пашыранага выкарыстання жаночай і дзіцячай працы. У мэтах барацьбы са [[Шпіянаж|шпіянажам]] і татальнага кантролю за працоўнымі рэсурсамі, у канцы 1915&nbsp;года ўлады ўвялі абавязковую [[Пашпартная сістэма Обер Ост|пашпартызацыю]] ўсіх жыхароў старэйшых за 10&nbsp;гадоў. Дакументы ўтрымлівалі адбіткі пальцаў, а перамяшчэнне паміж уездамі дазвалялася толькі па спецыяльных пропусках. Выкарыстанне чыгункі ці нават гужавога транспарту цывільным насельніцтвам сурова абмяжоўвалася і абкладалася пошлінамі{{sfn|Volkava|2019|s=784—786}}. Адчуваючы востры недахоп працоўных рук, нямецкае камандаванне ўвяло прымусовую працоўную павіннасць з аплатай для мужчын (16—50&nbsp;гадоў) і жанчын (18—45&nbsp;гадоў). З іх фарміраваліся працоўныя батальёны, якія ва ўмовах голаду выкарыстоўваліся на будаўніцтве ўмацаванняў, [[Лесанарыхтоўка|лесанарыхтоўках]] і сельскагаспадарчых работах. У прыфрантавых раёнах да ваенных работ мабілізоўвалі велізарныя масы мірнага насельніцтва; напрыклад, у Мінскай губерні ў канцы 1916&nbsp;года было мабілізавана 219,3&nbsp;тысячы мужчын і жанчын{{sfn|В. Белявина|2014|с=67}}{{sfn|Volkava|2019|s=819—822}}. == Дэмаграфічная сітуацыя == Ваенныя дзеянні і акупацыя прывялі да маштабнай дэмаграфічнай катастрофы на беларускіх землях. Падчас адступлення ў 1915&nbsp;годзе расійскія ўлады праводзілі тактыку «[[Тактыка выпаленай зямлі|выпаленай зямлі]]» і [[Эвакуацыя ў час Першай сусветнай вайны|прымусовую эвакуацыю]]. У выніку [[Беларускія бежанцы ў час Першай сусветнай вайны|маштабнага бежанства]] сотні тысяч беларусаў былі вымушаны пакінуць свае дамы. Па розных ацэнках, ад 1,1 да 2&nbsp;мільёнаў чалавек выехала ўглыб Расіі. Паводле даных [[Нямецкі перапіс 1916 года|нямецкага перапісу 1916&nbsp;года]], насельніцтва ў многіх раёнах скарацілася ўдвая. У такіх буйных гарадах, як [[Гродна]], [[Ваўкавыск]] і [[Ліда]], колькасць жыхароў зменшылася ў 1,5—2,5 раза{{sfn|Volkava|2019|s=771—773}}. == Беларускі нацыянальны рух і палітычнае жыццё == [[Файл:Miensk,_Franciškanskaja-Zboravaja._Менск,_Францішканская-Зборавая_(1918)_(2).jpg|міні| Нямецкія войскі ў Мінску ў 1918&nbsp;годзе]] Першапачаткова германскае камандаванне дрэнна арыентавалася ў этнічнай сітуацыі ў рэгіёне і не ўспрымала [[Беларусы|беларусаў]] як самастойную палітычную сілу, робячы стаўку на [[Літоўскі нацыянальны рух|літоўскі]] і [[Польскі нацыянальны рух|польскі]] рухі. Аднак з цягам часу, дзякуючы актыўнай дзейнасці беларускай інтэлігенцыі, у прыватнасці, [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона]] і [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевічаў]], а таксама [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], нямецкая адміністрацыя пачала ўлічваць беларускі фактар для стварэння процівагі польскаму ўплыву{{sfn|Volkava|2019|s=686—690}}. Акупацыйныя ўлады дазволілі дзейнасць дабрачынных арганізацый, галоўнай з якіх стала [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]] з цэнтрам у [[Вільня|Вільні]]. На акупаванай немцамі тэрыторыі быў арганізаваны [[Беларускі народны камітэт]]{{sfn|В. Белявина|2014|с=66}}. З лютага 1916&nbsp;года пачаў выдавацца легальны беларускамоўны тыднёвік [[Гоман (1916)|«Гоман»]], які, нягледзячы на ваенную цэнзуру, адыграў вялікую ролю ў культурным і палітычным гуртаванні народа. Упершыню беларуская мова атрымала афіцыйны статус: яна ўжывалася ў нямецкіх пашпартах нароўні з нямецкай і польскай мовамі. Быў дадзены дазвол на адкрыццё беларускіх, літоўскіх і яўрэйскіх школ, дзе ўводзілася абавязковае навучанне нямецкай мове, але пры гэтым строга забаранялася навучаць дзяцей па-руску. Да вясны 1918&nbsp;года дзейнічала каля 89 беларускіх пачатковых школ, для якіх легальна друкаваліся падручнікі{{sfn|В. Белявина|2014|с=69}}{{sfn|Volkava|2019|s=701—703}}. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły_ściah,_Pahonia._Бел-чырвона-белы_сьцяг,_Пагоня_(1920).jpg|злева|міні|283x283пкс|Паштоўка БНР]] У сакавіку 1917&nbsp;года ў Мінску адбыўся з'езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які вылучыў патрабаванні дзяржаўнай аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычнай [[Расійская рэспубліка|Расійскай рэспублікі]] і выбраў выканаўчы орган&nbsp;— [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК). У ліпені 1917&nbsp;года адбыўся з'езд беларускіх арганізацый і партый, у выніку якога замест БНК была створана [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый]], пазней рэарганізаваная ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду]]. Палітычныя патрабаванні беларускіх дзеячаў паступова эвалюцыянавалі ад ідэі аднаўлення [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў выглядзе [[Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфедэрацыі]] з Літвой да патрабавання поўнай дзяржаўнай незалежнасці. 5&nbsp;снежня 1917&nbsp;года пачаў работу [[Першы Усебеларускі з’езд|I Усебеларускі з'езд]], на якім абмяркоўваліся пытанні беларускай дзяржаўнасці. Удзельнікі падзяліліся на прыхільнікаў незалежнасці і прыхільнікаў шырокай аўтаноміі ў складзе Расіі. Было прынята кампраміснае рашэнне аб стварэнні Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, які павінен быў вырашыць лёс краю, аднак 18&nbsp;снежня бальшавіцкі [[Савет Народных Камісараў Заходняй вобласці і фронту]] гвалтоўна разагнаў з'езд{{sfn|Гісторыя Беларусі ў 6 т.|2006}}. 3&nbsp;сакавіка 1918&nbsp;года ў Брэст-Літоўску быў падпісаны [[Брэсцкі мір|мірны дагавор]], паводле якога пад кантроль Германіі пераходзіла амаль уся тэрыторыя Беларусі. У гэтых умовах, 25&nbsp;сакавіка 1918&nbsp;года, прадстаўнікі беларускага нацыянальнага руху абвясцілі незалежнасць [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР). Рэспубліка пачала адкрываць дыпламатычныя місіі ў краінах, якія прызналі яе існаванне<ref>{{Cite web|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a272490/|title=Што і чаму трэба ведаць пра незалежнасць Беларусі|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210094459/https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/chto-i-pochemu-nuzhno-znat-o-nezavisimosti-belarusi.a272490/|archive-date=2022-12-10|url-status=dead|accessdate=7 сакавіка 2025|lang=ru}}</ref>. Нягледзячы на [[Звароты ўрада БНР да германскага імператара|звароты ўрада БНР да германскага імператара]], нямецкія ўлады афіцыйна не прызналі незалежнасць БНР, хоць і цярпелі яе паралельнае існаванне, выкарыстоўваючы беларускі ўрад для мясцовай гаспадарчай і культурнай працы{{sfn|Volkava|2019|s=694—699}}. Акупацыя завяршылася ў канцы 1918&nbsp;— пачатку 1919&nbsp;года ў сувязі з паражэннем Германіі ў вайне і [[Лістападаўская рэвалюцыя|Лістападаўскай рэвалюцыяй]]. Пасля адыходу нямецкіх войскаў тэрыторыя, на якой дзейнічалі структуры БНР, была без супраціўлення акупавана сіламі [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Раёсійскай СФСР]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], а [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] быў вымушаны эміграваць у Вільню. == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Эрлихман, В. В. |загаловак=Потери народонаселения в XX веке : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Рус. панорама |год=2004 |старонак=174 |isbn=5-93165-107-1 |мова=ru |ref=В. Эрлихман}} * {{Кніга |аўтар=Авербах, О. И. |загаловак=Законодательные акты, вызванные войною 1914 года с Германиею, Австро-Венгриею и Турциею: законы, манифесты, рескрипты, указы, положения Совета Министров, Военного и Адмиралтейств-Советов, распоряжения и постановления министров и др. : [в 5 т.] |том=1 |месца=[[Вільня]] |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1915 |старонкі=15—16 |мова=ru |ref=О. Авербах}} * {{Кніга |аўтар=Якупов, Н. М. |загаловак=Борьба за армию в 1917 году: (Деятельность большевиков в прифронтовых округах) |месца=М. |выдавецтва=Мысль |год=1975 |старонак=294 |мова=ru |ref=Н. Якупов}} * {{Артыкул |аўтар=Беркевич, А. Б. |загаловак=Крестьянство и всеобщая мобилизация в июле 1914 г. |выданне=Исторические записки |год=1947 |том=23 |старонкі=11 |мова=ru |ref=А. Беркевич}} * {{Артыкул |аўтар=Белявина В. |загаловак=Беларусь в годы Первой мировой войны |выданне=Наука и инновации |год=2014 |том=10 |нумар=140 |мова=ru |ref=В. Белявина}} * {{Кніга |аўтар=А. Вабішчэвіч |загаловак=Гісторыя Беларусі ў 6 т. |том=5 |месца=Мн. |год=2006 |старонкі=93 |спасылка=https://rep.brsu.by/handle/123456789/5013?ysclid=m7ywvvolxb124396072 |ref=Гісторыя Беларусі ў 6 т.}} * {{Кніга |аўтар= |загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник |месца=Мінск |выдавецтва=БелНИИДАД |адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела" |год=2020 |старонак=435 |isbn=978-985-7131-51-8 |тыраж=100 |ref=Рудовіч}} * {{Артыкул |аўтар=[[Вольга Волкава|Volha Volkava]] |загаловак=Ziemie białoruskie pod niemiecką okupacją w okresie I wojny światowej |выданне=Pierwsza niemiecka okupacja. Królestwo Polskie i kresy wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914–1918 |тып=зборнік |месца=Warszawa |год=2019 |старонкі=669—719 |ref=Volkava}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:1910-я гады ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуска-нямецкія адносіны]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] 0eyoo1hl7l52t86lzxrj4cv4dk20qle 0 795154 5124599 5123024 2026-04-11T13:16:51Z ~2026-22257-39 166552 5124599 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Паліна Дваранская |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} |дата нараджэння = 29.08.2006 |месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] |Гады актыўнасці = З 2022 г. |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = Беларуская |Мова2 = |Дэбют = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |commons = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} {{Цёзкі2|Дваранская}} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна (рус. Дворянская, Полина Андреевна)''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Скончыла Крэўскую сярэднюю школу і Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Цяпер студэнтка факультэта славянскай філалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 2023 годзе мела непрацяглы раман з Дамінікам Скрыпнічэнкам, унукам мастака [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка|Георгія Скрыпнічэнкі]]. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГАК «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). {{зноскі}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] ff9qbktgrs5ekhpg8csm9a1fsj3xu4m 5124600 5124599 2026-04-11T13:17:44Z ~2026-22257-39 166552 5124600 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Паліна Дваранская |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} |дата нараджэння = 29.08.2006 |месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] |Гады актыўнасці = З 2022 г. |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = Беларуская |Мова2 = |Дэбют = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |commons = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} {{Цёзкі2|Дваранская}} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна (рус. Дворянская, Полина Андреевна)''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Скончыла Крэўскую сярэднюю школу і Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Цяпер студэнтка факультэта славянскай філалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 2023 годзе мела непрацяглы раман з Дамінікам Скрыпнічэнкам, унукам мастака [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка|Георгія Скрыпнічэнкі]]. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). {{зноскі}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] hhgv1m9d08tizbc2zcatk2lqpx4w6m0 5124612 5124600 2026-04-11T13:26:44Z ~2026-22257-39 166552 5124612 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Паліна Дваранская | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} | дата нараджэння = 29.08.2006 | месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | Гады актыўнасці = З 2021 г. | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = Беларуская | Мова2 = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Подпіс = | Апісанне подпісу = | ВікіКрыніца = | commons = | Палічка = | Камунікат = | Сайт = }} {{Цёзкі2|Дваранская}} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна (рус. Дворянская, Полина Андреевна)''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Скончыла Крэўскую сярэднюю школу і Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Цяпер студэнтка факультэта славянскай філалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 2023 годзе мела непрацяглы раман з Дамінікам Скрыпнічэнкам, унукам мастака [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка|Георгія Скрыпнічэнкі]]. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). {{зноскі}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] 60trh3byblu2dyudqvx57af9cbr1h40 5124614 5124612 2026-04-11T13:35:30Z Pabojnia 135280 драбнеем, сябры 5124614 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Паліна Дваранская | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} | дата нараджэння = 29.08.2006 | месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | Гады актыўнасці = З 2021 г. | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = Беларуская | Мова2 = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Подпіс = | Апісанне подпісу = | ВікіКрыніца = | commons = | Палічка = | Камунікат = | Сайт = }}{{Значнасць}}{{Цёзкі2|Дваранская}} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна (рус. Дворянская, Полина Андреевна)''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Скончыла Крэўскую сярэднюю школу і Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Цяпер студэнтка факультэта славянскай філалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] lj2qg4gzu5ceuj1lhigf7tv09seehyg 5124616 5124614 2026-04-11T13:36:35Z Pabojnia 135280 выдаліць, шаблон 5124616 wikitext text/x-wiki {{Хутка выдаліць|значнасць?}}{{Пісьменнік | Імя = Паліна Дваранская | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} | дата нараджэння = 29.08.2006 | месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | Гады актыўнасці = З 2021 г. | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = Беларуская | Мова2 = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Подпіс = | Апісанне подпісу = | ВікіКрыніца = | commons = | Палічка = | Камунікат = | Сайт = }}{{Цёзкі2|Дваранская}} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна (рус. Дворянская, Полина Андреевна)''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Скончыла Крэўскую сярэднюю школу і Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Цяпер студэнтка факультэта славянскай філалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] gyopi2zlceyepmcyv17bp2rc0u0huto 0 795300 5124970 5117506 2026-04-12T09:46:12Z Plaga med 116903 5124970 wikitext text/x-wiki {{Жыццё Ісуса Хрыста}} [[Файл:passion icon02 (rublevs museum).jpg|thumb|Вядзенне на Галгофу. Ікона. Каля 1497]] [[Файл:Ugolino di Nerio. Way to Calvary1324-5. London NG.jpg|thumb|[[Угаліна дзі Нерыа]]. Нясенне крыжа. 1324—1325]] '''Крыжовы шлях Ісуса Хрыста''' або '''Нясенне крыжа''' ({{lang-la|Via Crucis}}) — [[Новы Запавет|новазапаветны]] эпізод, састаўная частка [[Пакуты Хрыстовы|Пакут Хрыстовых]], які ўяўляе сабой шлях, пройдзены [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]] пад цяжарам крыжа. Хоць крыжовы шлях заканчваецца зняццем Ісуса Хрыста з крыжа, [[Каталіцтва|каталіцкая]] традыцыя ўключае ў яго месцы наступных падзей: зняцце адзення з Ісуса Хрыста, [[Укрыжаванне Ісуса Хрыста|Укрыжаванне]], памазанне цела Ісуса і [[Палажэнне ў магілу]]. У пераносным сэнсе «крыжовы шлях» — дарога пакут, жыццё, поўнае бедаў, якія стойка пераносяцца. == Евангельскае апавяданне == Пра нясенне крыжа апавядаюць усе чатыры [[евангеліст]]ы, прычым [[Левій Матфей|Матфей]] і [[Евангеліст Марк|Марк]] аднолькава: {{Цытата з Бібліі|І калі наздзекаваліся з Яго, знялі з Яго пурпуру і апранулі Яго ў адзежу Ягоную, і павялі Яго на крыжаванне. Выходзячы, спаткалі яны аднаго Кірынеяніна, імем Сымон: яго і прымусілі несці крыж Ягоны.|Мф|27:31|—32|пераклад=Васіля Сёмухі}} {{Цытата з Бібліі|А калі насмяяліся з Яго, знялі з Яго пурпуру, адзелі Яго ў Ягонае адзенне і павялі Яго, каб крыжаваць Яго. І прымусілі праходжага нейкага Кірынеяніна Сымона, бацьку Аляксандравага і Руфавага, які ішоў з поля, несці крыж Ягоны. |Мк|15:16|—21|пераклад=Васіля Сёмухі}} Найбольш падрабязна пра крыжовы шлях распавядае [[Евангеліст Лука|Лука]]: {{Цытата з Бібліі|І калі павялі Яго, дык, захапіўшы нейкага Сымона Кірынеяніна, які ішоў з поля, усклалі на яго крыж, каб нёс за Ісусам. І ішло за Ім вялікае мноства народу і жанчын, якія плакалі і галасілі па Ім. А Ісус, звярнуўшыся да іх, сказаў: дочкі Ерусалімскія! ня плачце па Мне, а плачце па сабе і па дзецях вашых; бо надыходзяць дні, калі скажуць: дабрашчасныя няплодныя, і ўлонні, якія не радзілі, і грудзі, якія не кармілі! Тады скажуць гарам: упадзеце на нас! і пагоркам: накрыйце нас! бо, калі з зазелянелым дрэвам гэта робяць, дык з сухім што будзе?|Лк|23:26|—31|пераклад=Васіля Сёмухі}} [[Іаан Багаслоў|Іаан]] апісвае гэты эпізод вельмі сцісла, нічога не паведамляючы пра Сымона Кірынейскага: {{Цытата з Бібліі|І ўзялі Ісуса і павялі. І, нясучы крыж Свой, Ён выйшаў на месца, называнае Лобным, па-Габрэйску Галгофа.|Ян|19:16|—17|пераклад=Васіля Сёмухі}} У сваім тлумачэнні [[Феафілакт Балгарскі]] кажа: «Першыя тры кажуць, што Сымон нёс крыж Ісусаў, а Іаан — што яго нёс Сам Гасподзь. Таму, верагодна, было і тое, і другое: спачатку Сам Ісус нёс крыж, а потым, знайшоўшы на дарозе Сымона, усклалі на яго крыж». == Гісторыя і стацыі == На працягу стагоддзяў маршрут, які атаясняецца з Крыжовым шляхам Ісуса Хрыста, мяняўся некалькі разоў. У візантыйскія часы хрысціяне хадзілі па маршруце, падобным да сапраўднага, аднак не рабілі на ім прыпынкаў. У VIII стагоддзі маршрут быў зменены. Ён пачынаўся каля [[Гефсіманія|Гефсіманскага сада]] і пралягаў да гары [[Сіён]], затым праз [[Храмавая гара|Храмавую гару]] да [[Храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]]. Пасля падзелу Цэркваў маршрут вызначаўся наяўнасцю цэркваў пэўнай канфесіі на маршруце<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=60ekWVd-Xu4C&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |title=Jerusalem: Daniel Jacobs. The Mini Rough Guide. — P. 38. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020153422/https://books.google.ru/books?id=60ekWVd-Xu4C&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>. З XIV па XVII стагоддзе [[Францысканцы|францысканцамі]] быў зацверджаны цяперашні маршрут ад крэпасці Антонія да храма Магілы Гасподняй спачатку з васьмю, а затым з чатырнаццаццю прыпынкамі (стацыямі)<ref name="Jacobs">{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=60ekWVd-Xu4C&pg=PA39#v=onepage&q&f=false|title=Jerusalem: Daniel Jacobs. The Mini Rough Guide. — P. 39.|access-date=2022-10-19|archive-date=2022-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019222341/https://books.google.ru/books?id=60ekWVd-Xu4C&pg=PA39#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>. Стацыі прызначаліся для малітваў. Кожная стацыя давала права на атрыманне індульгенцыі. Прынятыя цяпер у каталіцтве 14 стацый, паслядоўнасць і змест стацый склаліся ў другой палове XVII стагоддзя і афіцыйна замацаваны ў 1731 годзе Папам [[Клімент XII|Кліментам XII]]<ref name="БРЭ">{{БРЭ|артыкул=Крестный путь|аўтар=|том=|спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2109787}}</ref>. Сучасныя навукоўцы лічаць, што суд над Ісусам адбываўся ў палацы Ірада ([[Вежа Давіда]]) каля [[Яфская брама|Яфскай брамы]], у такім выпадку маршрут Крыжовага шляху не супадае з традыцыйным да храма Магілы Гасподняй<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=tpdFVaMW3JwC&pg=PA65&dq#v=onepage&q&f=false |title=DK Eyewitness Travel Guide: Jerusalem, Israel, Petra & Sinai. — 2012. — P. 65 |access-date=2018-04-10 |archive-date=2018-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174413/https://books.google.ru/books?id=tpdFVaMW3JwC&pg=PA65&dq#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=n0tKAwAAQBAJ&pg=PA193#v=onepage&q&f=false |title=''Marianne Race, Laurie Brink.''In This Place: Reflections on the Land of the Gospels for the Liturgical Cycles. — 2008. — P. 193 |access-date=2018-03-29 |archive-date=2018-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331040437/https://books.google.ru/books?id=n0tKAwAAQBAJ&pg=PA193#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>. Па гэтым маршруце ідуць [[дамініканцы]]<ref name="Jacobs" />. Даўжыня Крыжовага шляху па вуліцы [[Вія Далароза]] ад крэпасці Антонія да храма Магілы Гасподняй з чатырнаццаццю стацыямі (прыпынкамі), складае каля 650 метраў. Месцы стацый прызнаюцца таксама Праваслаўнай царквой, за выключэннем першай, другой, дзясятай і трынаццатай стацый, месцазнаходжанне якіх трохі адрозніваецца ў каталіцтве<ref>[https://ru.jerusalem-patriarchate.info/паломнические-святыни-2/святые-места-иерусалима-а Святыя месцы Іерусаліма (А)]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190304151158/https://ru.jerusalem-patriarchate.info/%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B8-2/%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0-%D0%B0 |date=4 сакавіка 2019 }}. Афіцыйны сайт Іерусалімскай праваслаўнай царквы.</ref><ref name="seetheholyland">[https://www.seetheholyland.net/via-dolorosa/ Via Dolorosa]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200715020617/https://www.seetheholyland.net/via-dolorosa/ |date=15 ліпеня 2020 }}. Seetheholyland.</ref>. На месцах стацый у каталіцтве праводзяцца [[Набажэнства Крыжовага шляху|набажэнствы Крыжовага шляху]]. Першыя дзевяць стацый адзначаны лічбамі на вуліцы Вія Далароза, пяць апошніх знаходзяцца ўнутры [[Храм Магілы Гасподняй|храма Магілы Гасподняй]] (не адзначаны лічбамі). {| class="standard" |- bgcolor="#FFDEAD" ---- !Стацыя || Назва || Месца || Выява || Урывак з Бібліі, у якім апісваецца стацыя || Дадатковыя ўрыўкі з Бібліі, якія выкарыстоўваюцца ў Паданні |- | 1 | Ісус асуджаны на смерць<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-by|url=https://old.catholic.by/2/liturgy/pray/year-cycle/100113.html|title=Catholic.by - Крыжовы шлях Збаўцы нашага Езуса Хрыста|website=old.catholic.by|access-date=2025-11-26}}</ref> | Праваслаўны {{нп3|Манастыр Прэторыя|манастыр Прэторыя|ru|Монастырь Претория}} (у праваслаўі) <br /> {{coord|31|46|49.0|N|35|13|58.5|E|scale=2500}}, <br /> [[Медрэсэ]] Эль-Амарыя — як мяркуецца, месца крэпасці Антонія (у каталіцтве)<br /> {{coord|31|46|48.8|N|35|14|02.6|E|scale=2500}}<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-1 |title=The Way of The Cross - Station 1 |access-date=2022-10-16 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016194000/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-1 |url-status=live }}</ref> | [[Файл:Holy Monastery of the Praetorium.jpg|150px]] <br /> <br /> [[Файл:El Omariya IMG 1572.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:22|—23}}, {{Біблія|Мф|27:26}}: ''Кажа ім [[Понцій Пілат|Пілат]]: што ж мне зрабіць з Ісусам, Якога завуць Хрыстом? Кажуць яму ўсе: хай будзе ўкрыжаваны! А намеснік сказаў: якое ж ліха ўчыніў Ён? Але яны яшчэ мацней крычалі: хай будзе ўкрыжаваны!'' ''Тады выпусьціў ім Вараву, а Ісуса, [[Бічаванне Ісуса Хрыста|біўшы]], аддаў на крыжаваньне.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:1|—15}}; {{Біблія|Лк|23:13|—25}}; {{Біблія|Ян|18:28|—19:16}}. | |- | 2 | Ісус бярэ крыж<ref name=":0" /> | Праваслаўны {{нп3|Манастыр Прэторыя|манастыр Прэторыя|ru|Монастырь Претория}} (у праваслаўі) <br /> {{coord|31|46|49.0|N|35|13|58.5|E|scale=2500}}, <br /> [[Царква Бічавання]] і {{нп3|Царква Асуджэння|царква Асуджэння|ru|Церковь Осуждения}} (у каталіцтве)<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-2 |title=The Way of The Cross - Station 2. |access-date=2022-10-16 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016194000/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-2 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|49.7|N|35|14|02.9|E|scale=2500}} |[[Файл:Holy Monastery of the Praetorium.jpg|150px]] <br /> <br /> [[Файл:449.Flagellation Church.Jerusalem.jpg|150px]] <br /> <br /> [[Файл:Church of the Flagellation IMG 1576.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:27|—31}}: ''Тады ваяры правіцеля, узяўшы Ісуса ў [[Прэторый|прэторыю]], сабралі на Яго ўвесь [[Кагорта|полк]] і, раздзеўшы Яго, надзелі на Яго барвовіцу; і сплёўшы вянок з церняў, усклалі Яму на галаву і далі Яму ў правую руку трысціну; і стаўшы перад Ім на калені, насміхаліся з Яго, кажучы: радуйся, Цар Іўдзейскі! і плявалі на Яго і, узяўшы трысціну, білі Яго па галаве. І калі насмяяліся з Яго, знялі з Яго барвовіцу і апранулі Яго ў вопратку Ягоную і павялі Яго на ўкрыжаванне.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:16|—20}}, {{Біблія|Ян|19:16|—17}}. | {{Біблія|Ян|19:5}} |- | 3 | Ісус падае першы раз<ref name=":0" /> | Армянская каталіцкая капліца<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-3 |title=The Way of The Cross - Station 3. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020153423/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-3 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|47.9|N|35|13|55.4|E|scale=2500}} | [[Файл:Armenian Catholic church.jpg|150px]] | Стацыя не згадваецца ў Бібліі. | {{Біблія|Іс|53:7}} |- | 4 | Ісус сустракае сваю Маці<ref name=":0" /> | Армянская каталіцкая капліца ({{нп3|Царква Маці Божай Пакутнай|Царква Маці Божай Пакутнай|en|Church of Our Lady of the Spasm}})<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-4 |title=The Way of The Cross - Station 4. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020163534/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-4 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|47.7|N|35|13|55.8|E|scale=2500}} | [[Файл:East Jerusalem (The Fourth Station of Jesus on Via Dolorosa); 1-3000-306.jpg|150px]] | Стацыя не згадваецца ў Бібліі. | {{Біблія|Лк|2:34|—35,51}} |- | 5 | [[Сымон Кірынеец]] дапамагае Ісусу несці крыж<ref name=":0" /> | Лацінская {{нп3|Капліца Сымона Кірынеяніна|капліца Сымона Кірынеяніна|ru|Капелла Симона Киринеянина}}<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-5 |title=The Way of The Cross - Station 5. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020163531/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-5 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|46.5|N|35|13|56.4|E|scale=2500}} | [[Файл:Vst.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:32}}: ''Выходзячы, спаткалі яны аднаго Кірынеяніна, імем Сымон: яго і прымусілі несьці крыж Ягоны.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:21}}; {{Біблія|Лк|23:26}}. | {{Біблія|Мф|16:24}}; {{Біблія|Мф|5:41}} |- | 6 | [[Святая Вераніка]] выцірае твар Ісуса<ref name=":0" /> | Грэка-каталіцкая ([[Мелькіцкая грэка-каталіцкая царква|мелькіцкая]]) капліца Святога Твара (царква Святой Веранікі)<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-6 |title=The Way of The Cross - Station 6. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020163537/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-6 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|45.7|N|35|13|53.5|E|scale=2500}} | [[Файл:Jerusalem Station 6 door.jpg|150px]] | Стацыя не згадваецца ў Бібліі. | {{Біблія|Іс|53:2|—3}}; {{Біблія|Пс|26:8|—9}} |- | 7 | Ісус падае другі раз<ref name=":0" /> | Лацінская капліца «Брама асуджэння»<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-7 |title=The Way of The Cross - Station 7. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020160535/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-7 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|45.2|N|35|13|51.2|E|scale=2500}} | [[Файл:Jerusalem - The Old City - 115 (4261653096).jpg|150px]] | Стацыя не згадваецца ў Бібліі. | {{Біблія|Плач|3:9}} |- | 8 | Ісус суцяшае іерусалімскіх жанчын<ref name=":0" /> | Праваслаўны {{нп3|Манастыр Святога Харалампія|манастыр Святога Харалампія|ru|Монастырь Святого Харалампия}}<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-8 |title=The Way of The Cross - Station 8. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155023/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-8 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|45.2|N|35|13|50.6|E|scale=2500}} | [[Файл:Jerusalem 265 (2462021850).jpg|150px]] | {{Біблія|Лк|23:28|—31}}: ''А Ісус, зьвярнуўшыся да іх, сказаў: дочкі Ерусалімскія! ня плачце па Мне, а плачце па сабе і па дзецях вашых; бо надыходзяць дні, калі скажуць: дабрашчасныя няплодныя, і ўлоньні, якія не радзілі, і грудзі, якія не кармілі! Тады скажуць гарам: упадзеце на нас! і пагоркам: накрыйце нас! Бо, калі з зазелянелым дрэвам гэта робяць, дык з сухім што будзе?'' | |- | 9 | Ісус падае трэці раз<ref name=":0" /> | Копцкая капліца Святой Алены<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-9 |title=The Way of The Cross - Station 9. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020160523/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-9 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|42.6|N|35|13|50.2|E|scale=2500}} | [[Файл:הגדלה- תחנת דרך הייסורים 9.jpg|150px]] | Стацыя не згадваецца ў Бібліі. | |- | 10 | З Ісуса здзіраюць адзенне<ref name=":0" /> | Капліца Армян і Сірыйцаў у Святым двары перад [[Храм Магілы Гасподняй|храмам Магілы Гасподняй]] (у праваслаўі) <br /> {{coord|31|46|41.5|N|35|13|48.0|E|yandex=1|scale=2500}}, <br /> {{нп3|Капэла франкаў|Капэла франкаў|ru|Капелла франков}} (у каталіцтве)<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-10 |title=The Way of The Cross - Station 10. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155021/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-10 |url-status=live }}</ref> {{coord|31|46|41.7|N|35|13|47.4|E|yandex=1|scale=2500}} | [[Файл:Church of the Holy Supulchre (Jerusalem, 2013) (8683268980).jpg|150px]] <br /> <br /> [[Файл:Jerusalem HolySepulchreChurch 7838.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:33|—36}}: ''Выходзячы, спаткалі яны аднаго Кірынеяніна, імем Сымон: яго і прымусілі несьці крыж Ягоны. І прыйшоўшы на месца, якое называецца Галгофа, што азначае «месца чарапоў», далі Яму піць воцату, змяшанага з жоўцю; і, пакаштаваўшы, не хацеў піць. Тыя, што ўкрыжавалі Яго, дзялілі вопратку Ягоную, кідаючы жэрабя; і, седзячы, вартавалі Яго там.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:24}}; {{Біблія|Лк|23:34}}; {{Біблія|Ян|19:23|—24}}. | |- | 11 | Укрыжаванне Ісуса | Лацінская капліца «Прыбіцця да Крыжа» на [[Галгофа|Галгофе]] ў храме Магілы Гасподняй<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-11 |title=The Way of The Cross - Station 11. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155029/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-11 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|42.1|N|35|13|47.7|E|scale=2500}} | [[Файл:Eleventh Station, Holy Sepulchre 2010.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:37|—42}}: ''і змясцілі над галавою Ягонай надпіс з віною Яго: Гэты ёсць Ісус, Цар Іўдзейскі. Тады ўкрыжавалі з Ім двух разбойнікаў: аднаго па правы бок, а другога па левы. А тыя, што міма праходзілі, зневажалі Яго, ківаючы галовамі сваімі і кажучы: Ты, што разбураеш храм і за тры дні будуеш! Уратуй Сябе Самога. Калі Ты Сын Божы, сыйдзі з крыжа. Падобна і [[першасвятар]]ы з [[Кніжнікі|кніжнікамі]] і старэйшынамі і [[Фарысеі|фарысеямі]], насміхаючыся, казалі: іншых ратаваў, а Самога Сябе ня можа ўратаваць. Калі Ён Цар Ізраілеў, хай цяпер сыйдзе з крыжа, і ўверуем у Яго.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:22|—27}}; {{Біблія|Лк|23:33}}; {{Біблія|Ян|19:18|—19}} | |- | 12 | Ісус памірае на крыжы | Праваслаўная капліца «Укрыжавання» на Галгофе<ref name="seetheholyland" /> <br /> {{coord|31|46|42.1|N|35|13|47.5|E|yandex=1|scale=2500}} | [[Файл:Calvary Golgotha.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:45|—50}}, {{Біблія|Мф|27:54}}: ''Ад шостай жа гадзіны [[Сонечнае зацьменне|цемра]] настала па ўсёй зямлі да гадзіны дзявятай. А каля дзявятай гадзіны ўскрыкнуў Ісус моцным голасам, кажучы: Ілі, Ілі! лама савахвані? што азначае: Божа Мой, Божа Мой! Чаму Ты Мяне пакінуў? Некаторыя, што стаялі там, чуючы гэта, казалі: [[Ілья (прарок)|Іллю]] кліча Ён. І адразу пабег адзін з іх, узяў губку, намачыў у воцат і, насадзіўшы на кій, даваў Яму піць; а другія казалі: пастой; пабачым, ці прыйдзе Ілля ўратаваць Яго. А Ісус, зноў ўскрыкнуўшы моцным голасам, выпусціў дух.'' ''А [[Лонгін Сотнік|сотнік]] і тыя, што з ім вартавалі Ісуса, бачачы землятрус і ўсё, што адбылося, перапалохаліся вельмі і казалі: сапраўды Ён быў Сын Божы.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:33|—41}}; {{Біблія|Лк|23:44|—49}}; {{Біблія|Ян|19:25|—30}}. | |- | 13 | Ісуса здымаюць з крыжа | [[Камень памазання]] (у праваслаўі) <br /> {{coord|31|46|42.1|N|35|13|47.1|E|scale=2500}}, <br /> Лацінскі прастол Маці Божай Балеснай (у каталіцтве) у храме Магілы Гасподняй<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-13 |title=The Way of The Cross - Station 13. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020162029/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-13 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|42.1|N|35|13|47.6|E|scale=2500}} | [[Файл:5277-20080123-jerusalem-stone-of-anointing.jpg|150px]] <br /> <br /> [[Файл:Holy Sepulchre600.JPG|150px]] | {{Біблія|Ян|19:38}}: ''Пасля гэтага [[Іосіф Арымафейскі|Іосіф з Арымафеі]], вучань Ісуса, але тайны — ад страху перад Іўдзеямі, прасіў у Пілата, каб зняць Цела Ісусава; і Пілат дазволіў. Той пайшоў і зняў Цела Ісусава.'' Гл. таксама {{Біблія|Мф|27:57|—59}}; {{Біблія|Мк|15:42|—46}}; {{Біблія|Лк|23:50|—53}}. | |- | 14 | Ісуса кладуць у грабніцу | [[Магіла Гасподняя]]<ref>{{Cite web |url=https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-14 |title=The Way of The Cross - Station 14. |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020160538/https://www.jerusalem.com/single-post/2017/07/12/the-way-of-the-cross-station-14 |url-status=live }}</ref> <br /> {{coord|31|46|42.1|N|35|13|46.3|E|scale=2500}} | [[Файл:5267-20080122-jerusalem-tomb-of-jesus.jpg|150px]] | {{Біблія|Мф|27:59|—61}}: ''І ўзяўшы Цела, Іосіф абгарнуў яго чыстым палатном і паклаў яго ў новай сваёй магіле, якую высек у скале; і прываліўшы вялікі камень да дзвярэй магілы, адышоў. Была ж там [[Марыя Магдаліна]] і другая Марыя, якія сядзелі насупраць магілы.'' Гл. таксама {{Біблія|Мк|15:46|—47}}; {{Біблія|Лк|23:53|—56}}; {{Біблія|Ян|19:39|—42}}. | |- |} [[Файл:Plan via crucis Jerusalem.JPG|thumb|300px|Карта [[Вія Далароза]]. Лічбамі адзначаны прыпынкі Крыжовага шляху]] == У мастацтве == {{details|Нясенне крыжа (карціна)}} == Гл. таксама == * [[Набажэнства Крыжовага шляху]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Пакаранне смерцю Хрыста}} [[Катэгорыя:Мукі Хрыстовы]] [[Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста]] jzq3wenff5zh2042pf6ylvzsg6vd8b4 0 795687 5124618 5123802 2026-04-11T13:39:33Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя - катэгорыі 5124618 wikitext text/x-wiki [[Файл:Franz_Krüger_-_Portrait_of_Emperor_Nicholas_I_-_WGA12289.jpg|міні|Мікалай I.]] '''Змрочнае сямігоддзе''' (1848—1855; {{lang-ru|Мрачное семилетие}}) — прынятая ў гістарыяграфіі (пераважна расійскай) назва перыяду найбольш рэпрэсіўнай палітыкі [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], накіраванай на абмежаванне грамадзянскіх і акадэмічных свабод і жорсткае падаўленне іншадумства ў Расійскай імперыі, ў якасці рэакцыі на рэвалюцыйныя падзеі ў Еўропе 1848 году («[[Вясна народаў|Вясну Народаў]]»). Літаратурны крытык [[П. В. Аненкаў]] лічыў, што разам са змрочным сямігоддзем «пачынаецца царства цемры ў Расіі»<ref>{{Cite web|url=http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|title=''Анненков П. В.'' Две зимы в провинции и деревне. С генваря 1849 по август 1851 года|website=dugward.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163223/http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. == Узмацненне цэнзуры == Асцерагаючыся пранікнення «рэвалюцыйнай заразы», Мікалай I у 1848 годзе рэзка ўзмацніў жорсткасць унутранай палітыкі<ref>''Таньшина Н. П.'' Образ власти императора Николая I в представлениях современников-французов // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2017. — № 10—1 (31). Архивировано 29 сентября 2021 года.</ref>. Іншаземцам быў забаронены ўезд у Расію, а рускім падданым — выезд за мяжу, апроч выпадкаў выключнай дзяржаўнай важнасці. Тыя, хто ўжо знаходзіўся за мяжой, павінны былі вярнуцца пад пагрозай пазбаўлення падданства і канфіскацыі маёнткаў. У лютым 1848 года цар загадаў «скласці камітэт, каб разгледзець, ці правільна дзейнічае цэнзура і выдаюцца часопісы, ці выконваюць дадзеныя кожнаму праграмы»<ref>Русская старина. 1903. Июль. — с. 137.</ref>. Для нагляду за друкам быў створаны камітэт на чале з вайсковым і дзяржаўным дзеячам [[Д. П. Бутурлін|Д. П. Бутурліным]] — «бутурлінскі камітэт», які правяраў выданні, якія ўжо прайшлі цэнзуру. == Абмежаванні акадэмічных свабодаў == Новым пераследам падвергліся ўніверсітэты (існаваў нават праект іх поўнага закрыцця, але ад яго ўсё ж адмовіліся). У кожным з іх, за выключэннем Маскоўскага, магло вучыцца не больш за трыста студэнтаў. Плата за навучанне ўзрасла, нагляд за студэнтамі і прафесарамі ўзмацніўся. Нават выбітны імперскі дзяржаўнік, міністр народнай асветы, стваральнік ідэалагічнай трыяды «праваслаўе—самадзяржаўе—народнасць» [[С. С. Увараў]] падаўся цару занадта «ліберальным» і быў звольнены. Міністрам асветы стаў надзвычай рэакцыйны князь П. А. Шырынскі-Шыхматаў, які патрабаваў, каб «надалей усе палажэнні і навукі былі заснаваныя не на разумаваннях, а на рэлігійных ісцінах у сувязі з багаслоўем»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|title=Книга вторая. Загадка николаевской России|author=[[Аляксандр Львовіч Янаў|Александр Янов]]|website=snob.ru|date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163224/https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. Новы міністр распачаў шэраг выключных мерапрыемстваў: устанаўленне камплекта студэнтаў ва ўніверсітэтах; забарона паездак за мяжу з вучонай мэтай; распараджэнне дастаўляць у Публічную Бібліятэку літаграфаваныя лекцыі за подпісамі прафесараў; прыём ва ўніверсітэты асоб выключна дваранскага саслоўя; спыненне чытання філасофіі свецкімі прафесарамі; скасаванне выкладання логікі і псіхалогіі і замена яго багаслоўем, а выкладанне дзяржаўнага права — заняткамі па вайсковай падрыхтоўцы. У адносінах да сярэдніх і ніжэйшых навучальных устаноў галоўным клопатам міністра было выкананне «Найвышэйшай» (царскай) волі — зрабіць Закон Божы асновай усякага карыснага вучэння<ref>{{ВТ-РБС|Ширинский-Шихматов, Платон Александрович|том=23|страницы=302—303}}</ref>. Да канца эпохі Мікалая I, па словах гісторыка [[С. М. Салаўёў|С. М. Салаўёва]], «фрунтавікі (мянушка страявых афіцэраў) аселі на ўсіх урадавых месцах, і з імі запанавалі невуцтва, самавольства, рабаўніцтва, разнастайныя беспарадкі»<ref>''Соловьев С. М.'' Мои записки для детей моих, а если можно, и для других // Соловьев С. М. Избранные труды. Записки / Подгот. А. А. Левандовский, Н. И. Цимбаев. — М.: Изд-во МГУ, 1983. — С. 233—235.</ref>. Характэрна, аднак, што акурат у гэты час (1848 год) Вышэйшая сельскагаспадарчая школа ў Горках была ператворана ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], профіль якога не выклікаў боязі ўраду наконт магчымай нелаяльнасці студэнтаў і выкладчыкаў. == Становішча ў Літве і Беларусі == У жыцці [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] (Літвы і Беларусі), як ці не найменш лаяльнага да царызму рэгіёну імперыі, гэты перыяд праявіўся асабліва жорстка, склаўшы рэзкі кантраст з папярэднім 7-годдзем (1841—1848), у якім мясцовае польскамоўнае грамадства, пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]], здавалася, намацала межы дазволенага і ў які было створана найбольш знакавых твораў культуры за ўвесь час паміж паўстаннямі. Цікава, што менавіта ў 1848 годзе быў ліквідаваны [[Камітэт заходніх губерняў]], паколькі цар палічыў, што задачы ўніфікацыі заканадаўства, сацыяльнай і культурнай палітыкі ў 9 далучаных у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелаў Рэчы Паспалітай]] губернях цалкам выкананыя, і яны могуць кіравацца гэтаксама як звычайныя расійскія губерні. Вяртанне ў 1848 годзе расійскай арміі фельдмаршала [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевіча]] ў Расію выклікала распаўсюджанне [[Трэцяя халерная пандэмія|эпідэміі халеры]] ў Літве і Беларусі, ахвярамі якой сталі дзясяткі тысяч чалавек, а эфектыўных захадаў па ахове здароўя насельніцтва дзяржава арганізаваць не змагла праз тэхнічную і арганізацыйную адсталасць. Вясной 1849 году быў раскрыты жандарамі [[Братні саюз літоўскай моладзі]], большасць з яго прыкладна 200 сяброў панесла досыць жорсткія пакаранні, найбольш характэрным было прымусовае рэкрутаванне ў рускае войска, як правіла — з накіраваннем на Каўказ або за Каспій. У 1849 годзе квота пабору рэкрутаў з грамадзянаў і аднадворцаў заходніх губерняў дасягнула рэкорднага ўзроўню — 22 чалавекі на 1000<ref>Горизонтов Л. Е. Парадоксы имперской политики: Поляки в России и русские в Польше. М.: "Индрик", 1999. С. 39.</ref>. У 1851 годзе быў арыштаваны вядомы журналіст і выдавец [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] — і сасланы ў Архангельскую губерню, дзе звар’яцеў і памер<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://palatno.media/ramuald-padbjareski/|title=Ён прыдумаў беларускую літаратуру. Расказваем пра фалькларыста Рамуальда Падбярэскага|first=Настасся|last=Уткіна|website=PALATNO|date=2025-10-22|access-date=2025-12-02}}</ref>. У тым жа годзе паэт [[Эдвард Жалігоўскі]] быў арыштаваны і сасланы ў Аланецкую губерню, а затым у Арэнбургскую, за сатырычную паэму "Іярдан". Цэнзары імкнуліся ўсяляк «падстрахавацца» і забаранялі нават самыя бяскрыўдныя выданні ды публічныя мерапрыемствы — напрыклад, камічная опера «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]» В. Дуніна-Марцінкевіча і Ст. Манюшкі была забаронена пасля першага ж прадстаўлення ў Мінску (9 лютага 1852 году). Таму многія літаратурныя творы таго перыяду не маглі быць надрукаванымі, а іх аўтары нярэдка хаваліся за псеўданімамі, як напрыклад [[Адэля з Устроні]], аўтарка алегарычнай паэмы "Мачыха" (1850) са схаваным анты-царскім пасылам. Епіскап [[Іосіф (Сямашка)|Іосіф Сямашка]], які ў 1852 годзе атрымаў тытул мітрапаліта, узмацніў кантроль над паводзінамі былых уніятаў. У прыватнасці, была праведзеная канфіскацыя і знішчэнне ўніяцкіх (грэка-каталіцкіх) богаслужэбных кніг, якія і пасля 1839 году яшчэ заставаліся ва ўжытку ў некаторых прыходах (і ў многіх шараговых вернікаў — але канфіскаваць у іх было значна складаней, і гэты працэс расцягнуўся на дзесяцігоддзі). Іх канчаткова і паўсюдна замянілі маскоўскімі сінадальнымі выданнямі праваслаўнага абраду, выключаючы любую варыятыўнасць у богаслужэнні. У грамадстве назіралася апатыя, часовае падзенне цікавасці да грамадскага і культурнага жыцця, нават да айчыннай гісторыі. Напрыклад, самы папулярны віленскі часопіс 1840-х гадоў [[Athenaeum (1841)|Athenaeum,]] дзе публікавалася шмат навінак краёвай літаратуры і артыкулаў на гістарычную тэматыку, у 1851 годзе спыніў існаванне праз крытычнае падзенне колькасці падпісчыкаў. == Пробліскі надзеі == Як адзначаў адзін з сучаснікаў, у перыяд змрочнага сямігоддзя ''давление сразу и внезапно усилилось настолько, что, очевидно, не могло продолжаться слишком долго; в беспросветном мраке чувствовалось приближение света, но, чтобы дождаться его, надо было пережить семь черных, тяжелых лет''<ref>''Иванов-Разумник''. История русской общественной мысли. / Иванов-Разумник: в 3 т. — М.: Республика; ТЕРРА, 1997. — Т. 1. — с. 194</ref>. Заканамерным фіналам рэпрэсіўнай палітыкі стала ўзмацненне адсталасці Расіі і яе ганебнае паражэнне ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]]<ref>История России, XIX век. 8 класс: учеб. для учащихся общеобразоват. учреждений / Л. А. Кацва. — М.: Просвещение, 2012. — 336 с.</ref>. У лютым 1855 года памёр Мікалай I, і яго смерць паклала канец «змрочнаму сямігоддзю». Адчуванне змен у расійскім грамадстве ўзнікла практычна адразу<ref>Предчувствие грядущих перемен возникло ещё двумя годами ранее. См.: Егоров Б. Ф. Борьба эстетических идей в России середины XIX века. — Л., 1982. — С. 62-75.</ref>. Пачалася эпоха гэтак званых «Вялікіх рэформаў» [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра ІІ]]. Аднак «адліга» ў «Паўночна-Заходнім краі» была непрацяглай, і ўжо з канца 1850-х гадоў пачынаецца чарговае ўзмацненне рэпрэсій. Гэта выклікала як узмацненне адкрытага супраціву, так і фармаванне канспіратыўных патрыятычных сетак, што ў выніку прывяло да выбуху [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:1848]] t7wnl6puzn5rmsh0uei0vf8xam9tgmg 5124626 5124618 2026-04-11T13:59:09Z Аляксандр Белы 46814 змаганне за гісторыю ВКЛ 5124626 wikitext text/x-wiki [[Файл:Franz_Krüger_-_Portrait_of_Emperor_Nicholas_I_-_WGA12289.jpg|міні|Мікалай I.]] '''Змрочнае сямігоддзе''' (1848—1855; {{lang-ru|Мрачное семилетие}}) — прынятая ў гістарыяграфіі (пераважна расійскай) назва перыяду найбольш рэпрэсіўнай палітыкі [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], накіраванай на абмежаванне грамадзянскіх і акадэмічных свабод і жорсткае падаўленне іншадумства ў Расійскай імперыі, ў якасці рэакцыі на рэвалюцыйныя падзеі ў Еўропе 1848 году («[[Вясна народаў|Вясну Народаў]]»). Літаратурны крытык [[П. В. Аненкаў]] лічыў, што разам са змрочным сямігоддзем «пачынаецца царства цемры ў Расіі»<ref>{{Cite web|url=http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|title=''Анненков П. В.'' Две зимы в провинции и деревне. С генваря 1849 по август 1851 года|website=dugward.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163223/http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. == Узмацненне цэнзуры == Асцерагаючыся пранікнення «рэвалюцыйнай заразы», Мікалай I у 1848 годзе рэзка ўзмацніў жорсткасць унутранай палітыкі<ref>''Таньшина Н. П.'' Образ власти императора Николая I в представлениях современников-французов // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2017. — № 10—1 (31). Архивировано 29 сентября 2021 года.</ref>. Іншаземцам быў забаронены ўезд у Расію, а рускім падданым — выезд за мяжу, апроч выпадкаў выключнай дзяржаўнай важнасці. Тыя, хто ўжо знаходзіўся за мяжой, павінны былі вярнуцца пад пагрозай пазбаўлення падданства і канфіскацыі маёнткаў. У лютым 1848 года цар загадаў «скласці камітэт, каб разгледзець, ці правільна дзейнічае цэнзура і выдаюцца часопісы, ці выконваюць дадзеныя кожнаму праграмы»<ref>Русская старина. 1903. Июль. — с. 137.</ref>. Для нагляду за друкам быў створаны камітэт на чале з вайсковым і дзяржаўным дзеячам [[Д. П. Бутурлін|Д. П. Бутурліным]] — «бутурлінскі камітэт», які правяраў выданні, якія ўжо прайшлі цэнзуру. == Абмежаванні акадэмічных свабодаў == Новым пераследам падвергліся ўніверсітэты (існаваў нават праект іх поўнага закрыцця, але ад яго ўсё ж адмовіліся). У кожным з іх, за выключэннем Маскоўскага, магло вучыцца не больш за трыста студэнтаў. Плата за навучанне ўзрасла, нагляд за студэнтамі і прафесарамі ўзмацніўся. Нават выбітны імперскі дзяржаўнік, міністр народнай асветы, стваральнік ідэалагічнай трыяды «праваслаўе—самадзяржаўе—народнасць» [[С. С. Увараў]] падаўся цару занадта «ліберальным» і быў звольнены. Міністрам асветы стаў надзвычай рэакцыйны князь П. А. Шырынскі-Шыхматаў, які патрабаваў, каб «надалей усе палажэнні і навукі былі заснаваныя не на разумаваннях, а на рэлігійных ісцінах у сувязі з багаслоўем»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|title=Книга вторая. Загадка николаевской России|author=[[Аляксандр Львовіч Янаў|Александр Янов]]|website=snob.ru|date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163224/https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. Новы міністр распачаў шэраг выключных мерапрыемстваў: устанаўленне камплекта студэнтаў ва ўніверсітэтах; забарона паездак за мяжу з вучонай мэтай; распараджэнне дастаўляць у Публічную Бібліятэку літаграфаваныя лекцыі за подпісамі прафесараў; прыём ва ўніверсітэты асоб выключна дваранскага саслоўя; спыненне чытання філасофіі свецкімі прафесарамі; скасаванне выкладання логікі і псіхалогіі і замена яго багаслоўем, а выкладанне дзяржаўнага права — заняткамі па вайсковай падрыхтоўцы. У адносінах да сярэдніх і ніжэйшых навучальных устаноў галоўным клопатам міністра было выкананне «Найвышэйшай» (царскай) волі — зрабіць Закон Божы асновай усякага карыснага вучэння<ref>{{ВТ-РБС|Ширинский-Шихматов, Платон Александрович|том=23|страницы=302—303}}</ref>. Да канца эпохі Мікалая I, па словах гісторыка [[С. М. Салаўёў|С. М. Салаўёва]], «фрунтавікі (мянушка страявых афіцэраў) аселі на ўсіх урадавых месцах, і з імі запанавалі невуцтва, самавольства, рабаўніцтва, разнастайныя беспарадкі»<ref>''Соловьев С. М.'' Мои записки для детей моих, а если можно, и для других // Соловьев С. М. Избранные труды. Записки / Подгот. А. А. Левандовский, Н. И. Цимбаев. — М.: Изд-во МГУ, 1983. — С. 233—235.</ref>. Характэрна, аднак, што акурат у гэты час (1848 год) Вышэйшая сельскагаспадарчая школа ў Горках была ператворана ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], профіль якога не выклікаў боязі ўраду наконт магчымай нелаяльнасці студэнтаў і выкладчыкаў. == Становішча ў Літве і Беларусі == У жыцці [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] (Літвы і Беларусі), як ці не найменш лаяльнага да царызму рэгіёну імперыі, гэты перыяд праявіўся асабліва жорстка, склаўшы рэзкі кантраст з папярэднім 7-годдзем (1841—1848), у якім мясцовае польскамоўнае грамадства, пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]], здавалася, намацала межы дазволенага і ў які было створана найбольш знакавых твораў культуры за ўвесь час паміж паўстаннямі. Цікава, што менавіта ў 1848 годзе быў ліквідаваны [[Камітэт заходніх губерняў]], паколькі цар палічыў, што задачы ўніфікацыі заканадаўства, сацыяльнай і культурнай палітыкі ў 9 далучаных у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелаў Рэчы Паспалітай]] губернях цалкам выкананыя, і яны могуць кіравацца гэтаксама як звычайныя расійскія губерні. Вяртанне ў 1848 годзе расійскай арміі фельдмаршала [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевіча]] ў Расію выклікала распаўсюджанне [[Трэцяя халерная пандэмія|эпідэміі халеры]] ў Літве і Беларусі, ахвярамі якой сталі дзясяткі тысяч чалавек, а эфектыўных захадаў па ахове здароўя насельніцтва дзяржава арганізаваць не змагла праз тэхнічную і арганізацыйную адсталасць. Вясной 1849 году быў раскрыты жандарамі [[Братні саюз літоўскай моладзі]], большасць з яго прыкладна 200 сяброў панесла досыць жорсткія пакаранні, найбольш характэрным было прымусовае рэкрутаванне ў рускае войска, як правіла — з накіраваннем на Каўказ або за Каспій. У 1849 годзе квота пабору рэкрутаў з грамадзянаў і аднадворцаў заходніх губерняў дасягнула рэкорднага ўзроўню — 22 чалавекі на 1000<ref>Горизонтов Л. Е. Парадоксы имперской политики: Поляки в России и русские в Польше. М.: "Индрик", 1999. С. 39.</ref>. У 1851 годзе быў арыштаваны вядомы журналіст і выдавец [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] — і сасланы ў Архангельскую губерню, дзе звар’яцеў і памер<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://palatno.media/ramuald-padbjareski/|title=Ён прыдумаў беларускую літаратуру. Расказваем пра фалькларыста Рамуальда Падбярэскага|first=Настасся|last=Уткіна|website=PALATNO|date=2025-10-22|access-date=2025-12-02}}</ref>. У тым жа годзе паэт [[Эдвард Жалігоўскі]] быў арыштаваны і сасланы ў Аланецкую губерню, а затым у Арэнбургскую, за сатырычную паэму "Іярдан". Цэнзары імкнуліся ўсяляк «падстрахавацца» і забаранялі нават самыя бяскрыўдныя выданні ды публічныя мерапрыемствы — напрыклад, камічная опера «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]» В. Дуніна-Марцінкевіча і Ст. Манюшкі была забаронена пасля першага ж прадстаўлення ў Мінску (9 лютага 1852 году). Таму многія літаратурныя творы таго перыяду не маглі быць надрукаванымі, а іх аўтары нярэдка хаваліся за псеўданімамі, як напрыклад [[Адэля з Устроні]], аўтарка алегарычнай паэмы "Мачыха" (1850) са схаваным анты-царскім пасылам. Епіскап [[Іосіф (Сямашка)|Іосіф Сямашка]], які ў 1852 годзе атрымаў тытул мітрапаліта, узмацніў кантроль над паводзінамі былых уніятаў. У прыватнасці, была праведзеная канфіскацыя і знішчэнне ўніяцкіх (грэка-каталіцкіх) богаслужэбных кніг, якія і пасля 1839 году яшчэ заставаліся ва ўжытку ў некаторых прыходах (і ў многіх шараговых вернікаў — але канфіскаваць у іх было значна складаней, і гэты працэс расцягнуўся на дзесяцігоддзі). Іх канчаткова і паўсюдна замянілі маскоўскімі сінадальнымі выданнямі праваслаўнага абраду, выключаючы любую варыятыўнасць у богаслужэнні. У грамадстве назіралася апатыя, часовае падзенне цікавасці да грамадскага і культурнага жыцця, нават да айчыннай гісторыі. Напрыклад, самы папулярны віленскі часопіс 1840-х гадоў [[Athenaeum (1841)|Athenaeum,]] дзе публікавалася шмат навінак краёвай літаратуры і артыкулаў на гістарычную тэматыку, у 1851 годзе спыніў існаванне праз крытычнае падзенне колькасці падпісчыкаў. Пад час гэтага перыяду абвастрылася ідэйная барацьба вакол трактоўкі гісторыі ВКЛ. Праваслаўны гісторык Іван Барычэўскі апісваў яе як гісторыю адвечнай рускай правінцыі, часткі праваслаўнага свету, якая толькі праз збег выпадковых абставінаў часова "адпала" ад адзінай Русі („Православіе и русская народность въ Литвѣ“, 1851). Асцярожным адказам літвінаў быў зборнік гістарычных нарысаў на рускай мове „Черты изъ исторіи и жизни древнихъ литовцевъ" (Вільня,1854) ў абарону годнасці гістарычнай Літвы, за які яго укладальнік [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] (і асабліва за біяграфічны нарыс вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]]) быў звольнены з пасады. == Пробліскі надзеі == Як адзначаў адзін з сучаснікаў, у перыяд змрочнага сямігоддзя ''давление сразу и внезапно усилилось настолько, что, очевидно, не могло продолжаться слишком долго; в беспросветном мраке чувствовалось приближение света, но, чтобы дождаться его, надо было пережить семь черных, тяжелых лет''<ref>''Иванов-Разумник''. История русской общественной мысли. / Иванов-Разумник: в 3 т. — М.: Республика; ТЕРРА, 1997. — Т. 1. — с. 194</ref>. Заканамерным фіналам рэпрэсіўнай палітыкі стала ўзмацненне адсталасці Расіі і яе ганебнае паражэнне ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]]<ref>История России, XIX век. 8 класс: учеб. для учащихся общеобразоват. учреждений / Л. А. Кацва. — М.: Просвещение, 2012. — 336 с.</ref>. У лютым 1855 года памёр Мікалай I, і яго смерць паклала канец «змрочнаму сямігоддзю». Адчуванне змен у расійскім грамадстве ўзнікла практычна адразу<ref>Предчувствие грядущих перемен возникло ещё двумя годами ранее. См.: Егоров Б. Ф. Борьба эстетических идей в России середины XIX века. — Л., 1982. — С. 62-75.</ref>. Пачалася эпоха гэтак званых «Вялікіх рэформаў» [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра ІІ]]. Аднак «адліга» ў «Паўночна-Заходнім краі» была непрацяглай, і ўжо з канца 1850-х гадоў пачынаецца чарговае ўзмацненне рэпрэсій. Гэта выклікала як узмацненне адкрытага супраціву, так і фармаванне канспіратыўных патрыятычных сетак, што ў выніку прывяло да выбуху [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:1848]] dbzsykgp4ko0is0dr8kyz0hfb3qwr4r 5124633 5124626 2026-04-11T14:09:06Z Аляксандр Белы 46814 удакладненні дробныя 5124633 wikitext text/x-wiki [[Файл:Franz_Krüger_-_Portrait_of_Emperor_Nicholas_I_-_WGA12289.jpg|міні|Мікалай I.]] '''Змрочнае сямігоддзе''' (1848—1855; {{lang-ru|Мрачное семилетие}}) — прынятая ў гістарыяграфіі (пераважна расійскай) назва перыяду найбольш рэпрэсіўнай палітыкі [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], накіраванай на абмежаванне грамадзянскіх і акадэмічных свабод і жорсткае падаўленне іншадумства ў Расійскай імперыі, ў якасці рэакцыі на рэвалюцыйныя падзеі ў Еўропе 1848 году («[[Вясна народаў|Вясну Народаў]]»). Літаратурны крытык [[П. В. Аненкаў]] лічыў, што разам са змрочным сямігоддзем «пачынаецца царства цемры ў Расіі»<ref>{{Cite web|url=http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|title=''Анненков П. В.'' Две зимы в провинции и деревне. С генваря 1849 по август 1851 года|website=dugward.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163223/http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. == Узмацненне цэнзуры == Асцерагаючыся пранікнення «рэвалюцыйнай заразы», Мікалай I у 1848 годзе рэзка ўзмацніў жорсткасць унутранай палітыкі<ref>''Таньшина Н. П.'' Образ власти императора Николая I в представлениях современников-французов // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2017. — № 10—1 (31). Архивировано 29 сентября 2021 года.</ref>. Іншаземцам быў забаронены ўезд у Расію, а рускім падданым — выезд за мяжу, апроч выпадкаў выключнай дзяржаўнай важнасці. Тыя, хто ўжо знаходзіўся за мяжой, павінны былі вярнуцца пад пагрозай пазбаўлення падданства і канфіскацыі маёнткаў. У лютым 1848 года цар загадаў «скласці камітэт, каб разгледзець, ці правільна дзейнічае цэнзура і выдаюцца часопісы, ці выконваюць дадзеныя кожнаму праграмы»<ref>Русская старина. 1903. Июль. — с. 137.</ref>. Для нагляду за друкам быў створаны камітэт на чале з вайсковым і дзяржаўным дзеячам [[Д. П. Бутурлін|Д. П. Бутурліным]] — «бутурлінскі камітэт», які правяраў выданні, якія ўжо прайшлі цэнзуру. == Абмежаванні акадэмічных свабодаў == Новым пераследам падвергліся ўніверсітэты (існаваў нават праект іх поўнага закрыцця, але ад яго ўсё ж адмовіліся). У кожным з іх, за выключэннем Маскоўскага, магло вучыцца не больш за трыста студэнтаў. Плата за навучанне ўзрасла, нагляд за студэнтамі і прафесарамі ўзмацніўся. Нават выбітны імперскі дзяржаўнік, міністр народнай асветы, стваральнік ідэалагічнай трыяды «праваслаўе—самадзяржаўе—народнасць» [[С. С. Увараў]] падаўся цару занадта «ліберальным» і быў звольнены. Міністрам асветы стаў надзвычай рэакцыйны князь П. А. Шырынскі-Шыхматаў, які патрабаваў, каб «надалей усе палажэнні і навукі былі заснаваныя не на разумаваннях, а на рэлігійных ісцінах у сувязі з багаслоўем»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|title=Книга вторая. Загадка николаевской России|author=[[Аляксандр Львовіч Янаў|Александр Янов]]|website=snob.ru|date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163224/https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. Новы міністр распачаў шэраг выключных мерапрыемстваў: устанаўленне камплекта студэнтаў ва ўніверсітэтах; забарона паездак за мяжу з вучонай мэтай; распараджэнне дастаўляць у Публічную Бібліятэку літаграфаваныя лекцыі за подпісамі прафесараў; прыём ва ўніверсітэты асоб выключна дваранскага саслоўя; спыненне чытання філасофіі свецкімі прафесарамі; скасаванне выкладання логікі і псіхалогіі і замена яго багаслоўем, а выкладанне дзяржаўнага права — заняткамі па вайсковай падрыхтоўцы. У адносінах да сярэдніх і ніжэйшых навучальных устаноў галоўным клопатам міністра было выкананне «Найвышэйшай» (царскай) волі — зрабіць Закон Божы асновай усякага карыснага вучэння<ref>{{ВТ-РБС|Ширинский-Шихматов, Платон Александрович|том=23|страницы=302—303}}</ref>. Да канца эпохі Мікалая I, па словах гісторыка [[С. М. Салаўёў|С. М. Салаўёва]], «фрунтавікі (мянушка страявых афіцэраў) аселі на ўсіх урадавых месцах, і з імі запанавалі невуцтва, самавольства, рабаўніцтва, разнастайныя беспарадкі»<ref>''Соловьев С. М.'' Мои записки для детей моих, а если можно, и для других // Соловьев С. М. Избранные труды. Записки / Подгот. А. А. Левандовский, Н. И. Цимбаев. — М.: Изд-во МГУ, 1983. — С. 233—235.</ref>. Характэрна, аднак, што акурат у гэты час (1848 год) Вышэйшая сельскагаспадарчая школа ў Горках была ператворана ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], профіль якога не выклікаў боязі ўраду наконт магчымай нелаяльнасці студэнтаў і выкладчыкаў. == Становішча ў Літве і Беларусі == У жыцці [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] (Літвы і Беларусі), як ці не найменш лаяльнага да царызму рэгіёну імперыі, гэты перыяд праявіўся асабліва жорстка, склаўшы рэзкі кантраст з папярэднім 7-годдзем (1841—1848), у якім мясцовае польскамоўнае грамадства, пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]], здавалася, намацала межы дазволенага і ў які было створана найбольш знакавых твораў культуры за ўвесь час паміж паўстаннямі. Цікава, што менавіта ў 1848 годзе быў ліквідаваны [[Камітэт заходніх губерняў]], паколькі цар палічыў, што задачы ўніфікацыі заканадаўства, сацыяльнай і культурнай палітыкі ў 9 далучаных у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелаў Рэчы Паспалітай]] губернях цалкам выкананыя, і яны могуць кіравацца гэтаксама як звычайныя расійскія губерні. Вяртанне ў 1848 годзе расійскай арміі фельдмаршала [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевіча]] ў Расію выклікала распаўсюджанне [[Трэцяя халерная пандэмія|эпідэміі халеры]] ў Літве і Беларусі, ахвярамі якой сталі дзясяткі тысяч чалавек, а эфектыўных захадаў па ахове здароўя насельніцтва дзяржава арганізаваць не змагла праз тэхнічную і арганізацыйную адсталасць. Вясной 1849 году быў раскрыты жандарамі [[Братні саюз літоўскай моладзі]], большасць з яго прыкладна 200 сяброў панесла досыць жорсткія пакаранні, найбольш характэрным было прымусовае рэкрутаванне ў рускае войска, як правіла — з накіраваннем на Каўказ або за Каспій. У 1849 годзе квота пабору рэкрутаў з грамадзянаў і аднадворцаў заходніх губерняў дасягнула рэкорднага ўзроўню — 22 чалавекі на 1000<ref>Горизонтов Л. Е. Парадоксы имперской политики: Поляки в России и русские в Польше. М.: "Индрик", 1999. С. 39.</ref>. У 1851 годзе быў арыштаваны вядомы журналіст і выдавец [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] — і сасланы ў Архангельскую губерню, дзе звар’яцеў і памер<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://palatno.media/ramuald-padbjareski/|title=Ён прыдумаў беларускую літаратуру. Расказваем пра фалькларыста Рамуальда Падбярэскага|first=Настасся|last=Уткіна|website=PALATNO|date=2025-10-22|access-date=2025-12-02}}</ref>. У тым жа годзе паэт [[Эдвард Жалігоўскі]] быў арыштаваны і сасланы ў Аланецкую губерню, а затым у Арэнбургскую, за сатырычную паэму "Іярдан". Цэнзары імкнуліся ўсяляк «падстрахавацца» і забаранялі нават самыя бяскрыўдныя выданні ды публічныя мерапрыемствы — напрыклад, камічная опера «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]» В. Дуніна-Марцінкевіча і Ст. Манюшкі была забаронена пасля першага ж прадстаўлення ў Мінску (9 лютага 1852 году). Таму многія літаратурныя творы таго перыяду не маглі быць надрукаванымі, а іх аўтары нярэдка хаваліся за псеўданімамі, як напрыклад [[Адэля з Устроні]], аўтарка алегарычнай паэмы "Мачыха" (1850) са схаваным анты-царскім пасылам. Епіскап [[Іосіф (Сямашка)|Іосіф Сямашка]], які ў 1852 годзе атрымаў тытул мітрапаліта, узмацніў кантроль над паводзінамі былых уніятаў. У прыватнасці, была праведзеная канфіскацыя і знішчэнне ўніяцкіх (грэка-каталіцкіх) богаслужэбных кніг, якія і пасля 1839 году яшчэ заставаліся ва ўжытку ў некаторых прыходах (і ў многіх шараговых вернікаў — але канфіскаваць у іх было значна складаней, і гэты працэс расцягнуўся на дзесяцігоддзі). Іх канчаткова і паўсюдна замянілі маскоўскімі сінадальнымі выданнямі праваслаўнага абраду, выключаючы любую варыятыўнасць у богаслужэнні. У грамадстве назіралася апатыя, часовае падзенне цікавасці да грамадскага і культурнага жыцця, нават да айчыннай гісторыі. Напрыклад, самы папулярны віленскі часопіс 1840-х гадоў [[Athenaeum (1841)|Athenaeum,]] дзе публікавалася шмат навінак краёвай літаратуры і артыкулаў на гістарычную тэматыку, у 1851 годзе спыніў існаванне праз крытычнае падзенне колькасці падпісчыкаў. Пад час гэтага перыяду абвастрылася ідэйная барацьба вакол трактоўкі гісторыі ВКЛ. Праваслаўны гісторык [[Іван Пятровіч Барычэўскі|Іван Барычэўскі]] апісваў яе як гісторыю адвечнай рускай правінцыі, часткі праваслаўнага свету, якая толькі праз збег выпадковых абставінаў часова "адпала" ад адзінай Русі („Православіе и русская народность въ Литвѣ“, 1851). Асцярожным адказам літвінаў быў зборнік гістарычных нарысаў на рускай мове „Черты изъ исторіи и жизни древнихъ литовцевъ" (Вільня,1854) ў абарону годнасці гістарычнай Літвы, за які яго укладальнік [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] (і асабліва за біяграфічны нарыс вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]]) быў звольнены з пасады ў [[Віленскі статыстычны камітэт|Віленскім статыстычным камітэце]]. == Пробліскі надзеі == Як адзначаў адзін з сучаснікаў, у перыяд змрочнага сямігоддзя ''давление сразу и внезапно усилилось настолько, что, очевидно, не могло продолжаться слишком долго; в беспросветном мраке чувствовалось приближение света, но, чтобы дождаться его, надо было пережить семь черных, тяжелых лет''<ref>''Иванов-Разумник''. История русской общественной мысли. / Иванов-Разумник: в 3 т. — М.: Республика; ТЕРРА, 1997. — Т. 1. — с. 194</ref>. Заканамерным фіналам рэпрэсіўнай палітыкі стала ўзмацненне адсталасці Расіі і яе ганебнае паражэнне ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]]<ref>История России, XIX век. 8 класс: учеб. для учащихся общеобразоват. учреждений / Л. А. Кацва. — М.: Просвещение, 2012. — 336 с.</ref>. У лютым 1855 года памёр Мікалай I, і яго смерць паклала канец «змрочнаму сямігоддзю». Адчуванне змен у расійскім грамадстве ўзнікла практычна адразу<ref>Предчувствие грядущих перемен возникло ещё двумя годами ранее. См.: Егоров Б. Ф. Борьба эстетических идей в России середины XIX века. — Л., 1982. — С. 62-75.</ref>. Пачалася эпоха гэтак званых «Вялікіх рэформаў» [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра ІІ]]. Аднак «адліга» ў «Паўночна-Заходнім краі» была непрацяглай, і ўжо з канца 1850-х гадоў пачынаецца чарговае ўзмацненне рэпрэсій. Гэта выклікала як узмацненне адкрытага супраціву, так і фармаванне канспіратыўных патрыятычных сетак, што ў выніку прывяло да выбуху [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:1848]] b1jgskxuaw5msav6na8yzxw8qxvml1r 0 796535 5124690 5070329 2026-04-11T16:30:10Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124690 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пагоня}} '''Паго́ня''' — [[ваенная павіннасць]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2000|с=479}}. == Гісторыя і сутнасць == Упершыню згадана каралём Уладзіславам Ягайлам у [[Прывілей 1387 года|прывілеі ад 20 лютага 1387 года]] для [[Баяры|баярства]] Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2000|с=479}}: <blockquote>У тым выпадку, калі прыйдзецца пераследаваць ворагаў, непрыяцеляў нашых, якія б збягалі з нашай літоўскай зямлі, то дзеля гэтага роду пераследавання, якое па-народнаму завецца пагоняй, абавязаны адпраўляцца не толькі рыцары, але і кожны мужчына, якога б ён ні быў паходжання або стану, толькі б ён быў здольны насіць зброю.</blockquote> У [[Лацінская мова|лацінскім]] тэксце акта слова «пагоня» прыведзена ў форме ''«pogonia»'', што сведчыць пра існаванне гэтай павіннасці на славянскіх землях ВКЛ{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2000|с=479}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=11|артыкул=Пагоня|старонкі=479|аўтар=|ref=Беларуская энцыклапедыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-17}} [[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Павіннасці ў Вялікім Княстве Літоўскім]] l09rqumee03dch2lxpra1apd7dbx3v7 0 803390 5124701 5110624 2026-04-11T16:36:16Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124701 wikitext text/x-wiki '''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI–XVIII стагоддзях. Павет ахопліваў тэрыторыю на паўднёвым усходзе ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]] — і быў створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565–1566 гадоў<ref name="nasevich">{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}</ref>. У XVIII стагоддзі ў павеце было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў<ref name="anishchanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}</ref>. Паводле спісу 1816 года, у павеце налічвалася 553 асобы шляхты, з іх 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных<ref name="anishchanka"/>. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' (князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]]), '''Добасна''' ([[Хадкевічы|Хадкевічаў]]) і '''[[Стрэшын]]''' ([[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]). Маёнткамі таксама валодалі [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]<ref name="nasevich"/>. == Гісторыя == Рэчыцкі павет быў створаны на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй<ref name="nasevich"/>. На тэрыторыі павета знаходзілася некалькі старосцтваў: [[Рэчыца|Рэчыцкае]], [[Прапойск|Прапойскае]], Гомельскае, [[Чачэрск|Чачэрскае]], Бабруйскае, Рагачоўскае<ref name="halubovich">{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}</ref>. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 года [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Апошнім рэчыцкім старастам быў А. Радзівіл (да 1793)<ref name="nasevich"/>. {| class="wikitable" |+ Старасты Рэчыцкага старасцтва<ref name="nasevich"/> |- ! Стараста !! Гады |- | кн. Р. Ф. [[Сангушкі|Санґушка]] || з 1567 |- | А. Валовіч || 1576 |- | кн. Я. І. Жыжэмскі || да 1597 |- | П. Жыжэмскі || да 1618 |- | Е. А. [[Слушкі|Слушка]] || з 1626? |- | Б. [[Слушкі|Слушка]] || да 1638<ref name="halubovich"/> |- | А. [[Слушкі|Слушка]] || з 1638<ref name="halubovich"/> |- | А. Кланоўскі, Паноша || — |- | К. Халецкі || да 1737 |- | А. [[Радзівілы|Радзівіл]] || да 1793 |} Прывілеі на старосцтвы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] атрымалі: 1.III.1633 г. Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]], троцкі [[харужы]], на Рагачоўскае; 24.III.1633 г. Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]], віленскі [[кашталян]] і польны гетман, на Чачэрскае; 24.IV.1638 г. [[Гедэон Міхал Трызна]], падскарбі ВКЛ, на Бабруйскае; 5.VIII.1643 г. Аляксандр [[Слушкі|Служка]], троцкі ваявода, на Прапойскае. Буйнейшым трымальнікам старосцтваў быў Аляксандр [[Слушкі|Служка]], які ў розны час быў [[Рэчыца|рэчыцкім]], [[Прапойск|прапойскім]] і гомельскім старастам і пасаду здолеў пакінуць сваім сынам<ref name="halubovich"/>. === Перыяд Уладзіслава IV Вазы (1632–1648) === Паводле кніг запісаў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]], за 15 гадоў праўлення [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]] было выдадзена 14 намінацыйных прывілеяў на земскія пасады ў Рэчыцкім павеце<ref name="halubovich"/>. ==== Дамінаванне роду Юдыцкіх ==== З 14 намінацыйных прывілеяў 8 былі дадзены менавіта Юдыцкім<ref name="halubovich"/>. Ужо да 1627 г. рэчыцкае вайскоўства належала Мікалаю Юдыцкаму, намінаванаму яшчэ 17.Х.1621 г. у [[Львоў|Львове]] [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонтам III]]. Пасля смерці земскага суддзі Філона Юдыцкага ў 1627 г. пасада павятовага земскага суддзі выйшла з сферы кантролю роду. Рэчыцкае павятовае войскоўства было ў поўным распараджэнні Юдыцкіх: 30.XII.1627 г. па смерці Івана Солтана на гэты ўрад атрымаў намінацыю Крыштап Юдыцкі. Пасада падсудкоўства перайшла паводле прывілея ад 25.Х.1643 г. да Аляксандра Юдыцкага, старасты ясвойнскага і пакаёвага дварніна караля<ref name="halubovich"/>. З чатырох навоўведзеных Уладзіславам IV павятовых пасадаў на тры былі прызначаны Юдыцкія. Павятовым чэснікам стаў Тамаш Юдыцкі, кавалер [[Мальтыйскі ордэн|мальтанскі]], а па яго смерці ў змаганні з туркамі пасаду заняў 22.II.1643 г. Валерыян Юдыцкі. Першы рэчыцкі падчашы Пётр Юдыцкі атрымаў намінацыйны прывілей 29.XI.1635 г. у Варшаве, а па яго авансе на маршалкоўства пасаду заняў Ян Юдыцкі (9.I.1639). Навоўведзены ўрад павятовага скарбніка, апынуўшыся першапачаткова ў Мікалая Юдыцкага (19.III.1636), ужо 19.II.1639 г. належаў Філону Юдыцкаму, а з 7.III.1646 г. перайшоў да Валерыяна Юдыцкага<ref name="halubovich"/>. Максімальна ў 1633–1635 гг. Юдыцкім належала 5 з 9 павятовых урадаў, а ў 40-я гг. XVII ст. яны мелі 9 з 14 наяўных пасадаў. Такім чынам, менавіта Юдыцкія складалі ядро лакальнай палітычнай эліты Рэчыцкага павета<ref name="halubovich"/>. Найвышэйшую кар'еру сярод рэчыцкіх Юдыцкіх зрабіў Мікалай Уладзіслаў Юдыцкі, кавалер [[Мальтыйскі ордэн|мальтанскі]] і каралеўскі дваранін: распачаўшы са скарбнікоўства рэчыцкага, у 1640 г. ён стаў [[стольнік]]ам, а ўжо пры [[Ян Казімір Ваза|Яне Казіміру]] 11.IV.1654 г. атрымаў цэнтральны ўрад генерала артылерыі ВКЛ і ў 1660 г. — [[Навагрудак|навагародскае]] [[кашталян]]ства. На пачатку 60-х гг. XVII ст. ён ачольваў войскі Рэчы Паспалітай у Палачыне<ref name="halubovich"/>. ==== Іншыя шляхецкія роды ==== Другім шляхецкім родам па колькасці намінаваных на пасады былі '''Солтаны''', якія атрымалі 2 пасады: 20.Х.1633 г. па смерці Стэфана Рагозы пасаду рэчыцкага земскага суддзі атрымаў Ян Солтан, былы падсудак, а 8.IV.1639 г. па смерці Багдана Юдыцкага, земскага рэчыцкага пісара, кароль зацвердзіў Пятра Солтана. Тэадор Солтан займаў пасаду рэчыцкага падстолія з 27.VIII.1615 і да 1648 года<ref name="halubovich"/>. Паводле мемуараў [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхта Станіслава Радзівіла]], канцлера ВКЛ, 20.II.1635 г. быў занесены наступны запіс: «Шляхціц Солтан, стараста [[Прапойск|прапойскі]] на Літве, быў паяваны за выдачу Маскве замкі, які дачыніту быў спалены. І хаця яго нявіннасць выклікала больш прыхільнасцю, кароль, аднак, пад націскам палацу адаслаў справу да далейшага разгляду»<ref name="halubovich"/>. З іншых намінацый дзве атрымаў '''Мікалай Нерашынскі''': 20.Х.1633 г. ён прызначаецца на пасаду падсудка земскага, а 24.Х.1643 г. становіцца суддзёй. '''Аляксандр Быкоўскі''' 17.VII.1636 г. быў прызначаны рэчыцкім мечнікам, а з 24.V.1646 г. рэчыцкім павятовым лоўчым стаў '''Ежы Пётр Лімант'''<ref name="halubovich"/>. ==== Парламенцкая актыўнасць і канфірмацыя правоў ==== У кнізе запісаў Метрыкі № 107 захавалася копія «Пратэстацыі рэчыцкіх земскіх паслоў супраць канстытуцыі свабоды гандлю, а таксама аб выводзе шляхецтва», складзенай 21.III.1633 г. у [[Кракаў|Кракаве]]. Мікалай Юдыцкі, рэчыцкі [[харужы]], і Андрэй Вілкоўскі, паслы ад Рэчыцкага павета, унеслі да кніг большай канцылярыі ВКЛ пратэстацыю ад імя рэчыцкай шляхты<ref name="halubovich"/>. Рэчыцкія паслы пратэставалі супраць соймавай канстытуцыі «''libertas commerciorum''», у якой гарантавалася права на вольны гандаль у ВКЛ, а асабліва ў [[Вільня|Вільні]], а таксама супраць канстытуцыі «''O wywodzeniu szlachectwa''» (аб вывадзе шляхецтва), дзе сцвярджалася, што шляхціц, які пераселіўся ў горад і займаўся гандлем і шынкарствам, а потым пакінуў горад і набыў земскія добры, ён і яго нашчадкі не могуць лічыцца за праўдзівую шляхту<ref name="halubovich"/>. 7.IX.1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета». Каралю быў прадстаўлены ліст, «pismem ruskim pisany» 25.II.1576 г. у [[Гародня|Гародні]] з подпісам караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], які адрасуецца Крыштапу Зяновічу, берасцейскаму [[кашталян]]у і [[Чачэрск|чачэрскаму]] старасце. Ліст вызваляў рэчыцкую шляхту — Хацка Ахеевіча, Здана Манкевіча і іншых — ад усіх павіннасцяў, акрамя земскай вайсковай службы на выпадак нападу непрыяцеля на ўскраінны [[Чачэрск|чачэрскі]] замак<ref name="halubovich"/>. На падставе гэтага ліста Уладзіслаў IV вызваліў ад ненадлежных павіннасцяў шляхту павета — Васіля Сасноўскага, Паўла Мацяевіча, Цімафея Злобіча, Івана Шастакевіча, Івана Херлановіча, Рыгора і Васіля Несцяровічаў, Анціпы Лашковіча, Гапона Курпачыца, Івана Пышхавіцкага, Рыгора Рылоўскага, Яна Кураку, Стэфана Конышцу, Юды Шапатовіцкага, Максіма Лапіцкага, Марціна Каразкевіча і іншых — ад усіх падаткаў, падводнай павіннасці, казацкай службы, стацыяў і прыналежнасці да чачэрскага замка, загадаўшы, каб яны судзіліся ў рэчыцкім судзе, а не ў чачэрскім, і лічыліся б радавітай шляхтай. Гэты дакумент сведчыць пра працэс фармавання шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ<ref name="halubovich"/>. У кнігах запісаў Метрыкі ВКЛ таксама капіраваліся каралеўскія дазволы на маставое мыта і на выраб «лясных тавараў» ([[паташ]] і г.д.). Сем прывілеяў на маставы збор у Рэчыцкім павеце (1643–1647) дакументуюць гандлёвыя шляхі: [[Ноўгарад-Северскі]]—[[Магілёў]], Украіна/Кіеў—[[Магілёў]]/[[Быхаў]], [[Магілёў]]/Галоўчын—[[Лоеў]]/[[Чачэрск]], а таксама пераправы праз [[Дняпро]] і прытокі. Ліст Базылю Скакоўскаму ад 28.VI.1634 г. на выраб тавараў з лесу «на мяжы старадубскай» быў абумоўлены тым, што «пад час вайны з Масквой грунты былі цалкам спустошаныя»<ref name="halubovich"/>. === Бескаралеўе 1764 года === [[Бескаралеўе]] 1764 года выклікала ў павеце раскол паміж прыхільнікамі [[Радзівілы|Радзівілаў]] і [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («Фаміліі»). На перадканвакацыйным сойміку 6 лютага 1764 года ў [[Рагачоў|Рагачове]] кожны з бакоў абраў сваіх паслоў і свой склад [[каптуровы суд|каптуровага суда]]: прыхільнікі Фаміліі — 40 суддзяў на чале з маршалкам рэчыцкім войскім Ігнатам Прушаноўскім; прыхільнікі Радзівілаў — 19 суддзяў на чале з рэчыцкім стольнікам Лявонам Дзерналовічам. 27 лютага радзівілаўцы на чале з братамі Юдыцкімі і Антоніем Маліноўскім атакавалі каптуровы суд Фаміліі «агняпальнай зброяй і арматамі»; былі забітыя шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч<ref name="matsuk">{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}</ref>. 16 красавіка 1764 года — у той самы дзень, што і [[Генеральная канфедэрацыя ВКЛ]] у [[Вільня|Вільні]] — мясцовая шляхта стварыла [[канфедэрацыя|канфедэрацыю]] на чале з Халецкім (55 подпісаў). Наступныя соймікі паказалі нарастанне падтрымкі: канфедэрацкі (94), далучэнне да Генеральнай канфедэрацыі (119), інструкцыя на [[элекцыйны сойм]] (143), інструкцыя на [[каранацыйны сойм]] (179 подпісаў). Аснову групоўкі Фаміліі складалі роды '''Халецкіх''', '''Прушаноўскіх''' і '''Кяльчэўскіх'''; аснову радзівілаўскай — гродскія ўраднікі '''Дзерналовічы''' і '''Фашчы''', а таксама '''Юдыцкія''' і '''Маліноўскі'''. Каптуровы суд Фаміліі асудзіў Юзафа Юдыцкага да смяротнага пакарання; яго расстралялі ў Рагачове пры садзеянні расійскіх войскаў<ref name="matsuk"/>. Інструкцыі рэчыцкім паслам адлюстроўваюць палітычныя прыярытэты мясцовай шляхты: абарона аўтаноміі ВКЛ (каронныя паслы не мелі ўмешвацца ў справы Княства), чарговасць соймаў (кожны трэці — у [[Гродна]]), патрабаванне надаваць мясцовыя ўрады толькі шляхціцам з мясцовымі ўладаннямі, стварэнне магдэбургскага суда ў [[Жлобін|Жлобіне]] для абароны ад «гайдамакаў» з-за мяжы, а таксама захаванне [[ліберум вета]]<ref name="matsuk"/>. === Падзелы Рэчы Паспалітай === [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета<ref name="sosna">{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}</ref>: * '''1772''' — [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першы падзел]]. Усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста Рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. * '''1793''' — [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]]. Павет скасаваны, тэрыторыя падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. * '''1794–1795''' — [[Паўстанне Касцюшкі]]. Канфіскавана 26 маёнткаў (36 080 сялянскіх душ). * '''1830–1831''' — [[Лістападаўскае паўстанне]]. Канфіскавана 115 маёнткаў (38 544 сялян). Маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыскія]]<ref name="sosna"/>. == Самакіраванне == === Соймікі === [[Соймік]]і рэчыцкай шляхты збіраліся на замку ў [[Рагачоў|Рагачове]]. У прамежку паміж 1776 і 1792 гг. на іх з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў; на соймік 19 жніўня 1782 г. у [[Рэчыца|Рэчыцу]] прыбыла 171 абывацель<ref name="sojmiki">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}</ref>. На сойміку 6 лютага 1706 года (у часы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]) было пададзена 118 галасоў за дэпутата ў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал]]; заседанні суправаджаліся ўзброенымі інцыдэнтамі з боку Красінскіх<ref name="khadzinski-sejmik">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}</ref>. === Павятовыя ўрады === Соймікавым жыццём у павеце кіраваў [[падкаморы]] — дырэктар сойміка<ref name="matsuk"/>. [[Маршалак павятовы]] склікаў і вёў соймік<ref name="marsalak">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}</ref>. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]]<ref name="halubovich"/>. [[Земскі суд]] разглядаў справы шляхты; апеляцыйнай інстанцыяй служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал ВКЛ]]<ref name="khadzinski-sud">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}</ref>. == Рэлігійнае жыццё == У XVII–XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню<ref name="turonak">{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}</ref>. На тэрыторыі Рэчыцкага павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар у [[Юрэвічы|Юрэвічах]], а таксама [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў Юрэвічах. У Бабруйскім дэканаце ў 1772 годзе налічвалася 13 манаскіх сядзібаў<ref name="turonak"/>. Паводле статыстыкі 1781 года, каталіцкія парафіі на тэрыторыі былога Рэчыцкага павета знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы, хаця парафіі ў Бабруйску, Карпілаўцы і некаторых іншых не падалі сваіх звестак у Віленскую курыю<ref name="turonak"/><ref name="jelski">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}</ref>. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 годзе тэрыторыя былога Рэчыцкага павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі<ref name="jelski2">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2003 |issue=1(23) |url=https://media.catholic.by/nv/n23/art9.htm}}</ref>. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863–64 гг.]] на тэрыторыі былога павета была скасавана большасць каталіцкіх установаў. У Рэчыцкім павеце засталася толькі парафія Юрэвічы (былая езуіцкая); філіі ў Заспе, Бярозаўцы, [[Брагін|Брагіне]] і [[Хойнікі|Хойніках]] (з магіламі [[Прозары|Прозараў]] і вялікага абознага літоўскага Прозара), а таксама капліца ў Глінішчы. У Бабруйскім павеце засталіся капліцы ў Амельне, Яніне, Добасні, Ясным Лесе, Даманаўшчыне, Ксаверполі, Радуцічах, Завалочыцах, Дворцы, Устэрках і Барысаўшчыне<ref name="jelski"/>. == Геральдыка == Шляхецкія роды карысталіся [[герб]]амі агульнай польска-літоўскай геральдычнай сістэмы<ref name="anishchanka"/>. Ідэнтыфікацыя гербаў заснавана на працах В. Каяловіча-Віюка (1897), Т. Гайля (2007) і А. Банецкага (1904)<ref>{{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}}</ref><ref>{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Прыклады шляхецкіх родаў і іх гербаў |- ! Род !! Герб |- | Бакарэвічы || [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] |- | Банкоўскія || Барадзіч |- | Бартноўскія || Божычка |- | Бенкоўскія || [[Рысь (герб)|Рысь]] |- | Берлінскія || [[Калена (герб)|Калена]] |- | Вішнеўскія || Галыдаў |- | Грынкевічы || Налівайка |- | Грыневічы || [[Przyjaciel]] |- | Грамыкі || [[Касцеша (герб)|Касцеша]] |- | Грушэўскія || [[Любіч (герб)|Любіч]] |- | Жаўрыды || [[Радван (герб)|Радван]] |- | Жлобы || [[Парой (герб)|Парой]] |- | Канашэвічы || [[Тапор (герб)|Тапор]] |- | Карзуны || Кот Марскі |- | Караткевічы || [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] |- | Крупскія || Крупа |- | Маліноўскія || [[Побог (герб)|Побог]] |- | Селіцкія || [[Карчак (герб)|Карчак]] |- | Чахоўскія || [[Окша (герб)|Окша]] |- | Якімовічы-Янковічы || [[Яміна (герб)|Яміна]] |} == Атэстацыі і вывады шляхты Рэчыцкага павета == У кнігах земскага і гродскага судоў Рэчыцкага павета захаваліся шматлікія атэстацыі і генеалагічныя выводы мясцовай шляхты. '''Атэстацыі''' — калектыўныя засведчанні шляхецкай родавітасці, часам з апісаннем герба. '''Выводы''' — больш абшырныя генеалагічныя роспісы з указаннем герба і крыніц паходжання роду<ref name="anishchanka"/>. {{div col|colwidth=22em}} * Абрамовічы * Акінчыцы * Акушкі * Банкоўскія (гербу Барадзіч) * Багдановічы * Барысевічы * Валенцінавы-Гатальскія * Вашанкевічы * Веразумскія * Вербіцкія * Ваеўскія * Воўк-Леоновічы * Валовічы * Галіцкія * Гіжыцкія * Галынскія * Гамаліцкія * Граховскія * Грыбкоўскія * Грынеўскія * Губарэвічы * Гурскія * Давыдоўскія * Даўгяла * Езерскія * Жабка-Патаповічы * Жэрна * Ільніцкія * Карагоды * Клімовічы-Жэранецкія * Каламыйскія * Корвін-Красінскія * Касцюшкі * Кацлярэўскія * Кулакі * Куракі * Курбацкія * Кучынскія * Лазарэвічы * Ласкоўскія * Лешчынскія (гербу [[Баволь (герб)|Баволь]]) * Ліпскія (гербу Граблі) * Лапіцкія * Лукашэвічы * Лычкі * Машкоўскія * Міхалоўскія * Марачэўскія * Назарэвічы * Абрэзінскія * Апяроўскія * Пяскоўскія * Ракіцкія * Разановічы * Рымінскія * Савічы * Сенажэцкія * Сіваплескія * Складзіцкія * Слуцкія * Случаноўскія * Сасноўскія * Стэфаноўскія * Сушынскія * Цімашэўскія * Ціхінскія * Точынскія * Трушынскія * Тучынскія * Харчэўскія * Хілкевічы * Хадановічы * Чэмес-Кураўскія * Чэркас-Хадасоўскія * Шалюты * Шамольскія * Шэмякі * Шэндзікоўскія * Юрчэўскія * Юшкевічы * Янушкевічы {{div col end}} == Агульны спіс на падставе кніг земскіх і гарадскіх судоў == Роды, зафіксаваныя ў кнігах земскіх і гарадскіх судоў Рэчыцкага павета XVIII стагоддзя, для якіх атэстацыі або вывады не захаваліся<ref name="anishchanka"/>. {{div col|colwidth=18em}} * Антошэвічы * Бакарэвічы * Бартноўскія * Бельскія * Бенкоўскія * Берлінскія * Вержыцы * Вішнеўскія * Водзінскія * Вольскія * Гарбатоўскія * Гарбачэўскія * Грыневічы * Грынкевічы * Грамыкі * Грушэўскія * Дзерналовічы * Жабы * Жаўрыды * Жлобы * Закрэўскія * Зборамірскія * Канашэвічы * Кільчэўскія * Карзуны * Караткевічы * Крупскія * Лазоўскія * Лашкевічы * Левальт-Езерскія * Леменцовічы * Лапаты * Лапіцкія-Тарашкевічы-Шэрапы * Лычкоўскія * Маліноўскія * Мануэлі * Монкевічы * Маражэўскія * Немчыновічы * Несцяровічы * Аскеркі * Асмалоўскія * Пароты * Пашкевічы * Плахоцкія * Плескія * Палонскія * Паплаўскія * Прушаноўскія * Пузыны * Пясецкія * Разводоўскія * Рутковскія * Рыневскія * Салтаны * Сводкоўскія * Сеўрукі * Селіцкія * Сервірогі * Сестранцэвічы * Сілівонскія * Сіцько * Сліва-Скарыновічы * Сакалоўскія * Солтан-Перасветы * Стрэлка-Канюшэўскія * Стракоўскія * Суліма-Гарбатоўскія * Ціхкоўскія * Усціновічы * Фашчы * Хелхоўскія * Хілінскія * Хадкевічы * Халецкія * Чахоўскія * Шаціла * Шастакі * Шымкевічы * Шпілеўскія * Шчукі * Юдыцкія * Якімовічы-Янковічы * Яніцкія * Яцкевічы {{div col end}} == Заняпад і спадчына == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772–1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]. Многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. === Ад маршалка да прадвадзіцеля дваранства === Інстытут шляхецкага самакіравання не быў скасаваны адразу, а трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання. Пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]], якая ў ВКЛ была стрыжнем мясцовага самакіравання, была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'') — кіраўніка дваранскай карпарацыі павета ці губерні ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="pradvadziciel">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}</ref>. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]], шляхта Усходняй Беларусі павінна была прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага было дазволена выбіраць маршалкаў. Першыя выбары ва Усходняй Беларусі згадваюцца ў 1777 г.<ref name="pradvadziciel"/> [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні — [[Дваранскі дэпутацкі сход|Дваранскія дэпутацкія сходы]], з пасадамі губернскіх прадвадзіцеляў дваранства. Аднак з часам гэтая пасада ўсё больш страчвала сваю самакіравальную прыроду. Указам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай: губернскага прадвадзіцеля зацвярджаў асабіста манарх, а павятовага — губернатар. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863–64 гг.]] у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены, і прадвадзіцелі дваранства пачалі прызначацца ўрадам<ref name="pradvadziciel"/>. Тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў Рэчыцкім павеце на працягу стагоддзяў. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}} * {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}} * {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}} * {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}} * {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}} * {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}} * {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}} * {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}} * {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}} * {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}} * {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}} {{Шляхта ВКЛ}} [[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)]] [[Катэгорыя:Менскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] hf7uvwvmwrw6u7h0dqqzibi0tf82viu 0 803469 5124785 5120549 2026-04-11T19:50:55Z DBatura 73587 /* Сакавік */ 5124785 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт|дата=з 21 лютага 2026|статус=канфлікт працягваецца|праціўнік1={{Сцягафікацыя|Афганістан}}<br>{{flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[Тэхрык-е Талібан Пакістан]]|праціўнік2={{Сцягафікацыя|Пакістан}}}}'''Афгана-пакістанская вайна''' — узброенае супрацьстаянне паміж [[Афганістан|Афганістанам]] і [[Пакістан|Пакістанам]], выкліканае авіяўдарамі пакістанскіх ВПС па афганскіх правінцыях [[21 лютага]] [[2026]] года. У адказ афганскія сілы [[26 лютага]] пачалі ваенную аперацыю супраць суседняй краіны. [[27 лютага]] Пакістан афіцыйна абвясціў аб адкрытай вайне з Афганістанам. == Перадгісторыя == У пачатку 2026 года сітуацыя ў сферы бяспекі ў Пакістане рэзка абвастрылася. 6 лютага ў шыіцкай мячэці ў [[Ісламабад|Ісламабадзе]] тэрарыст-смяротнік [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне]] падчас пятнічнай малітвы. У выніку тэракту загінулі не менш за 36 чалавек і каля 170 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. Праз некалькі дзён, 19 лютага, начынены выбухоўкай аўтамабіль пратараніў кантрольна-прапускны пункт у раёне Баджаур у правінцыі [[Хайбер-Пахтунхва]]. Ахвярамі атакі сталі 11 вайскоўцаў і адно дзіця. Пакістанскія ўлады заявілі, што нападнік меў афганскае грамадзянства, пасля чаго Міністэрства замежных спраў Пакістана ўручыла ноту пратэсту ўладам суседняй краіны, выклікаўшы часовага паверанага ў справах афганскай дыпмісіі ў Ісламабадзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. 21 лютага тэрарыст-смяротнік атакаваў вайсковую калону ў раёне Бану ў правінцыі Хайбер-Пахтунхва, у выніку чаго загінулі двое вайскоўцаў, уключаючы падпалкоўніка. Пакістанскае кіраўніцтва ўскладала адказнасць за падобныя атакі на рух «[[Тэхрык-е Талібан Пакістан]]» (ТТП), сцвярджаючы, што яго лідары і баевікі знаходзяць прытулак на афганскай тэрыторыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. == Ход канфлікту == === Люты === У ноч з 21 на 22 лютага 2026 года [[Ваенна-паветраныя сілы Пакістана]] нанеслі серыю авіяўдараў па тэрыторыі Афганістана. Мэтамі сталі раёны ва ўсходніх правінцыях [[Нангархар (правінцыя)|Нангархар]] і [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]]. Удары былі нанесеныя ў дні святога для мусульман месяца [[Рамадан]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Афіцыйны Ісламабад заявіў, што атакі былі накіраваныя на знішчэнне лагераў і сховішчаў баевікоў ТТП. Паводле звестак пакістанскіх вайскоўцаў, у выніку ўдараў па сямі аб’ектах уздоўж мяжы былі ліквідаваныя не менш за 80 баевікоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Улады Афганістана адхілілі абвінавачвання Пакістана ў падтрымцы баевікоў. У Міністэрстве абароны краіны заявілі, што бамбёжкам падвергліся не ваенныя лагеры, а грамадзянскія аб’екты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Прэс-сакратар Вярхоўнага лідара Афганістана Забіула Маджахед паведаміў пра дзясяткі загінулых і параненых сярод мірнага насельніцтва, уключаючы жанчын і дзяцей. Паводле звестак Міністэрства асветы, пад руінамі [[медрэсэ]] загінулі пяць вучняў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref>. Афганскія крыніцы паведамлялі, што толькі ў правінцыі Нангархар ахвярамі сталі не менш за 17 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Увечары 26 лютага [[Узброеныя сілы Афганістана]] пачалі ваенную аперацыю супраць Пакістана<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Аперацыя пачалася а 20:00 паводле мясцовага часу з некалькіх кірункаў уздоўж так званай [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] — у правінцыях [[Хост (правінцыя)|Хост]], Пактыя, [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]], а таксама ў Нангархары і [[Кунар (правінцыя)|Кунары]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. У першыя гадзіны аперацыі афганскім сілам удалося захапіць некалькі пакістанскіх пагранічных пастоў. Прадстаўнік армейскага корпуса паведаміў аб трох захопленых пастах праціўніка<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref>. Іншыя крыніцы інфармавалі пра восем захопленых умацаваннях, у прыватнасці ў раёне Гарата, правінцыі Нангархар і правінцыі Кунар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. 27 лютага пакістанцы разбамбілі [[Кабул]]. Мінабароны Пакістана заявіла, што паміж краінамі пачалася «адкрытая вайна»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kz.kursiv.media/2026-02-27/zhki-pakistan-obyavil-afganistanu-otkrytuyu-voynu-i-nanes-udary-po-kabulu/|title=Пакистан объявил открытую войну Афганистану|first=Жуман|last=Кииков|website=Kursiv Media Казахстан|date=2026-02-27|access-date=2026-02-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2026/02/27/22563535.shtml|title=Пакистан объявил о начале войне с талибами: авиаудары по Кабулу и Кандагару, ответ Афганистана, десятки погибших|website=Газета.Ru|date=2026-02-27|access-date=2026-02-27}}</ref>. === Сакавік === 1 сакавіка пакістанцы зноў бамбілі Кабул<ref>{{cite news |last1=Mohammadi |first1=Habib |title=Heavy gunfire erupts in central Kabul early Sunday |url=https://amu.tv/228821/ |work=Amu TV |date=1 March 2026}}</ref>, а афганцы — правінцыі Хайбер-Пахтунхва і Белуджыстан<ref>{{cite news |title=Reports of Afghan Taliban strikes on Pakistan's military sites false: information ministry |url=https://www.dawn.com/news/1977547/reports-of-afghan-taliban-strikes-on-pakistani-military-sites-false-information-ministry |work=Dawn |date=2 March 2026 |language=en}}</ref>. Тым часам у выніку сутыкненняў у прыгранічных раёнах правінцый Нангархар, Пактыя, Хост і [[Кандагар (правінцыя)|Кандагар]], паводле афганскіх даных, загінулі 32 пакістанскія салдаты і дзясяткі атрымалі раненні<ref>{{cite news |title=طالبان می‌گوید ۳۲ سرباز دیگر پاکستانی را کشته است |url=https://www.afintl.com/fa/202603018611 |work=Afghanistan International |date=1 March 2026 |language=fa}}</ref>. На наступны дзень пакістанская авіяцыя ўзмацніла ўдары па тэрыторыі праціўніка: былі атакаваныя Кабул<ref>{{cite news |title=Taliban Confirms New Pakistani Airstrikes On Kabul |url=https://www.afintl.com/en/202603024147 |work=Afghanistan International |date=2 March 2026 |language=en}}</ref>, правінцыі Нангархар, [[Панджшэр (правінцыя)|Панджэр]], [[Капіса (правінцыя)|Капіса]]<ref>{{cite news |title=شنیده شدن صدای هواپیما، شلیک و انفجار برای سومین شب پیاپی در پنجشیر و کاپیسا |url=https://www.afintl.com/fa/202603021638 |work=Afghanistan International |date=2 March 2026 |language=fa}}</ref>. Знішчаны склады боепрыпасаў у [[Джалалабад]]зе і [[Хост (правінцыя)|Хосце]]<ref name="Yawar">{{Cite web |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |last2=Asif |first2=Shahzad |date=2 March 2026 |title=Pakistan, Afghanistan show no signs of stepping back as fighting enters fifth day |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-afghanistan-show-no-signs-stepping-back-fighting-enters-fifth-day-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |website=Reuters}}</ref>. 3 сакавіка паветраным нападам падвергліся [[Кабул (правінцыя)|Кабул]], Панджэр, [[Бадахшан (правінцыя)|Бадахшан]], [[Герат (правінцыя)|Герат]], Капіса<ref>{{cite news |title=صدای هواپیما، انفجار و شلیک در چند ولایت |url=https://www.afintl.com/fa/202603030933 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>, [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]]<ref>{{cite news |title=طالبان از ورود «هواپیماهای بی‌سرنشین پاکستانی» در خوست خبر داد |url=https://www.afintl.com/fa/202603038516 |work=www.afintl.com |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>. У той жа дзень прадстаўнік афганскага ўрада заявіў, што за апошнія 24 гадзіны іх сілы атакавалі варожыя памежныя пасты ўздоўж правінцый Кандагар, Нангархар, Кунар, Нурыстан, Хост і Пактыка<ref>{{cite news |title=طالبان می‌گوید تاکنون بیش از «۱۵۰ نیروی پاکستانی» را کشته است |url=https://www.afintl.com/fa/202603033099 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>. Паводле заяў Пакістана, былі атакаваныя 53 пагранпасты<ref>{{cite news |title=پاکستان درگیری با طالبان در ۵۳ نقطه مرزی در بلوچستان و خیبرپختونخوا را تایید کرد |url=https://www.afintl.com/fa/202603033186 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan says its forces killed 67 Afghan troops in cross-border clashes. Kabul rejects the claim |url=https://apnews.com/article/pakistan-afghanistan-fighting-ground-attacks-military-posts-e057780413f84b222c2fe30b3cbcf172 |access-date=3 March 2026 |website=AP News |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303172358/https://apnews.com/article/pakistan-afghanistan-fighting-ground-attacks-military-posts-e057780413f84b222c2fe30b3cbcf172 |url-status=live }}</ref>. 4 сакавіка пакістанская артылерыя ўдарыла па раёну Хас-Кунар у правінцыі Кунар<ref>{{Cite web |last=Mohammad |date=4 March 2026 |title=NRC: Three Killed in Pakistan Missile Strike on Earthquake-Affected Camp in Kunar |url=https://8am.media/eng/nrc-three-killed-in-pakistan-missile-strike-on-earthquake-affected-camp-in-kunar/ |access-date=4 March 2026 |website=Hasht-e Subh |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ariananews.af/three-children-killed-in-pakistani-airstrike-on-kunar-province/ |access-date=4 March 2026 |website=Ariana News|title=Three children killed in Pakistani airstrike on Kunar province}}</ref>. На наступны дзень пакістанская авіяцыя знішчыла штаб 205-й брыгады УС Афганістана<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Operation Ghazab-Lil-Haq to continue until Taliban end terror support: Security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2595981/op-ghazal-lil-haq-to-go-on-until-credible-guarantees-concret-steps-by-kabul |access-date=2026-03-05 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Pakistan Army continuing action against Afghan Taliban, Fitna Al Khawarij |url=https://www.radio.gov.pk/05-03-2026/pakistan-army-continuing-action-against-afghan-taliban-fitna-al-khawarij |access-date=5 March 2026 |website=Radio Pakistan}}</ref>. 13 сакавіка Пакістан падвергнуў чарговым бамбардзіроўкам горад Кабул, былі абстраляныя раёны ў правінцыях Кандагар, Пактыка і Пактыя. Паводле заявы прэс-сакратара Вярхоўнага лідара Афганістана Забіулы Муджахіда, у выніку абстрэлаў загінулі жанчыны і дзеці<ref>[https://ria.ru/20260313/afganistan-2080390568.html Власти Афганистана сообщили об обстреле со стороны Пакистана.]</ref>. Пакістан нанёс удар па рэзервуары з палівам авіякампаніі Kam Air побач з аэрапортам Кандагар<ref>[https://ria.ru/20260313/pakistan-2080395015.html Афганистан обвинил Пакистан в ударах по резервуарам с топливом в Кандагаре.]</ref>. Афганістан ударыў беспілотнікам па 28-м блоку жылога комплексу для афіцэраў кампуса «Хамза» ў Ісламабадзе, што прывяло да шматлікіх ахвяр сярод пакістанскіх вайскоўцаў, і па ваеннай базе арміі Пакістана ў горадзе Кохат, правінцыі Хайбер-Пахтунхва<ref>[https://ria.ru/20260313/bpla-2080571076.html Афганский БПЛА ударил по военному объекту в столице Пакистана.]</ref>. 15 сакавіка Ваенна-паветраныя сілы Афганістана нанеслі ўдар па варожай базе ў горадзе Вана<ref>[https://ria.ru/20260315/vvs-2080809482.html Афганистан заявил об ударе по военной базе в пакистанском городе Вана.]</ref>. 16 сакавіка Пакістан падвергнуў мінамётнаму абстрэлу вёску Нарай раёна Гурбуз, рынак і цэнтральную клініку ў вёсцы Атахейль раёна Джаджы-Майдан і раён Спера ў правінцыі Хост<ref>[https://ria.ru/20260316/voennye-2080899101.html Пакистанские военные обстреляли три уезда в Афганистане.]</ref>, нанёс удар беспілотнікамі па горадзе Кабул<ref>[https://ria.ru/20260316/kabul-2081093929.html Пакистанские беспилотники ударили по Кабулу, есть жертвы.]</ref>, у тым ліку [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|па рэабілітацыйным цэнтры]]. Больш за 250 чалавек загінулі і больш за 400 атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20260317/pakistan-2081117292.html В результате ударов Пакистана по Кабулу погибли 250 человек.]</ref>. 18 сакавіка года па просьбе [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Катар]]а і [[Турцыя|Турцыі]] бакі часова прыпыняюць ваенныя аперацыі на час свята [[Ід аль-Фітр]]. 19 сакавіка Афганістан заявіў, што Пакістан парушыў перамір’е, абстраляўшы правінцыю Кунар<ref>[https://ria.ru/20260319/pakistan-2081749018.html Пакистан нарушил перемирие с Афганистаном, пишут СМИ.]</ref>. Пакістан гэта абверг<ref>[https://ria.ru/20260320/pakistan-2081871243.html Пакистан опроверг заявления о нарушении перемирия с Афганистаном.]</ref>. 24 сакавіка ў 00:00 перамір’е афіцыйна скончылася, і ВПС Пакістана пачалі наносіць новыя ўдары на тэрыторыі Афганістана<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/world/1823959.html|title=Срок перемирия между Пакистаном и Афганистаном завершился|lang=ru|website=Day.Az|date=2026-03-23|access-date=2026-03-24}}</ref>. === Красавік=== 1 красавіка пачаліся перамовы ў горадзе [[Урумчы]] ([[Кітай]])<ref>[https://news.ru/asia/stalo-izvestno-gde-projdut-peregovory-afganistana-i-pakistana Стало известно, где пройдут переговоры Афганистана и Пакистана.]</ref> па ініцыятыве Афганістана. Пакістан запатрабаваў ад Кабула прызнаць тэрарыстычную дзейнасць ТТП сам сваёй тэрыторыі, ліквідаваць інфраструктуру групоўкі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27017867 Исламабад потребовал признать террористическим "Движение талибов Пакистана".]</ref>. 7 красавіка нефармальныя перамовы завяршыліся. Афіцыйны прадстаўнік МЗС КНР Маа Нін паведаміла: «''Бакі пацвердзілі прыхільнасць вырашэнню рознагалоссяў шляхам дыялогу і кансультацый, а таксама абавязаліся не прадпрымаць дзеянняў, якія вядуць да эскалацыі сітуацыі''»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27040101 МИД КНР: Афганистан и Пакистан договорились о деэскалации конфликта.]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Пакістана]] [[Катэгорыя:Войны Афганістана]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з меркавана памылковымі параметрамі ў шаблонах серыі Не перакладзена]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з невядомымі параметрамі шаблонаў серыі Не перакладзена]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Люты 2026 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2026 гола]] kmaqgus0fommt4mrhltvggvmk07lie1 14 803996 5124588 5111827 2026-04-11T13:04:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124588 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Хіп-хоп-выканаўцы паводле краін]] [[Катэгорыя:Рускі хіп-хоп]] [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] 1vrb2ly7vapxym7m6yj493ssy5a2pr8 0 804164 5124685 5112858 2026-04-11T16:25:55Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124685 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Раён Поўдзень | Арыгінальная назва = {{lang-de|Militärverwaltung Litauen, Bezirk Süd}} | Герб = | Сцяг = | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = | Апісанне сцяга = | Краіна = [[Германская імперыя]] (тэрыторыя [[Обер Ост]]) | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = | Уваходзіць у = [[Ваеннае ўпраўленне Літва]] | Уключае = 14 паветаў (на пачатак 1918 г.) | Сталіца = [[Беласток]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = [[Гродна]], [[Ліда]], [[Ваўкавыск]] | Скасаванне = 1 жніўня 1918 | Глава = [[Тэадор фон Хепэ|фон Услар]] | Назва главы = Глава раёна | Глава2 = Бургграф цу Дона-Шлодыен | Назва главы2 = Пастаянны прадстаўнік | Глава3 = | Назва главы3 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] | Мовы = | Насельніцтва = 699,5 тыс. чал. | Год перапісу = 1916 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = 26,3 | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 26 584 км² | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = | Від ідэнтыфікатара = | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | Лічбавы ідэнтыфікатар3 = | Від ідэнтыфікатара3 = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Устаўка = | Заўвагі = | Датаўтварэння = 1 лютага 1918 }} '''Раё́н По́ўдзень вае́ннага ўпраўле́ння Літва́''' ({{lang-de|Bezirk Süd, Militärverwaltung Litauen}})&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] ў складзе ваеннага ведамства [[Обер Ост]], якая існавала з 1 лютага па 1 жніўня 1918 года і ахоплівала значную частку заходняй тэрыторыі сучаснай [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]]. Цэнтрам адміністрацыі быў горад [[Беласток]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. == Гісторыя ўтварэння == Згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе генерал-фельдмаршала прынца [[Леапольд Баварскі (1846—1930)|Леапольда Баварскага]] ад 27 студзеня 1918 года «Аб аб'яднанні ваенных упраўленняў Літва і Беласток-Гродна», з 1 лютага 1918 года дзве ранейшыя адміністрацыйныя адзінкі былі аб'яднаны ў адзінае [[Ваеннае ўпраўленне Літва|ваеннае ўпраўленне Літва]] ({{lang-de|Militärverwaltung Litauen}}) з цэнтрам у [[Вільнюс|Вільні]]. Новаўтвораная адзінка была падзелена на два раёны, межы якіх адпавядалі ранейшым упраўленням: раён Поўнач (былое ўпраўленне Літва) і раён Поўдзень (былое [[Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна|ўпраўленне Беласток-Гродна]]){{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. На чале аб'яднанага ваеннага ўпраўлення Літва стаў былы кіраўнік упраўлення Беласток-Гродна ротмістр ландвера ў запасе [[Тэадор фон Хепэ]]. Яго пастаянным прадстаўніком з'яўляўся капітан запаса фон і цу Гільза. Прадстаўніком шэфа ваеннага ўпраўлення непасрэдна ў раёне Поўдзень быў прызначаны капітан запаса фон Услар ({{lang-de|von Uslar}}), пастаянным прадстаўніком якога стаў ротмістр д-р Бургграф, граф цу Дона-Шлодыен{{sfn|Рудовіч|2020|с=134|с=137}}. 1 жніўня 1918 года ваеннае ўпраўленне Літва было пераўтворана ў [[Ваеннае губернатарства Літва]], а раён Поўдзень змяніў свой статус на раённае ўпраўленне Літва-Поўдзень ({{lang-de|Bezirkverwaltung Litauen-Süd}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=139}}. == Тэрыторыя і дэмаграфія == Тэрыторыя раёна Поўдзень складала 26 584 км². Паводле дадзеных нямецкага перапісу 1916 года, насельніцтва налічвала 699,5 тысяч чалавек, а да снежня 1916 года ўзрасло да 702,1 тысячы чалавек. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва дасягала 26,3 чалавека на адзін квадратны кіламетр. Найбольш буйнымі гарадскімі цэнтрамі з'яўляліся [[Беласток]] (54,2 тыс. чал.), [[Гродна]] (24,5 тыс. чал.), [[Ліда]] (7,9 тыс. чал.) і [[Ваўкавыск]] (6,7 тыс. чал.){{sfn|Рудовіч|2020|с=137}}. Дзеля кіравання гэтымі тэрыторыямі нямецкая адміністрацыя ўтрымлівала вялікі штат. На сакавік 1918 года ў адміністрацыі раёна працавалі 2392 чалавекі, з якіх 1011 з'яўляліся непасрэдна служачымі (у тым ліку 112 вышэйшых чыноў), 380 чалавек уваходзілі ў штат [[жандармерыя|жандармерыі]], а 1001 служыў у эканамічных падраздзяленнях. Згодна з нямецкай статыстыкай, адзін прадстаўнік улады прыходзіўся ў сярэднім на 26 км² і 700 мясцовых жыхароў{{sfn|Рудовіч|2020|с=137}}. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == На сакавік 1918 года ў адміністрацыйна-тэрытарыльным плане раён уключаў 3 гарадскія паветы ({{lang-de|Stadtkreis}}) і 11 сельскіх паветаў ({{lang-de|Landkreis}}). Пасля германскага наступлення ў лютым 1918 года і набыцця новых тэрыторый адбыліся змены: сельскія паветы Васілішкі і Свіслач былі ліквідаваны (тэрыторыя Васілішак увайшла ў склад Плянтаў і Гродна, а Свіслач была падзелена паміж Ваўкавыскам і новаўтворанай Белавежай). Гарадскі павет Ліда быў пераўтвораны ў сельскі і ўзбуйнены за кошт тэрыторый Плянтаў, Радуні і частак ранейшай аперацыйнай паласы [[10-я армія (Германская імперыя)|10-й германскай арміі]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=138—139}}. З частак павета [[Бельск-Падляскі|Бельск]] і былой аперацыйнай паласы быў створаны новы павет [[Белавежа]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=139}}. {| class="wikitable sortable" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел раёна Поўдзень (на вясну 1918 года){{sfn|Рудовіч|2020|с=137—138}} ! Павет ! Тып павета ! Цэнтр ! Начальнік павета (глава) ! Міравы суддзя |- | Беласток | Гарадскі | [[Беласток]] | капітан запаса Рошэр | адвакат Дайтэрт |- | Гродна | Гарадскі | [[Гродна]] | старшы лейтэнант запаса фон Зекендорф | адвакат Госэ |- | Ліда | Гарадскі (пазней сельскі) | [[Ліда]] | канонір Альберс | адвакат і натарыус д-р Шлютэр |- | Беласток | Сельскі | [[Беласток]] | капітан запаса Вельман | адвакат Рюмелін |- | Бельск | Сельскі | [[Бельск]] | капітан запаса Крэмер | адвакат Вер |- | Васілішкі | Сельскі (да лютага 1918) | [[Васілішкі]] (суч. [[Шчучынскі раён]]) | ротмістр запаса Яфа | д-р Панзеграў |- | Ваўкавыск | Сельскі | [[Ваўкавыск]] | капітан ландвера Хундхаўзен | адвакат д-р Вундэрліх |- | Гродна | Сельскі | [[Гродна]] | старшы лейтэнант запаса фон Зекендорф | судовы заседацель Функе |- | Крынк-Лунна | Сельскі | [[Вялікая Бераставіца]] (раней [[Вялікія Эйсманты|Алекшыцы]]) | лейтэнант ландвера Фрубуц | адвакат д-р Юліус |- | Ост | Сельскі | [[Дзятлава]] | урадавы саветнік Хайлігер | адвакат д-р Вільмаў |- | Плянты | Сельскі | [[Шчучын]] | капітан запаса Ліндэман | лейтэнант запаса Хемпель |- | Радунь | Сельскі | [[Гродна]] (пазней перанесены ў [[Радунь]]) | капітан запаса Лааш | суддзя д-р Гофман |- | Свіслач | Сельскі (да лютага 1918) | [[Свіслач (горад)|Свіслач]] | ''не быў прызначаны'' | адвакат Рёдэр |- | Сокалка | Сельскі | [[Сакулка|Сокалка]] | капітан ландвера Нінаў | д-р Міхаэлі |- | Белавежа | Сельскі (з лютага 1918) | [[Белавежа]] | маёр д-р [[Карл Леапольд Эшэрых|Эшэрых]] | адвакат д-р Фюрс |} == Цэнтральная адміністрацыя == Адміністрацыя раёна размяшчалася ў Беластоку і складалася з чатырох асноўных аддзелаў ({{lang-de|Abteilung}}), якія падзяляліся на вузкаспецыялізаваныя аддзяленні ({{lang-de|Dezernat}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. {| class="wikitable sortable" |+ Структура адміністрацыі раёна Поўдзень (вясна—лета 1918 года){{sfn|Рудовіч|2020|с=134—137}} ! Аддзел ! Аддзяленне (секцыя) ! Кіраўнік аддзялення ! Сфера дзейнасці і функцыі |- | rowspan="13" | '''I. Цэнтральны'''<br>(кіраўнік — д-р Шміль) | Ia | ''кіраўнік аддзела'' | Арганізацыя адміністрацыі, муніцыпальная гаспадарка, распрацоўка нарматыўных актаў і справаздач |- | Ib | інспектар Егер (пазней Бройнінг) | Нагляд за бухгалтарскім улікам і фінансавай справаздачнасцю, збор пошлін |- | Ic | лейтэнант Кніпінг | Палітычныя пытанні, бяспека, цэнзура прэсы, дарожнае і чыгуначнае будаўніцтва, нагляд за арганізацыямі |- | Id | лейтэнант Бройнінг | Бухгалтарскі ўлік, забеспячэнне харчаваннем і абмундзіраваннем служачых, ваенны кантроль |- | Ie | судовы асесар Кофка | Статыстыка, архіў, выраб карт, аграрная палітыка, перасяленне, дапамога рабочым і бежанцам |- | If | капітан Шміт (пазней Егер) | Збор непрамых падаткаў і манапольных збораў, курыраванне рэквізіцый |- | Ig | д-р Рыхтэр | Школьная адукацыя, рэлігія і царква, мастацтва, навука, краязнаўства, салдацкія пахаванні |- | Ih | д-р Боне (пазней д-р Маер) | Медыцынская і санітарная служба |- | Ii | ветэрынар Шулер | Ветэрынарыя, жывёлагадоўля, улік свойскай жывёлы, закупка коней |- | Ik | д-р фон Зодэн | Пашпартызацыя, афармленне праязных дакументаў, пытанні грамадзянскіх і ваеннапалонных, пошта і чыгунка |- | Il | ст. лейтэнант Езер (пазней Лааш) | Забеспячэнне рабочай сілай прадпрыемстваў і гаспадарак |- | Iu (з красавіка 1918) | ст. лейтэнант Гофман | Эканоміка пераходнага перыяду, вылічэнне ваеннай шкоды, пытанні канфіскацый і вяртання маёмасці |- | Аддзел ваенных пахаванняў | лейт. Штраўтс, праф. Янсен | Арганізацыя пахаванняў, мастацкія праекты могілак |- | rowspan="6" | '''II. Эканамічны'''<br>(кіраўнік — Вільке, пазней Вібранс) | IIa | ''кіраўнік аддзела'' | Агульныя сельскагаспадарчыя задачы, арганізацыя фабрык, кадравыя пытанні |- | IIb | капітан Лааш | Размяшчэнне абозаў, размеркаванне коней, арганізацыя прымусовых работ, сельгастэхніка |- | IIc | ст. лейтэнант Езер (пазней Болен) | Размеркаванне прадуктаў для арміі і Германіі, забеспячэнне мясцовага насельніцтва, статыстыка, рыбалоўства |- | IId | капітан Егер (пазней Бройнінг) | Сельскагаспадарчы ўлік, бюджэт |- | IIe | ветэрынар Шулер | Увоз і вываз жывёл, скотагадоўля, пастаўкі жывёлы ў Германію |- | IIf | лейтэнант Тысен | Плодаагародніцтва, апрацоўка гародніны, бульбасушылкі |- | rowspan="8" | '''III. Гандлёвых адносін і сыравіны'''<br>(кіраўнік — кап. Хільгер) | IIIa | ''кіраўнік аддзела'' | Агульныя, арганізацыйныя і кадравыя пытанні |- | IIIb | д-р Шмід (пазней Гарвенс) | Нарматыўныя акты ў сферы гандлю, банкі, сувязь з гандлёвымі пунктамі, пошук карысных выкапняў |- | IIIc | фельдфебель Таўберт | Кіраванне складамі, сыравінныя промыслы, транспарціроўка |- | IIId | лейтэнант Бокер | Нагляд за прамысловасцю, тэхнічная падтрымка, цагельні, торфараспрацоўка, тэлефонныя станцыі |- | IIIe | ст. рэферэнт Альтман | Суконныя фабрыкі, тэкстыль, закупка і перапрацоўка шэрсці |- | IIIf | ''кіраўнік аддзела'' | Бухгалтарскі ўлік аддзела |- | IIIg | капітан Шміт (пазней Егер) | Экспарт і імпарт, нагляд за грузавымі перавозкамі |- | IIIg (тэхнічны) | інжынер Ніедхольд | Тэхнічны кантроль, станцыя паравых катлоў |- | rowspan="3" | '''IV. Права і персаналу'''<br>(кіраўнік — Бургграф цу Дона-Шлодыен) | IVa | ''кіраўнік аддзела'' | Судовая сістэма, турмы, амністыя, памілаванне, кадравыя пытанні афіцэраў |- | IVb | ст. лейтэнант Гутштэйнер | Распрацоўка актаў, юрыдычныя кансультацыі, дысцыплінарныя спагнанні, страхаванне, жандармерыя |- | IVc | дырэктар Станкевіц | Кадравыя пытанні ўнтэр-афіцэраў і радавога складу |} Акрамя гэтага, эканамічнаму аддзелу падпарадкоўваліся фабрычны аддзел у Гродне пад кіраўніцтвам капітана Родатца і фабрыка па вытворчасці дошак з клеенай фанеры ў Дайлідах (сучасны [[Іўеўскі раён]]), якой кіраваў лейтэнант Хейнэ{{sfn|Рудовіч|2020|с=137}}. == Судовая сістэма і паліцыя == Непасрэдна кіраўніку раёна Поўдзень падпарадкоўваліся главы акруговага суда, пракуратуры і жандармерыі. Судовая ўлада была прадстаўлена адным акруговым судом, на чале якога стаяў ландштурміст д-р Кісаў. Яму падпарадкоўваліся чатырнаццаць міравых судоў на месцах. Пракуратурай кіраваў лейтэнант ландвера Кульман{{sfn|Рудовіч|2020|с=137}}. Жандармерыя раёна ўяўляла сабой аддзел палявой жандармерыі, участак Беласток ({{lang-de|Feld-Gendarmerie-Abteilung, Abschnitt Bialystok}}), якім кіраваў старшы лейтэнант Ольсніц. Жандармерыя забяспечвала ахову парадку, кантроль за перамяшчэннем грамадзянскага насельніцтва і барацьбу з парушальнікамі акупацыйнага рэжыму{{sfn|Рудовіч|2020|с=137}}. == Лясная гаспадарка == Тэрытарыяльна раён Поўдзень быў падзелены на восем ваенных лясных інспекцый, кіраўнікі якіх знаходзіліся ў прамым падпарадкаванні ў кіраўніка ляснога аддзела ў Беластоку. Лясны аддзел ({{lang-de|Forstabteilung der Bezirkverwaltung Litauen-Süd in Bialystok}}) узначальваў капітан запаса фон Штюнцнер{{sfn|Рудовіч|2020|с=145}}. {| class="wikitable sortable" |+ Ваенныя лясныя інспекцыі раёна Поўдзень (на 1918 год){{sfn|Рудовіч|2020|с=145}} ! Інспекцыя ! Цэнтр ! Кіраўнік інспекцыі ! Галоўны ляснічы |- | I. Беласток-Усход | [[Беласток]] | капітан запаса фон Шцюнцнер | лейтэнант запаса Гросер |- | II. Беласток-Захад | [[Беласток]] | капітан запаса Гёдэкемеер | ст. лейт. запаса Файге, ст. лейт. запаса Шадэ |- | III. Нараў | [[Бельск]] | капітан ландвера Трайхель | ст. лейтэнант запаса Захтлер |- | IV. Фронт | [[Дзятлава]] | капітан Узэ | лейтэнант запаса Рымеле |- | V. Задуб'е | [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]] | капітан ландвера Бюман | лейтэнант Лінке |- | VI. Казіміраўка | [[Казіміроўка (Гродзенскі раён)|Казіміраўка]] (суч. [[Гродзенскі раён]]) | капітан Эк | ''не пазначаны'' |- | VII. Ліда (замяніла Шчучын) | [[Ліда]] | капітан запаса Хюнэ | ст. лейтэнант Луіс |- | VIII. Бершты | [[Бершты]] (суч. [[Шчучынскі раён]]) | капітан запаса Шонвальд | ''не пазначаны'' |} == Перыядычны друк == Афіцыйнымі друкаванымі органамі кіравання раёна Поўдзень з'яўляліся нямецкамоўныя газеты «[[Bialystoker Zeitung|Беластоцкая газета]]» (''«Bialystoker Zeitung»'') і «[[Grodnoer Zeitung|Гродзенская газета]]» (''«Grodnoer Zeitung»''). У гэтых перыядычных выданнях рэгулярна публікавалася актуальная службовая інфармацыя, нарматыўныя акты, зводкі ваеннага камандавання і аб'явы для мясцовага насельніцтва{{sfn|Рудовіч|2020|с=146}}. Акрамя таго, пры ваенным ўпраўленні штодзённа выходзілі спецыяльныя «Штодзённыя загады» ({{lang-de|Tagesbefehl}}). У іх паведамлялася пра змены ва ўнутраным распарадку, бягучыя прызначэнні і звальненні ў персанальным складзе адміністрацыі, публікаваліся змены ў заканадаўстве, у тым ліку правілы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва, функцыянавання паштовай сувязі, збору ўраджаю, а таксама друкаваліся абнаўленні ў раскладзе чыгуначнага транспарту{{sfn|Рудовіч|2020|с=146}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} * {{артыкул |аўтар= В. В. Волкава |загаловак= Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне акупаванай тэрыторыі Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны (кастрычнік 1915 г. — люты 1918 г.) |выданне= Працы гістарычнага факультэта БДУ |тып= зборнік |год= 2012 |том= |нумар= 7 |старонкі= 28—34 |ref=Волкава}} * {{артыкул |аўтар= Volha Volkava |загаловак= Ziemie białoruskie pod niemiecką okupacją w okresie I wojny światowej |выданне= Pierwsza niemiecka okupacja. Królestwo Polskie i kresy wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914–1918 |тып= зборнік |месца= Warszawa |год= 2019 |старонкі= 669—719 |ref=Volkava}} [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у Беларусі]] 4yzlkgia3kierlvrn6f7xxizqifzdyu 0 804167 5124725 5113731 2026-04-11T16:51:11Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124725 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ваеннае ўпраўленне Літва |Арыгінальная назва = {{lang-de|Militärverwaltung Litauen}} |Герб = |Сцяг = |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = |Апісанне сцяга = |Краіна = [[Германская імперыя]] (тэрыторыя [[Обер Ост]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка |Уваходзіць у = [[Обер Ост]] |Уключае = Раён Поўнач, [[Раён Поўдзень (ваеннае ўпраўленне Літва)|Раён Поўдзень]] (з 1918) |Сталіца = [[Савецк (Калінінградская вобласць)|Тыльзіт]] (да 1917), [[Вільнюс|Вільня]] (з 1917) |Буйны горад = |Буйныя гарады = [[Беласток]], [[Гродна]], [[Ліда]], [[Коўна]] |Дата ўтварэння = [[15 сакавіка]] [[1917]] |Скасаванне = [[1 жніўня]] [[1918]] |Глава = [[Тэадор фон Хепэ]] (з лютага 1918) |Назва главы = Шэф ваеннага ўпраўлення |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = |Від ідэнтыфікатара = |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |Лічбавы ідэнтыфікатар3 = |Від ідэнтыфікатара3 = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Устаўка = |Заўвагі = }} '''Вае́ннае ўпраўле́нне Літва́''' ({{lang-de|Militärverwaltung Litauen}})&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], якая існавала на акупіраваных тэрыторыях сучасных [[Літва|Літвы]], часткова [[Латвія|Латвіі]], заходняй [[Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй [[Польшча|Польшчы]] ў межах ваеннага ведамства [[Обер Ост]] у перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Як самастойная ўзбуйненая адміністрацыйная адзінка пад такой назвай афіцыйна дзейнічала з [[15 сакавіка]] [[1917]] да [[1 жніўня]] [[1918]] года{{sfn|Volkava|2019|s=717}}{{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. == Гісторыя == === Перадумовы і першыя гады акупацыі (1915—1917) === Увосень 1915 года, пасля стабілізацыі лініі фронту, нямецкая акупацыйная адміністрацыя Обер Ост падзяліла падкантрольную тэрыторыю на шэсць асобных акруг ({{lang-de|Verwaltung}}): Курляндыя, Літва, Вільня, [[Сувалкі]], Беласток і [[Гродна]]. Упраўленне Літва на тым этапе мела адміністрацыйны цэнтр у горадзе [[Савецк (Калінінградская вобласць)|Тыльзіт]] і ахоплівала плошчу ў 36 300 км² з насельніцтвам крыху больш за адзін мільён чалавек. У сваю чаргу 1 мая 1916 года акруга Сувалкі была ліквідавана, а яе тэрыторыя далучана да акругі Вільня, утварыўшы новае ўпраўленне Вільня-Сувалкі ({{lang-de|Verwaltung Wilna-Suwalki}}) з цэнтрам у [[Вільнюс|Вільні]]{{sfn|Volkava|2019|s=716—717}}. === Утварэнне Ваеннага ўпраўлення Літва === Згодна з распараджэннем ад 4 сакавіка 1917 года, якое ўступіла ў сілу 15 сакавіка 1917 года, адбылося чарговае ўзбуйненне тэрыторый: упраўленне Вільня-Сувалкі было аб'яднана з упраўленнем Літва. Менавіта з гэтага часу для абазначэння адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Обер Ост пачаў афіцыйна выкарыстоўвацца тэрмін «ваеннае ўпраўленне» ({{lang-de|Militärverwaltung}}) замест ранейшага «ўпраўленне» ({{lang-de|Verwaltung}}). Такім чынам, было ўтворана Ваеннае ўпраўленне Літва, адміністрацыйным цэнтрам якога стала Вільня{{sfn|Volkava|2019|s=717}}. === Узбуйненне 1918 года === Згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе генерал-фельдмаршала прынца [[Леапольд Баварскі (1846—1930)|Леапольда Баварскага]] «Аб аб'яднанні ваенных упраўленняў Літва і Беласток-Гродна» ад 27 студзеня 1918 года, пачынаючы з 1 лютага 1918 года Ваеннае ўпраўленне Літва было яшчэ больш пашырана за кошт далучэння да яго тэрыторыі [[Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна|Ваеннага ўпраўлення Беласток-Гродна]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. Каб аптымізаваць кіраванне гэтай велізарнай тэрыторыяй, новаўтвораная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка была падзелена на два буйныя раёны. Раён Поўнач ({{lang-de|Bezirk Nord}}) цалкам адпавядаў ранейшаму ўпраўленню Літва з цэнтрам у Вільні. [[Раён Поўдзень (ваеннае ўпраўленне Літва)|Раён Поўдзень]] ({{lang-de|Bezirk Süd}}) ахопліваў былое ўпраўленне Беласток-Гродна з цэнтрам у Беластоку. Менавіта раён Поўдзень уключаў у сябе асноўную частку акупіраваных беларускіх зямель{{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. Назвай кіруючай пасады з'яўлялася «шэф ваеннага ўпраўлення Літва» ({{lang-de|Chef der Militärverwaltung Litauen}}). З лютага 1918 года гэты пост заняў былы шэф ваеннага ўпраўлення Беласток-Гродна, ротмістр ландвера ў запасе [[Тэадор фон Хепэ]]. Яго пастаянным прадстаўніком (намеснікам) стаў капітан запаса фон і цу Гільза ({{lang-de|von und zu Gilsa}}). Прадстаўніцтвам шэфа ваеннага ўпраўлення непасрэдна ў раёне Поўдзень кіраваў капітан запаса фон Услар ({{lang-de|von Uslar}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=134}}. === Ліквідацыя === Ваеннае ўпраўленне Літва спыніла сваё існаванне ў ранейшым статусе [[1 жніўня]] [[1918]] года. Згодна з распараджэннем начальніка Генеральнага штаба Германіі [[Паўль фон Гіндэнбург|Паўля&nbsp;фон Гіндэнбурга]] ад 24 ліпеня 1918 года «Аб утварэнні ваеннага ўпраўлення Балтыйскіх краін і ваеннага губернатарства Літва», ваеннае ўпраўленне разам з ваенным уездам Сувалкі і ваеннымі ляснымі ўпраўленнямі [[Ваеннае лясное ўпраўленне Белавежа|Белавежа]], Беласток і Гродна было пераўтворана ў [[Ваеннае губернатарства Літва]] з захаваннем адміністрацыйнага цэнтра ў Вільні. Раён Поўдзень пры гэтым атрымаў статус раённага ўпраўлення Літва-Поўдзень ({{lang-de|Bezirkverwaltung Litauen-Süd}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=139|с=141}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} * {{артыкул |аўтар= [[Вольга Волкава|Volha Volkava]] |загаловак= Ziemie białoruskie pod niemiecką okupacją w okresie I wojny światowej |выданне= Pierwsza niemiecka okupacja. Królestwo Polskie i kresy wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914–1918 |тып= зборнік |месца= Warszawa |год= 2019 |старонкі= 669—719 |ref=Volkava}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] myxbbeyaq099n7o2z7xjb886feq9dmb 0 804232 5124724 5113310 2026-04-11T16:50:59Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124724 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна | Арыгінальная назва = {{lang-de|Militärverwaltung Bialystok-Grodno}} | Герб = | Сцяг = | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = | Апісанне сцяга = | Краіна = [[Германская імперыя]] (тэрыторыя [[Обер Ост]]) | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = | Уваходзіць у = [[Обер Ост]] | Уключае = 14 паветаў | Сталіца = [[Беласток]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = [[Гродна]], [[Ліда]], [[Ваўкавыск]] | Дата ўтварэння = 1 лістапада 1916 | Скасаванне = 1 лютага 1918 | Глава = [[Тэадор фон Хепэ]] | Назва главы = Шэф ваеннага ўпраўлення | Глава2 = фон Услар | Назва главы2 = Пастаянны прадстаўнік | Глава3 = | Назва главы3 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] | Мовы = | Насельніцтва = 713,6 тыс. чал. | Год перапісу = 1917 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 26 500 км² | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = | Від ідэнтыфікатара = | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | Лічбавы ідэнтыфікатар3 = | Від ідэнтыфікатара3 = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Устаўка = | Заўвагі = }} '''Вае́ннае ўпраўле́нне Беласто́к-Гро́дна''' ({{lang-de|Militärverwaltung Bialystok-Grodno}})&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], якая існавала на акупіраваных тэрыторыях сучасных заходняй [[Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй [[Польшча|Польшчы]] (у межах ваеннага ведамства [[Обер Ост]]) падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1 лістапада 1916 года да 1 лютага 1918 года{{sfn|Рудовіч|2020|с=127}}. == Гісторыя == Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка была ўтворана ў адпаведнасці з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе генерал-фельдмаршала прынца [[Леапольд Баварскі (1846—1930)|Леапольда Баварскага]] «Аб зліцці ўпраўленняў Гродна і Беласток» ад 10 кастрычніка 1916 года. Згодна з дакументам, пачынаючы з 1 лістапада 1916 года [[Галоўнае ўпраўленне Гродна]] ({{lang-de|Hauptverwaltung Grodno}}) скасоўвалася, а яго тэрыторыя цалкам далучалася да [[Галоўнае ўпраўленне Беласток|Галоўнага ўпраўлення Беласток]]. Новае аб'яднанае ўпраўленне атрымала афіцыйную назву ўпраўленне Беласток-Гродна ({{lang-de|Verwaltung Bialystok-Grodno}}). З 4 сакавіка 1917 года згодна з інструкцыяй шэфа штаба Усходняга фронту [[Макс Гофман|М.&nbsp;Гофмана]] для ўсіх упраўленняў зоны Обер Ост, у тым ліку і для Беласток-Гродна, быў уведзены тэрмін «ваеннае ўпраўленне» ({{lang-de|Militärverwaltung}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=127}}. Цэнтрам аб'яднанага ўпраўлення стаў горад [[Беласток]]. Шэфам ваеннага ўпраўлення быў прызначаны ротмістр ландвера ў запасе [[Тэадор фон Хепэ]], які да гэтага з'яўляўся пастаянным прадстаўніком шэфа ўпраўлення Беласток. Пасаду яго пастаяннага прадстаўніка заняў капітан запаса фон Услар{{sfn|Рудовіч|2020|с=127}}. Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна спыніла сваё існаванне ў сувязі з чарговай адміністрацыйнай рэформай. Згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе ад 27 студзеня 1918 года, з 1 лютага 1918 года яно было аб'яднана з ваенным упраўленнем Літва ў адзінае [[Ваеннае ўпраўленне Літва]] з цэнтрам у [[Вільнюс|Вільні]]. Тэрыторыя былога ўпраўлення Беласток-Гродна ўвайшла ў яго склад пад назвай [[Раён Поўдзень (ваеннае ўпраўленне Літва)|раён Поўдзень]] ({{lang-de|Bezirk Süd}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=132}}. == Тэрыторыя і дэмаграфія == На ліпень 1917 года тэрыторыя ваеннага ўпраўлення Беласток-Гродна складала каля 26,5 тысяч квадратных кіламетраў. Насельніцтва адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі налічвала 713,6 тысяч чалавек. У адміністрацыйным плане ўпраўленне падзялялася на тры гарадскія паветы ({{lang-de|Stadtkreis}}) і адзінаццаць сельскіх паветаў ({{lang-de|Landkreis}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=130}}. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == Гарадскімі паветамі кіравалі начальнікі гарадоў ({{lang-de|Stadthauptmann}}), а сельскімі&nbsp;— начальнікі паветаў ({{lang-de|Kreishauptmann}}). Ніжэй прыведзены спіс усіх паветаў ваеннага ўпраўлення і іх кіраўніцтва на перыяд 1917 года{{sfn|Рудовіч|2020|с=130—131}}. {| class="wikitable sortable" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ваеннага ўпраўлення Беласток-Гродна{{sfn|Рудовіч|2020|с=130—131}} ! Павет ! Тып павета ! Цэнтр ! Начальнік павета (глава) ! Міравы суддзя |- | Беласток | Гарадскі | [[Беласток]] | салдат Леман (да ліпеня 1917), капітан запаса Рошэр | адвакат Дайтэрт |- | Гродна | Гарадскі | [[Гродна]] | кап. ландвера Вайсенборн, кап. запаса Юнг (з сакавіка 1917), ст. лейт. запаса фон Зекендорф (з лістапада 1917) | адвакат Госе |- | Ліда | Гарадскі | [[Ліда]] | кананір Альберс | канонір д-р Гофман (да ліпеня 1917), адвакат і натарыус д-р Шлютэр (з кастрычніка 1917) |- | Беласток | Сельскі | [[Беласток]] | капітан запаса Вельман | адвакат Рюмелін |- | Бельск | Сельскі | [[Бельск-Падляскі|Бельск]] | ротмістр запаса фон Вальдаў, капітан запаса Крэмер (з сакавіка 1917) | унтэр-афіцэр д-р Шлютэр, адвакат Вер (з ліпеня 1917) |- | Васілішкі | Сельскі | [[Васілішкі]] (суч. [[Шчучынскі раён]]) | ротмістр Сімон, ротмістр запаса Яфа (з чэрвеня 1917) | суддзя і натарыус д-р Панзеграў |- | Ваўкавыск | Сельскі | [[Ваўкавыск]] | капітан ландвера Хундхаўзен | адвакат д-р Вундэрліх |- | Гродна | Сельскі | [[Гродна]] | маёр Шоерман, капітан запаса Юнг (з чэрвеня 1917) | судовы заседацель лейтэнант Функе |- | Крынк-Лунна | Сельскі | [[Вялікія Эйсманты|Алекшыцы]] | лейтэнант ландвера Фрюбуц | адвакат д-р Юліус |- | Ост | Сельскі | [[Дзятлава]] | ландштурміст Хайлігер | адвакат Вільмаў |- | Плянты | Сельскі | [[Шчучын]] | капітан запаса Ліндэман | судовы заседацель лейтэнант запаса Хемпель |- | Радунь | Сельскі | [[Гродна]] | капітан запаса Лааш | суддзя д-р Гофман |- | Свіслач | Сельскі | [[Свіслач (горад)|Свіслач]] | капітан запаса Крэмер, ст. лейтэнант запаса фон Путкамер (з сакавіка 1917) | адвакат Рёдэр |- | Сокалка | Сельскі | [[Сакулка|Сокалка]] | капітан ландвера Нінаў | судовы заседацель д-р Міхаэлі |} == Структура адміністрацыі == Кіраванне ваенным упраўленнем ажыццяўлялася праз тры асноўныя аддзелы ({{lang-de|Abteilung}}), якія ў сваю чаргу падзяляліся на спецыялізаваныя аддзяленні ({{lang-de|Dezernat}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=127}}. {| class="wikitable sortable" |+ Структура цэнтральнага апарата ваеннага ўпраўлення Беласток-Гродна{{sfn|Рудовіч|2020|с=127—129}} ! Аддзел ! Кіраўнік аддзела ! Сфера дзейнасці і функцыі |- | I. Цэнтральны | капітан фон Услар | Арганізацыя адміністрацыі, кадравыя пытанні, муніцыпальная гаспадарка, паліцыя, збор падаткаў і пошлін, пашпартызацыя, медыцынская і ветэрынарная службы, адукацыя, цэнзура і забеспячэнне служачых. |- | II. Эканамічны | маёр запаса фон Бланкенбург (пазней ротмістр запаса Вільке) | Сельская гаспадарка (сеў і збор ураджаю), забеспячэнне харчаваннем арміі і насельніцтва, адпраўка прадукцыі ў Германію, жывёлагадоўля, арганізацыя прымусовых работ і рэквізіцый. |- | III. Гандлёвых адносін і сыравіны | капітан Хільгер | Кантроль за гандлёвымі і грашовымі адносінамі, імпарт і экспарт, закупка і збор сельскагаспадарчай прадукцыі, нагляд за прамысловасцю (уключаючы фабрычную інспекцыю пад кіраўніцтвам лейтэнанта Ліфке). |} == Судовая сістэма і паліцыя == Судовая ўлада ў ваенным упраўленні Беласток-Гродна была прадстаўлена адным акруговым судом ({{lang-de|Bezirksgericht}}) і 14 міравымі судамі ({{lang-de|Friedengericht}}). Акруговы суд узначальвалі два суддзі: кіраўнік юрыдычнага аддзялення цэнтральнага аддзела д-р Зігерт і ландштурміст д-р Кісаў. Пракуратурай кіраваў лейтэнант ландвера Кульман{{sfn|Рудовіч|2020|с=130}}. Органамі бяспекі і паліцыі кіраваў маёр Ольсніц, які з'яўляўся кіраўніком жандармерыі. 1 верасня 1917 года згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе для ваеннага ўпраўлення Беласток-Гродна было створана асобнае мабільнае ваеннае фарміраванне, якое падпарадкоўвалася непасрэдна Галоўнаму ўпраўленню Обер Ост{{sfn|Рудовіч|2020|с=130}}. == Перыядычны друк == Афіцыйнымі друкаванымі органамі ваеннага ўпраўлення былі дзве газеты: [[Bialystoker Zeitung]] («Беластоцкая газета») і [[Grodnoer Zeitung]] («Гродзенская газета»). Пасля аб'яднання ўпраўленняў ролю галоўнага афіцыйнага органа пераняла «Bialystoker Zeitung», але гродзенскае выданне захавала сваё лакальнае значэнне. «Grodnoer Zeitung» выдавалася з 1 снежня 1915 года па 25 снежня 1918 года на нямецкай мове з укладкамі на польскай і [[ідыш]]. У гэтых выданнях публікаваліся нарматыўныя акты, распараджэнні і актуальная службовая інфармацыя для мясцовага насельніцтва{{sfn|Рудовіч|2020|с=132}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] 4otq3z1ux6bsmx4a5a7u3so8kh57c5e 0 804234 5124723 5113732 2026-04-11T16:50:48Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124723 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Ваеннае губернатарства Літва | Арыгінальная назва = {{lang-de|Militärgouvernement Litauen}} | Герб = | Сцяг = | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = | Апісанне сцяга = | Краіна = [[Германская імперыя]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = | Уваходзіць у = | Уключае = 4 раёны (акругі) | Сталіца = [[Вільня]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = [[Коўна]], [[Беласток]], [[Гродна]] | Скасаванне = канец 1918 — пачатак 1919 | Глава = фон Харбоў | Назва главы = Ваенны губернатар | Глава2 = граф Панінскі | Назва главы2 = Шэф штаба | Глава3 = д-р Цымерле | Назва главы3 = Шэф адміністрацыі | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = | Від ідэнтыфікатара = | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | Лічбавы ідэнтыфікатар3 = | Від ідэнтыфікатара3 = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Устаўка = | Заўвагі = | Датаўтварэння = 1 жніўня 1918 }} '''Вае́ннае губерната́рства Літва́''' ({{lang-de|Militärgouvernement Litauen}})&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], якая існавала на акупіраваных у гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тэрыторыях сучасных [[Літва|Літвы]], часткова [[Латвія|Латвіі]], заходняй [[Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй [[Польшча|Польшчы]] з 1 жніўня 1918 года. Цэнтрам губернатарства быў горад [[Вільня]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=141}}. == Гісторыя == Ваеннае губернатарства было ўтворана згодна з распараджэннем начальніка Генеральнага штаба Германіі [[Паўль фон Гіндэнбург|П.&nbsp;фон Гіндэнбурга]] ад 24 ліпеня 1918 года і дублюючым распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе генерал-фельдмаршала прынца [[Леапольд Баварскі (1846—1930)|Леапольда Баварскага]] ад 27 жніўня 1918 года аб арганізацыі ваенных упраўленняў. Згодна з гэтымі дакументамі, ранейшая зона [[Обер Ост]] падзялялася на дзве буйныя адзінкі: Ваеннае ўпраўленне Балтыйскіх краін і Ваеннае губернатарства Літва{{sfn|Рудовіч|2020|с=141}}. У склад новага губернатарства ўвайшлі ранейшае [[Ваеннае ўпраўленне Літва]], ваенны павет [[Сувалкі]] і тэрыторыі ваенных лясных упраўленняў [[Ваеннае лясное ўпраўленне Белавежа|Белавежа]], [[Ваеннае лясное ўпраўленне Беласток|Беласток]] і [[Ваеннае лясное ўпраўленне Гродна|Гродна]]. Пры гэтым Галоўнае ўпраўленне Обер Ост ліквідавалася, а яго адміністрацыйныя функцыі былі значна скарочаны{{sfn|Рудовіч|2020|с=141}}. З 3 лістапада 1918 года распараджэннем кабінета міністраў урада Германіі пры ваенным губернатары пачала фарміравацца «грамадзянская адміністрацыя Літвы» ({{lang-de|Zivilverwaltung für Litauen}}). 5 лістапада была заснавана пасада Галоўнага ўпаўнаважанага Германскай імперыі ў Літве, а 15 лістапада&nbsp;— шэфа грамадзянскай адміністрацыі. Абедзве пасады заняў д-р Цымерле. Пасада шэфа ваеннай адміністрацыі была скасавана 14 лістапада 1918 года, і яго паўнамоцтвы цалкам перайшлі да грамадзянскага кіраўніцтва{{sfn|Рудовіч|2020|с=145}}. У сувязі з паражэннем Германіі ў вайне і рэвалюцыйнымі падзеямі, 6 снежня 1918 года ваенны губернатар з усімі ведамствамі быў падпарадкаваны галоўнаму камандаванню 10-й германскай арміі. 2 студзеня 1919 года штаб-кватэра была перанесена ў [[Калінінград|Кёнігсберг]] для наступнай ліквідацыі. З 1 лютага 1919 года ў [[Берлін]]е пачало працу Ліквідацыйнае бюро Літва ({{lang-de|Abwicklungsstelle Litauen}}) пад кіраўніцтвам старшага лейтэнанта Гертнера ({{lang-de|Gärtner}}), якое займалася вывазам і захаваннем дакументацыі{{sfn|Рудовіч|2020|с=147}}{{sfn|Рудовіч|2020|с=116}}. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == Ваеннае губернатарства Літва падзялялася на 4 раёны ({{lang-de|Bezirkverwaltung}}), на чале якіх стаялі главы ({{lang-de|Landeshauptmann}}): * Раён [[Коўна]] ({{lang-de|Militärverwaltung Litauen, Bezirk Kowno}}); * Раён Вільня ({{lang-de|Militärverwaltung Litauen, Bezirk Wilna}}); * [[Раён Поўдзень (ваеннае ўпраўленне Літва)|Раён Поўдзень]] ({{lang-de|Militärverwaltung Litauen, Bezirk Süd}}) з цэнтрам у [[Беласток]]у; * Ваеннае павятовае ўпраўленне Сувалкі ({{lang-de|Militärkreisverwaltung Suwalki}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=141}}. === Раён Поўдзень (Літва-Поўдзень) === Найбольшае дачыненне да тэрыторыі сучаснай Беларусі меў раён Поўдзень (з 15 лістапада 1918 года&nbsp;— раённае ўпраўленне Літва-Поўдзень). Яго ўзначальваў капітан запаса фон Услар, а пастаянным прадстаўніком з'яўляўся ротмістр д-р Бургграф, граф цу Дона-Шлодыен. На 1 кастрычніка 1918 года раёну падпарадкоўваліся 2 гарадскія і 10 сельскіх паветаў{{sfn|Рудовіч|2020|с=142}}{{sfn|Рудовіч|2020|с=144}}. {| class="wikitable sortable" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел раёна Поўдзень (кастрычнік 1918 года){{sfn|Рудовіч|2020|с=144}} ! Павет ! Тып павета ! Начальнік павета (глава) ! Міравы суддзя |- | Беласток | Гарадскі | капітан запаса Рошэр | адвакат Дайтэрт |- | [[Гродна]] | Гарадскі | ст. лейтэнант запаса фон Зекендорф | адвакат Госе |- | Белавежа | Сельскі | маёр д-р [[Карл Леапольд Эшэрых|Эшэрых]] | адвакат д-р Фюрс |- | Беласток | Сельскі | капітан запаса Вельман | адвакат Рюмелін |- | [[Бельск-Падляскі|Бельск]] | Сельскі | капітан запаса д-р Крэмер | адвакат Вер |- | [[Ваўкавыск]] | Сельскі | капітан ландвера Хундхаўзен | адвакат д-р Вундэрліх |- | Гродна | Сельскі | ст. лейтэнант запаса фон Зекендорф | судовы заседацель Функе |- | Крынк-Лунна (цэнтра ў [[Вялікая Бераставіца|Вялікай Бераставіцы]]) | Сельскі | лейтэнант ландвера Фрюбуц | адвакат д-р Юліус |- | [[Ліда]] | Сельскі | адвакат Альберс | адвакат і натарыус д-р Шлютэр |- | Ост (цэнтр у [[Дзятлава|Дзятлаве]]) | Сельскі | урадавы саветнік Хайлігер | адвакат д-р Вільмаў |- | Плянты (цэнтр у [[Шчучын]]е) | Сельскі | капітан запаса Ліндэман | лейтэнант запаса Хемпель |- | [[Сакулка|Сокалка]] | Сельскі | капітан ландвера Нінаў | судовы заседацель д-р Міхаэлі |} Павет [[Радунь]], які раней уваходзіў у раён Поўдзень, быў перададзены ў склад раённага ўпраўлення Вільня{{sfn|Рудовіч|2020|с=144}}. == Кіраўніцтва і цэнтральны апарат == Пасаду ваеннага губернатара Літвы ({{lang-de|Militärgouverneur}}) з 1 жніўня 1918 года займаў генерал-лейтэнант фон Харбоў ({{lang-de|von Harbou}}). Штаб губернатара быў сфарміраваны на аснове этапнай інспекцыі 10-й арміі. Шэфам генеральнага штаба стаў маёр граф Панінскі ({{lang-de|Poninski}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=141}}. Адміністрацыйнымі аддзеламі кіраваў шэф адміністрацыі ({{lang-de|Verwaltungschef}}). Першапачаткова гэтую пасаду займаў капітан Ціслер ({{lang-de|Tiesler}}), а з 3 кастрычніка 1918 года яго замяніў д-р Цымерле ({{lang-de|Zimmerle}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=142}}. Структура цэнтральнай адміністрацыі пры ваенным губернатары складалася з пяці аддзелаў{{sfn|Рудовіч|2020|с=142}}: * '''I аддзел''' (унутраных спраў)&nbsp;— кіраўнік капітан барон фон Браўн ({{lang-de|von Braun}}). Яму таксама падпарадкоўвалася будаўнічая дырэкцыя на чале з маёрам Грамбавам; * '''II аддзел''' (фінансаў)&nbsp;— кіраўнік капітан Лоры ({{lang-de|Lorey}}); * '''III аддзел''' (эканамічны)&nbsp;— кіраўнік капітан фон Трота ({{lang-de|von Trotha}}); * '''IV аддзел''' (лясны)&nbsp;— кіраўнік капітан запаса Шютэ ({{lang-de|Schütte}}); * '''V аддзел''' (юрыдычны)&nbsp;— кіраўнік вярхоўны суддзя Кратцэнберг ({{lang-de|Kratzenberg}}). Структура адміністрацыі раёна Поўдзень цалкам капіравала гэты падзел, маючы пяць аналагічных аддзелаў на чале з д-рам Шмілем (I), ротмістрам Вібрансам (II), капітанам Хільгерам (III), д-рам Бургграфам (IV) і капітанам запаса фон Штюнцнерам (V){{sfn|Рудовіч|2020|с=142}}. == Паліцыя і жандармерыя == З 1 верасня 1918 года інспекцыя па справах жандармерыі Обер Ост была пераўтворана ў жандармскі корпус Літвы ({{lang-de|Gendarmerie-Korps Litauen}}), які перайшоў пад юрысдыкцыю ваеннага губернатара. Камандаванне корпуса налічвала 120 унтэр-афіцэраў і 3600 жандармаў і знаходзілася ў Вільні. Корпус быў падзелены на тры жандармскія брыгады са штабамі ў Вільні (маёр Кепель), Коўне (маёр фон Пербандт) і Беластоку (капітан фон Лентцке). Пры штабе корпуса ў Вільні дзейнічалі навучальныя курсы. 10 снежня 1918 года камандаванне корпуса і штабы брыгад былі распушчаны, а жандары перайшлі ў непасрэднае падпарадкаванне начальнікам адпаведных паветаў{{sfn|Рудовіч|2020|с=143—144}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе]] plmmi9sw510h8b179xjrebdxav97ty3 0 804238 5124721 5113328 2026-04-11T16:50:28Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124721 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Ваеннае ўпраўленне ў новаакупіраванай вобласці | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = | Апісанне сцяга = | Краіна = [[Германская імперыя]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = | Уваходзіць у = | Уключае = | Сталіца = [[Мінск]] (з мая 1918) | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Дата ўтварэння = люты 1918 | Скасаванне = снежань 1918 | Глава = [[Эрых фон Фалькенгайн]] | Назва главы = Галоўнакамандуючы 10-й арміяй | Глава2 = | Назва главы2 = | Глава3 = | Назва главы3 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = | Від ідэнтыфікатара = | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | Лічбавы ідэнтыфікатар3 = | Від ідэнтыфікатара3 = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Устаўка = | Заўвагі = }} '''Вае́ннае ўпраўле́нне ў новаакупірава́най во́бласці'''&nbsp;— часовая ваенна-адміністрацыйная структура [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], якая дзейнічала на тэрыторыі цэнтральнай і ўсходняй частак сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] з лютага па снежань 1918 года. Фарміраванне ўпраўлення стала вынікам прасоўвання германскіх войскаў углыб былых расійскіх тэрыторый пасля зрыву мірных перагавораў у [[Брэст|Брэст-Літоўску]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=159}}. == Гісторыя ўтварэння і тэрыторыя == У выніку нямецкага наступлення, якое пачалося 18 лютага 1918 года, да пачатку сакавіка большую частку тэрыторыі Беларусі занялі падраздзяленні [[10-я армія (Германская імперыя)|10-й германскай арміі]]. На поўначы і ў цэнтры Беларусі германскія войскі выйшлі на лінію [[Расоны]]&nbsp;— [[Полацк]]&nbsp;— [[Орша]]&nbsp;— [[Жлобін]], прасунуўшыся ў некаторых месцах на 250 кіламетраў углыб ад ранейшай лініі фронту. Ад Жлобіна лінія фронту ішла на паўднёвы ўсход да [[Навазыбкаў|Навазыбкава]], пакідаючы ў зоне акупацыі [[Гомель]]. Такім чынам, пад кантролем нямецкай арміі апынулася каля чатырох пятых тэрыторыі сучаснай Беларусі. Неакупіраванымі засталіся толькі шэсць паветаў: [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі]], [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскі]], [[Чавускі павет|Чавускі]] і [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскі]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], а таксама [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі]] і [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкі]] паветы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Часткова свабоднымі ад германскіх войскаў заставаліся тэрыторыі [[Горацкі павет|Горацкага]], [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага]], [[Сенненскі павет|Сенненскага]] і [[Лепельскі павет|Лепельскага]] паветаў. З губернскіх гарадоў па-за зонай акупацыі застаўся толькі [[Віцебск]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=159}}. Палітыка-адміністрацыйны статус гэтых новаакупіраваных тэрыторый істотна адрозніваўся ад статусу зоны «першай акупацыі» ([[Обер Ост]]). Землі «другой акупацыі» лічыліся толькі часова занятымі германскімі войскамі. Германскае камандаванне мела намер пакінуць іх пасля таго, як [[Савецкая Расія]] выканае ўмовы [[Брэсцкі мір|Брэсцкага мірнага дагавора]] ад 3 сакавіка 1918 года. З гэтай прычыны германскія ўлады не стваралі тут пастаяннай грамадзянскай адміністрацыі. Усе ўпраўленчыя функцыі выконвалі непасрэдна камандаванне і штаб 10-й германскай арміі, якія ў маі 1918 года перабазіраваліся з [[Вільнюс|Вільні]] ў [[Мінск]], а таксама ніжэйстаячыя камандныя структуры{{sfn|Рудовіч|2020|с=159}}. == Ваеннае камандаванне == Галоўнакамандуючым 10-й германскай арміяй з 5 сакавіка 1918 года стаў былы ваенны міністр і былы начальнік Генеральнага штаба Германіі, генерал ад інфантэрыі [[Эрых фон Фалькенгайн]]. Пасаду шэфа штаба 10-й арміі займаў падпалкоўнік М.&nbsp;Штапф ({{lang-de|M. Stapff}}), а галоўным кватэрмайстрам з'яўляўся барон фон Берневіц ({{lang-de|von Bernewitz}}). Да сакавіка 1918 года арміяй камандаваў генерал-палкоўнік [[Герман фон Эйхгорн]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=159|с=161}}. Да канца вайны 10-я германская армія ўключала ў сябе [[Ландвер|ландверны]] корпус пад камандаваннем генерала ад інфантэрыі А.&nbsp;фон Брытцке ({{lang-de|A. von Brietzke}}) з 4-й і 14-й ландвернымі дывізіямі, якія дыслакаваліся ў раёне [[Бабруйск]]а. Таксама ў яе склад уваходзілі III рэзервовы корпус пад камандаваннем генерал-лейтэнанта графа Брэдаў ({{lang-de|Bredow}}) з 46-й саксонскай ландвернай дывізіяй і самастойная 85-я ландверная дывізія{{sfn|Рудовіч|2020|с=159}}. == Адміністрацыйная структура і тэрытарыяльны падзел == Асноўныя правілы арганізацыі ўпраўлення ў новаакупіраванай вобласці былі вызначаны пастановай Галоўнакамандуючага 10-й арміі Э.&nbsp;фон Фалькенгайна «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным уладкаванні акупіраваных мясцовасцей» ад 9 красавіка 1918 года і распараджэннем камандзіра ландвернага корпуса А.&nbsp;фон Брытцке «Аб уладкаванні ваеннага ўпраўлення ў новаакупіраванай вобласці» ад 8 мая 1918 года{{sfn|Рудовіч|2020|с=159}}. Вярхоўным органам улады ваеннага ўпраўлення абвяшчалася вышэйшае камандаванне 10-й арміі ({{lang-de|Armee-Oberkommando 10}}). Пры ім уводзілася пасада «начальніка края» ({{lang-de|Landeshauptmann}}). Расійскае губернскае ўпраўленне было скасавана, і замест яго заснавана «корпуснае ўпраўленне вобласцю». Тэрыторыя, занятая пэўным корпусам, утварала асобную акругу, і пры генеральным камандаванні корпуса ўводзілася пасада «начальніка акругі» ({{lang-de|Bezirkhauptmann}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=159}}. На мясцовым узроўні захоўваліся ранейшыя паветы або ствараліся новыя (напрыклад, гарадскі павет Мінск). [[Воласць|Воласці]] заставаліся ў сваіх старых межах. На месцах кіраванне ажыццяўлялі камандзіры ваенных адзінак (дывізій, палкоў, брыгад), якія ў ходзе наступлення занялі гэтыя населеныя пункты. Камандаванне дывізіі засноўвала неабходную колькасць мясцовых камендатур, прычым прадпісвалася максімальна прытрымлівацца межаў былых расійскіх адміністрацый. Пры камандзіры дывізіі ўводзілася пасада «начальнік павета» ({{lang-de|Kreishauptmann}}), а на чале воласці стаяў «начальнік воласці» ({{lang-de|Amtshauptmann}}). Гэтыя пасады маглі займаць выключна афіцэры, якія валодалі ведамі ў галіне адміністрацыйнага кіравання{{sfn|Рудовіч|2020|с=159—160}}. У цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі былі створаны наступныя паветы з прызначанымі для іх ваеннымі ўпраўленнямі{{sfn|Рудовіч|2020|с=160}}: {| class="wikitable sortable" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел новаакупіраванай вобласці{{sfn|Рудовіч|2020|с=160}} ! Павет ! Межы павета ! Адказная ваенная адзінка ! Начальнік павета |- | [[Ігуменскі павет|Ігуменскі]] | У межах расійскага павета | 4-я ландверная дывізія | капітан Фэйдэн |- | [[Рагачоўскі павет|Усходне-Рагачоўскі (Рагачоў-Ост)]] | У межах расійскага павета | 22-я ландверная пяхотная брыгада | капітан Шульц фон Ашэрадэн |- | Заходне-Мінскі (Мінск-Вест) | У межах [[Мінскі павет|Мінскага]], частак [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага]] і [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага]] паветаў | 3-я ландверная дывізія | капітан Міхеліс |- | [[Слуцкі павет|Слуцкі]] | Зрушаны на ўсход ад ранейшых межаў | 17-я ландверная пяхотная дывізія | капітан Герстмеер |- | [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Усходне-Навагрудскі]] | Зрушаны на ўсход ад ранейшых межаў | 36-ы [[Ландштурм|ландштурм]]-пяхотны полк | капітан фон Бішэфегаўзен |} == Адносіны з мясцовым самакіраваннем == Акупацыйнымі ўладамі былі паўсюдна ліквідаваны органы [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. Замест іх аднаўляліся ранейшыя органы мясцовага самакіравання&nbsp;— [[Гарадская дума|гарадскія думы]] і [[Земства|земствы]]. Ужо 21 лютага 1918 года аднавілі сваю працу распушчаныя [[Бальшавікі|бальшавікамі]] [[Мінская гарадская дума]] і [[Гарадская ўправа|ўправа]], у распараджэнне якіх перайшла гарадская маёмасць{{sfn|Рудовіч|2020|с=160}}. Улады абавязалі гарадскія думы забяспечваць акупацыйную адміністрацыю кватэрамі, мэбляй, пасцельнымі прыналежнасцямі, транспартам і ўтрымліваць штат перакладчыкаў. Для рэгулявання ўзаемаадносін з сельскім насельніцтвам былі адноўлены земскія ўправы, якім прадпісвалася працаваць сумесна з начальнікамі паветаў і гарадскімі камендантамі. Земствы павінны былі арганізоўваць забеспячэнне харчаваннем, гужавым транспартам, а таксама па першым патрабаванні прадастаўляць рабочую сілу нямецкай адміністрацыі{{sfn|Рудовіч|2020|с=160}}. Галоўнымі прынцыпамі вядзення нагляду над мясцовымі органамі грамадзянскага самакіравання германскае камандаванне абвясціла адмову ад празмернага ўмяшання ў іх дзейнасць пры захаванні ўсіх ускладзеных на іх абавязкаў, прынцып беспартыйнасці і жорсткае стрыманне любых дзеянняў, якія маглі б нанесці шкоду інтарэсам германскай дзяржавы і арміі. Мясцовыя ўстановы былі абавязаны па першым патрабаванні прадастаўляць нямецкім органам фінансавыя справаздачы і дакументацыю{{sfn|Рудовіч|2020|с=160—161}}. Згодна з аб'явай Галоўнакамандуючага 10-й арміі ад 5 ліпеня 1918 года, на акупіраваных тэрыторыях з насельніцтва спаганяліся ўсе дзяржаўныя і земскія зборы і пошліны, якія былі ўстаноўлены расійскімі законамі да прыходу бальшавікоў. З гэтых сродкаў пакрываліся фінансавыя выдаткі на ўтрыманне самой акупацыйнай адміністрацыі. Расійскія чыноўнікі, дзейнасць якіх была дазволена германскімі органамі, павінны былі працаваць выключна ў інтарэсах адміністрацыі края{{sfn|Рудовіч|2020|с=161}}. Пасля паражэння Германіі ў Першай сусветнай вайне і анулявання [[Брэсцкі мірны дагавор|Брэсцкага мірнага дагавора]], ваеннае ўпраўленне паступова ліквідавалася па меры сыходу германскіх войскаў з тэрыторыі Беларусі ў канцы 1918 года{{sfn|Рудовіч|2020|с=161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] f5ez0z7urd5wy110mc3gooadc1wyqvt 0 804240 5124708 5113347 2026-04-11T16:40:10Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124708 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне Літвы і Курляндыі |скарачэнне = ЦПУ |арыгінальная назва = {{lang-de|Zentralpolizeistelle Litauen-Kurland}} |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = [[Германская імперыя]] (тэрыторыя [[Обер Ост]]) |юрысдыкцыя = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 4 верасня 1915 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = 1 жніўня 1918 |пераемнік = [[Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне Літвы]] |падпарадкаванне = Галоўнакамандуючы Усходнім фронтам |штаб-кватэра = [[Савецк (Калінінградская вобласць)|Тыльзіт]] (1915—1916), [[Коўна]] (1916—1918) |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = |пасада главы1 = |імя главы2 = |пасада главы2 = |імя главы3 = |пасада главы3 = |імя главы4 = |пасада главы4 = |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Цэнтра́льнае паліцэ́йскае ўпраўле́нне Лі́твы і Курля́ндыі''' ({{lang-de|Zentralpolizeistelle Litauen-Kurland}}, скар. '''ЦПУ''')&nbsp;— орган паліцэйскага кіравання і дзяржаўнай бяспекі германскай акупацыйнай адміністрацыі ў зоне [[Обер Ост]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Упраўленне дзейнічала з 4 верасня 1915 года па 1 жніўня 1918 года і ахоплівала тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], а таксама заходняй [[Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй [[Польшча|Польшчы]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=123}}. == Гісторыя стварэння == Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне было ўтворана 4 верасня 1915 года згодна з распараджэннем Ваеннага міністэрства Германіі ад 1 верасня 1915 года. Першапачаткова паўнамоцтвы ведамства распаўсюджваліся выключна на тэрыторыю кіравання Літва ({{lang-de|Zentralpolizeistelle Litauen}}), а яго цэнтр знаходзіўся ў горадзе [[Савецк (Калінінградская вобласць)|Тыльзіт]]. Пазней, у адпаведнасці з распараджэннем ад 13 сакавіка 1916 года, кампетэнцыя ўпраўлення была пашырана на ўсю тэрыторыю тылавога раёна зоны Обер Ост, а сама ўстанова атрымала назву Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне Літвы і Курляндыі. Цэнтральны апарат быў перанесены ў [[Коўна]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=123}}. Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне падпарадкоўвалася непасрэдна Галоўнакамандуючаму Усходнім фронтам{{sfn|Рудовіч|2020|с=123}}. == Функцыі == У асноўныя функцыі ўпраўлення ўваходзілі арганізацыя разведкі і контрразведкі, а таксама папярэджанне і прадухіленне шпіёнскай дзейнасці. Паліцыя ажыццяўляла жорсткі нагляд за грамадскім парадкам і палітычнай актыўнасцю мясцовага насельніцтва акупіраваных тэрыторый. Важным напрамкам працы з’яўлялася выкананне крымінальнага і дарожнага кантролю, што ўключала праверку дакументаў, маршрутаў і мэт паездак грамадзянскага насельніцтва{{sfn|Рудовіч|2020|с=123}}. З 15 красавіка 1916 года ЦПУ цэнтралізавана праводзіла кантроль за пасажырскім рухам і перавозкай грузаў на чыгунцы ў тылавых раёнах 8-й, 10-й і 12-й германскіх армій. Галоўнай мэтай гэтага кантролю было прадухіленне шпіянажу, дыверсій на чыгуначным палатне і распаўсюджвання забароненай літаратуры (у першую чаргу друкаванай прадукцыі). Для выканання гэтых задач у зоне Обер Ост дзейнічалі 8 чыгуначных аддзяленняў ЦПУ, якія абслугоўвалі 35 кантрольных пунктаў пасажырскага руху{{sfn|Рудовіч|2020|с=124}}. == Структура == Згодна з пастановай шэфа штаба Усходняга фронту генерала [[Эрых Людэндорф|Э. Людэндорфа]] ад 4 красавіка 1916 года, у структуры ЦПУ былі вылучаны 10 аддзелаў, кожны з якіх дзейнічаў на пэўнай тэрыторыі ведамства Обер Ост. Аддзелы I—III ахоплівалі тэрыторыю ўпраўлення [[Сувалкі]], аддзелы IV, V і VII дзейнічалі ў Літве, аддзел VI — у Курляндыі, аддзел VIII — у [[Вільнюс|Вільні]], аддзел IX — у [[Гродна|Гродне]], а аддзел X размяшчаўся ў [[Беласток]]у{{sfn|Рудовіч|2020|с=123}}. У аддзеле Гродна (кіраўнік — капітан ландвера Орль, {{lang-de|Oehrl}}) паліцэйскія ўчасткі першапачаткова знаходзіліся ў Гродне, [[Радунь|Радуні]], [[Ліда|Лідзе]] і [[Скідзель|Скідзелі]]. З цягам часу іх кола мянялася, дадаваліся падкантрольныя пункты ў [[Васілішкі|Васілішках]], [[Шчучын]]е і Радзівонішках. У аддзеле Беласток (кіраўнік — капітан запаса Вайс, {{lang-de|Weiss}}) пункты размяшчаліся ў Беластоку, [[Бельск-Падляскі|Бельску]], [[Сакулка|Сокалцы]], [[Ваўкавыск]]у і [[Дзятлава|Дзятлаве]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=123—124}}. Паліцэйскія органы на месцах фарміраваліся пераважна з адкамандзіраваных з фронту салдат старэйшага ўзросту, бо германскія ўлады не маглі забяспечыць дастатковую колькасць прафесійных жандараў. Гэта часта прыводзіла да праблем у камунікацыі з мясцовым насельніцтвам з-за няведання нямецкай паліцыяй мясцовых моў{{sfn|Рудовіч|2020|с=124}}. == Перыядычнае выданне == Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне выдавала ўласны друкаваны орган — «Інфармацыйны бюлетэнь Цэнтральнага паліцэйскага ўпраўлення пры Галоўнакамандуючым на Усходзе (Паведамленні аб падазраваных у шпіянажы)» ({{lang-de|Zentralpolizeistelle Osten beim Oberbefehlshaber Ost. Nachrichtenblatt (Mitteilungen über spionageverdächtige Personen)}}). Бюлетэнь выходзіў тройчы на месяц і меў аб’ём у 8 старонак, а таксама ўтрымліваў укладку з фатаграфіямі асоб, якія знаходзіліся ў вышуку. Выданне выпускалася пад грыфам «сакрэтна» і прызначалася выключна для службовага карыстання акупацыйнай адміністрацыі. У ім публікавалася аператыўная інфармацыя аб падазраваных у шпіянажы, незаконных пераходах лініі фронту, існаванні шпіёнскіх школ і дыверсіях на тэлефонных лініях{{sfn|Рудовіч|2020|с=124}}. == Рэарганізацыя == У сувязі з утварэннем 1 жніўня 1918 года [[Ваеннае губернатарства Літва|ваеннага губернатарства Літва]], Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне Літвы і Курляндыі было афіцыйна ліквідавана. Яго функцыі і структуры былі аб’яднаны з паліцэйскім упраўленнем Ліфляндыі і Эстляндыі. З іх было ўтворана новае адзінае Цэнтральнае паліцэйскае ўпраўленне пры вышэйшым камандаванні 8-й арміі і пры ваенным губернатарстве Літва ({{lang-de|Zentralpolizeistelle beim A. O. K. 8 und den Militärgouvernement Litauen}}). Гэты орган у сваю чаргу падзяляўся на дзве структуры: ЦПУ Літвы і ЦПУ пры 8-й арміі. З 1 жніўня 1918 года ЦПУ Літвы структурна складалася з 8 аддзелаў: [[Сувалкі]], [[Коўна]], [[Шаўлі]], [[Крэцінга]], [[Рокішкіс|Ракішкі]], [[Вільня]], [[Гродна]] і [[Беласток]]{{sfn|Рудовіч|2020|с=124—125}}. == Кіраўніцтва == Дакладныя гістарычныя звесткі пра галоўнага начальніка ўсяго Цэнтральнага паліцэйскага ўпраўлення дагэтуль не выяўлены. Вядома, што цэнтральны паліцэйскі пункт ЦПУ ў Коўне ў кастрычніку 1916 года ўзначальваў калектыў з шасці афіцэраў: капітан запаса Бюнгер ({{lang-de|Bünger}}), капітан ландвера ў запасе Сайн ({{lang-de|Sayn}}), капітан ландвера ў запасе Людендорф ({{lang-de|Ludendorff}}), старшы лейтэнант у запасе Кельх ({{lang-de|Kelch}}), старшы лейтэнант у запасе Рыге ({{lang-de|Riege}}) і старшы лейтэнант у запасе Сыдаў ({{lang-de|Sydow}}){{sfn|Рудовіч|2020|с=125}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Спецслужбы і органы бяспекі]] oetx56d5xx1rov2wnbxerzj6fj98qqq 0 804248 5124686 5113370 2026-04-11T16:26:47Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124686 wikitext text/x-wiki '''Пашпа́ртная сістэ́ма О́бер Ост'''&nbsp;— комплекс адміністрацыйных і паліцэйскіх мер германскай акупацыйнай адміністрацыі, накіраваных на ўлік, ідэнтыфікацыю і жорсткі кантроль за перамяшчэннем грамадзянскага насельніцтва на тэрыторыі ваеннага ведамства [[Обер Ост]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Сістэма абавязковай пашпартызацыі стала адным з галоўных інструментаў кіравання акупіраванымі тэрыторыямі сучасных [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], заходняй [[Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй [[Польшча|Польшчы]]{{sfn|Volkava|2019|s=783}}{{sfn|Волкава|2015|с=22—29}}. == Увядзенне пашпартнага рэжыму == Абавязковая пашпартызацыя была ўведзена згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе [[Паўль фон Гіндэнбург|П.&nbsp;фон Гіндэнбурга]] ад 26 снежня 1915 года. Згодна з гэтым дакументам, кожная асоба, старэйшая за дзесяць гадоў, была абавязана мець пры сабе асабісты пашпарт (ням. ''Oberost-Pass''). Дакумент павінен быў утрымліваць фатаграфію ўладальніка і афіцыйную пячатку адпаведнай ваеннай акругі (напрыклад, [[Гродна]], [[Вільнюс|Вільня]], [[Коўна]] або [[Сувалкі]]). Адказнасць за правядзенне ўсёй маштабнай кампаніі па выдачы дакументаў ускладалася на кіраўнікоў паветаў (ням. ''Kreishauptmann''), а выкананне на месцах забяспечвалі спецыяльныя ваенныя пашпартныя камендатуры (ням. ''Militärisches Passkommando''), палявая [[жандармерыя]] і паліцыя{{sfn|Volkava|2019|s=783—784}}. == Мова і знешні выгляд дакументаў == Дакументы выдаваліся ў двухмоўным фармаце. Адной з моў абавязкова з'яўлялася [[Нямецкая мова|нямецкая]], а другая выбіралася ў залежнасці ад нацыянальнасці або рэгіёна: [[польская]], [[латышская]], [[літоўская]] ці [[ідыш]]. Выкарыстанне [[Руская мова|рускай мовы]] ў афіцыйным дакументаабароце было сурова забаронена германскімі ўладамі. Першапачаткова выданне нямецка-беларускіх пашпартоў не прадугледжвалася, і ў першыя месяцы акупацыі [[беларусы]] рэгістраваліся ў іншых двухмоўных пашпартах. Аднак дзякуючы дзейнасці прадстаўнікоў [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], з сакавіка 1916 года мясцовае насельніцтва атрымала права на рэгістрацыю дакументаў на [[Беларуская мова|ўласнай мове]]. Выдадзеныя пашпарты сталі аднымі з першых афіцыйных дакументаў, у якіх юрыдычна і на дзяржаўным узроўні выкарыстоўвалася [[Беларуская мова|беларуская мова]]{{sfn|Volkava|2019|s=784—787}}. Пашпарт уяўляў сабой дакумент з васьмі старонак ([[Сіні колер|сіняга колеру]]), у які ўносіліся падрабязныя звесткі пра ўладальніка: назва павета, нумар пашпарта, дакладнае месца жыхарства з нумарам дома, імя і прозвішча, дата нараджэння, сямейнае становішча, прафесія, [[родная мова]], [[Веравызнанне|рэлігія]] і колькасць дзяцей. Асобна фіксаваліся фізіялагічныя і характэрныя асаблівасці чалавека, такія як манера хады, пастава, наяўнасць [[Шнар|шрамаў]], [[Радзімка|радзімак]] або [[Татуіроўка|татуіровак]]. Для ўсіх асоб старэйшых за васямнаццаць гадоў абавязкова вымяраўся рост, прычым працэдура патрабавала, каб чалавек быў у абутку, але без галаўнога ўбору. У якасці дадатковага біяметрычнага ідэнтыфікатара ў дакумент ставіўся [[Адбіткі пальцаў|адбітак указальнага пальца]] правай рукі (або левай, калі правы палец адсутнічаў). Усе змены ў юрыдычным або сямейным статусе (напрыклад, змена прозвішча пры ўзяцці [[Шлюб|шлюбу]]) павінны былі аператыўна адзначацца ў пашпарце{{sfn|Volkava|2019|s=785—786}}. == Працэдура рэгістрацыі і выдачы == Для арганізацыі працэсу ў снежні 1915 года былі сфарміраваны трынаццаць спецыяльных пашпартных каманд з агульным штатам каля 600 чалавек. Кожная каманда падзялялася ў адпаведнасці з тэрытарыяльным прынцыпам на тры ці чатыры групы па дзесяць-дванаццаць чалавек. У адным павеце звычайна працавала толькі адна такая група, у склад якой уваходзілі ўнтэр-афіцэр у якасці кіраўніка, тры [[Фатограф|фатографы]], асістэнт фатографа, перакладчык і пяць чыноўнікаў. Працэс не быў аднаразовым, а працягваўся на працягу ўсяго перыяду акупацыі{{sfn|Volkava|2019|s=785}}. Каманда звычайна прыбывала ў найбольш населеныя пункты павета, дзе займала адзін з мясцовых дамоў пад часовую штаб-кватэру. Жандармерыя папярэдне апавяшчала жыхароў аб неабходнасці з'явіцца ў вызначаны час. Працэдура пачыналася з фатаграфавання, якое праводзілася групамі па пяць чалавек. Людзей саджалі на доўгую лаву, а над іх галовамі вешалі таблічкі з літарамі і лічбамі, якія абазначалі адміністрацыйную адзінку і нумар будучага пашпарта. Фотаздымкі рабіліся да каленяў, пасля чаго іх выразалі для ўклейвання. Рабілася пяць копій кожнага здымка, а негатыў далучаўся да спецыяльнай рэгістрацыйнай карткі. Далей нямецкі чыноўнік з дапамогай перакладчыка запаўняў усе неабходныя графы. За адзін дзень пашпартная група магла апрацаваць да 150 чалавек{{sfn|Volkava|2019|s=785}}. Разам з пашпартам запаўнялася рэгістрацыйная картка, куды дубляваліся асноўныя звесткі. Пасля завяршэння працы ў павеце гэтыя карткі адпраўляліся ў Галоўнае пашпартнае бюро ў [[Коўна|Коўне]], дзе яны захоўваліся ў літарным і лічбавым парадку, ствараючы цэнтралізаваную картатэку насельніцтва Обер Ост{{sfn|Volkava|2019|s=786}}. == Асаблівасці рэгістрацыі дзяцей і вызначэння нацыянальнасці == Дзеці ва ўзросце да дзесяці гадоў упісваліся ў пашпарт маці (пры наяўнасці абодвух бацькоў), пры гэтым у пашпарце бацькі рабілася адпаведная адзнака аб тым, што звесткі пра дзяцей знаходзяцца ў матчыным дакуменце. Пашпарты, якія выдаваліся падлеткам ад 10 да 18 гадоў, мелі пэўныя адрозненні: спачатку на іх фотаздымках не пазначаліся нумары і лічбы{{sfn|Volkava|2019|s=786}}. Вызначэнне нацыянальнасці базіравалася пераважна на моўным крытэрыі — роднай лічылася мова, якую чалавек вывучыў першай і на якой размаўляў з бацькамі. Аднак германскія ўлады ўвялі спецыфічныя правілы для стрымлівання польскага ўплыву: калі чалавек размаўляў па-польску, але па іншых прыкметах не належаў да польскай этнічнай групы, гэта патрабавалася асобна фіксаваць. Многія беларусы-католікі, якія размаўлялі на мясцовых гаворках, але маліліся па-польску, часта запісваліся палякамі, бо не заўсёды маглі дакладна сфармуляваць сваю нацыянальную прыналежнасць у катэгорыях пашпартнага ўліку{{sfn|Volkava|2019|s=779|s=786}}. == Фінансавы бок і пакаранні == За выдачу пашпарта з кожнай асобы спаганялася дзяржаўная пошліна ў памеры адной маркі. Для шматдзетных сем'яў прадугледжваліся пэўныя ільготы: начальнік павета мог усталяваць адзіны тарыф для ўсёй сям'і, які не павінен быў перавышаць пяці марак. У выключных выпадках (напрыклад, для ўцекачоў, якія вярталіся) пашпарты маглі выдавацца бясплатна пасля падачы адпаведнай пісьмовай заявы. Сабраныя сродкі ішлі ў павятовыя касы{{sfn|Volkava|2019|s=786}}. Кантроль за захаваннем пашпартнага рэжыму быў вельмі жорсткім. Кожны жыхар быў абавязаны пастаянна мець пры сабе дакумент. Калі падчас праверкі высвятлялася, што асоба не мае пашпарта, выкарыстоўвае чужы, падроблены або пратэрмінаваны дакумент, ёй пагражала суровае пакаранне: турэмнае зняволенне тэрмінам да дзесяці гадоў або велізарны штраф да 30 тысяч марак. Ніжняя мяжа пакарання не была заканадаўча замацавана. У выпадку немагчымасці выплаціць штраф, што было распаўсюджанай з'явай сярод збяднелага насельніцтва, кожны дзень арышту прыраўноўваўся да пяці марак штрафу{{sfn|Volkava|2019|s=787}}. == Вынікі == Пашпартная сістэма аказалася адным з найбольш эфектыўных адміністрацыйных інструментаў германскіх улад. Да сакавіка 1917 года на тэрыторыі Обер Ост было выдадзена каля 1,8 мільёна пашпартоў. Улічваючы, што агульная колькасць насельніцтва складала каля 2,88 мільёна чалавек, з якіх прыблізна 700 тысяч былі дзецьмі да дзесяці гадоў (якім пашпарты не выдаваліся), дакументы атрымалі каля 80—85 % дарослага насельніцтва рэгіёна. Гэта сведчыць аб тым, што бюракратычная працэдура пашпартызацыі была паспяхова рэалізавана на практыцы{{sfn|Volkava|2019|s=787}}. Дакументы, выдадзеныя адміністрацыяй Обер Ост, працягвалі часткова выкарыстоўвацца насельніцтвам для ідэнтыфікацыі асобы нават пасля заканчэння вайны і змены ўлад у рэгіёне{{sfn|Volkava|2019|s=787}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= В. В. Волкава |загаловак= Пашпартная сістэма зоны Обер Ост у гады Першай сусветнай вайны |выданне= [[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып= часопіс |год= 2015 |нумар= 3 |старонкі= 22—29 |ref=Волкава}} * {{артыкул |аўтар= [[Вольга Волкава|Volha Volkava]] |загаловак= Ziemie białoruskie pod niemiecką okupacją w okresie I wojny światowej |выданне= Pierwsza niemiecka okupacja. Królestwo Polskie i kresy wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914–1918 |тып= зборнік |месца= Warszawa |год= 2019 |старонкі= 669—719 |ref=Volkava}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:Пашпарты]] rf97o0vzxy5g81ckcjuqsnpsz998ydj 5124688 5124686 2026-04-11T16:27:32Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124688 wikitext text/x-wiki '''Пашпа́ртная сістэ́ма О́бер Ост'''&nbsp;— комплекс адміністрацыйных і паліцэйскіх мер германскай акупацыйнай адміністрацыі, накіраваных на ўлік, ідэнтыфікацыю і жорсткі кантроль за перамяшчэннем грамадзянскага насельніцтва на тэрыторыі ваеннага ведамства [[Обер Ост]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Сістэма абавязковай пашпартызацыі стала адным з галоўных інструментаў кіравання акупіраванымі тэрыторыямі сучасных [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], заходняй [[Беларусь|Беларусі]] і ўсходняй [[Польшча|Польшчы]]{{sfn|Volkava|2019|s=783}}{{sfn|Волкава|2015|с=22—29}}. == Увядзенне пашпартнага рэжыму == Абавязковая пашпартызацыя была ўведзена згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе [[Паўль фон Гіндэнбург|П.&nbsp;фон Гіндэнбурга]] ад 26 снежня 1915 года. Згодна з гэтым дакументам, кожная асоба, старэйшая за дзесяць гадоў, была абавязана мець пры сабе асабісты пашпарт (ням. ''Oberost-Pass''). Дакумент павінен быў утрымліваць фатаграфію ўладальніка і афіцыйную пячатку адпаведнай ваеннай акругі (напрыклад, [[Гродна]], [[Вільнюс|Вільня]], [[Коўна]] або [[Сувалкі]]). Адказнасць за правядзенне ўсёй маштабнай кампаніі па выдачы дакументаў ускладалася на кіраўнікоў паветаў (ням. ''Kreishauptmann''), а выкананне на месцах забяспечвалі спецыяльныя ваенныя пашпартныя камендатуры (ням. ''Militärisches Passkommando''), палявая [[жандармерыя]] і паліцыя{{sfn|Volkava|2019|s=783—784}}. == Мова і знешні выгляд дакументаў == Дакументы выдаваліся ў двухмоўным фармаце. Адной з моў абавязкова з'яўлялася [[Нямецкая мова|нямецкая]], а другая выбіралася ў залежнасці ад нацыянальнасці або рэгіёна: [[польская]], [[латышская]], [[літоўская]] ці [[ідыш]]. Выкарыстанне [[Руская мова|рускай мовы]] ў афіцыйным дакументаабароце было сурова забаронена германскімі ўладамі. Першапачаткова выданне нямецка-беларускіх пашпартоў не прадугледжвалася, і ў першыя месяцы акупацыі [[беларусы]] рэгістраваліся ў іншых двухмоўных пашпартах. Аднак дзякуючы дзейнасці прадстаўнікоў [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], з сакавіка 1916 года мясцовае насельніцтва атрымала права на рэгістрацыю дакументаў на [[Беларуская мова|ўласнай мове]]. Выдадзеныя пашпарты сталі аднымі з першых афіцыйных дакументаў, у якіх юрыдычна і на дзяржаўным узроўні выкарыстоўвалася [[Беларуская мова|беларуская мова]]{{sfn|Volkava|2019|s=784—787}}. Пашпарт уяўляў сабой дакумент з васьмі старонак ([[Сіні колер|сіняга колеру]]), у які ўносіліся падрабязныя звесткі пра ўладальніка: назва павета, нумар пашпарта, дакладнае месца жыхарства з нумарам дома, імя і прозвішча, дата нараджэння, сямейнае становішча, прафесія, [[родная мова]], [[Веравызнанне|рэлігія]] і колькасць дзяцей. Асобна фіксаваліся фізіялагічныя і характэрныя асаблівасці чалавека, такія як манера хады, пастава, наяўнасць [[Шнар|шрамаў]], [[Радзімка|радзімак]] або [[Татуіроўка|татуіровак]]. Для ўсіх асоб старэйшых за васямнаццаць гадоў абавязкова вымяраўся рост, прычым працэдура патрабавала, каб чалавек быў у абутку, але без галаўнога ўбору. У якасці дадатковага біяметрычнага ідэнтыфікатара ў дакумент ставіўся [[Адбіткі пальцаў|адбітак указальнага пальца]] правай рукі (або левай, калі правы палец адсутнічаў). Усе змены ў юрыдычным або сямейным статусе (напрыклад, змена прозвішча пры ўзяцці [[Шлюб|шлюбу]]) павінны былі аператыўна адзначацца ў пашпарце{{sfn|Volkava|2019|s=785—786}}. == Працэдура рэгістрацыі і выдачы == Для арганізацыі працэсу ў снежні 1915 года былі сфарміраваны трынаццаць спецыяльных пашпартных каманд з агульным штатам каля 600 чалавек. Кожная каманда падзялялася ў адпаведнасці з тэрытарыяльным прынцыпам на тры ці чатыры групы па дзесяць-дванаццаць чалавек. У адным павеце звычайна працавала толькі адна такая група, у склад якой уваходзілі ўнтэр-афіцэр у якасці кіраўніка, тры [[Фатограф|фатографы]], асістэнт фатографа, перакладчык і пяць чыноўнікаў. Працэс не быў аднаразовым, а працягваўся на працягу ўсяго перыяду акупацыі{{sfn|Volkava|2019|s=785}}. Каманда звычайна прыбывала ў найбольш населеныя пункты павета, дзе займала адзін з мясцовых дамоў пад часовую штаб-кватэру. Жандармерыя папярэдне апавяшчала жыхароў аб неабходнасці з'явіцца ў вызначаны час. Працэдура пачыналася з фатаграфавання, якое праводзілася групамі па пяць чалавек. Людзей саджалі на доўгую лаву, а над іх галовамі вешалі таблічкі з літарамі і лічбамі, якія абазначалі адміністрацыйную адзінку і нумар будучага пашпарта. Фотаздымкі рабіліся да каленяў, пасля чаго іх выразалі для ўклейвання. Рабілася пяць копій кожнага здымка, а негатыў далучаўся да спецыяльнай рэгістрацыйнай карткі. Далей нямецкі чыноўнік з дапамогай перакладчыка запаўняў усе неабходныя графы. За адзін дзень пашпартная група магла апрацаваць да 150 чалавек{{sfn|Volkava|2019|s=785}}. Разам з пашпартам запаўнялася рэгістрацыйная картка, куды дубляваліся асноўныя звесткі. Пасля завяршэння працы ў павеце гэтыя карткі адпраўляліся ў Галоўнае пашпартнае бюро ў [[Коўна|Коўне]], дзе яны захоўваліся ў літарным і лічбавым парадку, ствараючы цэнтралізаваную картатэку насельніцтва Обер Ост{{sfn|Volkava|2019|s=786}}. == Асаблівасці рэгістрацыі дзяцей і вызначэння нацыянальнасці == Дзеці ва ўзросце да дзесяці гадоў упісваліся ў пашпарт маці (пры наяўнасці абодвух бацькоў), пры гэтым у пашпарце бацькі рабілася адпаведная адзнака аб тым, што звесткі пра дзяцей знаходзяцца ў матчыным дакуменце. Пашпарты, якія выдаваліся падлеткам ад 10 да 18 гадоў, мелі пэўныя адрозненні: спачатку на іх фотаздымках не пазначаліся нумары і лічбы{{sfn|Volkava|2019|s=786}}. Вызначэнне нацыянальнасці базіравалася пераважна на моўным крытэрыі — роднай лічылася мова, якую чалавек вывучыў першай і на якой размаўляў з бацькамі. Аднак германскія ўлады ўвялі спецыфічныя правілы для стрымлівання польскага ўплыву: калі чалавек размаўляў па-польску, але па іншых прыкметах не належаў да польскай этнічнай групы, гэта патрабавалася асобна фіксаваць. Многія беларусы-католікі, якія размаўлялі на мясцовых гаворках, але маліліся па-польску, часта запісваліся палякамі, бо не заўсёды маглі дакладна сфармуляваць сваю нацыянальную прыналежнасць у катэгорыях пашпартнага ўліку{{sfn|Volkava|2019|s=779|s=786}}. == Фінансавы бок і пакаранні == За выдачу пашпарта з кожнай асобы спаганялася дзяржаўная пошліна ў памеры адной маркі. Для шматдзетных сем'яў прадугледжваліся пэўныя ільготы: начальнік павета мог усталяваць адзіны тарыф для ўсёй сям'і, які не павінен быў перавышаць пяці марак. У выключных выпадках (напрыклад, для ўцекачоў, якія вярталіся) пашпарты маглі выдавацца бясплатна пасля падачы адпаведнай пісьмовай заявы. Сабраныя сродкі ішлі ў павятовыя касы{{sfn|Volkava|2019|s=786}}. Кантроль за захаваннем пашпартнага рэжыму быў вельмі жорсткім. Кожны жыхар быў абавязаны пастаянна мець пры сабе дакумент. Калі падчас праверкі высвятлялася, што асоба не мае пашпарта, выкарыстоўвае чужы, падроблены або пратэрмінаваны дакумент, ёй пагражала суровае пакаранне: турэмнае зняволенне тэрмінам да дзесяці гадоў або велізарны штраф да 30 тысяч марак. Ніжняя мяжа пакарання не была заканадаўча замацавана. У выпадку немагчымасці выплаціць штраф, што было распаўсюджанай з'явай сярод збяднелага насельніцтва, кожны дзень арышту прыраўноўваўся да пяці марак штрафу{{sfn|Volkava|2019|s=787}}. == Вынікі == Пашпартная сістэма аказалася адным з найбольш эфектыўных адміністрацыйных інструментаў германскіх улад. Да сакавіка 1917 года на тэрыторыі Обер Ост было выдадзена каля 1,8 мільёна пашпартоў. Улічваючы, што агульная колькасць насельніцтва складала каля 2,88 мільёна чалавек, з якіх прыблізна 700 тысяч былі дзецьмі да дзесяці гадоў (якім пашпарты не выдаваліся), дакументы атрымалі каля 80—85 % дарослага насельніцтва рэгіёна. Гэта сведчыць аб тым, што бюракратычная працэдура пашпартызацыі была паспяхова рэалізавана на практыцы{{sfn|Volkava|2019|s=787}}. Дакументы, выдадзеныя адміністрацыяй Обер Ост, працягвалі часткова выкарыстоўвацца насельніцтвам для ідэнтыфікацыі асобы нават пасля заканчэння вайны і змены ўлад у рэгіёне{{sfn|Volkava|2019|s=787}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= В. В. Волкава |загаловак= Пашпартная сістэма зоны Обер Ост у гады Першай сусветнай вайны |выданне= [[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып= часопіс |год= 2015 |нумар= 3 |старонкі= 22—29 |ref=Волкава}} * {{артыкул |аўтар= [[Вольга Волкава|Volha Volkava]] |загаловак= Ziemie białoruskie pod niemiecką okupacją w okresie I wojny światowej |выданне= Pierwsza niemiecka okupacja. Królestwo Polskie i kresy wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914–1918 |тып= зборнік |месца= Warszawa |год= 2019 |старонкі= 669—719 |ref=Volkava}} {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:Пашпарты]] 85x89imjn77l3wwkf0si8k9lebg2ko8 0 804267 5124697 5113530 2026-04-11T16:32:55Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124697 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Карл Леапольд Эшэрых |Арыгінал імя = {{lang-de|Karl Leopold Escherich}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|18|9|1871}} |Месца нараджэння = [[Швандорф]], [[Баварыя]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|22|11|1951}} |Месца смерці = [[Кройт]], [[Баварыя]], [[ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} |Род дзейнасці = [[энтамолаг]], [[заалогія|заолаг]], [[лясная навука]] |Месца працы = [[Тэрандскі тэхнічны ўніверсітэт]], [[Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна]] |Навуковая ступень = [[доктар медыцыны]], [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Мюнхенскі ўніверсітэт]], [[Вюрцбургскі ўніверсітэт]], [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт]], [[Лейпцыгскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі= [[Медаль Гётэ за мастацтва і навуку]] }} '''Карл Леапольд Эшэрых''' ({{lang-de|Karl Leopold Escherich}}; {{ДН|18|9|1871}}, [[Швандорф]] — {{ДС|22|11|1951}}, [[Кройт]]) — нямецкі [[энтамолаг]], [[заолаг]] і спецыяліст у галіне лясной навукі. Адзін з піянераў прыкладной энтамалогіі, даследчык тэрмітаў<ref>{{cite journal|last1=Stellwaag|first1=F.|title=Karl Escherich zum sechzigsten Geburtstag|journal=Zeitschrift für Angewandte Entomologie|year=1931|volume=18|issue=3|pages=423–439|language=de|doi=10.1111/j.1439-0418.1931.tb00217.x}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і фабрыканта Германа Эшэрыха і Катарыны фон Штэнгэль. Яго старэйшы брат [[Георг Эшэрых]] стаў вядомым лесаводам і палітыкам. Вывучаў медыцыну ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна|Мюнхене]] і [[Вюрцбургскі ўніверсітэт|Вюрцбургу]], якую скончыў у 1893 годзе. Пазней заняўся заалогіяй у [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгу]], дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. У 1901 годзе атрымаў кваліфікацыю для выкладчыцкай дзейнасці ў [[Страсбургскі ўніверсітэт|Страсбургу]]. З 1907 года — прафесар лясной заалогіі ў [[Тэрант|Тэранце]], а з 1914 года ўзначаліў кафедру прыкладной заалогіі [[Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна|Мюнхенскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite journal|last1=Schwenke|first1=W.|title=Karl Leopold Escherich, 1871 - 1951. Zur 100. Wiederkehr seines Geburtstages|journal=Zeitschrift für Angewandte Entomologie|year=1972|volume=70|issue=1–4|pages=251–260|language=de|doi=10.1111/j.1439-0418.1972.tb02178.x}}</ref>. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўзначальваў ваеннае лясное ўпраўленне ў [[Белавежа|Беловежы]] (1915—1918), адказваючы за эксплуатацыю лясных рэсурсаў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] для патрэб германскай арміі{{sfn|Рудовіч|2020|с=151—153}}. У 1933—1936 гадах займаў пасаду рэктара [[Мюнхенскі ўніверсітэт Людвіга-Максіміліяна|Мюнхенскага ўніверсітэта]]. Быў адным з нямногіх навукоўцаў-лесаводаў, якія падтрымалі нацыянал-сацыялістычны рух на раннім этапе: уступіў у [[НСДАП]] у 1921 годзе і ўдзельнічаў у [[Піўны путч|Піўным путчы]] 1923 года. == Навуковая дзейнасць == Пасля паездкі ў ЗША ў 1911 годзе распрацаваў праграму рэфармавання прыкладной энтамалогіі ў Германіі на ўзор амерыканскай сістэмы. У 1913 годзе стаў сузаснавальнікам [[Германскае таварыства прыкладной энтамалогіі|Германскага таварыства прыкладной энтамалогіі]]. Аўтар фундаментальнай чатырохтомнай працы «Лясныя насякомыя Цэнтральнай Еўропы» ({{lang-de|Die Forstinsekten Mitteleuropas}}, 1912—1942). У гонар навукоўца Германскае таварыства прыкладной энтамалогіі прысуджае медаль імя Эшэрыха ({{lang-de|Karl-Escherich-Medaille}}) за выдатныя дасягненні ў галіне энтамалогіі<ref name="BeolensWatkins2014">{{cite book|author1=Bo Beolens|author2=Michael Watkins|author3=Michael Grayson|title=The Eponym Dictionary of Birds|url=https://books.google.com/books?id=En4wBAAAQBAJ&pg=PT402|year=2014|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4729-0574-1|pages=402–403}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Органы власти и управления Временного правительства России, германской и польской военных администраций, структур БНР на территории Беларуси (1917—1920 гг.): справочник|месца=Минск|выдавецтва=БелНИИДАД|адказны=[С. С. Рудович и др. ; под общей редакцией С. С. Рудовича] ; Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Учреждение "Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела"|год=2020|старонак=435|isbn=978-985-7131-51-8|тыраж=100|ref=Рудовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эшэрых Карл }} [[Катэгорыя:Энтамолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Леапальдзіны]] hs4vn8v44urp7hfap4gfvrcwu0u43vc 0 804740 5124693 5116307 2026-04-11T16:31:29Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5124693 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Grodnoer Zeitung |арыгінальная назва = {{lang-de|Grodnoer Zeitung}} |выява = |подпіс = |тып = афіцыйнае ваенна-палітычнае выданне |фармат = 33х43 см |заснаванне = 1 снежня 1915 |спыненне публікацый = 25 снежня 1918 |заснавальнікі = германская акупацыйная адміністрацыя |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Вільгельм Брёнэр]], [[Генрых Айземан]] |штат = |палітычна = |мова = [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[ідыш]] |перыядычнасць = [[Штодзённая газета|штодзённа]] (акрамя нядзелі) |аб’ём = 2—8 старонак |тыраж = 4000—5000 асобнікаў |галоўны офіс = [[Гродна]] |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Grodnoer Zeitung»''' («Гродзенская газета»)&nbsp;— афіцыйная штодзённая [[газета]] [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны|германскай акупацыйнай адміністрацыі]], якая выдавалася ў [[Гродна|Гродне]] ў перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1 снежня 1915 па 25 снежня 1918 года. З'яўлялася адным з галоўных інструментаў прапаганды і інфармавання насельніцтва на тэрыторыі ваеннага ведамства [[Обер Ост]]{{sfn|Волкава|2011|с=336—338}}. == Гісторыя стварэння == З-за неабходнасці мець афіцыйны друкаваны орган, кіраўнік ваеннага ўпраўлення Гродна ўжо 4 лістапада 1915 года падпісаў пастанову аб выданні палітычнай штодзённай газеты для горада і тылавога раёна. Першапачаткова планавалася, што выданне будзе выходзіць на дзвюх мовах: нямецкай і польскай. У пастанове акрэсліваліся асноўныя задачы газеты: публікацыя афіцыйных аб'яў, зводак Галоўнай штаб-кватэры, вытрымак з нямецкіх газет і лакальных навін у абмежаваным аб'ёме. Першы нумар пабачыў свет 1 снежня 1915 года{{sfn|Волкава|2011|с=338}}. Пасля таго як 1 лістапада 1916 года ваенныя ўпраўленні Гродна і [[Беласток]] былі аб'яднаны ў [[Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна]] з цэнтрам у Беластоку, роля галоўнага афіцыйнага печатнага органа перайшла да газеты [[Bialystoker Zeitung|«Bialystoker Zeitung»]]. Нягледзячы на гэта, «Grodnoer Zeitung» працягвала выдавацца і захоўвала сваё важнае лакальнае значэнне{{sfn|Волкава|2011|с=338—339}}. Апошні вядомы нумар газеты датуецца 25 снежня 1918 года{{sfn|Волкава|2011|с=338}}. == Фармат, мова і тыраж == Газета выходзіла ў фармаце 33х43 сантыметры і першапачаткова мела ад дзвюх да чатырох старонак. Па аўторках, чацвяргах і суботах выданне выходзіла ў поўным варыянце на чатырох старонках з мясцовымі навінамі. У астатнія дні (акрамя нядзелі) газета друкавалася ў скарочанай форме на дзвюх старонках, дзе змяшчаліся толькі аператыўныя зводкі галоўнага камандавання, афіцыйныя распараджэнні і пастановы адміністрацыі{{sfn|Волкава|2011|с=338—339}}. Улічваючы тое, што значную частку насельніцтва Гродна складалі [[яўрэі]], аддзел прэсы 27 студзеня 1916 года прыняў рашэнне пашырыць аб'ём выдання да васьмі старонак і перайсці на трохмоўны фармат. Згодна з новым планам, тры старонкі друкаваліся [[Нямецкая мова|па-нямецку]], дзве&nbsp;— [[Польская мова|па-польску]], дзве&nbsp;— на [[Ідыш|ідышы]], і адна старонка адводзілася на абвесткі і рэкламу. Першы нумар у такім пашыраным фармаце выйшаў 20 лютага 1916 года{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. Асобны нумар звычайнага фармату каштаваў 5 пфенінгаў, а падпіска на месяц абыходзілася ў 1,25 маркі. Пасля пераходу на пашыраны васьмістаронкавы фармат кошт узрос да 10 пфенінгаў за нумар і 1,5 маркі за месячную падпіску{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. Наклад газеты на працягу акупацыі заставаўся стабільным і вагаўся ад 4000 асобнікаў (на жнівень 1916 года) да 5000 асобнікаў (на сакавік 1917 года), што было значным паказчыкам для рэгіёна{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. Кола чытачоў газеты было даволі шырокім. У першую чаргу да яго належалі нямецкія салдаты тылавога раёна 12-й арміі, цывільны персанал нямецкай адміністрацыі і нямецкамоўныя жыхары. У меншай ступені газета была даступная мясцоваму насельніцтву, якое магло чытаць пераважна толькі польскамоўную частку і частку на ідышы{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. == Рэдакцыя і друкарня == Рэдакцыя газеты існавала пад жорсткім кантролем нямецкай паліцыі і кіравалася хаўптманам Скопнікам. Палітычныя агляды і каментарыі для выдання рабіў Вільгельм Брёнэр, а пазней яго змяніў Генрых Айземан. Да красавіка 1917 года штат рэдакцыі значна пашырыўся і складаўся з 25 ваенных і 11 цывільных асоб, якія выконвалі ролю перакладчыкаў і наборшчыкаў для іншамоўных частак газеты (усяго працавала 7 наборшчыкаў тэксту і машынны майстар). Газета друкавалася ў Гродне ў друкарні Мелаховіча, які да вайны з'яўляўся выдаўцом расійскай газеты «[[Наше утро]]»{{sfn|Волкава|2011|с=339—340}}. == Змест і рубрыкі == Галоўная мэта газеты мела ідэалагічна-прапагандысцкі характар. Выданне павінна было праводзіць нямецкія культурныя ідэі і адпавядаць інтарэсам германскага ўрада. Паводле меркавання кіраўніка аддзела прэсы Обер Ост Ф. Берткаў, чытач газеты павінен быў цалкам прасякнуцца нямецкай свядомасцю і характарам. Першая старонка часта ўтрымлівала артыкулы з гучнымі назвамі аб поспехах германскіх войск (напрыклад, «Вялікі прарыў нашых войск на Заходнім фронце») і колькасці палонных{{sfn|Волкава|2011|с=340}}. 16 красавіка 1916 года на першай старонцы газеты ўпершыню з'явілася выява [[Герб Гродна|герба горада Гродна]] з зубром, узятая з малюнка [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] 1549 года{{sfn|Волкава|2011|с=340}}. Асноўнымі рубрыкамі газеты з'яўляліся: «Афіцыйныя ваенныя навіны», «Кароткія навіны», «Апошнія тэлеграфныя паведамленні», «Афіцыйныя распараджэнні», «Вайна», «Мясцовае і змяшанае» і «З вобласці Обер Ост». На апошняй старонцы звычайна змяшчаліся рэкламныя абвесткі, навіны тэатра, мастацтва і анонсы канцэртаў{{sfn|Волкава|2011|с=340}}. Матэрыялы для артыкулаў складаліся з афіцыйных навін аддзела прэсы, а таксама перадрукоўваліся з буйных нямецкіх выданняў (напрыклад, «[[Berliner Tagesblatt]]», «[[Frankfurter Zeitung]]») і іншых мясцовых акупацыйных газет. Пасля пераходу на трохмоўны фармат газета стала надаваць больш увагі мясцовым навінам у спецыяльнай рубрыцы «З горада і вобласці». Там асвятляліся ўстанаўленне максімальных цэн на прадукты, судовыя справы, адкрыццё школ, выдача прадуктовых картак, збор падаткаў і наладжванне народных кухняў не толькі ў [[Гродна|Гродне]], але і ў [[Вільня|Вільні]], [[Коўна|Коўне]], [[Сувалкі|Сувалках]] і іншых гарадах{{sfn|Волкава|2011|с=340—341}}. Рэгулярна публікаваліся спісы расійскіх ваеннапалонных з Гродна і Сувалак, якія знаходзіліся ў нямецкіх лагерах у Нюрнбергу, Каселі, Вітэнбергу і іншых гарадах Германіі{{sfn|Волкава|2011|с=341}}. == Дадаткі і асобныя выданні == Час ад часу рэдакцыя выпускала экстра-выданні ({{lang-de|Extra-Blatt}}). 3 верасня 1916 года выйшаў спецыяльны дадатак «Гродна&nbsp;— адзін год нямецкі» ({{lang-de|Grodno ein Jahr deutsch}}), прысвечаны гадавіне захопу горада. З 26 ліпеня 1916 года газета пачала выдаваць «Афіцыйны дадатак Гродзенскай газеты. Адміністрацыйныя распараджэнні ваеннага ўпраўлення Гродна» ({{lang-de|Amtliche Beilage der Grodnoer Zeitung. Verordnungen der deutsche Verwaltung Grodno}}), які выходзіў прыкладна адзін раз у месяц{{sfn|Волкава|2011|с=342}}. Выдавецтва «Grodnoer Zeitung» таксама займалася друкам кніг. У 1916 годзе была выдадзена праца Г. Айземана «Друкарства і газетная справа ў Гродне», а ў лютым 1917 года&nbsp;— зборнік «Гродна, збор артыкулаў з газеты „Grodnoer Zeitung“ і іншае»{{sfn|Волкава|2011|с=342}}. == Значэнне == Абмяжоўваючы змест строгай ваеннай цэнзурай, нямецкія ўлады ператварылі газету ў інфармацыйны лісток адміністрацыі. Яна выконвала важную ідэалагічную ролю: падтрымлівала патрыятычныя настроі сярод нямецкіх салдат і даводзіла да мясцовага насельніцтва загады акупацыйнай улады. Разам з тым, артыкулы лакальнай тэматыкі і мясцовая хроніка робяць «Grodnoer Zeitung» унікальнай гістарычнай крыніцай для даследавання эканамічнага, грамадска-палітычнага і культурнага жыцця Гродзеншчыны і ўсёй тэрыторыі Обер Ост падчас Першай сусветнай вайны{{sfn|Волкава|2011|с=342}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= В. В. Волкава |загаловак= Газета «Grodnoer Zeitung» як крыніца па гісторыі нямецкай акупацыі Беларусі (1915—1918) |выданне= Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база |месца= Гродна |год= 2011 |старонкі= 336—343 |ref=Волкава2011}} == Спасылкі == {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на нямецкай мове]] o1dmcx2m96zwwzr34espn3lv2tv36ch 5124704 5124693 2026-04-11T16:38:11Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5124704 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Grodnoer Zeitung |арыгінальная назва = {{lang-de|Grodnoer Zeitung}} |выява = |подпіс = |тып = афіцыйнае ваенна-палітычнае выданне |фармат = 33х43 см |заснаванне = 1 снежня 1915 |спыненне публікацый = 25 снежня 1918 |заснавальнікі = германская акупацыйная адміністрацыя |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Вільгельм Брёнэр]], [[Генрых Айземан]] |штат = |палітычна = |мова = [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[ідыш]] |перыядычнасць = [[Штодзённая газета|штодзённа]] (акрамя нядзелі) |аб’ём = 2—8 старонак |тыраж = 4000—5000 асобнікаў |галоўны офіс = [[Гродна]] |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Grodnoer Zeitung»''' («Гродзенская газета»)&nbsp;— афіцыйная штодзённая [[газета]] [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны|германскай акупацыйнай адміністрацыі]], якая выдавалася ў [[Гродна|Гродне]] ў перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1 снежня 1915 па 25 снежня 1918 года. З'яўлялася адным з галоўных інструментаў прапаганды і інфармавання насельніцтва на тэрыторыі ваеннага ведамства [[Обер Ост]]{{sfn|Волкава|2011|с=336—338}}. == Гісторыя стварэння == З-за неабходнасці мець афіцыйны друкаваны орган, кіраўнік ваеннага ўпраўлення Гродна ўжо 4 лістапада 1915 года падпісаў пастанову аб выданні палітычнай штодзённай газеты для горада і тылавога раёна. Першапачаткова планавалася, што выданне будзе выходзіць на дзвюх мовах: нямецкай і польскай. У пастанове акрэсліваліся асноўныя задачы газеты: публікацыя афіцыйных аб'яў, зводак Галоўнай штаб-кватэры, вытрымак з нямецкіх газет і лакальных навін у абмежаваным аб'ёме. Першы нумар пабачыў свет 1 снежня 1915 года{{sfn|Волкава|2011|с=338}}. Пасля таго як 1 лістапада 1916 года ваенныя ўпраўленні Гродна і [[Беласток]] былі аб'яднаны ў [[Ваеннае ўпраўленне Беласток-Гродна]] з цэнтрам у Беластоку, роля галоўнага афіцыйнага печатнага органа перайшла да газеты [[Bialystoker Zeitung|«Bialystoker Zeitung»]]. Нягледзячы на гэта, «Grodnoer Zeitung» працягвала выдавацца і захоўвала сваё важнае лакальнае значэнне{{sfn|Волкава|2011|с=338—339}}. Апошні вядомы нумар газеты датуецца 25 снежня 1918 года{{sfn|Волкава|2011|с=338}}. == Фармат, мова і тыраж == Газета выходзіла ў фармаце 33х43 сантыметры і першапачаткова мела ад дзвюх да чатырох старонак. Па аўторках, чацвяргах і суботах выданне выходзіла ў поўным варыянце на чатырох старонках з мясцовымі навінамі. У астатнія дні (акрамя нядзелі) газета друкавалася ў скарочанай форме на дзвюх старонках, дзе змяшчаліся толькі аператыўныя зводкі галоўнага камандавання, афіцыйныя распараджэнні і пастановы адміністрацыі{{sfn|Волкава|2011|с=338—339}}. Улічваючы тое, што значную частку насельніцтва Гродна складалі [[яўрэі]], аддзел прэсы 27 студзеня 1916 года прыняў рашэнне пашырыць аб'ём выдання да васьмі старонак і перайсці на трохмоўны фармат. Згодна з новым планам, тры старонкі друкаваліся [[Нямецкая мова|па-нямецку]], дзве&nbsp;— [[Польская мова|па-польску]], дзве&nbsp;— на [[Ідыш|ідышы]], і адна старонка адводзілася на абвесткі і рэкламу. Першы нумар у такім пашыраным фармаце выйшаў 20 лютага 1916 года{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. Асобны нумар звычайнага фармату каштаваў 5 пфенінгаў, а падпіска на месяц абыходзілася ў 1,25 маркі. Пасля пераходу на пашыраны васьмістаронкавы фармат кошт узрос да 10 пфенінгаў за нумар і 1,5 маркі за месячную падпіску{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. Наклад газеты на працягу акупацыі заставаўся стабільным і вагаўся ад 4000 асобнікаў (на жнівень 1916 года) да 5000 асобнікаў (на сакавік 1917 года), што было значным паказчыкам для рэгіёна{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. Кола чытачоў газеты было даволі шырокім. У першую чаргу да яго належалі нямецкія салдаты тылавога раёна 12-й арміі, цывільны персанал нямецкай адміністрацыі і нямецкамоўныя жыхары. У меншай ступені газета была даступная мясцоваму насельніцтву, якое магло чытаць пераважна толькі польскамоўную частку і частку на ідышы{{sfn|Волкава|2011|с=339}}. == Рэдакцыя і друкарня == Рэдакцыя газеты існавала пад жорсткім кантролем нямецкай паліцыі і кіравалася хаўптманам Скопнікам. Палітычныя агляды і каментарыі для выдання рабіў Вільгельм Брёнэр, а пазней яго змяніў Генрых Айземан. Да красавіка 1917 года штат рэдакцыі значна пашырыўся і складаўся з 25 ваенных і 11 цывільных асоб, якія выконвалі ролю перакладчыкаў і наборшчыкаў для іншамоўных частак газеты (усяго працавала 7 наборшчыкаў тэксту і машынны майстар). Газета друкавалася ў Гродне ў друкарні Мелаховіча, які да вайны з'яўляўся выдаўцом расійскай газеты «[[Наше утро]]»{{sfn|Волкава|2011|с=339—340}}. == Змест і рубрыкі == Галоўная мэта газеты мела ідэалагічна-прапагандысцкі характар. Выданне павінна было праводзіць нямецкія культурныя ідэі і адпавядаць інтарэсам германскага ўрада. Паводле меркавання кіраўніка аддзела прэсы Обер Ост Ф. Берткаў, чытач газеты павінен быў цалкам прасякнуцца нямецкай свядомасцю і характарам. Першая старонка часта ўтрымлівала артыкулы з гучнымі назвамі аб поспехах германскіх войск (напрыклад, «Вялікі прарыў нашых войск на Заходнім фронце») і колькасці палонных{{sfn|Волкава|2011|с=340}}. 16 красавіка 1916 года на першай старонцы газеты ўпершыню з'явілася выява [[Герб Гродна|герба горада Гродна]] з зубром, узятая з малюнка [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] 1549 года{{sfn|Волкава|2011|с=340}}. Асноўнымі рубрыкамі газеты з'яўляліся: «Афіцыйныя ваенныя навіны», «Кароткія навіны», «Апошнія тэлеграфныя паведамленні», «Афіцыйныя распараджэнні», «Вайна», «Мясцовае і змяшанае» і «З вобласці Обер Ост». На апошняй старонцы звычайна змяшчаліся рэкламныя абвесткі, навіны тэатра, мастацтва і анонсы канцэртаў{{sfn|Волкава|2011|с=340}}. Матэрыялы для артыкулаў складаліся з афіцыйных навін аддзела прэсы, а таксама перадрукоўваліся з буйных нямецкіх выданняў (напрыклад, «[[Berliner Tagesblatt]]», «[[Frankfurter Zeitung]]») і іншых мясцовых акупацыйных газет. Пасля пераходу на трохмоўны фармат газета стала надаваць больш увагі мясцовым навінам у спецыяльнай рубрыцы «З горада і вобласці». Там асвятляліся ўстанаўленне максімальных цэн на прадукты, судовыя справы, адкрыццё школ, выдача прадуктовых картак, збор падаткаў і наладжванне народных кухняў не толькі ў [[Гродна|Гродне]], але і ў [[Вільня|Вільні]], [[Коўна|Коўне]], [[Сувалкі|Сувалках]] і іншых гарадах{{sfn|Волкава|2011|с=340—341}}. Рэгулярна публікаваліся спісы расійскіх ваеннапалонных з Гродна і Сувалак, якія знаходзіліся ў нямецкіх лагерах у Нюрнбергу, Каселі, Вітэнбергу і іншых гарадах Германіі{{sfn|Волкава|2011|с=341}}. == Дадаткі і асобныя выданні == Час ад часу рэдакцыя выпускала экстра-выданні ({{lang-de|Extra-Blatt}}). 3 верасня 1916 года выйшаў спецыяльны дадатак «Гродна&nbsp;— адзін год нямецкі» ({{lang-de|Grodno ein Jahr deutsch}}), прысвечаны гадавіне захопу горада. З 26 ліпеня 1916 года газета пачала выдаваць «Афіцыйны дадатак Гродзенскай газеты. Адміністрацыйныя распараджэнні ваеннага ўпраўлення Гродна» ({{lang-de|Amtliche Beilage der Grodnoer Zeitung. Verordnungen der deutsche Verwaltung Grodno}}), які выходзіў прыкладна адзін раз у месяц{{sfn|Волкава|2011|с=342}}. Выдавецтва «Grodnoer Zeitung» таксама займалася друкам кніг. У 1916 годзе была выдадзена праца Г. Айземана «Друкарства і газетная справа ў Гродне», а ў лютым 1917 года&nbsp;— зборнік «Гродна, збор артыкулаў з газеты „Grodnoer Zeitung“ і іншае»{{sfn|Волкава|2011|с=342}}. == Значэнне == Абмяжоўваючы змест строгай ваеннай цэнзурай, нямецкія ўлады ператварылі газету ў інфармацыйны лісток адміністрацыі. Яна выконвала важную ідэалагічную ролю: падтрымлівала патрыятычныя настроі сярод нямецкіх салдат і даводзіла да мясцовага насельніцтва загады акупацыйнай улады. Разам з тым, артыкулы лакальнай тэматыкі і мясцовая хроніка робяць «Grodnoer Zeitung» унікальнай гістарычнай крыніцай для даследавання эканамічнага, грамадска-палітычнага і культурнага жыцця Гродзеншчыны і ўсёй тэрыторыі Обер Ост падчас Першай сусветнай вайны{{sfn|Волкава|2011|с=342}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= В. В. Волкава |загаловак= Газета «Grodnoer Zeitung» як крыніца па гісторыі нямецкай акупацыі Беларусі (1915—1918) |выданне= Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база |месца= Гродна |год= 2011 |старонкі= 336—343 |ref=Волкава2011}} == Спасылкі == {{Германская акупацыя Беларусі ў Першую сусветную вайну}} [[Катэгорыя:1915 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на нямецкай мове]] b5cjk4cr91mhdrdtmm1w59a298n1k09 0 804837 5124684 5124467 2026-04-11T16:23:59Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124684 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Друго́й сусве́тнай вайны́''' — беспрэцэдэнтны па сваіх маштабах працэс мэтанакіраванага знішчэння, канфіскацыі і вывазу [[Культурныя каштоўнасці|гісторыка-культурных каштоўнасцей]], [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1941 па 1944 гады. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў выніку грабежніцкай палітыкі [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]], якая дзейнічала праз спецыялізаваныя структуры накшталт [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Генина|2022|с=2—10}}. Свой унёсак у маштабы трагедыі зрабіла таксама хаатычная і няпоўная эвакуацыя каштоўнасцей у савецкі тыл, а таксама некантралюемае рабаванне ўстаноў культуры як нямецкімі вайскоўцамі, так і мясцовымі жыхарамі ў першыя дні акупацыі{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}<ref name="Spadchyna">{{Артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}}</ref>. У выніку ваенных дзеянняў і акупацыі Беларусь страціла значную частку свайго нацыянальнага здабытку, вяртанне якога расцягнулася на дзесяцігоддзі і не завершана да сённяшняга дня. == Сітуацыя напярэдадні вайны і правал эвакуацыі == Напярэдадні [[Напад нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз|нападу нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз]] у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] праводзілася рэарганізацыя музейнай сеткі, і ў рэспубліцы налічвалася 26 дзяржаўных музеяў, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Народнага камісарыята асветы. У іх фондасховішчах захоўваліся дзясяткі тысяч першакласных твораў мастацтва, рухомых помнікаў нацыянальнай гісторыі і прыроды{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=7}}. Аднак перадваенныя планы не прадугледжвалі належных мер па выратаванні культурных каштоўнасцей: у музеяў не было ні планаў пагрузкі, ні спісаў прадметаў, якія падлягалі першачарговай эвакуацыі, ні ўпаковачных матэрыялаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=7}}. Эвакуацыя, арганізаваная [[Савет па эвакуацыі пры СНК СССР|Саветам па эвакуацыі]], праводзілася ў вялікай спешцы і тычылася пераважна прамысловых прадпрыемстваў. Культурныя каштоўнасці эвакуіраваліся галоўным чынам сіламі саміх музейных і архіўных работнікаў, часта з рызыкай для жыцця пад варожымі бамбёжкамі. У выніку на Усход было вывезена каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі. Адзіным поўнасцю эвакуіраваным архівам стаў Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б, які быў паспяхова вывезены ва [[Уфа|Уфу]], што дазволіла пазней часткова кампенсаваць дакументальныя лакуны{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Музеі заходняй і цэнтральнай частак БССР эвакуіраваць не паспелі, яны панеслі вялікія страты: значная частка іх фондавых калекцый загінула, былі разбураны будынкі, з'ехала на вёску альбо эвакуіравалася большасць музейных супрацоўнікаў{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Шматлікія каштоўныя зборы ў заходняй і цэнтральнай частках БССР эвакуіраваць не паспелі. З [[Віцебск|Віцебскага абласнога музея]] пад кіраўніцтвам дырэктара [[В. К. Зэйлерт|В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерта]] ўдалося адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі [[Мастацкая галерэя Ю. М. Пэна|Мастацкай галерэі Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пэна]] ў [[Самара|Куйбышаў]] і [[Саратаў]]. У горадзе засталося каля 15 тысяч прадметаў, абсалютная большасць з якіх бясследна знікла{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}. З [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскага абласнога гістарычнага музея]], які месціўся ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы Паскевічаў]], навуковая супрацоўніца [[Э. Р. Чэчык]] змагла эвакуіраваць 4299 адзінак у [[Валгаград|Сталінград]] і каля 5 тысяч прадметаў у [[Камышын]] Сталінградскай вобласці. Разам з калекцыямі з'ехаў дырэктар музея [[С. Т. Антонаў]]{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Аднак з-за недахопу часу і транспарту 3241 найбольш аб'ёмны экспанат застаўся ў Гомелі і быў страчаны. Сярод іх былі ўнікальная мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры працы [[Антоніа Канова|А.&nbsp;Кановы]] і [[Крысціян Даніэль Раўх|К.&nbsp;Раўха]], фарфоравыя вырабы еўрапейскіх заводаў, мастацкая разьба, калекцыя зброі і больш за сто мініяцюрных партрэтаў на [[Слановая косць|слановай косці]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—9}}. Катастрафічныя наступствы мела эвакуацыйная неразбярыха для [[Магілёў|Магілёва]]. Будынак [[Магілёўскі абласны гістарычны музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]] згарэў у першыя дні вайны разам з асноўнымі калекцыямі. Найбольш каштоўныя гісторыка-мастацкія помнікі, у тым ліку нацыянальная святыня — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]], захоўваліся ў браніраваным пакоі-сейфе [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|былога сялянскага банка]]. У ліпені 1941 года разам з крыжам адтуль бясследна зніклі залатыя і срэбраныя ключы Магілёва, пячаткі горада, булава караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта ІІІ]], [[Дараносіца|дараносіцы]], іконы [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкай]], [[Казанскі абраз Божай Маці|Казанскай]] і [[Іверскі абраз Божай Маці|Іверскай Божай Маці]], а таксама карціны [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І.&nbsp;Айвазоўскага]] і [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І.&nbsp;Рэпіна]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Усяго ў Магілёве было страчана каля 5 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Драматычна склалася сітуацыя ў [[Мінск|Мінску]]. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР]] пад кіраўніцтвам дырэктара [[Мікалай Пракопавіч Міхалап|М.&nbsp;П.&nbsp;Міхалапа]] не змагла атрымаць транспарт для вывазу экспанатаў. Увечары 26 чэрвеня 1941 года дырэктар быў вымушаны проста замкнуць галерэю і пакінуць горад<ref>{{Артыкул |аўтар=Усава Н. |загаловак=Першы дырэктар першага мастацкага музея |выданне=Мастацтва |год=2004 |нумар=4 |старонкі=50}}</ref>. Праз два дні ў Мінск увайшлі нямецкія войскі, пасля чаго пачалося [[марадзёрства]]. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці раскрадалі дробныя экспанаты: вырабы [[Палехская мініяцюра|палехскіх майстроў]], скарбонкі, беларускія [[Посцілка|посцілкі]] і [[Дыван|дываны]]<ref name="Spadchyna" />. Архівы НКУС і шэрагу наркаматаў часткова знішчаліся самімі савецкімі работнікамі, якія ў паніцы спальвалі дакументы, каб яны не дасталіся ворагу{{sfn|Шумейко|2021|с=143}}. == Дзейнасць Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга == Галоўную і самую злавесную ролю ў планамерным разрабаванні культурнай спадчыны Беларусі адыграў [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР). Гэтая арганізацыя была створана 17 ліпеня 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага нацысцкай партыі [[Альфрэд Розенберг|Альфрэда Розенберга]]{{sfn|Генина|2020|с=30}}. Афіцыйныя паўнамоцтвы штаба былі замацаваны загадам [[Адольф Гітлер|А.&nbsp;Гітлера]] ад 1 сакавіка 1942 года, які надаваў Розенбергу права канфіскоўваць бібліятэкі, архівы, [[Масонская ложа|масонскія ложы]] і культурныя ўстановы для выканання ідэалагічных задач [[НСДАП]] і барацьбы з «яўрэямі, масонамі і бальшавізмам»{{sfn|Генина|2020|с=30}}{{sfn|Hartung|2000|p=25—48}}. Міністэрства па справах усходніх абласцей пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Розенберга раскінула сетку сваіх аддзяленняў па ўсёй акупаванай тэрыторыі СССР, адно з якіх знаходзілася ў Мінску і актыўна займалася выяўленнем і адпраўкай у Германію беларускіх калекцый{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Першапачаткова на тэрыторыі Беларусі дзейнічала Рабочая група «Беларусь», якая падпарадкоўвалася Галоўнай рабочай групе «Остланд» з цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Аднак з 1 мая 1943 года, у сувязі са спецыфікай рэгіёна і маштабамі задач, была створана самастойная Галоўная рабочая група «Цэнтр» пад кіраўніцтвам [[Г. Лангкопф|Г.&nbsp;Лангкопфа]]{{sfn|Генина|2022|с=3}}. Структура АШР уключала аператыўныя каманды ў буйных гарадах (Мінск, Віцебск, Магілёў, [[Баранавічы]]) і спецыялізаваныя зондэрштабы, якія займаліся канкрэтнымі відамі культурных каштоўнасцей{{sfn|Генина|2022|с=3}}. Афіцыйная рыторыка нацыстаў пра «захаванне» помнікаў культуры ад «бальшавіцкай дэструктыўнасці» служыла толькі прыкрыццём для татальнага грабяжу, які меў не толькі ідэалагічны, але і прагматычны эканамічны характар{{sfn|Генина|2020|с=32}}. === Разрабаванне бібліятэк і архіваў === Даваенны кніжны фонд Беларусі ацэньваўся прыкладна ў 10 мільёнаў адзінак, з якіх амаль 2 мільёны захоўваліся ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Супрацоўнікі зондэрштаба «Бібліятэкі» праводзілі сістэматычныя абследаванні кнігазбораў. Літаратура падзялялася на дзве катэгорыі: выдадзеная да 1917 года і пасля яго. Бальшавіцкая літаратура падлягала бязлітаснаму знішчэнню або адпраўцы на макулатуру. У многіх гарадах, такіх як [[Маладзечна]] і [[Ліда]], кніжныя фонды былі знішчаны ўжо зімой 1941—1942 гадоў, калі кнігі выкарыстоўваліся ў якасці паліва для абагрэву памяшканняў{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Толькі ў Мінску з 14 па 31 снежня 1942 года на макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а агулам за 1942 год гэтая лічба дасягнула 800 тон{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Асаблівы інтарэс для АШР уяўляла яўрэйская літаратура (гебраіка і іудаіка), якую збіралі для Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Да кастрычніка 1942 года ў Мінску было сабрана больш за 21 тысячу тамоў раббіністычнай літаратуры XVII—XX стагоддзяў, Талмудаў, караімскай літаратуры і яўрэйскіх рукапісаў. Усе яны былі спакаваны ў 104 скрыні і прамым транспартам адпраўлены ў Германію{{sfn|Генина|2022|с=5}}{{sfn|Кашеварова|2014|с=112—113}}. Культавыя прадметы і кнігі яўрэйскай культуры выяўляліся і ў музейных зборах. У 1943 годзе яўрэйскія культурныя каштоўнасці з мінскіх збораў былі адпраўлены ў Венскі інстытут гебраістыкі. Дырэктар [[Мінскі абласны музей|Мінскага сацыяльна-гістарычнага музея]] краязнаўца [[Антон Шукелойць|А.&nbsp;Шукелойць]] быў вымушаны скласці асобны спіс з 236 найбольш каштоўных яўрэйскіх прадметаў (пісьмовыя помнікі, творы выяўленчага мастацтва, прадметы рэлігійнага характару), якія былі перададзены непасрэдна штабу Рэйхсляйтара Розенберга{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186—187}}. Каштоўныя гістарычныя і навуковыя выданні таксама масава канфіскоўваліся для Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы і Усходняй бібліятэкі ў Рэйху. Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, эвакуацыя кніг паскорылася: з бібліятэкі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] і Дзяржаўнай бібліятэкі дзясяткі вагонаў з літаратурай былі адпраўлены ў [[Рацібуж|Рацібор]] і [[Пшчына|Плес]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Паводле падлікаў самога Г. Лангкопфа, з 3 мільёнаў узятых пад кантроль кніг каля 2 мільёнаў былі вывезены або знішчаны, што склала амаль 20 працэнтаў усяго даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Не менш трагічным быў лёс беларускіх архіваў. Акупанты вывезлі або знішчылі каля 770 тысяч спраў, што склала 64 працэнты ад аб'ёму цэнтральных дзяржаўных архіваў{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. Дзейнасцю па адборы дакументаў кіраваў супрацоўнік зондэрштаба «Архівы» дзяржаўны саветнік [[Вольфганг Артур Момзен]]. Ён асабіста абследаваў архіўныя зборы ў Мінску, Віцебску і Гомелі{{sfn|Генина|2022|с=6—7}}. У [[Будынак Акадэміі навук БССР|будынку Акадэміі навук БССР]] Моммзен выявіў раскіданы па падлозе разам з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт унікальны [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|архіў Радзівілаў]] з [[Нясвіж|Нясвіжа]], частка якога пазней была перададзена ў Санкт-Пецярбург і растасавана паміж рознымі расійскімі ўстановамі{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Каштоўныя дакументы [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці]], якія захоўваліся ў аварыйным стане і былі прапітаны вільгаццю, восенню 1943 года масава вывозіліся ў [[Рыга|Рыгу]] і [[Опава|Тропау]] — толькі з Віцебска адправілі каля 40 вагонаў архіўных матэрыялаў{{sfn|Генина|2022|с=7}}. === Разрабаванне музейных збораў === Акупацыйнымі ўладамі былі сістэматычна спустошаны амаль усе буйныя музеі БССР. Лёс [[Дзяржаўная мастацкая галерэя Беларусі|Дзяржаўнай мастацкай галерэі]] ў Мінску быў вырашаны 16 жніўня 1941 года, калі яе асабіста наведаў рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]]. Пасля яго візіту пачаўся мэтанакіраваны адбор і вываз найбольш каштоўных твораў{{sfn|Генина|2022|с=2}}. Нямецкія афіцэры дзейнічалі варварскі: карціны часта выразаліся з рам нажамі, складаліся ў афіцэрскія чамаданы і адвозіліся ў Германію{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Летам 1941 года ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] ([[Кёнігсберг]]) былі арганізавана вывезены 170 найлепшых палотнаў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 (па іншых звестках каля 50) унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Агулам Дзяржаўная мастацкая галерэя страціла каля 2 тысяч адзінак жывапісу, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. [[Мінскі сацыяльна-гістарычны музей]] таксама панёс непапраўныя страты. У канцы жніўня 1941 года з яго былі вывезены ў Кёнігсберг дагістарычныя «[[Каменная баба|каменныя бабы]]» і 19 старажытных [[Гармата|гарматаў]] (у тым ліку 16 са знакамітага нясвіжскага збору Радзівілаў)<ref>Biełaruski Histaryčny Muzej u Miensku // Раніца. 1942. № 1.</ref>. Выдатная калекцыя [[Іудаіка|іудаікі]] была адпраўлена ў [[Вена|Вену]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. [[Заалагічны музей БДУ]], адзін з найбагацейшых у рэгіёне, пазбавіўся багатай калекцыі паляўнічых трафеяў Радзівілаў і быў амаль цалкам знішчаны, бо ў галоўным корпусе ўніверсітэта размясціўся нямецкі лазарэт{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10—11}}. Ведамства А.&nbsp;Розенберга забрала каштоўныя калекцыі жывапісу, нумізматыкі, зброі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва з шэрагу рэгіянальных музеяў. З [[Баранавічы|Баранавіцкага абласнога мастацкага музея]] акупанты вывезлі карціны [[Рэмбрант|Рэмбранта]], [[Ян Матэйка|Я.&nbsp;Матэйкі]], 60 мініяцюр, [[Беларускі іканапіс|беларускія абразы]], французскія габелены XIV стагоддзя і каля 150 фарфоравых статуэтак{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=11}}. [[Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]] пазбавіўся 4370 старажытных манет і медалёў, а таксама асабістых рэчаў пісьменніцы [[Эліза Ажэшка|Э.&nbsp;Ажэшкі]]. [[Музей Беларускага Палесся|Пінскі гісторыка-краязнаўчы музей]] страціў нумізматычную калекцыю (1100 адзінак), зброю, дываны і каля 140 тамоў рукапісных летапісаў XV—XVII стагоддзяў. Таксама грабяжам падвергліся Слонімскі, Ваўкавыскі, Полацкі і Бабруйскі музеі{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. == Музеі ва ўмовах акупацыі == Нягледзячы на катастрафічныя ўмовы і татальнае рабаванне, беларуская інтэлігенцыя рабіла спробы захаваць рэшткі культурнай спадчыны. У Мінскім гістарычным музеі (пераўтвораным у Краёвы гістарычны музей) застаўся працаваць мастак-рэстаўратар [[Габрыель Віер]]. Ён не ведаў нямецкай мовы і не мог фізічна спыніць рабаванне, аднак здолеў уратаваць ад поўнага знішчэння ўнікальны абраз [[Мінская ікона Маці Божай|Мінскай Божай Маці]], які быў знойдзены на паддашку музея<ref name="Spadchyna" />. Восенню 1941 года кіраўніцтва музеем узяў на сябе этнограф [[Антон Шукелойць|Антон Шукелойць]]. Дзякуючы яго намаганням зборы былі прыведзены ў парадак, складзены спісы ацалелых прадметаў. Музей нават перадаў шэраг культавых рэчаў і кніг XVII—XIX стагоддзяў адноўленым мінскім цэрквам і касцёлам (прадметы прымалі святары [[Мікалай Лапіцкі|М.&nbsp;Лапіцкі]] і [[У. Фінькоўскі]])<ref name="Spadchyna" />. Пазней Г.&nbsp;Віер стварыў новы іканастас для адноўленай [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскай царквы]]{{sfn|Шукелойць|1992}}. Унікальны подзвіг здзейснілі супрацоўнікі Заалагічнага музея БДУ — дырэктар [[Анастазій Вязовіч]], прэпаратары [[Антон Цыток]] і [[Марыя Дубіна]]. Калі будынак універсітэта занялі немцы, яны здолелі перавезці і схаваць найбольш каштоўныя біялагічныя калекцыі, у тым ліку пудзіла велізарнага [[Зубр еўрапейскі|зубра]] з [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] і [[Буры мядзведзь|бурага мядзведзя]] вышынёй 2,1 метра з [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]<ref name="Spadchyna" />. Вязовіч пазней быў расстраляны нацыстамі за ўдзел у мінскім падполлі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. У [[Слонім]]е краязнавец [[Язэп Стаброўскі]] таксама імкнуўся ўратаваць свае калекцыі. Хоць спачатку яны былі раскіданы па прыватных кватэрах і разрабаваны, у кастрычніку 1942 года дзякуючы намаганням новага дырэктара [[Сяргей Новік|Сяргея Новіка]] музей зноў адкрыўся для публікі<ref>І. М. Слонімскі музэй // Новы Шлях. 1943. № 19. С. 12-13.</ref>. Экспазіцыя мела яскрава выяўлены нацыянальны характар: у ёй дэманстраваўся [[Статут Вялікага Княства Літоўскага]], партрэты [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Максім Багдановіч|М.&nbsp;Багдановіча]], [[Трэцяя Устаўная грамата]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], фатаграфіі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыяту]]. Цікава, што партрэт [[А. Гітлер|А.&nbsp;Гітлера]] там вісеў у атачэнні партрэтаў беларускіх класікаў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В.&nbsp;Дунін-Марцінкевіча]] і [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]]<ref>І. Я. Калі й я быў у Слоніме // Беларуская Газэта. 1943. 1 траўня.</ref>. [[Баранавічы|Баранавіцкі гарадскі музей]] таксама аднавіў сваю працу ў лістападзе 1941 года. Улетку 1942 года там адбылася маштабная выстава беларускага мастацтва, дзе экспанаваліся палотны [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М.&nbsp;Сеўрука]] і [[А. Шымановіч]]а<ref>Выстаўка беларускага мастацтва // Новы Шлях. 1943. № 1. С. 9.</ref>. Аднак нармальнае функцыянаванне музеяў было немагчымым. З набліжэннем фронту ўвесну і ўлетку 1944 года акупацыйныя ўлады пачалі прымусовую эвакуацыю музейных збораў у Германію. Загад на вываз мінскага музея падпісаў упаўнаважаны АШР Энгель. Кіравала працэсам доктар [[Эма Гаўпт]]. У чэрвені 1944 года адыходзячыя нямецкія войскі вывезлі калекцыі мінскага сацыяльна-гістарычнага музея і шэрагу іншых спачатку ў [[Чарняхоўск|Істэнбург]] (Усходняя Прусія), а затым у замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]] у Баварыі, дзе канцэнтраваліся нарабаваныя ва Усходняй Еўропе культурныя каштоўнасці{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173—174}}. == Пасляваенная рэстытуцыя і савецкая палітыка == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Працэс [[Рэстытуцыя|рэстытуцыі]] (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне») і пошуку вывезеных каштоўнасцей пачаўся адразу пасля заканчэння вайны. Згодна з актам Беларускай рэспубліканскай камісіі садзейнічання рабоце Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, якая выяўляла памеры страт былога СССР, у БССР было поўнасцю разрабавана 11 музеяў. Акупанты цалкам знішчылі будынкі [[Музей гісторыі камсамольскага і маладзёжнага руху ў Беларусі|Музея рэвалюцыі]], [[Дом-музей І з’езда РСДРП|Дома-музея І з'езда РСДРП]] і [[Дом-музей Адама Міцкевіча|Мемарыяльнага музея А. Міцкевіча]]. Страты, панесеныя ад разбурэння і знішчэння будынкаў і калекцый, былі ацэнены камісіяй у 317 мільёнаў рублёў (у маштабах цэн таго часу), аднак гэтыя лічбы не з'яўляюцца поўнымі{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=174}}. Лёс калекцый, вывезеных у замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]], быў трагічным. Калі ў красавіку 1945 года замак быў узяты [[Узброеныя сілы ЗША|амерыканскай арміяй]], высветлілася, што многія каштоўнасці ўжо былі моцна пашкоджаны. З-за неналежных умоў захоўвання і марадзёрства з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры атрымалі драпіны і зломы{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Да таго ж помнікі з розных беларускіх, расійскіх і ўкраінскіх музеяў захоўваліся разам, што ўскладняла вызначэнне іх прыналежнасці. Тым не менш, ужо ўвесну 1945 года савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі адправіла з Хёхштэта ў БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў, якія былі перададзены на захаванне ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]] і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]]. Акрамя таго, вясной 1945 года савецкія войскі знайшлі ў Кёнігсбергу і перадалі ў Мінск частку вывезенай з Дзяржаўнай мастацкай галерэі нясвіжскай калекцыі карцін{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=174}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года беларускія прадстаўнікі змаглі прыняць ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] яшчэ 182 скрыні (2 вагоны) з вернутымі скарбамі. Сярод іх была частка твораў з Дзяржаўнай мастацкай галерэі, каля 30 рукапісных кніг, старадрукі, царкоўнае начынне і старажытная зброя. У спісе значыўся 3491 прадмет, аднак з каштоўнасцей яўрэйскай калекцыі вярнулася вельмі малая колькасць — каля 70 прадметаў (тасы, бсамімы, рыманім, пасудзіна для захавання этрога і інш.){{sfn|Сяліцкая|2020|с=187}}. Палітыка савецкіх улад часта не спрыяла аднаўленню беларускай спадчыны. Многія каштоўнасці, знойдзеныя савецкімі войскамі, асядалі ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і не вярталіся ў Беларусь. Чарговым ударам па культуры стаў акт «добрай волі» з боку [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у жніўні 1950 года, калі 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка, вернутых у Мінск з Берліна ў 1947 годзе, былі бязвыплатна перададзены [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Рэспубліцы]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}{{sfn|Сініла|2020|с=13, 27}}. Гэты крок канчаткова разбурыў цэласнасць некалі знакамітай мастацкай калекцыі Радзівілаў. У выніку ваенных рабаванняў і палітычных рашэнняў значная частка дакументаў і калекцый, якія належалі да беларускай гісторыі, апынулася раскіданай па архівах і бібліятэках Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны, і да сённяшняга дня не вернутая на гістарычную радзіму. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Блінец А. |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Гісторыя музейнай справы Беларусі|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=БДУ|год=2012|старонак=303|isbn=978-985-518-664-0|ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{кніга |аўтар=Караленак У. У., Клімаў С. М. (уклад.) |загаловак=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |месца=[[Нясвіж]] |выдавецтва=Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж» |год=2020 |старонак=380 |isbn=978-985-904-826-5 |ref=Попко}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Антон Шукелойць|Шукелойць А.]] |загаловак=Менск пад немцамі |выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |год=1992 |нумар=9 |ref=Шукелойць}} * {{артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}} * {{кніга |аўтар=Hartung U. |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Ed. Temmen |год=2000 |старонак=380 |ref=Hartung}} * {{кніга |аўтар=Кашеварова Н. Г. |загаловак=Діяльність Оперативного штабу Розенберґа з вивчення нацистами «східного простору» (1940–1945) |месца=Кіеў |выдавецтва=Інстытут гісторыі Украіны |год=2014 |старонак=991 |ref=Кашеварова}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1939—1945)]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў]] 47fse3dmr9yb5q5206y522pxx7lkaeu 10 805007 5124880 5118490 2026-04-12T07:52:12Z JerzyKundrat 174 5124880 wikitext text/x-wiki [[Выява:Antoni_Leszczewicz,_MIC_(240).jpg|злева|120px|Лазер (чырвоны, зялёны, сіні)]] '''[[Антоній Ляшчэвіч]]''' (1890—1943) — [[Беларусы|беларускі]] [[Блажэнны|блаславёны]] [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[манах]]-[[Марыяне|марыянін]], [[святар]], [[мучанік]]. Уваходзіць у лік [[108 блаславёных мучанікаў Другой сусветнай вайны]], [[беатыфікацыя|беатыфікаваных]] [[Тытул Папы Рымскага|Папам Рымскім]] [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] у [[Варшава|Варшаве]] [[13 чэрвеня]] [[1999]] года. Да выканання святарскіх абавязкаў прыступіў у 1915 годзе, працаваў у [[Іркуцк]]у, [[Чыта|Чыце]], [[Харбін]]е. Пасля вяртання ў Еўропу ўступіў у ордэн марыянаў. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вёў душпастырскую дзейнасць у Беларусі. На Віцебшчыне ў в. [[вёска Росіца |Росіца]] забіты нацыстамі пад час карнай аперацыі ''([[Антоній Ляшчэвіч|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Ляшчэвіч Антоній]] </noinclude> jo7dvdffgkr34sq4chhbzdcljza0vlu 0 805203 5124611 5120715 2026-04-11T13:25:35Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні 5124611 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == {{няма катэгорый|date=2026-04-03}} 3vbmnols80jfcfua1z3wdn8aaoc5mo6 5124617 5124611 2026-04-11T13:37:27Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя - Катэгорыі 5124617 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == {{няма катэгорый|date=2026-04-03}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] 0xgymsnsajh500vyqmr9oenja7vu9tq 5124620 5124617 2026-04-11T13:41:41Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя - катэгорыі 5124620 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] bxmw7s1lbftkfnpdhv859474bdb3sbe 0 805262 5124691 5124032 2026-04-11T16:30:10Z Vańcioś 153162 Fixed grammar 5124691 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-2'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Artemis II patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = [[1 красавіка]], [[2026]]<br />22:35:00 [[GMT]] |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID =2026-069A |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = Artemis 2 Crew Portrait.jpg |Апісанне Фота = ''па гадзіннікавай стрэлке: Кох, Гловэр, Хансэн, Уайзман'' <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis I Patch.svg|100px]] [[Артэміда-1]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''«Артэміда-2»''' — першая пілатуемая місія па аблёце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі ў 22:35 (UTC) [[1 красавіка]] 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://tech.onliner.by/2026/04/02/vpervye-za-54-goda-nasa-uspeshno-otpravila-lyudej-k-lune-v-ramkax-missii-artemis-2|title=Впервые за 54 года. NASA успешно отправила людей к Луне в рамках миссии Artemis 2|website=onliner.by}}</ref> Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты [[НАСА]] Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «[[Апалон-17|Апалона-17]]» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гісторыя місіі == Першапачаткова місія называлася «Exploration Mission-2» (Даследчая місія-2) і прызначалася для пазней адмененай місіі па перанакіраванні астэроідаў. У 2017 годзе планаваўся запуск ракеты Space Launch System Block 1B (мадэрнізаванай версіяй ракеты з праграмы «[[Спейс шатл]]») з верхняй прыступкай Exploration Upper Stage (дапрацаваная ступень ракета-носьбіта Дэльта), месяцовым касмічным апаратам Block 1 Orion і карыснай нагрузкай у 50,7 тон. План складаўся ў тым, каб зблізіцца з астэроідам, раней выведзеным на стабільную месяцовую арбіту рабатызаванай місіяй Asteroid Redirect Mission, і накіраваць астранаўтаў каб яны выйшаўшы ў адкрыты космас і сабралі «ўзоры глебы» з астэроіда. Але ў красавіку 2017 годзе місія па перанакіраванні астэроідаў была адменена. Замест яе была прапанавана 8-дзённая місія з экіпажам з чатырох астранаўтаў, адпраўленых па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. У тым жа 2017 годзе з’явілася прапанова адправіць чатырох астранаўтаў на борце «Арыёна» ў месяцовую місію працягласцю ад 8 да 21 дня для дастаўкі першага элемента запланаванай касмічнай станцыі «Месяцовы шлюз». Аднак гэта прапанова не была рэалізавана, і ў сакавіку 2018 года НАСА вырашыла, што першы модуль «Шлюза» будзе запушчаны з дапамогай камерцыйнай ракеты, бо ўзніклі затрымкі ў будаўніцтве мабільнай ракеты-носьбіта, неабходнай для больш магутнай верхняй ступені. У выніку ў якасці ракеты-носьбіта была абраная ракета [[Falcon Heavy|SpaceX Falcon Heavy]]. Аднак праграма"Месяцовы шлюз" была адменена ў сакавіку 2026 года. {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=гісторыі падрыхтоўкі місіі Артэміда-1}} === Планаванне запуску === 12 сакавіка 2026 года, пасля праверкі гатоўнасці да палёту, былі абвешчаныя сем двухгадзінных стартавых вокнаў на 1-6 красавіка і 30 красавіка. 18 сакавіка НАСА абвясціла, што ракета-носьбіт '''Artemis II Space Launch System''' (SLS) і касмічны карабель «Арыён» будуць вывезены на наступны дзень на стартавую пляцоўку 39B у Касмічным цэнтры Кенэдзі ў Фларыдзе. Тым часам экіпаж місіі «Артэміды-2» адправіўся на каранцін у Х’юстане, каб пераканацца ў сваім здароўі перад запускам. 20 сакавіка, пасля затрымкі з-за моцнага ветру, SLS быў вывезены з будынка зборкі касмічных апаратаў на стартавую пляцоўку 39B у другі раз. == Экіпаж == Яшчэ да абвяшчэння складу экіпажа экспедыцыі было вядома, што ў склад экіпажа «Артэміды-2» з чатырох чалавек будзе ўваходзіць астранаўт канадскага касмічнага агенцтва (CSA), першы канадзец які здзейсніць падарожжа за межы [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбіты]] (ён таксама стане першым астранаўтам не з ЗША які апынецца на арбіце Месяца) у адпаведнасці з умовамі дагавора 2020 года паміж ЗША і Канадай<ref name="CSA">{{cite report |url = https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |access-date = 2020-12-16 |title = В миссии НАСА Artemis 2 будет участвовать канадский астронавт |publisher = Global News |date = 2020-12-16 |archive-date = 2020-12-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |url-status = live }}</ref>. У пазнейшых экспедыцыях плануецца ўдзел астранаўтаў ад іншых краін, якія падпісалі пагадненні па праграме «Артэміда». [[Файл:Artemis-II-Mascot-Crew+Mascot.webp|злева|міні|300x300пкс|Асноўны экіпаж «Артэміды-2» (27 сакавіка 2026 г.)]] 3 красавіка 2023 года НАСА аб’явіла імёны членаў экіпажа<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en-US|title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis - NASA|url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля !Стаж палётаў у космасе (сут.) |- | Рыд Уайсмэн |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Камандзір |165,3 |- | Віктар Гловэр |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Пілот |167,3 |- | Крысціна Кук |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёту |328,5 |- | Джэрэмі Хансэн |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]] || Спецыяліст палёту | - |} Дублёры: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля |- | Андрэ Дуглас |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |- | Джэні Гібанс |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]]|| Спецыяліст палёта |} У выніку поспеху Гловер стане першым чорнаскурым чалавекам, Хансен — першым грамадзянінам не ЗША (і першым Канадцам), Кох — першай жанчынай, а Уайзман — самым пажылым чалавекам (50 год, папярэдні «рэкорд» у [[Алан Шэпард|Алана Шепарда]] якому на момант палёту [[Апалон-14|Апалона-14]] было 47 год), якія здзейснілі палёт за межы нізкай калязямной арбіты і паблізу месяца ў прыватнасці. == Храналогія палёту == === Старт === [[Файл:Artemis II Rollout (NHQ202601170015).jpg|злева|міні|300x300пкс|Ракетаносьбіт Space Launch System вывозяць з будынку зборкі ракет (17 студзеня 2026 года)]] Звышцяжкая ракета SLS стартавала [[1 красавіка]] 2026 года ў 22:35 UTC з пускавы пляцоўкі LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] (ЗША). Экіпаж складаецца з трох астранаўтаў ЗША і аднаго астранаўта канадскага касмічнага агенцтва.[[Файл:Artemis II Ascent Graphic (Artemis II Mission Trajectory Final).jpg|міні|300x300пкс|Храналогія першага этапу місіі]]Чатыры асноўных рухавіка былі запушчаны за сем секунд да ўздыму са стартавага стала, пасля іх вываду на поўную магутнасць у момант адрыву былі запушчаны цвердапаліўныя паскаральнікі, якія забяспечвалі большую частку цягі на працягу двух хвілін. Паскаральнікі аддзяліліся на вышыні 48 км пры хуткасці 1,4 км/с. Першая ступень працавала каля 8 хвілін, у момант аддзялення Арыён апынуўся на высакаэліптычнайй арбіце з вышынёй апагею каля 2200 км. Верхняя ступень (ICPS) не задзейнічалася падчас вывядзення. === Палёт на арбіце Зямлі і праверкі сістэм === Пасля выключэння рухавіка першай ступені была праведзена праверка сістэм жыццезабеспячэння. Пасля яе паспяховага завяршэння, праз 49 хвілін пасля старту ўключылася верхняя ступень ракета-носьбіта SLS (ICPS, якая ўяўляе дапрацаваную версію аналагічнай ступені ракета-носьбітаў [[Delta (ракета-носьбіт)|Delta]]), для ўздыму [[Перыгелій|перыгелія]] (перыгея). Пры дасягненні апаратам новага перыгелія было выканана ўключэнне рухавікоў на 15 хвілін для ўздыму [[Апагей|апагею]] да вышыні 74 тыс. км, перыяд абарачэння па сфарміраванай такім чынам арбіце склаў 23,5 гадзіны. Да гэтага момант паліва ў ступені ICPS было выдаткавана амаль цалкам, яна была адстыкаваная і экіпаж пачаў шэраг манеўраў карабля ў непасрэднай блізкасці ад ICPS яе для ацэнкі кіравальнасці рухавікоў сістэмы кіравання арыентацыяй службовага модуля(частка манеўраў выконвалася ў ручным рэжыме).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> Пасля гэтага ступень была пераведзена на арбіту «пахавання» на рэштках паліва (ступень накіруецца ў атмасферу такім чынам, каб незгарэўшыя ў атмасферы часткі ўпалі ў аддаленым раёне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]). Падчас манеўравання каля ступені ICPS выкарыстоўвалася «камера стыкоўкі» для збору дадзеных аб месцазнаходжанні для дапамогі ў навігацыі падчас збліжэнняў у будучых місіях ў калямесяцовым асяроддзі, дзе для ўстаноўкі дакладнага месцазнаходжання немагчыма выкарыстоўваць сістэмы навігацыі кшталту [[GPS]]. [[Файл:Lead Artemis II Flight Director Jeff Radigan During the Proximity Operations Demonstration (jsc2026e019242).jpg|міні|300x300пкс|«Белы пакой» кіравання палётамі ў Цэнтры кіравання палётамі Касмічнага цэнтра імя Джонсана НАСА ў Х'юстане пад час праверкі «Арыёна» на здольнасць да манеўравання на арбіце Зямлі.]] Таксама ў гэты момант былі запушчаны кубсаты, выведзеныя як спадарожная нагрузка. Пасля гэтага астранаўты перавялі кабіну карабля з стартавай у палётную канфігурацыю, усталявалі трэнажоры і правялі шэраг тэстаў сістэм жыццезабеспячэння пры фізічнай нагрузцы. Пасля вячэры наступіў час сну, разбітага на два чатырохгадзінных перыяду, у сувязі з неабходнасцю пракантраляваць уключэнне рухавікоў сэрвіснага модуля з мэтай яшчэ аднаго ўздыму перыгею. Да гэтага моманту аператары НАСА павінны вызначыць гатоўнасць да ўключэння рухавікоў для пераходу на пералётную арбіту да Месяца. === Пералёт да Месяца === [[Файл:Artemis II Service Module Moved to FAST Cell (52940993210).jpg|злева|міні|«Інтэгрыці» (капсула «Арыён» разам са службовым модулем) перад устаноўкай на 2-ю ступень ракеты-носьбіта. Бачны рухавік AJ10]] Пасля завяршэння аперацый на высокай калязямной арбіце і праверкі сістэм, у 19:49 (па ўсходнеамерыканскаму часу) «Арыён» выканаў манеўр «TLI» (працягласцю 5 хвілін 49 секунд) з выкарыстаннем рухавікоў свайго службовага модуля, вывеўшы касмічны апарат на траекторыю да Месяца. Асноўны рухавік ([[AJ10]]) службовага модуля выдаткаваў на гэты манёўр каля 450 кг гіпергалічнага паліва. Зроблены манеўр выводзіць «Арыён» на траекторыю вольнага вяртання, дазваляючы яму здзейсніць круг вакол Месяца і вярнуцца на зямлю без далейшага выкарыстання рухавікоў. Па плану, далейшае ўключэнне рухавікоў планавалася толькі для нязначных карэкціровак курсу. На трэці дзень палёту быў запланаваны першы з трох запланаваных карэкціруючых манеўраў для змены траекторыі руху. Але Цэнтр кіравання палётамі вызначыў, што касмічны апарат знаходзіцца на спрыяльнай траекторыі, і карэкціроўкі пакуль не патрэбны. На чацвёрты дзень палёту Кох і Хансэн па чарзе ўручную кіравалі касмічным апаратам, каб ацаніць яго характарыстыкі ў далёкім космасе. На працягу 41 хвіліны яны тэставалі два рэжыму кіравання рухавікамі (шэсць ступеняў свабоды і тры ступені свабоды) каб даць інжынерам дадатковыя дадзеныя і перспектывы адносна кіравальнасці касмічнага апарата. Чакалася, што падарожжа да Месяца і пралёт міма яго зоймуць каля чатырох дзён, на працягу якіх экіпаж будзе сачыць за сістэмамі касмічнага апарата і збіраць дадзеныя аб уздзеянні палёту ў далёкім космасе. Пры неабходнасці магчыма было рабіць карэкціруючыя манеўры, пасля чаго «Арыён» змог бы выкарыстоўваць гравітацыю Месяца для палягчэння вяртання на зямлю па траекторыі свабоднага вяртання. На пяты дзень палёту «Арыён» выканаў карэктуючы імпульс (17,5 с)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-correction-burn-complete/|title=Artemis II Flight Day 5: Correction Burn Complete - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> для падтрымання траекторыі да Месяца. Экіпаж таксама пратэставаў свае скафандры сістэмы выжывання экіпажа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-crew-starts-day-with-suit-demo/|title=Artemis II Flight Day 5: Crew Starts Day with Suit Demo - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> і правёў кансультацыі з цэнтрам кіравання палётамі, каб зверыць спіс першачарговых мэт на паверхні Месяца (выбрана 30 такіх мэт) для назірання і фотаздымаў падчас пралёта. === Пралёт каля Месяца === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена 6&nbsp;красавіка.]] На шосты дзень палёту «Арыён» увайшоў у [[Сфера дзеяння прыцягнення (астраномія)|сферу ўплыву]] Месяца (6 красавіка прыкладна ў 00:41 UTC-4), дзе месяцовая гравітацыя стала дамінуючай сілай, якая вызначае яго траекторыю. «Арыён» абляцеў Месяц на мінімальнай адлегласці каля 6545 км ад адваротнага боку месяцовай паверхні ў 23:00 UTC 6 красавіка. Яго максімальная адлегласць ад Зямлі склала 406 771 км у 23:02 UTC, і ён перасягнуў рэкорд «[[Апалон-13|Апалона-13]]» у 400 171 км як самая далёкая пілатуемая місія ад Зямлі. Пачынаючы з 22:46 UTC, калі Месяц знаходзіўся паміж «Арыёнам» і Зямлёй, на 40 хвілін адбылася запланаваная страта сігналу, у 23:24 UTC сігнал з Зямлі быў адноўлены. На працягу чатырохдзённага зваротнага палёту закладзены дадатковыя карэкціруючыя манеўры для забеспячэння дакладнага ўваходу ў [[атмасфера Зямлі|атмасферу Зямлі]]. На прыканцы сёмага дня палёту быў праведзены першы 15-секундны манеўр карэкцыі траекторыі. === Вяртанне на Зямлю === Чакаецца, што на 10-ы дзень палёту «Арыён» увойдзе ў атмасферу Зямлі з хуткасцю каля 11 км/с (38 366 км/г). Першапачаткова планавалася выкарыстоўваць «[[Скіп-ўваход]]», пры якім карабель кароткачасова апускаецца ў верхнія слаі атмасферы для стварэння пад'ёмнай сілы, рассейвання энергіі і павышэння дакладнасці пасадкі, адскоквае ад верхніх слаёў, а потым зноў апускаецца. Але гэта было заменена больш стромкім профілем уваходу пасля эрозіі цеплаахоўнага экрана, якая назіралася падчас місіі «Артэміда 1» (аднак траекторыю ўсёж спланавалі так, каб перад гэтым «Арыён» крыху больш часу правёў на арбіце Зямлі). Прывадненне запланавана на 11 красавіка 2026 года, 00:07 UTC, у Ціхім акіяне недалёка ад [[Сан-Дыега]] (Каліфорнія, ЗША), дзе ВМС ЗША падбяруць экіпаж. 7 красавіка 2026 года НАСА пацвердзіла, што карабель [[USS John P. Murtha]] пакінуў свой порт прыпіскі на ваенна-марской базе Сан-Дыега і накіраваўся да запланаванага месца прываднення «Арыёна». == Другасная карысная нагрузка == [[Файл:Artemis II Payload Integration (KSC-20250917-PH-FMX02 0017).jpg|міні|300x300пкс|Усталяванне кубсатаў у кальцы-адаптары (усталёўваюцца над ступенню ICPS). Верасень 2025 года]] Ініцыятыва НАСА па запуску малых спадарожнікаў-[[Кубсат|кубсатаў]] на Артэмідзе ўзнікла яшчэ ў 2019 годзе. Прымаліся прапановы ад амерыканскіх устаноў і кампаній аб запуску кубсатаў у якасці другасных карысных нагрузак на борце SL. НАСА планавала прыняць 6-секцыйныя (12 кг) і 12-секцыйныя (20 кг) кубсаты, якія павінны былі быць усталяваны ўнутры адаптара (пераходнага кальца) паміж верхняй ступенню SLS і службовым модулем касмічнага карабля Арыён, што пасля аддзялення Арыёна, вывела бы іх на высокую калязямную арбіту. Але ў кастрычніку 2021 года ад гэтай ідэі адмовіліся. У верасні 2024 года НАСА абвясціла, што яны адправіць пяць кубсатаў ад міжнародных партнёраў у рамках місіі «Артэміда-2». «Карысныя нагрузкі» былі адабраныя з краін, якія падпісалі пагадненне «Артэміда», і закліканы спрыяць развіццю глабальных навуковых і тэхналагічных даследаванняў, а таксама пашырыць міжнародны доступ да далёкага космасу. Было запушчана 4 кубсата:<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/image-article/nasas-sls-rocket-secondary-payloads/|title=NASA’s SLS Rocket: Secondary Payloads - NASA|access-date=2026-04-05}}</ref> — TACHELES — нямецкі кубсат які будзе вывучаць уплыў касмічных умоў на электрычныя кампаненты, якія выкарыстоўваюцца ў месяцовых апаратах. — ATENEA — кубсат Нацыянальнай камісіі па касмічнай дзейнасці Аргенціны. Мэта апарата — вывучэнне радыяцыйнай абароны, адлюстраванне навакольнага радыяцыйнага асяроддзя, збор дадзеных GPS для планавання місіі і тэставанне сістэмы далёкай сувязі. — K-RadCube ад Карэйскага аэракасмічнага кіравання, якія будуць вывучаць дазіметрычны матэрыял, які імітуе тканіну чалавечага цела, для вымярэння ўздзеяння касмічнага выпраменьвання — Space Weather CubeSat-1 — кубсат саудаўскага касмічнага агенцтва з місіяй вымярэння аспектаў касмічнага надвор’я на высокай калязямной арбіце. == Карысная нагрузка і навуковыя эксперыменты == У ходзе эксперымента AVATAR былі дастаўлены клеткі [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]], атрыманыя з узораў крыві экіпажа, і дапаможа даследчыкам вывучыць рэакцыю імуннай сістэмы чалавека на ўмовы глыбокага космасу. Актыўнасць імунных біямаркераў дасць магчымасць атрымаць дадатковыя дадзеныя. Таксама экіпаж перыядычна збірае ўзоры сліны. Акрамя таго, нямецкае касмічнае агенцтва (DLR) паставіла некалькі датчыкаў радыяцыі M-42, якія ўстаноўлены ўнутры «Арыёна». Гэтыя датчыкі, разам з уласнымі прыборамі вымярэння радыяцыі ад НАСА, дапамагаюць вызначыць узроўні радыяцыі на борце касмічнага карабля. У дапаўненне, экіпаж носіць «актыграфічныя датчыкі», падобныя на гадзіннік, якія збіраюць дадзеныя аб стане здароўя. == Абсталяванне == [[Файл:O2O optical communications modules on the Orion Spacecraft.png|міні|300x300пкс|Сістэма аптычнай сувязі Orion Artemis II]] === Аптычная сістэма сувязі === У рамках місіі праводзяцца выпрабаванні і дэманстрацыя аптычнай сувязі з Зямлёй і назад з выкарыстаннем аптычнай сістэмы сувязі Orion Artemis II, якая выкарыстоўвае лазерныя прамяні. Такая аптычная сістэма можа быць менш і лягчэй, чым звычайная [[радыёсувязь]], а таксама спажываць менш энергіі, пры гэтым павялічваючы хуткасць перадачы. Апаратнае забеспячэнне сістэмы Orion Artemis II інтэгравана ў касмічны карабель «Арыён» і ўключае ў сябе аптычны модуль (100 мм тэлескоп і два карданных «падвеса»), мадэм і электроніку куравання. Orion Artemis II будзе падтрымліваць сувязь з наземнымі станцыямі ў Каліфорніі і Нью-Мексіке. Перадаючая прылада адпраўляе дадзеныя на Зямлю з хуткасцю перадачы да 260 Мбіт/с (у адрозненне ад чаканых 10 Мбіт/с па радыёканалах), што дазволіла экіпажу перадаць на Зямлю першыя 100 Гб дадзеных ужо да 5 красавіка.<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://telegraf.news/life/nasa-zapustilo-lazernuju-svyaz-dlya-artemida-2-vse-radi-krasivyh-snimkov-s-luny/|title=NASA запустило лазерную связь для «Артемида-2». Все ради красивых снимков с Луны? &ndash; Telegraf.news|website=Telegraf.news|access-date=2026-04-05}}</ref> Акрамя эксперыментальнай сістэмы Orion Artemis II, для сувязі з Зямлёй выкарыстоўваюцца «[[Радыёсувязь|больш звычайныя]]» сродкі сувязі якія звязваюць карабель т.з. Нізкакасмічнай (Near Space Network) і [[Сетка дальняй касмічнай сувязі НАСА|Глыбокакасмічнай сеткай сувязі НАСА]]. Гэтыя дзве «радыёсеткі» працуюць у тандэме, забяспечваючы падтрымку «Арыёна» з моманту запуску, вакол Месяца і назад на зямлю.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/communicating-with-missions/|title=SCaN: Communicating with Missions|access-date=2026-04-05}}</ref> == Няспраўнасці пад час палёту == === Туалет === Адразу пасля выхаду на каляземную арбіту, і перад далейшым разгонам да Месяца, экіпаж «Артэміды-2» прыступіў да падрыхтоўкі касмічнага карабля да жыцця ў космасе. Падчас гэтай аперацыі экіпаж паведаміў аб перарывістым індыкатары няспраўнасці туалета. Пасля кансультацый з камандай на зямлі прычына праблемы была высветлена і ліквідавана.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> == Іншыя факты == * iPhone 17 Pro Max ёсць у кожнага астранаўта місіі. Спецыялісты НАСА распрацавалі ўніверсальную прашыўку якая зрабіла з iPhone універсальную прыладу для хуткага маніторынгу бартавых сістэм. * Падчас пралёта экіпаж выявіў два безыменныя кратары, якія яны прапанавалі назваць «Інтэгрыці» (у гонар свайго касмічнага карабля) і «Кэрал» (у гонар памерлай жонкі Уайзмена). * у час прамой трансляцыі з камеры ўсталяванай унутры «Арыёна» быў момант калі непасрэдна перад аб'ектывам праплыла банка з шакаладнай пастай [[Nutella]]. У НАСА заявілі, што яны не займаюцца рэкламай, а сама шакаладная паста ёсць у рацыёне астранаўтаў місіі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/145609-na-translyacii-artemida-2-v-kadr-popala-nutella/|title=На трансляции миссии «Артемида-2» в кадр внезапно попала банка Nutella|first=Никита|last=Лактюшин|website=Hi-Tech Mail|date=2026-04-07|access-date=2026-04-09}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] 6qaduyfjgo62qqv40pr2xyk175odkof 0 805625 5124979 5123516 2026-04-12T10:43:35Z ~2026-22473-06 166590 дробная папраўка спасылак 5124979 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Раберта Уільямс | арыгінал імя = Roberta Lynn Williams | выява = Roberta_Williams_Adventure_Game_Fan_Fair_Tacoma_Washington_July_2024_%28cropped%29.jpg | апісанне выявы = Раберта Уільямс на імпрэзе, прысвечанай камп'ютарным гульням, у 2024 годзе | род дзейнасці = Гейм-дызайнер, пісьменнік | дата нараджэння = 16.02.1953 | месца нараджэння = [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] }} '''Раберта Уільямс''' ({{lang-en|Roberta Williams}}; нар. {{ДН|16|2|1953}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Камп’ютарная гульня|гейм]]-дызайнерка і [[пісьменнік|пісьменніца]]. Cтваральніца першай [[Прыгодніцкая відэагульня|прыгодніцкай відэагульні]] з графікай, ''[[Mystery House]]'' ("Загадкавы дом", 1980).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://eyeondesign.aiga.org/roberta-williams-is-the-worlds-first-graphic-computer-game-designer-but-shes-famous-for-all-the-wrong-reasons/|title=Roberta Williams Is the World’s First Graphic Computer Game Designer—But She’s Famous for All the Wrong Reasons|author=Drumm, Perrin|website=Eye on Design|date=2022-05-13|access-date=2026-04-07}}</ref> Таксама вядомая праз прыгодніцкія гульні серыі ''[[King's Quest]]'' і хорар-гульню ''[[Phantasmagoria]]''.<ref name=":2" /> Лічыцца адной з найбольш уплывовых фігур у гісторыі [[Камп’ютарная гульня|камп'ютарных гульняў]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://gdconf.com/article/adventure-game-trailblazer-roberta-williams-to-receive-pioneer-award-at-gdc-2020/|title=Adventure game trailblazer Roberta Williams to receive Pioneer Award at GDC 2020|website=GDC: Festival of Gaming|date=2020|access-date=2026-04-07}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.historylink.org/File/20912|title=Williams, Roberta Lynn (b. 1953)|author=Holden Givens, Linda|website=HistoryLink|date=2019-11-27|access-date=2026-04-07}}</ref><ref name=":2" />. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1953 г. у [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе]], імя пры нараджэнні – Раберта Лін Хоер (Roberta Lynn Heuer).<ref name=":1" /> У дзяцінстве часта прыдумляла і распавядала фантастычныя гісторыі сваім бацькам, малодшаму брату і сябрам.<ref name=":1" /> У 1970 г. пазнаёмілася з [[Кен Уільямс|Кенам Уільямсам]], калі абодва вучыліся ў старэйшай школе. У 1972 г. Раберта і Кен ажаніліся, у 1973 г. у іх нарадзілася першае дзіця.<ref name=":1" /> У 1979 г. Кен, які працаваў праграмістам, набыў для сям'і першы дамашні камп'ютар, [[Apple II]]. Праз яго Раберта пазнаёмілася з тэкставай прыгодніцкай гульнёй ''[[Colossal Cave Adventure]]'' ("Прыгоды ў Каласальнай пячоры"), дзякуючы якой яна зацікавілася камп'ютернымі гульнямі.<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altaonline.com/culture/movies-tv-shows/a46976900/sierra-on-line-video-games-roberta-williams-joy-lanzendorfer/|title=Falling in and out of Love with Sierra On-Line|author=Lanzendorfer, Joy|website=Alta Online|date=2024-03-25|access-date=2026-04-08}}</ref> == Кар'ера == У 1979 г., натхніўшыся тэкставай гульнёй ''[[Colossal Cave Adventure]]'', Раберта вырашыла стварыць уласную прыгодніцкую гульню і пераканала мужа [[Кен Уільямс|Кена]] прыняць удзел у працэсе распрацоўкі.<ref name=":3" /> У тым жа годзе Уільямсы заснавалі студыю відэагульняў Sierra On-Line (пазней ''[[:en:Sierra Entertainment]]''). Першым праектам студыі стала прыгодніцкая гульня ''[[Mystery House]]'' ("Загадкавы дом"), для якой Раберта стварыла сцэнар, правілы і графіку, а Кен напісаў праграмны код.<ref name=":1" /> Акрамя вышэйназванай ''Colossal Cave Adventure'', гульня была натхнёная творчасцю [[Агата Крысці|Агаты Крысці]] і настольнай гульнёй ''[[Clue]]'' (''Cluedo''). У адрозненні ад папярэдніх прыгодніцкіх гульняў, якія складаліся выключна з тэкставых апісанняў падзей, у ''Mystery House'' упершыню выкарыстовывался графіка. ''Mystery House'' выйшаў у 1980 г. і моцна паўплываў на далейшае фармаванне жанру.<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":1" /> На працягу 80-х і ў першай палове 90-х гадоў, Sierra On-Line вырасла ў маштабах і стала вядомай праз свае паспяховыя серыі прыгодніцкіх відэагульняў: ''[[:en:King's Quest]]'', ''[[:en:Space Quest]]'', ''[[:en:Leisure Suit Larry]]'', ''[[:en:Quest for Glory]]'' і іншыя. Уільямс у прыватнасці працавала над гульнямі ў серыі ''King's Quest,'' а таксама іншымі праектамі: ''The Dark Crystal'' (1983), ''The Colonel's Bequest'' (1989), ''[[Phantasmagoria]]'' (1995) і іншымі. У 1999 Раберта Уільямс, якая на той момант стала дызайнеркай больш за 20 гульняў, абвясціла аб сканчэнні сваёй кар'еры ў індустрыі гульняў.<ref name=":1" /> Але ў 2023 г. разам з Кенам яна выпусціла [[Рымейк|рымэйк]] класічнай тэкставай прыгодніцкай гульні ''[[Colossal Cave Adventure]]'', у акім дадаецца 3D-графіка і магчымасць гуляць у [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]].<ref name=":2" /> Уільямс займаецца таксама пісьменніцкай дзейнасцю: у 2021 г. выйшаў раман "Развітанне з Тара" (''Farewell to Tara''), прысвечаны Вялікаму голаду ў [[Ірландыя|Ірландыі]] у 1845-1852 гг.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/best-selling-computer-game-designer-roberta-williams-releases-her-first-novel-farewell-to-tara-301253591.html|title=Best-Selling Computer Game Designer, Roberta Williams, Releases Her First Novel, Farewell to Tara|first=Roberta|last=Williams|website=PR Newswire|date=2021-05-23|access-date=2026-04-07}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/roberta-williams-reembarking-colossal-cave-adventure-2022|title=Why Roberta Williams Is Re-embarking on a Colossal Cave Adventure in 2022|first=Rebekah|last=Valentine|website=IGN|date=2022-03-31|access-date=2026-04-07}}</ref> {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-08}} 0wep4i4qj1nlzwvu7uyrb43qptsjmir 0 805657 5124914 5124350 2026-04-12T08:26:33Z ~2026-21181-80 166293 5124914 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў "''Слоўніку польскай мовы''" (1807–1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815–1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца – гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813–1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста» [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста», выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы – «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') – з’явілася водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 г. у Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кніга ім яшчэ не была завершана. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на "рускую мову" Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна "''język ruski''" вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] "Гісторыя рускай літаратуры" (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая „''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''”, беларускай - „''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''”, сучаснай расійскай – „''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''"<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] gvqktxcyhhn4dvwqfrm3d6pnxchzliv 5124915 5124914 2026-04-12T08:30:44Z ~2026-21181-80 166293 5124915 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў "''Слоўніку польскай мовы''" (1807–1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815–1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца – гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813–1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста» [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста», выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы – «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') – з’явілася водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 г. у Пецярбургу на расійскай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кніга ім яшчэ не была завершана. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на "рускую мову" Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна "''język ruski''" вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] "Гісторыя рускай літаратуры" (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая „''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''”, беларускай - „''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''”, сучаснай расійскай – „''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''"<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] 02h0449erlqa3z5km3orc27p72w5s00 0 805668 5124867 5123225 2026-04-12T07:10:30Z StarDeg 16311 5124867 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віталь Івановіч Чу́ркін''' ([[21 лютага]] [[1952]], Масква — [[20 лютага]] [[2017]], Нью-Йорк) — савецкі і расійскі дыпламат, надзвычайны і паўнамоцны пасол. У розныя перыяды з’яўляўся паслом у Чылі, Бельгіі і Канадзе, пастаянным прадстаўніком Расіі пры НАТА і Заходнееўрапейскім саюзе, намеснікам міністра замежных спраў Расіі. Пастаянны прадстаўнік Расійскай Федэрацыі пры Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і ў Савеце Бяспекі ААН з 8 красавіка 2006 па 20 лютага 2017 года (да сваёй смерці). Кандыдат гістарычных навук. {{start box}} {{succession box | before=[[Сяргей Віктаравіч Лаўроў]]| title=[[Пастаянны прадстаўнік Расіі пры ААН]] | years= [[2006]] — [[2017]] | after=[[Віталь Іванавіч Чуркін]]}} {{end box}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чуркін Віталь Іванавіч}} ko9ftqlki3za9pilec59stj3ywpxhw7 5124868 5124867 2026-04-12T07:11:22Z StarDeg 16311 5124868 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віталь Івановіч Чу́ркін''' ([[21 лютага]] [[1952]], Масква — [[20 лютага]] [[2017]], Нью-Йорк) — савецкі і расійскі дыпламат, надзвычайны і паўнамоцны пасол. У розныя перыяды з’яўляўся паслом у Чылі, Бельгіі і Канадзе, пастаянным прадстаўніком Расіі пры НАТА і Заходнееўрапейскім саюзе, намеснікам міністра замежных спраў Расіі. Пастаянны прадстаўнік Расійскай Федэрацыі пры Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і ў Савеце Бяспекі ААН з 8 красавіка 2006 па 20 лютага 2017 года (да сваёй смерці). Кандыдат гістарычных навук. {{start box}} {{succession box | before=[[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]]| title=[[Пастаянны прадстаўнік Расіі пры ААН]] | years= [[2006]] — [[2017]] | after=[[Віталь Іванавіч Чуркін]]}} {{end box}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чуркін Віталь Іванавіч}} 6wzvjvtioe5yzu5ovwqt5di4vnqomg4 5124870 5124868 2026-04-12T07:12:26Z StarDeg 16311 5124870 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віталь Івановіч Чу́ркін''' ([[21 лютага]] [[1952]], Масква — [[20 лютага]] [[2017]], Нью-Йорк) — савецкі і расійскі дыпламат, надзвычайны і паўнамоцны пасол. У розныя перыяды з’яўляўся паслом у Чылі, Бельгіі і Канадзе, пастаянным прадстаўніком Расіі пры НАТА і Заходнееўрапейскім саюзе, намеснікам міністра замежных спраў Расіі. Пастаянны прадстаўнік Расійскай Федэрацыі пры Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і ў Савеце Бяспекі ААН з 8 красавіка 2006 па 20 лютага 2017 года (да сваёй смерці). Кандыдат гістарычных навук. {{start box}} {{succession box | before=[[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]]| title=[[Пастаянны прадстаўнік Расіі пры ААН]] | years= [[2006]] — [[2017]] | after=[[Васіль Аляксеевіч Нябензя]]}} {{end box}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чуркін Віталь Іванавіч}} 53f6j0zr6clrlmkrcpkq90jh13qqu5v 0 805803 5124607 5124102 2026-04-11T13:24:36Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5124607 wikitext text/x-wiki '''Клерух''' (Тэрмін паходзіць ад [[Грэчаская мова|грэчаскага]] слова {{Lang|grc|κληροῦχος}}, ''klēroukhos'', літаральна «ўладальнік жэрабя», ''klēroukhia''; таксама '''клероўхі''' і '''клеручы''' ) у [[Класічная Грэцыя|класічнай Грэцыі]] — спецыялізаваны тып калоніі, заснаванай [[Старажытныя Афіны|Афінамі]]. == Гісторыя == Звычайна [[Старажытнагрэчаская каланізацыя|грэчаскія калоніі]] былі палітычна незалежнымі; яны мелі асаблівыя адносіны з матчыным горадам (''[[Метраполія|мегаполіяй]]''), але ў астатнім былі незалежнымі адзінкамі. Клерухіі істотна адрозніваліся. Пасяленцы або клерухі захоўвалі сваё афінскае грамадзянства, а супольнасць заставалася палітычна залежнай ад Афін — становішча, якое ўмацавалася шляхам усталявання інстытутаў мясцовага самакіравання, заснаваных на афінскіх мадэлях, такіх як савет на [[Самас|Самасе]]. Паводле [[Плутарх|Плутарха]], клерухіі прызначаліся бедным афінскім грамадзянам, якія потым жылі за мяжой, захоўваючы сваё афінскае грамадзянства. Аднак [[Эпіграфіка|эпіграфічныя]] сведчанні сведчаць аб тым, што афінскія клерухі часцей былі багатымі і працягвалі жыць у Афінах, пакуль рабы працавалі ў іх заморскіх маёнтках. Такім чынам, клерухіі сталі значнай крыніцай прыватнага багацця ў Афінах — 3000 ''клерояў'' на Лесбасе забяспечвалі 100 талентаў у год, паводле Фукідыда. Лічыцца, што першым клерухіем быў [[Саламін]], захоплены Афінамі ў Мегары ў VI стагоддзі да н.э. Іншыя клерухіі былі створаны на Фракійскім Херсанесе пасля яго адваявання ў [[Дзяржава Ахеменідаў|Персідскай імперыі]] пасля [[Грэка-персідскія войны|грэка-персідскіх войнаў]] V стагоддзя да н.э., а таксама ў [[Халкіда|Халкідзе]] пасля паразы гэтага горада ў вайне з Афінамі. У перыяд [[Першы афінскі марскі саюз|Дэласскай лігі]] і Другой Афінскай лігі (V–IV стагоддзі да н.э.) Афіны стварылі яшчэ шмат клерухіяў, напрыклад, на Самосе. Афінская сістэма клерухіяў дасягнула свайго росквіту ў канцы V стагоддзя, калі яна распасціралася на ўсход да [[Самсун|Аміса]] на Чорным моры. Гэтая сетка клерухіяў была страчана ў канцы [[Пелапанеская вайна (431—404)|Пелапанескай вайны]] і больш ніколі не дасягнула такога маштабу, хоць некаторыя клерухіі былі адноўлены ў IV стагоддзі, напрыклад, на Лемнасе і Самосе. {{Крыніцы}} * == Бібліяграфія == * {{Cite EB1911|wstitle=Cleruchy}} * {{citation|last=Moreno|first=Alfonso|year=2013|editor1-last=Bagnall|editor1-first=Roger S.|editor2-last=Broderson|editor2-first=Kai|editor3-last=Champion|editor3-first=Craige B.|editor4-last=Erskine|editor4-first=Andrew|editor5-last=Huebner|editor5-first=Sabine R.|editor5-link=Sabine R. Huebner|title=Cleruchy|encyclopedia=Encyclopedia of Ancient History|publisher=Blackwell}} * {{cite book|first=G.|last=Gilbert|title=Constitutional Antiquities of Athens and Sparta|edition=Eng. trans.|location=London|year=1895}} * {{cite book|first=A.H.J.|last=Greenidge|title=Handbook of Greek Constitutional Antiquities|location=London|year=1896}} {{няма катэгорый|date=2026-04-11}} dz4znvbqs79vw8pu15wp3nlb5zrqya1 0 805813 5124606 5124230 2026-04-11T13:24:26Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5124606 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійская мастачка<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://lnmm.gov.lv/en/latvian-national-museum-of-art/exhibitions/aleksandra-belcova-18921981-52|title=Aleksandra Beļcova (1892–1981) - Art Museums|website=lnmm.gov.lv|access-date=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tg-m.ru/articles/4-2011-33/iskusstvo-i-sudby-roman-suta-i-aleksandra-beltsova|title=Искусство и судьбы. Роман Сута и Александра Бельцова {{!}} Журнал «ТРЕТЬЯКОВСКАЯ ГАЛЕРЕЯ»|author=Евсеева Наталия|website=www.tg-m.ru|access-date=2026-04-10}}</ref>. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў [[Навазыбкаў]], куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гваздзёў Сяргей|загаловак=Рэха з берагоў Дзвіны-Даўгавы // Крэскі да партрэтаў мастакоў з Заходняй Беларусі|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонкі=105-107}}</ref>. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і [[Романс Сута]], з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізмам]], [[Фавізм|фавізмам]] і [[Кубізм|кубізмам]]. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] (дзе яны сустракаліся з лідэрам [[Футурызм|футурыстаў]] [[Філіпа Тамаза Марынеці|Марынеці]]) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]], якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся<ref>Kukaine Jana. [https://www.researchgate.net/publication/357243026_Aleksandra_Belcova_1892-1981_On_Course_for_a_Virtual_Feminist_Museum Aleksandra Beļcova (1892–1981): On Course for a Virtual Feminist Museum] // Eesti Kunstimuuseumi Toimetised / The Proceedings of the Art Museum of Estonia, 2021. Pp. 153–190</ref>. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе Аляксандра Бяльцова ўступіла ў Саюз мастакоў Латвійскай ССР. Яна заставалася актыўнай да апошніх гадоў жыцця, удзельнічаючы ў выставах і іншых мастацкіх падзеях. Дзяржаўны мастацкі музей у Рызе арганізаваў дзве персанальныя выставы А. Бяльцовай — у 1962 і 1972 гадах<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/aleksandra-belcova/|title=Aleksandra Beļcova|website=AWARE Women artists / Femmes artistes|access-date=2026-04-10}}</ref>. У савецкі час Бяльцова ўсё больш звярталася да партрэтнага жывапісу. Партрэты яе сяброў — пісьменнікаў, акцёраў, оперных спевакоў і балетных артыстаў — дазвалялі ёй адносна лёгка прыстасавацца да патрабаванняў сацыялістычнага рэалізму. Значную частку яе работ гэтага перыяду складаюць кампазіцыі з інтэр’ерамі: часта гэта яе майстэрня, балкон або віды з акна<ref name=":1" />. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. == Бяльцова і беларускі рух == [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку [[Алесь Салавей]] (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і [[Пятро Сакол]]. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні"<ref>{{Кніга|аўтар=Адамовіч Антон|загаловак=Да гісторыі беларускае літаратуры|год=2005|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зьміцер Колас|старонкі=1245-1246}}</ref>. Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:<blockquote>А. Бяльцова прайшла праз некалькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі палотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі<ref name=":0" />.</blockquote> У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях"<ref>{{Кніга|аўтар=Грыбоўскі Юры.|загаловак=Беларусы ў Латвіі (1918-1945 гг.)|год=2026|месца=Беласток|выдавецтва=Фонд Камунікат|старонкі=911}}</ref>. У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава<ref>{{Кніга|аўтар=Туронак Юры|загаловак=Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі.|год=2008|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|старонкі=343}}</ref>. == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-11}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] iwx1c0436eejbk361y1a1n3qx6mudd1 0 805844 5124605 5124284 2026-04-11T13:24:10Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}} 5124605 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта фрактал, вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для c у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. === Галерэя выбраных твораў мастацтва === <gallery> File:Mandelbrot Set Image 95.png File:Mandelbrot Set Image 93.png File:Mandelbrot Set Image 87.png File:Mandelbrot Set Image 83.png File:Mandelbrot Set Image 76.png </gallery> {{тупіковы артыкул|date=2026-04-11}} [[Катэгорыя:Вылічальная матэматыка]] [[Катэгорыя:Фракталы]] nz0vj9yqgxzxp1kj20rnwjyiwycklsl 5124792 5124605 2026-04-11T22:45:14Z Aokoroko 64521 5124792 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта [[фрактал]], вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для c у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. === Галерэя выбраных твораў мастацтва === <gallery> File:Mandelbrot Set Image 95.png File:Mandelbrot Set Image 93.png File:Mandelbrot Set Image 87.png File:Mandelbrot Set Image 83.png File:Mandelbrot Set Image 76.png </gallery> {{тупіковы артыкул|date=2026-04-11}} [[Катэгорыя:Вылічальная матэматыка]] [[Катэгорыя:Фракталы]] qhvy2iew8rae0aqpzee8jb0j5b15j8f 5124793 5124792 2026-04-11T22:51:36Z Aokoroko 64521 5124793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта [[фрактал]], вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для c у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. === Галерэя выбраных твораў мастацтва === <gallery> File:Mandelbrot Set Image 95.png File:Mandelbrot Set Image 93.png File:Mandelbrot Set Image 87.png File:Mandelbrot Set Image 83.png File:Mandelbrot Set Image 76.png </gallery> == Спасылкі == * [http://www.ted.com/talks/benoit_mandelbrot_fractals_the_art_of_roughness.html Бенуа Мандэльброт: Фракталы і мастацтва шурпатасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140217132541/http://www.ted.com/talks/benoit_mandelbrot_fractals_the_art_of_roughness.html |date=17 лютага 2014 }}, [[TED (канферэнцыя)|TED]], люты 2010 г. [[Катэгорыя:Вылічальная матэматыка]] [[Катэгорыя:Фракталы]] 6j9pifk767r3g1e308jic3tja1lba7s 0 805845 5124604 5124306 2026-04-11T13:24:08Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5124604 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца старажытнагрэчаскай і старажытнаяўрэйскай моваў, прафесар Віленскага ўніверсітэта<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыя Беларусі]]. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце (прыкладна ў 1809 пакінуў ордэн). Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Узначаліў кафедру старажытнагрэчаскай літаратуры (1830), незадоўга перад закрыццём універсітэта. Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-11}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Іўрыт]] [[Катэгорыя:Арыенталізм]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Філолагі]] 5wfbbt5amld4ucqdngyp72hveeyj02y 5124622 5124604 2026-04-11T13:42:49Z Aliaksei Lastouski 75892 злучыў з артыкулам "Жукоўскія" 5124622 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] і [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскай]] моваў, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыя Беларусі]]. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце (прыкладна ў 1809 пакінуў ордэн). Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і Віленскім універсітэце. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце старажытнагрэчаскую мову і літаратуру (з 1805 года), старажытнаяўрэйскую мову (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Узначаліў кафедру старажытнагрэчаскай літаратуры (1830), незадоўга перад закрыццём універсітэта. Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Іўрыт]] [[Катэгорыя:Арыенталізм]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Філолагі]] dtpyhfaa6zholjjcvnuxvnxnkn40kb9 0 805860 5124682 5124490 2026-04-11T16:22:35Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124682 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[Архіў|архіваў]], [[Бібліятэка|кнігазбораў]] і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана страта шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых [[Магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Храптовічы]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === У выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці буйныя грамадскія кнігазборы. Знакавай падзеяй стаў вываз у [[Санкт-Пецярбург]] пасля падаўлення [[Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі|паўстання 1794 года]] найбуйнейшай у краіне [[Бібліятэка Залускіх|Бібліятэкі Залускіх]] (Варшаўскай публічнай бібліятэкі). Яна ўтрымлівала велізарную колькасць дакументаў, старадрукаў і кніг з тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каштоўныя выданні, рукапісы і [[Інкунабула|інкунабулы]] з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер [[Расійская нацыянальная бібліятэка]]){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў [[1772]] годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]], была [[Секвестр|секвестравана]] (канфіскавана ў лік дзяржавы){{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала [[А. Бібікаў|А. Бібікава]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] ўладальнік замка [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамінік Радзівіл]] выступіў на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Пасля прыходу расійскіх войскаў маёмасць зноў была канфіскавана. У 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў мастацтва і зброі, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі Сапегаў]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Распыленне Нясвіжскага архіва і бібліятэкі === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У [[1813]] годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]] у Санкт-Пецярбургу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]]. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. === Вываз Бібліятэкі Храптовічаў (1913) === Яшчэ адной трагічнай старонкай гісторыі стала страта [[Бібліятэка Храптовічаў|Шчорсаўскай бібліятэкі Храптовічаў]]&nbsp;— аднаго з найбагацейшых прыватных кнігазбораў на тэрыторыі Беларусі, які налічваў ад 15 да 20 тысяч тамоў старадрукаў і рукапісаў. У пачатку XX стагоддзя ўладальнікі маёнтка браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне аб перадачы радавога кнігазбору на часовае дэпазітнае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Перавоз каля 7000 найбольш каштоўных асобнікаў быў завершаны ў верасні 1913 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Галоўнай умовай перадачы было тое, што кнігі павінны быць вернуты на радзіму пасля адкрыцця ў Беларусі ўласнага ўніверсітэта. Аднак, нягледзячы на шматлікія афіцыйныя звароты беларускага ўрада і навукоўцаў да ўлад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] у 1924 і 1926 гадах, а таксама спробы вярнуць збор у 1990-х гадах, бібліятэка Храптовічаў так і не была вернута ў Беларусь і дагэтуль знаходзіцца ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Фурс|2005|с=274}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Мастацкая літаратура, якая заставалася ў маёнтку Шчорсы, загінула ў 1939 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] iafb43k63rz0l8lly6e5csk3z6ccy5o 0 805865 5124689 5124454 2026-04-11T16:29:23Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124689 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Пе́ршай сусве́тнай і по́льска-саве́цкай во́йнаў''' — працэс масавага знішчэння, пашкоджання і эвакуацыі з наступным невяртаннем гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], мастацкіх збораў і [[музей|музейных]] калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1914 па 1921 гады. У гэты час тэрыторыя Беларусі стала арэнай актыўных баявых дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а затым і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], што прывяло да некантралюемага вывазу нацыянальных скарбаў уладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], разрабавання маёнткаў і палацаў як вайсковымі фарміраваннямі розных бакоў, так і прадстаўнікамі новых савецкіх структур. Адным з найбольш пацярпелых гістарычных аб'ектаў у гэты час стаў [[Нясвіжскі замак]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], багатыя калекцыі якога апынуліся раскіданымі і часткова знішчанымі{{sfn|Блінец|2020|с=61—81}}. == Эвакуацыя калекцый падчас Першай сусветнай вайны == На пачатку XX стагоддзя Нясвіжскі замак перажываў чарговы перыяд свайго ўздыму як буйны культурны цэнтр. Намаганнямі Марыі Дароты дэ Кастэлян і яе мужа Антонія Вільгельма Радзівіла палац быў адноўлены пасля доўгіх гадоў заняпаду. У рэзідэнцыю былі вернутыя фамільны архіў, калекцыя рыцарскіх даспехаў, створана новая бібліятэка, вернуты з Эрмітажа шэраг прадметаў, вывезеных яшчэ падчас вайны 1812 года. Беларускі краязнавец [[Аляксандр Ельскі]], які наведаў замак у 1905 годзе, з захапленнем апісваў багацце рыцарскай збруі, халоднай зброі, булаваў гетманаў, пячатак і ювелірных вырабаў, якія ўяўлялі сабой сапраўдную скарбніцу для вывучэння айчыннай гісторыі{{sfn|Блінец|2020|с=61—62}}. Аднак пачатак Першай сусветнай вайны змяніў лёс палаца і яго гаспадараў. Ужо ў першыя месяцы баявых дзеянняў звыклы лад жыцця быў парушаны. У адным з замкавых карпусоў, так званай камяніцы, быў абсталяваны лазарэт, які заняў дваццаць чатыры пакоі. Дзеля гэтага адтуль вынеслі ўсю мэблю, партрэты і знялі шоўкавыя шпалеры. Друга верасня 1914 года ў [[Нясвіж]] прыбыла першая партыя параненых з фронту{{sfn|Блінец|2020|с=62}}. Сур'ёзная небяспека навісла над замкам летам 1915 года. У адпаведнасці з тактыкай «[[выпаленая зямля|выпаленай зямлі]]», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці, якія маглі дастацца праціўніку, павінны былі быць знішчаны. Лёс палаца выратавала хадайніцтва графа Веляпольскага перад расійскім Вярхоўным галоўнакамандуючым, пасля чаго замак быў узяты пад ахову. Тым не менш, у жніўні 1915 года пачалася масавая эвакуацыя гістарычных і мастацкіх калекцый. На захаванне ў [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўны банк]] у [[Мінск|Мінску]] былі перададзены больш за сто найкаштоўнейшых дакументаў. Сярод іх былі шлюбныя пасведчанні, тастаменты, а таксама гістарычныя копіі прывілея імператара Карла V аб наданні Мікалаю Радзівілу княжацкага тытула ад 1547 года і прывілея Нясвіжу на [[Магдэбургскае права|магдэбургскае права]] ад 1586 года{{sfn|Блінец|2020|с=62—63}}. Матэрыяльныя і мастацкія калекцыі пакаваліся ў вялікія скрыні і перавозіліся на чыгуначную станцыю [[Гарадзея (станцыя)|Замір'е]], адкуль цягніком адпраўляліся ў [[Масква|Маскву]]. Маштабы вывазу ўражваюць. Толькі архіўных папер было вывезена каля 1150 кілаграмаў, якія складалі найбольш каштоўную гістарычную частку архіва з дакументамі XVI—XIX стагоддзяў. Рыцарскія даспехі былі запакаваны ў пяць скрынь, дзе змяшчалася пяцьдзесят сем адзінак даспехаў (у тым ліку фрагменты іспанскага даспеха з залатым арнаментам і італьянскай работы XV стагоддзя) і пяць камплектаў конскай зброі. Жывапіс і гравюры змясціліся ў трох скрынях, сярод якіх былі партрэты XVII стагоддзя, трыццаць адзін пейзаж, восем ілюстрацый [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] да паэмы «[[Пан Тадэвуш]]», дваццаць работ [[Юльян Фалат|Юльяна Фалата]] і творы іншых мастакоў, такіх як [[В. Папэ]] і [[В. Гондзіюс]]. Акрамя таго, быў эвакуіраваны велізарны збор сярэбранага сталовага посуду, толькі пяць набораў якога важылі каля дваццаці дзевяці кілаграмаў, а таксама каштоўныя вазы з аметыста, парцаляна і зброя{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. Падчас транспарціроўкі частка эвакуіраваных скарбаў знікла. У кастрычніку 1915 года службоўцамі станцыі [[Масква-Таварная (станцыя)|Масква-Таварная]] быў складзены пратакол аб страце грузу. З трынаццаці адпраўленых скрынь агульнай вагой восемдзесят пудоў прыбылі толькі тры скрыні вагой трыццаць пяць пудоў. Такім чынам, дзесяць скрынь са старадаўнімі мастацкімі прадметамі бясследна зніклі ў дарозе{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Эвакуацыі падвяргаліся не толькі прыватныя зборы, але і музейныя калекцыі. Так, у 1915 годзе зборы [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], заснаванага ў 1908 годзе пры [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскім царкоўна-археалагічным камітэце]], былі вывезены ў горад [[Разань]]. Гэтая калекцыя налічвала больш за тры тысячы музейных прадметаў старажытнасці{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. == Рэквізіцыя царкоўных званоў і маёмасці == {{пусты раздзел}} == Разбурэнні ў перыяд рэвалюцый і германскай акупацыі (1917—1918) == Нягледзячы на маштабную эвакуацыю, у Нясвіжскім замку заставалася значная частка маёмасці, у тым ліку бібліятэка, партрэтная галерэя, скульптуры, габелены, паляўнічыя трафеі і старадаўняя мэбля. У снежні 1917 года ў сценах замка праходзіў з'езд вайскоўцаў-беларусаў 2-й арміі Заходняга фронту. У прынятай імі рэзалюцыі асобным пунктам стаяла патрабаванне да армейскай Беларускай Рады ўзяць пад апеку бібліятэку князя Радзівіла як нацыянальны набытак Беларусі і адкрыць у замку сельскагаспадарчы інстытут. Аднак з-за слабасці нацыянальнага руху і адсутнасці сродкаў гэтыя планы не былі рэалізаваны{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. У лютым 1918 года горад і замак былі заняты нямецкімі войскамі. У палацы пасяліўся палкоўнік [[Ф. Тэтлау]]. Разам з тым, германскі імператар [[Вільгельм II (імператар германскі)|Вільгельм II]], які да вайны бываў у Нясвіжы на паляваннях, асабістымі тэлеграмамі загадаў ваенным уладам забяспечыць захаванасць палаца і радзівілаўскай пахавальні ў касцёле{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. == Разрабаванне падчас польска-савецкай вайны == У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у Нясвіжы была ўсталявана савецкая ўлада. У горад прыбыў атрад [[Усерасійская надзвычайная камісія|Надзвычайнай камісіі]] Смаленскай акругі пад камандаваннем [[Салдатаў|Салдатава]]. Гэты атрад размясціўся непасрэдна ў замку і пачаў масавыя арышты і збор кантрыбуцыі з мясцовага насельніцтва. Калі мясцовы рэўкам сабраўся на пасяджэнне для абмеркавання паводзін чэкістаў, Салдатаў загадаў акружыць будынак і пад пагрозай кулямётаў распусціў сход. За кароткі час гаспадарання гэтага атрада, які быў раззброены рэгулярнай Чырвонай Арміяй толькі ў студзені 1919 года, з палаца зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены. Следчая камісія пазней пацвердзіла факты масавага крадзяжу, аднак вінаватыя, уключаючы самога Салдатава, былі неўзабаве выпушчаны на волю. Карэспандэнт газеты «Звезда» [[А. Панасін]] жорстка ацаніў гэтыя дзеянні, назваўшы чэкістаў чужымі людзьмі, якія толькі прыкідваюцца сваімі{{sfn|Блінец|2020|с=68—69}}. Пасля гэтых інцыдэнтаў савецкія ўлады пачалі звяртаць увагу на неабходнасць аховы помнікаў. Трыццатага студзеня 1919 года Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларусі на чале са [[Зміцер Жылуновіч|З.&nbsp;Жылуновічам]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А.&nbsp;Чарвяковым]] выдаў пастанову аб уліку і ахове гісторыка-культурных каштоўнасцей. У лютым 1919 года ў Нясвіж быў накіраваны інструктар [[Беларускі музей|Беларускага музея]] [[Л. Замкоў]]. У сваёй дакладной запісцы ён адзначыў, што заспеў у памяшканнях хаос, мноства знішчаных старадаўніх прадметаў мастацтва і сарваныя шоўкавыя шпалеры. Аднак ён пацвердзіў, што ў палацы яшчэ заставалася французская мэбля, фарфор, жырандолі, кнігі і карціны. На пасяджэнні калегіі [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы]] ў сакавіку 1919 года [[Іваноўскі]] прапанаваў стварыць у замку музей і перавезці архіў у Мінск{{sfn|Блінец|2020|с=69—70}}. Гэтыя планы былі перапынены наступам польскіх войскаў летам 1919 года. У ліпені 1920 года савецкая ўлада зноў вярнулася ў горад. Новыя адміністратары склалі ў верасні 1920 года дэталёвы вопіс маёмасці Нясвіжскага замка. Вопіс ахапіў 173 памяшканні і зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі. Сярод іх было 168 карцін, 62 гравюры, 20 статуй, 21 статуэтка, 11 бюстаў, а таксама вялікая колькасць мэблі. У бібліятэцы, якая да вайны налічвала каля дзесяці тысяч тамоў, заставалася не больш за дзве тысячы кніг. Дакументы і кнігі былі раскіданы па розных залах, а пяцьдзесят дзевяць кніжных шафаў стаялі паўпустымі. Зброя і рыцарскія даспехі практычна цалкам зніклі{{sfn|Блінец|2020|с=73—79}}. Разрабаванню падвяргаліся і іншыя музейныя зборы. Калекцыі [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], эвакуіраваныя ў 1915 годзе ў [[Разань]], былі вернутыя ў [[Мінск]] у 1920 годзе. Аднак неўзабаве яны зноў пацярпелі. Падчас [[Адступленне польскіх войскаў з Мінска|адступлення польскіх войскаў з Мінска]] створаны ў горадзе абласны музей быў разграблены, а найбольш каштоўныя музейныя рэчы былі вывезены. Рэшткі гэтай калекцыі ў 1924 годзе ўвайшлі ў склад [[Яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея|яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Давыдавіч Палеес|Аляксандра Давыдавіча Палееса]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181—182}}. == Рыжскі мірны дагавор і лёс эвакуіраваных збораў == Восенню 1920 года Нясвіж канчаткова ўвайшоў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У сакавіку 1921 года быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі мірны дагавор]], які прадугледжваў вяртанне ([[Рэвіндыкцыя|рэвіндыкцыю]]) культурных каштоўнасцей, вывезеных з тэрыторый, што адышлі да Польшчы. У выніку працы рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, раней эвакуіраванымі ў Маскву. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з даспехамі, тры скрыні з мастацкімі творамі, а таксама срэбраны посуд. Такім чынам, значная частка мастацкіх і гістарычных скарбаў Нясвіжскага замка была выратавана ад поўнага знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, аднак яна не вярнулася ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. Перамяшчэнне і знішчэнне культурнай спадчыны, распачатае ў гады Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў, нанесла непапраўны ўдар па гістарычнай памяці і мастацкім фондзе Беларусі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=А. Калтачэнка |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] 2i94ijysa1by6h2k4n57fk33xbuuv9h 0 805867 5124711 5124462 2026-04-11T16:42:51Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5124711 wikitext text/x-wiki '''Страты́ культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў міжвае́нны перы́яд''' — працэс маштабнага знішчэння, канфіскацыі, распылення і вывазу за мяжу гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1921 па 1941 гады. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай войнаў]] беларуская культура працягвала несці катастрафічныя страты{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Гэта было абумоўлена шэрагам фактараў: наступствамі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], мэтанакіраванай палітыкай савецкай дзяржавы па продажы мастацкіх скарбаў за мяжу праз сістэму ўсесаюзнага аб'яднання [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»|«Антыкварыят»]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}, антырэлігійнымі кампаніямі, а таксама маштабнымі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычнымі рэпрэсіямі]] супраць беларускай інтэлігенцыі і музейных работнікаў у 1930-я гады{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. == Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Пасля падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] тэрыторыя Беларусі была падзелена паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларуссю]]. Дагавор прадугледжваў працэс рэвіндыкцыі (вяртання) культурных каштоўнасцей, якія былі эвакуіраваны або вывезены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў глыб краіны ў папярэднія гады. У выніку дзейнасці змешаных камісій значная частка гістарычных і мастацкіх збораў, што паходзілі з беларускіх зямель, была перададзена [[Польшча|Польшчы]] і не вярнулася ў Беларусь{{sfn|Блінец|2020|с=63—66}}. Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс калекцый [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Масква|Масквы]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, эвакуіраванымі расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з гістарычным архівам і інвентарамі, калекцыі старажытнай зброі і рыцарскіх даспехаў, жывапісныя палотны і срэбраны сталовы посуд. Гэтыя скарбы, цесна звязаныя з гісторыяй Беларусі, аселі ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. == Антырэлігійныя кампаніі і страты яўрэйскай спадчыны == У 1920-я гады па ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] пачалася маштабная кампанія па канфіскацыі царкоўных і кляштарных каштоўнасцей. Зачыняліся [[праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы, [[каталіцтва|каталіцкія]] касцёлы і яўрэйскія [[сінагога|сінагогі]], а іх маёмасць нацыяналізавалася. Частка прадметаў культу, якая ўяўляла мастацкую або гістарычную вартасць, перадавалася ў музеі, аднак большасць вырабаў з каштоўных металаў адпраўлялася на пераплаўку для папаўнення залатога запасу дзяржавы{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Зборы былога [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], якія яшчэ ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў [[Разань]], вярнуліся ў [[Мінск]] у 1920 годзе, але адразу ж падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. Рэшткі гэтай багатай калекцыі пазней увайшлі ў склад [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] (БДМ){{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. У 1924 годзе пры Беларускім дзяржаўным музеі быў створаны яўрэйскі аддзел, які ўзначаліў гісторык і мастацтвазнавец [[Аляксандр Давыдавіч Палеес]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. Гэты аддзел пачаў актыўна збіраць помнікі яўрэйскай гісторыі і культуры, выратаваныя з зачыненых сінагог. Значнае папаўненне адбылося ў 1926 годзе, калі пасля працяглых перагавораў з [[Віцебск|Віцебскага аддзялення музея]] былі перададзены 54 выдатныя прадметы яўрэйскай культуры, сярод якіх былі срэбраныя кароны [[Тора|Торы]] (так званыя «тасы»), [[Ханукія|ханукальныя лямпы]], шабатныя падсвечнікі, літаграфіі і прадметы побыту{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Акрамя таго, у аддзеле захоўваліся ўнікальныя рукапісы на пергаменце, уключаючы [[Кабала|Кабалу]] і малітоўнікі, узрост якіх дасягаў трохсот гадоў, атрыманыя з мястэчак [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] і [[Дуброўна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Нягледзячы на намаганні музейных работнікаў, лёс гэтай калекцыі хутка стаў трагічным з-за дзяржаўнай эканамічнай палітыкі{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. == Дзейнасць «Антыкварыята» і продаж нацыянальных скарбаў == У канцы 1920-х і пачатку 1930-х гадоў кіраўніцтва СССР пачало маштабны продаж культурных і мастацкіх каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для фарсіраванай [[Індустрыялізацыя ў СССР|індустрыялізацыі]]. Выключнае права на канфіскацыю і рэалізацыю мастацкіх твораў, антыкварыяту і каштоўных металаў з музеяў атрымала ўсесаюзнае аб'яднанне [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»|«Антыкварыят»]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. На тэрыторыі Беларусі гэта прывяло да масавага вывазу ўнікальных музейных экспанатаў. Значная частка помнікаў яўрэйскай культуры на працягу 1931—1932 гадоў была перададзена ў распараджэнне гэтага аб'яднання для продажу за мяжу. Згодна з актам ад 2 лістапада 1931 года, з яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея былі канфіскаваны прадметы, якія мелі «экспартнае значэнне». Спіс уключаў больш за 80 найкаштоўнейшых экспанатаў: срэбраныя кароны Торы, ханукальныя свяцільні, падсвечнікі, ламбрыкены і парэйхасы{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Распродаж закрануў не толькі вырабы з каштоўных металаў, але і творы выяўленчага мастацтва. 11 сакавіка 1932 года для рэалізацыі за мяжу з мінскіх збораў быў адабраны шэраг мастацкіх работ. Сярод іх былі творы выдатнага скульптара [[Л. Антакольскі|Л.&nbsp;Антакольскага]], а таксама карціны жывапісцаў [[Я. Кругер|Я.&nbsp;Кругера]] і [[Ю. Пэн|Ю.&nbsp;Пэна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Такі дзяржаўны вандалізм нанёс непапраўны ўдар па цэласнасці музейных калекцый Беларусі яшчэ да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. == Рэпрэсіі 1930-х гадоў і заняпад музейнай справы == У 1930-я гады савецкае кіраўніцтва ўзмацніла ідэалагічны кантроль над установамі культуры. Музеі пачалі жорстка крытыкавацца за недастатковую ідэалагічную працу з пункту гледжання сацыялістычнага будаўніцтва. Так, яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея неаднаразова абвінавачвалі ў тым, што ён паказвае яўрэяў выключна як рэлігійных людзей, ігнаруючы яўрэяў-рамеснікаў і яўрэяў-земляробаў. У 1933 годзе падчас чарговай рэарганізацыі экспазіцыі гэты аддзел быў наогул зачынены{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. Матэрыяльнае становішча музеяў таксама рэзка пагоршылася. У 1930 годзе Беларускі дзяржаўны музей быў вымушаны пакінуць прасторнае памяшканне былога Архірэйскага дома і перасяліцца ў Дом селяніна, які значна саступаў па плошчы і ўмовах захавання экспанатаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Найбольш страшным ударам па захаванні культурнай спадчыны сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія знішчылі ядро беларускай навуковай і музейнай інтэлігенцыі. Паслядоўныя арышты дырэктараў музеяў, звальненне ці фізічнае знішчэнне ўсіх вопытных супрацоўнікаў, уключаючы тых, хто ствараў калекцыі ў 1920-я гады, прывялі да таго, што музейная і архіўная справа ў БССР прыйшла ў поўны заняпад{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. У 1938 годзе сістэма кіравання архівамі была перададзена ў падпарадкаванне [[Народны камісарыят унутраных спраў|НКУС]], што прывяло да жорсткага абмежавання доступу да гістарычных дакументаў і іх фактычнай «ваенізацыі»{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У такім дэзарганізаваным і аслабленым стане беларускія ўстановы культуры сустрэлі пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. == Нацыяналізацыя маёмасці ў Заходняй Беларусі (1939 год) == Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] увосень 1939 года савецкая ўлада пачала маштабную нацыяналізацыю маёмасці польскіх і беларускіх арыстакратычных родаў. Калекцыі, якія стагоддзямі захоўваліся ў прыватных рэзідэнцыях, пачалі перамяшчацца ў буйныя гарады і цэнтральныя музеі. Так, у канцы 1939 года з Нясвіжскага замка Радзівілаў у Мінск была перавезена значная частка мастацкай галерэі, уключаючы ўнікальную калекцыю з 48 [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Гэтыя помнікі папоўнілі фонды нядаўна створанай [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Аднак цэласнасць гістарычных збораў была разбурана, а лёс многіх перамешчаных у Мінск каштоўнасцей стаў трагічным — менш чым праз два гады, летам 1941 года, яны былі захоплены і вывезены кіраўніцтвам нацысцкай Германіі ў час ваеннай акупацыі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:БССР]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] qi0v2llmn54do9mf3rtlftgg1y1zbmw 0 805879 5124736 5124533 2026-04-11T17:03:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124736 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Metryka litewska.jpg|міні|прама|Развароткі кнігі Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў [[Генры Алан Глісан]], паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == {{асноўны артыкул|Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дзецкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] b09djzcggznxqyvxx8oqox5y3g8n34a 0 805882 5124641 5124561 2026-04-11T14:25:03Z JerzyKundrat 174 5124641 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова не мела статусу [[Дзяржаўная мова|афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства]], аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала [[Віленскі францысканскі кляштар|францысканскаму кляштару]] ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} * {{Кніга |аўтар=Dubiński P. |загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych |месца=Wilno |выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij |год=1788 |ref=Dubiński}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija. T. 3: Senųjų raštų kalba |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1988 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] a9cfp9ivjaagui5gppe8v303hxhj3qg 14 805888 5124572 2026-04-11T12:39:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Code Geass}} [[Катэгорыя:Франшызы Bandai Namco]] [[Катэгорыя:Серыі анімэ і мангі]] [[Катэгорыя:Clamp]]» 5124572 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Code Geass}} [[Катэгорыя:Франшызы Bandai Namco]] [[Катэгорыя:Серыі анімэ і мангі]] [[Катэгорыя:Clamp]] dj52zqv7l6jbb1fr12tk1tqzhh56kgz 14 805889 5124574 2026-04-11T12:43:38Z DzBar 156353 DzBar перанёс старонку [[Катэгорыя:Namco Bandai Holdings]] у [[Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]]: Уніфікацыя назваў: згодна з актуальнай назвай кампаніі 5124574 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]] ishyc3dezcvr0v6i1igh6aoz3fptb2g 14 805890 5124576 2026-04-11T12:47:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы паводле ўладальніка]]» 5124576 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Bandai Namco Holdings]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы паводле ўладальніка]] b0b8nf5ppdr6re79rfnri5wywqroa50 14 805891 5124582 2026-04-11T12:59:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рускі шансон]] [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]]» 5124582 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рускі шансон]] [[Катэгорыя:Музыканты Расіі паводле жанраў]] 0tyc5nx2dkw3hfku9cs9ndmk8em7sys 14 805892 5124585 2026-04-11T13:02:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле краін і жанраў]]» 5124585 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле краін і жанраў]] i16pjkmtw1d9p43c744vnkt0dn9j08a 14 805893 5124590 2026-04-11T13:08:17Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Inventors from Sweden}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Швецыя]] [[Катэгорыя:Постаці Швецыі]]» 5124590 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Inventors from Sweden}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Швецыя]] [[Катэгорыя:Постаці Швецыі]] ic96duun5bwzslbsyz78ezgjacsrhpa 14 805894 5124594 2026-04-11T13:10:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Inventors from Ukraine}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Украіна]] [[Катэгорыя:Постаці Украіны]]» 5124594 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Inventors from Ukraine}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Украіна]] [[Катэгорыя:Постаці Украіны]] j5mx67dopuev8ceydik3bapgxb1xvvc 14 805895 5124595 2026-04-11T13:12:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Inventors from Hungary}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Венгрыя]] [[Катэгорыя:Постаці Венгрыі]]» 5124595 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Inventors from Hungary}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Венгрыя]] [[Катэгорыя:Постаці Венгрыі]] 8hxgxn1ic4ksbzb2ls43265cpbyez7y 14 805896 5124596 2026-04-11T13:13:36Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Inventors from Austria}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Аўстрыя]] [[Катэгорыя:Постаці Аўстрыі]]» 5124596 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Inventors from Austria}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле краін|Аўстрыя]] [[Катэгорыя:Постаці Аўстрыі]] g7dftvfl6n5iw8k33vu03oh94xeti6v 14 805897 5124598 2026-04-11T13:16:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1965|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1965]]» 5124598 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1965|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1965]] 69g3wkfpwvz0nog76tlc5buaus1wj6d 14 805898 5124601 2026-04-11T13:17:54Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1961|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1961]]» 5124601 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1961|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1961]] 27dbn6rpllzhx20kkx5q5tdx4da5f8g 14 805899 5124603 2026-04-11T13:19:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1969|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1969]]» 5124603 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1969|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1969]] hji95zon5jfk50tvj3crzfsp1v4o3k1 14 805900 5124623 2026-04-11T13:45:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} {{Зніклі|139|7}}» 5124623 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Зніклі|139|7}} hv3qau53sjcy0h6ikeo82tlmyl98757 14 805901 5124624 2026-04-11T13:48:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} {{Зніклі|139|6}}» 5124624 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Зніклі|139|6}} ke86ju20c2oi9vg8qv5dr4ilyfa8byz 14 805902 5124625 2026-04-11T13:50:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Зніклі|138|9}}» 5124625 wikitext text/x-wiki {{Зніклі|138|9}} qp6h5ag5khj0b13e5smrc4tyxv2qvs6 14 805903 5124627 2026-04-11T14:01:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Saints of Japan}} [[Катэгорыя:Святыя паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Постаці Японіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Японіі]]» 5124627 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Saints of Japan}} [[Катэгорыя:Святыя паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Постаці Японіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Японіі]] 5h30tdr4vz5gqk0vut90rtnnwqwhp2o 14 805904 5124628 2026-04-11T14:04:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1880|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1880]]» 5124628 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1880|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1880]] c7w2zmwft6b9kaccfvgrft6ycjwsf6v 14 805905 5124630 2026-04-11T14:06:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1872|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1872 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1872]]» 5124630 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1872|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1872 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1872]] kn1g7yk645j9fr15sg3fldbz4l3q3ce 14 805906 5124634 2026-04-11T14:10:26Z DzBar 156353 Новая старонка: « {{Commonscat|Television presenters from Sweden}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле краін|Швецыя]] [[Катэгорыя:Постаці Швецыі]] [[Катэгорыя:Тэлебачанне ў Швецыі]]» 5124634 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Television presenters from Sweden}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле краін|Швецыя]] [[Катэгорыя:Постаці Швецыі]] [[Катэгорыя:Тэлебачанне ў Швецыі]] gvj2rjwsd1chumdacixdqsgj2otll70 0 805907 5124649 2026-04-11T15:14:25Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Суча{{subst:націск}}сная белару{{subst:націск}}ская літарату{{subst:націск}}рная мо{{subst:націск}}ва''' — адна з формаў [[Беларуская мова|беларускай]] нацыянальнай мовы, якая на дадзеным этапе абслугоўвае культурныя запатрабаванні грамадства і выконвае камунікаты...» 5124649 wikitext text/x-wiki '''Суча́сная белару́ская літарату́рная мо́ва''' — адна з формаў [[Беларуская мова|беларускай]] нацыянальнай мовы, якая на дадзеным этапе абслугоўвае культурныя запатрабаванні грамадства і выконвае камунікатыўную функцыю ў мастацкай літаратуры, навуцы і адукацыі, сродках масавай інфармацыі, дзяржаўных установах і інш. == Гісторыя фарміравання == Тэрмін «сучасная» ў дачыненні да беларускай літаратурнай мовы пакуль канчаткова не акрэслены. Спроба вызначыць храналагічныя межы сучаснай беларускай літаратурнай мовы ад часу з’яўлення першых арыгінальных (аўтарскіх) беларускіх твораў у XIX стагоддзі супярэчыць адной з найважнейшых прымет [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]] — наяўнасці аднастайных (адзіных) нормаў яе ўжывання ў грамадстве. У беларускай літаратурнай мове XIX стагоддзя не існавала ўстойлівых [[Графіка, мова|графічных]], [[арфаграфія|арфаграфічных]], [[Граматыка|граматычных]] і [[Лексіка|лексічных]] нормаў. На беларускай мове не ствараліся падручнікі, не вялося навучанне, яна не дапускалася ў сферу справаводства{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=48}}. Пачатковай мяжой сучаснай беларускай літаратурнай мовы з’яўляецца так званы «нашаніўскі перыяд» (пачатак XX стагоддзя, час выдання газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» ў 1906—1915 гадах). Для яго характэрна станаўленне лексічнага складу, нацыянальных нормаў, функцыянальных стыляў і іншых спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы. На старонках газеты былі надрукаваны творы новага пакалення беларускіх пісьменнікаў ([[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]], [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]], [[Зміцер Жылуновіч|Ц. Гартнага]], [[Карусь Каганец|К. Каганца]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=48}}. На «Нашу ніву» пачалі арыентавацца і іншыя тагачасныя беларускія перыядычныя выданні. Асноўныя нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы ўпершыню на навуковай аснове былі сфармуляваны ў «[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыцы для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] (1918), а яе асноўныя прынцыпы выкарыстаны ў шэрагу вучэбных дапаможнікаў 1920-х гг{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=80}}. Паступова нормы беларускай мовы стабілізаваліся і кадыфікаваліся ў граматыках і слоўніках. Беларуская мова пачала паўнавартасна функцыянаваць у вуснай і пісьмовай формах у розных сферах грамадска-культурнага жыцця, стала агульнанацыянальным сродкам зносін, найважнейшым складнікам нацыянальнай культуры{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=48}}. == Дыялектная аснова == Фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы навукоўцы адносяць да пачатку XIX стагоддзя. У гэты час пачалі з’яўляцца першыя мастацкія творы на літаратурнай мове. Аднак характэрнай асаблівасцю пачатковага этапу станаўлення беларускай літаратурнай мовы з’яўлялася адсутнасць у ёй адзінай [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай асновы]]. Мастацкія творы гэтага перыяду мелі відавочныя прыметы той [[Гаворка|гаворкі]], якая была роднай для іх аўтараў (ананімныя творы XVIII — пачатку XIX стагоддзя, творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Янка Лучына|Я. Лучыны]], [[Адам Гурыновіч|А. Гурыновіча]], [[Альгерд Абуховіч|А. Абуховіча]] і інш.). Пры ўсёй дыялектнай стракатасці тагачаснай мовы беларускай мастацкай літаратуры і публіцыстыкі найбольш актыўна працэс утварэння літаратурнай мовы адбываўся ў цэнтры Беларусі (зона паміж [[Вільня]]й і [[Мінск]]ам){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. Гукавы склад, граматыка і слоўнік [[Сярэднебеларускія гаворкі|цэнтральных беларускіх гаворак]] пакладзены ў аснову літаратурнай мовы і вызначаюць своеасаблівае нацыянальнае аблічча і самабытнасць беларускай мовы{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. Важнае значэнне мела лексічная сістэма (слоўнікавы склад) жывой народнай мовы цэнтральнай тэрыторыі ў распрацоўцы беларускай навуковай тэрміналогіі, у прыватнасці [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчай]] і [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] (назвы жывёльнага і расліннага свету ў беларусаў, найменні традыцыйных сродкаў вытворчасці, звязаных з рамёствамі і заняткамі мясцовага насельніцтва і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. На [[фанетыка|фанетычныя]] асаблівасці дыялектнай мовы насельніцтва цэнтральных раёнаў арыентуюцца ў сучасным літаратурным вымаўленні тэатр, радыё і тэлебачанне. На іх абапіраліся навукоўцы пры распрацоўцы [[Арфаэпія беларускай мовы|арфаэпічных нормаў беларускай мовы]]{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. Адначасова з узнікненнем і развіццём на беларускай мове арыгінальнай мастацкай літаратуры і публіцыстыкі актывізавалася праца па збіранні [[фальклор]]ных твораў ([[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. Баброўскі]], [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Ян Баршчэўскі|Я. Баршчэўскі]], [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. Бяссонаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. Дабравольскі]], [[Адам Ганоры Кіркор|А. Кіркор]], [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіч]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Нікіфароўскі]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ігнат Іосіфавіч Шыдлоўскі|І. Шыдлоўскі]], [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчук]] і інш). Сабраныя фальклорныя матэрыялы дазвалялі шырокаму колу зацікаўленых людзей бліжэй пазнаёміцца са слоўнікам і [[фразеалогія]]й жывой народнай мовы, стваралі неабходныя ўмовы для глыбокага і дэталёвага вывучэння яе асаблівасцей{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104—105}}. Адначасова з фальклорнымі публікацыямі з’явіліся навуковыя даследаванні беларускай дыялектнай мовы, былі падрыхтаваны першыя слоўнікі ([[Караль Апель|К. Апель]], У. Дабравольскі, [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]], М. Коласаў, І. Насовіч, [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў|І. Нядзёшаў]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманаў]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербаў]], А. Сержпутоўскі і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105}}. Усё гэта мела велізарнае значэнне ў складаным працэсе фарміравання сучаснай беларускай літаратурнай мовы, у станаўленні яе нацыянальнай спецыфікі, у адборы найбольш характэрных і адначасова самых пашыраных сродкаў для агульнанародных зносін з ліку назапашаных за стагоддзі скарбаў моўнай творчасці{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105}}. Асаблівасці сучаснай беларускай літаратурнай мовы сфарміраваліся з 3 асноўных крыніц: агульнабеларускія рысы, асаблівасці [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту]], асаблівасці [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходняга дыялекту]]{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105}}. === Агульнабеларускія рысы === Абапіраючыся ў сваім станаўленні і развіцці на беларускую дыялектную мову, літаратурная мова ўспрыняла і засвоіла шэраг яе агульнабеларускіх рыс{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105—106}}: * [[дзеканне]], [[цеканне]]; * [[аканне]], [[яканне]]; * пераход ''е'' ў ''о'': ''мёд, возера''; * цвёрдае вымаўленне шыпячых і [ц]: ''жыта, чысты, цэп''; * наяўнасць спалучэнняў [шч], [ž]: ''шчупак, дажджы''; * пераход [в] і [л] пры пэўных умовах у [ў]: ''праўда, здароў, пайшоў, шоўк''; * наяўнасць чаргаванняў ''ро — ры, ло — лы'': ''гром — грымець; глотка — глытаць''; * цвёрдае вымаўленне губных на канцы слова і перад [й]: ''сем, сып, б’ю, п’ю, сям’я''; * невыбухны (фрыкатыўны) характар гука [ү]: ''глеба, паслуга''; * цвёрдае вымаўленне гука [р] у пераважнай большасці беларускіх гаворак: ''грыбы, дрэва''; * мяккасць [[Зычныя|зычных]] перад [[Галосныя|галоснымі]] пярэдняга рада: ''вяселле, зіма''; * наяўнасць [[Прыстаўны гук|прыстаўных]] галосных на пачатку слова перад спалучэннем плаўнага з зычным: ''іржа, ільняны, аржаны''; * наяўнасць [[Клічны склон|клічнай формы]]: ''браце, дружа, сябра''; * пераход [ү], [к], [х] у [з], [ц], [с] у склонавых формах [[назоўнік]]аў: ''нага — назе; страха — страсе; малако — на малацэ''; * мяккасць ''т'' (''ць'') у формах 3-й [[Асоба (мовазнаўства)|асобы]] адзіночнага і множнага [[Граматычны лік|ліку]] [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] (''гаворыць — гавораць'') і інш. Пералічаныя вышэй агульнадыялектныя рысы мелі выключна важнае значэнне ў фарміраванні сучаснай беларускай літаратурнай мовы і яе далейшым развіцці{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=106}}. === Рысы паўднёва-заходняга дыялекту === З ліку шырока распаўсюджаных асаблівасцей паўднёва-заходняга дыялекту ў літаратурнай мове прадстаўлены{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=106—107}}: * [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|недысімілятыўнае]] аканне, гэта значыць вымаўленне гука [а] на месцы галосных няверхняга пад’ёму [а], [о], [э] пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных у першым складзе перад [[націск]]ам незалежна ад якасці націскнога галоснага, характару суседніх зычных і [[Склад (мова)|склада]]: ''трава́, вада́, каса́, кава́ль, цана́, травы́, траво́й, траву́, вады́, вадзе́, вадо́й'' і іншыя; * недысімілятыўнае яканне, гэта значыць вымаўленне гука [а] пасля мяккіх зычных у першым складзе перад націскам незалежна ад якасці націскнога галоснага і характару суседніх зычных: [з’амл’а́], [в’асна́], [ с’астра́], [з’амл’і́], [в’асны́], [с’астры́], [з’амл’у́], [в’асну́], [с’астру́], [үл’аžу́], [в’ас’о́лы], [н’ав’э́стка] і г.д.; * цвёрдае вымаўленне гука [р], уласцівае большасці беларускіх гаворак: [тры], [рабы́], [б’аро́за], [үры́п], [рэ́чка], [з’в’эр], [ц’ап’э́р] і г.д.; * наяўнасць [[Канчатак|канчатка]] ''-ы'' (''-і'') у [[Назоўны склон|назоўным склоне]] адзіночнага ліку [[прыметнік]]аў, неасабовых [[займеннік]]аў і парадкавых [[лічэбнік]]аў у мужчынскім [[Граматычны род|родзе]]: ''бе́лы, сі́ні, пя́ты, гэ́ты''; * ужыванне займеннікаў ''гэ́ты, гэ́такі''; * адсутнасць фіналі ''-ць'' у формах 3-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў I [[Спражэнне|спражэння]] (''нясе́, вязе́, зна́е'') і наяўнасць гэтай фіналі ў дзеясловах II спражэння (''ко́сіць, но́сіць, ляжы́ць''); * паслядоўнае і дакладнае размежаванне формаў 3-й асобы множнага ліку дзеясловаў I спражэння на ''-уць'' (''-юць''): ''бяру́ць, чыта́юць'' і II спражэння на ''-аць'' (''-яць''): ''ко́сяць, глядзя́ць''; * ужыванне націскной фіналі ''-це'' ў форме 2-й асобы множнага ліку дзеясловаў абвеснага [[Лад дзеяслова|ладу]]: ''несяце́, бераце́''; * выкарыстанне формаў дзесловаў 1-й асобы множнага ліку загаднага ладу на ''-ем, -ма'': ''нясе́м, жнем, гля́ньма, ся́дзьма''; * выкарыстанне [[Дзеепрыслоўе|дзеепрыслоўяў]] на ''-учы'' (''-ючы''), ''-ачы'' (''-ячы''), уласцівае большасці беларускіх гаворак: ''спява́ючы, ко́сячы, несучы́''; * ужыванне сінтаксічных канструкцый з дзеясловам-[[выказнік]]ам: ''ён пайшо́ў''; * ужыванне [[прыназоўнік]]а ''да'' пры дзеясловах у канструкцыях тыпу ''пайшо́ў да ле́су, да рэ́чкі, да во́зера''; * выкарыстанне безасабова-прэдыкатыўных канструкцый са словамі ''трэ́ба, патрэ́бна, няма''; * ужыванне традыцыйнай народнай лексікі: ''гаспада́р, гаспады́ня, гаспада́рка, хло́пец, ка́чка, абру́с, бру́чка, сенажа́ць, мянта́шка'' і г.д. === Рысы паўночна-ўсходняга дыялекту === З ліку рэгіянальных асаблівасцей паўночна-ўсходняга дыялекту літаратурная мова засвоіла наступныя{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=107}}: * фанемны склад галосных гукаў [а], [о], [у], [ы], [і], [э] (у супрацьвагу гаворкам паўднёва-заходняга дыялекту, дзе ёсць закрытыя галосныя [о], [э]); * наяўнасць падоўжаных зычных на месцы старажытнага спалучэння «''мяккі зычны'' + ''ьй''» у пазіцыі перад галосным: ''зе́лле, кало́ссе, каме́нне, ружжо́, су́чча, суддзя́, пало́ззе, куцця́, заці́шша''; * аглушэнне звонкіх зычных на канцы слова і ў сярэдзіне слова перад глухімі: [сат], [z’эт], [но́шка], [ка́ска] і азванчэнне глухіх зычных у сярэдзіне слова перад звонкімі: [каз’ба́], [про́з’ба]; гэтая фанетычная асаблівасць характэрная таксама і шэрагу гаворак паўднёва-заходняга дыялекту; * формы назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду на ''-ы'' (''-і'') у назоўным склоне множнага ліку: ''дамы́, гарады́, сёлы, вёдры, во́кны, палі́, бало́ты''; * поўныя нясцягнутыя формы прыметнікаў жаночага і ніякага роду у назоўным і [[Вінавальны склон|вінавальным]] склонах адзіночнага ліку: ''но́вая ха́та, но́вае сяло́, но́вую ха́ту''; * форма [[Месны склон|меснага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў, займеннікаў і парадкавых лічэбнікаў мужчынскага і ніякага роду на ''-ым'' (''-ім''): ''аб бе́лым, аб сі́нім, аб гэ́тым, аб пя́тым''; * форма [[Давальны склон|давальнага склону]] множнага ліку назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду з канчаткам ''-ам'' (''-ям''): ''ляса́м, нажа́м, паля́м''; * форма меснага склону множнага ліку назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду з канчаткам ''-ах'' (''-ях''): ''у дама́х, у гарада́х, у паля́х''; * ужыванне дзеяслова ''ёсць''; * формы дзеясловаў 1-й асобы множнага ліку з націскам на канчатку ''-ом'' (''-ём''): ''вязём, ідзём, бяро́м''; * формы дзеясловаў 2-й асобы множнага ліку загаднага ладу на ''-ыце'' (''-іце''): ''бяры́це, нясі́це, вязі́це''; * формы будучага складанага [[Час дзеяслова|часу]] з дзеясловам ''буду'': ''бу́ду рабі́ць, бу́ду хадзі́ць, бу́ду чыта́ць''; * супадзенне формаў роднага і вінавальнага склонаў у назоўніках, якія абазначаюць назвы жывых істот: ''пагна́ць каро́ў, лаві́ць мышэ́й''; * супадзенне формаў назоўнага і [[Родны склон|роднага]] склонаў у словах, што абазначаюць [[Неадушаўлёнасць|неадушаўлёныя]] прадметы: ''зрабі́ў стол, знайшо́ў грыб''; * ужыванне традыцыйнай народнай лексікі: ''пу́ня, кут, ляме́ш, ла́пік, бу́льба, дзірва́н'' і інш. === Фарміраванне нормаў літаратурнай мовы === Такім чынам, сучасная беларуская літаратурная мова ў пачатковы перыяд свайго фарміравання цалкам абапіралася на структуру тых народных гаворак, у якіх аб’ядналіся найбольш агульныя і пашыраныя рысы найбуйнейшых дыялектычных адзінак — паўднёва-заходняга і паўночна-ўсходняга дыялектаў. Гэта абумовіла дваісты характар нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы і ў пэўнай ступені тлумачыць шматлікія ваганні пры выбары яе асобных нормаў{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=107}}. Літаратурная мова ўспрыняла ў якасці нормаў тыя рэгіянальныя асаблівасці цэнтральных гаворак, якія характэрны для большасці астатніх беларускіх гаворак або для аднаго з дыялектаў. Па-за нормамі літаратурнай мовы засталіся ў асноўным тыя дыялектныя рысы, што з’яўляюцца вузкарэгіянальнымі або невядомыя цэнтральным беларускім гаворкам{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=107}}. == Моўныя нормы == [[Моўная норма|Норма]] — адна з істотных уласцівасцей літаратурнай мовы, што забяспечвае яе паўнавартаснае функцыянаванне. Норма абавязкова захоўвае маўленчыя традыцыі і задавальняе паўсядзённыя патрэбы грамадства. Паняцце нормы літаратурнай мовы распаўсюджваецца на ўсе яе ўзроўні. У адпаведнасці з гэтым вылучаюць{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=181—182}}: * [[арфаэпія|арфаэпічныя]] нормы — правілы вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў у вусным маўленні. Напрыклад, нарматыўным з’яўляецца вымаўленне фрыкатыўнага гука [ү] у спрадвечна беларускіх словах [''үалава́''] (''галава''), [''үнуц’''] (''гнуць''); вымаўленне [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухнога [г]]] у некаторых запазычаных словах [''шва́г’эр''], [''гвалт''], [''га́нак''], [''гу́з’ік'']; цвёрдае вымаўленне шыпячых і [р]: [''ша́пка''], [''часнόк''], [''жа́ба''], [''рэ́зац’'']; аглушэнне звонкіх зычных перад глухімі і на канцы слова: [''лы́шка''], [''бл’і́ска''], [''аүарόт''], [''дуп''] і інш.; * [[Акцэнталогія|акцэнталагічныя]] нормы — правілы пастаноўкі націску: ''спі́на'', а не ''спіна́''; ''мы́сленне'', а не ''мысле́нне''; ''цяжа́р'', а не ''ця́жар''; ''вы́падак'', а не ''выпа́дак'' і г.д.; * [[арфаграфія|арфаграфічныя]] нормы — правілы аднастайнай перадачы вуснага маўлення на пісьме: напісанне [[Прыстаўка (мова)|прыставак]] ''з-'', ''уз-'', ''раз-'', ''без-'' (''бяз-''), ''цераз-'' перад звонкімі зычнымі з літарай ''з'', а перад глухімі — з літарай ''с'': ''зрабіць, бездакорны, ускласці, бясшумны''; напісанне прыставак ''ад-'', ''над-'', ''пад-'', ''перад-'', ''аб-'' нязменна і перад звонкімі, і перад глухімі зычнымі: ''адрэзаць, адкапаць, перадвыбарчы, абгаварыць, абхадзіць''; напісанне звонкіх зычных у сярэдзіне слова перад глухімі і на канцы слова: ''градка, адказ, моладзь, мядзведзь'' і інш.; * [[Марфалогія мовы|марфалагічныя]] нормы — правілы [[Словазмяненне|словазмянення]]: ужыванне лічэбнікаў ''два'' (''дзве''), ''абодва'' (''абедзве''), ''тры'', ''чатыры'' ў [[Творны склон|творным склоне]] адзіночнага ліку з канчаткам ''-ма'': ''двума, дзвюма, трыма, чатырма, абодвума, абедзвюма''; напісанне [[суфікс]]а ''-іва-'' (''-ыва-'') у дзеяслове тады, калі ў 1-й асобе адзіночнага ліку ён канчаецца на ''-ваю'' і перад ''-ва'' ёсць спалучэнне зычных з апошнімі ''л, н, р'': ''падкрэсліваю — падкрэсліваць, запэўніваю — запэўніваць, адыгрываю — адыгрываць''; калі перад ''-ваю'' няма такога спалучэння зычных, то пішацца суфікс ''-ва-'': ''выбельваю — выбельваць, выменьваю — выменьваць'' і інш.; * [[Сінтаксіс мовы|сінтаксічныя]] нормы — правілы пабудовы граматычных канструкцый: пры дзеясловах ''смяяцца, жартаваць'' і некаторых іншых ужываецца [[Дапаўненне (сінтаксіс)|дапаўненне]] з прыназоўнікам ''з'': ''смяяцца з яго, жартаваць з дзяцей''; пры дзеясловах ''дзякаваць, дараваць, прабачыць'' дапаўненне ставіцца ў давальным склоне: ''даруйце мне, прабачце мне'' і іншыя; * [[лексіка|лексічныя]] нормы — правілы ўжывання слова: ''адчыніць акно'', але: ''адкрыць'' (''пачаць'') ''сход''; у літаратурнай мове немэтазгодна ўжываць вузкадыялектную (''каплу́н'' ‘цура’, ''жудзе́ль'' ‘парасё’) або [[Прастамоўе|прастамоўную]] лексіку (''траплό'' ‘балбатун’, ''швэндацца'' ‘хадзіць’ і інш.). Сведчаннем грамадскага прызнання той ці іншай нормы літаратурнай мовы з’яўляецца рэгулярнасць і масавасць ужывання канкрэтнай з’явы ў працэсе камунікацыі. Найбольш паказальнай формай такога прызнання выступае '''кадыфікацыя''' — апісанне і замацаванне норм літаратурнай мовы ў слоўніках, граматыках, агульных і галіновых энцыклапедыях, вучэбных дапаможніках і інш{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=182}}. Нарматыўнасць літаратурнай мовы з’яўляецца рэгулятарам яе [[Сінхранія|сінхранічнага]] функцыянавання і [[Дыяхранія|дыяхранічнага]] развіцця. Яна абумоўлена фактарамі як знешнімі (неабходнасць стандартызацыі дакументаў, агульнасць дыдактычных задач школы, дыялектныя і іншамоўныя ўплывы і інш.), так і ўнутранымі (наяўнасць маўленчых варыянтаў, працэсы фанетычнага і лексічна-граматычнага развіцця, адзінства правапіснай сістэмы і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=182}}. Значная роля ў захаванні і пашырэнні норм літаратурнай мовы належыць мастацкай літаратуры, тэатру, сістэме адукацыі, сродкам масавай інфармацыі{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=182}}. == Гл. таксама == * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] * [[Арфаэпія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4|ref=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] bwqhaodudpbfvcgrw355i2k4edgptid 0 805908 5124655 2026-04-11T15:24:26Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Беларуская фанетыка]] 5124655 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская фанетыка]] 0hreve6j3iygq8qsma1gsycizf2ct06 14 805909 5124694 2026-04-11T16:31:59Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]]» 5124694 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] r0j8o4kdb0w7v05hbv1verqiaa247i8 14 805910 5124706 2026-04-11T16:38:41Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Гады ў Гродне}}» 5124706 wikitext text/x-wiki {{Гады ў Гродне}} 64z87gic4fcdsitdap9kvszetknupbn 0 805911 5124709 2026-04-11T16:41:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перакладзена з [[:ru:Тафсир]], [[:pl:Tafsir]] і дапоўнена з аўтарытэтных крыніц 5124709 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{quran|кат=караназнаўства}} '''Тафсі́р''' ({{lang-ar|التفسير}} — ''тлумачэнне'', ''раз’ясненне'') — тлумачэнне [[Каран]]а і [[Суна (іслам)|суны]], асноўная дысцыпліна [[іслам]]скага [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Багасловаў, якія займаюцца тафсірам, называюць ''муфасірамі''. Ісламская традыцыя адрознівае два тыпы тлумачэнняў Карана: тафсір і [[Тавіль|тавіль]]. Тафсір ахоплівае ўсе аспекты інтэрпрэтацыі і тлумачэння знешняга сэнсу тэксту, у той час як тавіль мае на ўвазе больш глыбокае, эзатэрычнае тлумачэнне схаваных сэнсаў і першапрычын. == Этымалогія == Слова «ат-тафсір» паходзіць ад арабскага дзеяслова «фасара» ({{lang-ar|فسَّر}}), што азначае «растлумачыць», «указаць мэту» або «прыўзняць заслону»{{sfn|Али-заде|2007}}. == Гісторыя == Творы, прысвечаныя разуменню і тлумачэнню Карана (''ільм аль-Кур’ан ва-т-тафсір''), адыгралі ключавую ролю ў станаўленні ісламскай рэлігійнай дактрыны і адлюстравалі асноўныя этапы ідэалагічнай і палітычнай барацьбы ў араба-мусульманскім грамадстве{{sfn|Резван|1991|с=232}}. Згодна з ісламскім веравучэннем, поўным веданнем Карана валодаў толькі прарок [[Мухамад]], які і тлумачыў сэнс Пісання сваім паплечнікам. Падчас яго прарочай дзейнасці змест каранічнага тэксту змяняўся: адны з прамоўленых раней [[Аят|аятаў]] замяняліся новымі (гл. [[Насх і мансух]]), другія атрымлівалі новае вытлумачэнне, трэція з-за спецыфікі тэксту былі незразумелыя нававернутым. Усё гэта патрабавала ад Мухамада тлумачэння выказаных «адкрыццяў». Паплечнікі захоўвалі ў памяці абставіны, пры якіх былі прамоўлены аяты, і прычыны палемікі Прарока з апанентамі. Гэта найбольш старажытны пласт, які ў той ці іншай форме ўвайшоў у большую частку тафсіра, адлюстраваўшы сапраўдную гісторыю ўзнікнення Карана. З цягам часу важнасць тлумачэнняў Карана толькі ўзрастала{{sfn|Резван|1991|с=232}}. [[Файл:Tafsiribnabbas.jpg|thumb|left|230px|[[Танвір аль-Мікбас|Тафсір Ібн Абаса]]]] Пасля смерці Прарока задачу тлумачэння Карана ўзялі на сябе яго паплечнікі. Асаблівым аўтарытэтам карысталіся [[Алі ібн Абу Таліб]], [[Абдулах ібн Абас|Ібн Абас]], [[Абдулах ібн Масуд|Ібн Масуд]] і [[Убай ібн Каб]]. Некаторыя паплечнікі ([[Абу Бакр]], [[Абдулах ібн Умар|Ібн Умар]] і інш.) і іх паслядоўнікі ([[Табііны|табіуны]], такія як [[Убада ас-Салмані]], [[Саід ібн аль-Мусаяб]]) тлумачылі Каран выключна на падставе слоў Мухамада. Іншыя ж ([[Умар ібн аль-Хатаб|Умар]], Ібн Абас і інш.) разам з гэтым прымянялі і альтэрнатыўныя метады. Напрыклад, Умар, калі гэта было неабходна, запрашаў знаўцаў [[Арабская мова|арабскай мовы]] з розных плямёнаў і кансультаваўся з імі наконт значэння асобных слоў і выразаў з Карана, а Ібн Абас у палеміцы з лідарам [[Харыджыты|харыджытаў]] [[Нафі ібн аль-Азрак|Нафі ібн аль-Азракам]] прыводзіў прыклады з традыцыйнай арабскай паэзіі для доказу сваёй рацыі{{sfn|Али-заде|2007}}. Традыцыйна першым каментатарам Карана лічыцца стрыечны брат Мухамада — Абдулах ібн Абас (памёр у 686/687 г.), якога называлі ''тарджуман аль-Кур’ан'' (перакладчык Карана). Яго «Тафсір» захаваўся толькі ў выглядзе цытат у пазнейшых каментарыях, у першую чаргу ў працах [[Мухамад ібн Джарыр ат-Табары|ат-Табары]]. Па некаторых даных, аўтарам першага паўнавартаснага запісанага тафсіра быў [[Саід ібн Джубайр]], які стварыў яго па загадзе [[Амейяды|амейядскага]] халіфа [[Абд аль-Малік ібн Марван|Абд аль-Маліка ібн Марвана]] (685—705). Па іншых звестках, першым гэта зрабіў [[Муджахід ібн Джабр]] (памёр у 722 г.), вучань Ібн Абаса. Яго праца лічыцца самым раннім поўным каментарыем, які дайшоў да нашых дзён{{sfn|Али-заде|2007}}. Першапачаткова тафсір існаваў пераважна ў вуснай форме{{sfn|Резван|1991|с=232}}. [[Імам]]ы мячэцяў часта каментавалі асобныя аяты і [[Сура|суры]] пасля пятнічнай пропаведзі ([[Хутба|хутбы]]). Вандроўныя казачнікі і прапаведнікі (''кусас'') узбагачалі тлумачэнні паралельным матэрыялам, які ўзыходзіў да іўдзейска-хрысціянскага культурнага асяроддзя ([[Ісраіліят|ісраіліят]]){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Развіццё тафсіра было шчыльна звязана са складаннем сунны Мухамада. У другой палове VIII стагоддзя з’явіліся зборнікі [[Хадыс|хадзісаў]], звязаныя з тлумачэннем каранічнага тэксту, якія ўвасобілі прынцып «сунна тлумачыць Каран» (''ас-суна туфасіру-ль-Кур’ан''). Пазней спецыяльныя раздзелы пачалі з'яўляцца ў агульных зборніках хадзісаў (напрыклад, у [[Сахіх аль-Бухары|«Сахіху» аль-Бухары]]). Вялікую працу па зборы хадзісаў, звязаных з тлумачэннем Карана, зрабілі [[Шуба ібн аль-Хаджадж]] (пам. у 776 г.), [[Вакі ібн аль-Джарах]] (пам. у 812 г.) і [[Суф’ян ібн Уяйна]] (пам. у 813 г.). У жыццеапісаннях Прарока ([[Сіра (біяграфія)|сіра]]) аяты змяшчаліся ў падзейны кантэкст, а ў працах мусульманскіх правазнаўцаў ([[Факіх|факіхаў]]) прадметам дэталёвага вывучэння і тлумачэння станавіліся аяты, звязаныя з прававымі нормамі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Пачынаючы з X стагоддзя тлумачэнне Карана стала самастойнай навукай і ўжо не разглядалася як частка хадзісазнаўства{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Файл:Quran - Google Art Project.jpg|thumb|230px|Старонка Карана з перакладам і каментарыямі на [[Персідская мова|персідскай мове]]]] Па меры развіцця мусульманскага грамадства ўзнікалі новыя праблемы, якія не былі закрануты ў суне. У такіх выпадках тлумачальнікі ўжывалі альтэрнатыўныя метады ([[Іджтыхад|іджтыхад]]){{sfn|Али-заде|2007}}. З патрэбамі тлумачэння Карана былі шчыльна звязаны першыя арабскія лексікаграфічныя і граматычныя творы. Станаўленне «навукі тафсіра» адбывалася ва ўзаемадзеянні з развіццём вучэння пра «чытанні» ([[Кіраат|кіраат]]) Карана і ў рамках фарміравання агульнай дагматычнай сістэмы ісламу. У гэтай сістэме Каран абвяшчаўся галоўным цудам (''му’джыза''), галоўным доказам перавагі мусульманскай рэлігійнай дактрыны (''і’джаз аль-Кур’ан'') і пацвярджэннем ісціннасці прароцтва Мухамада{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Некаторыя мусульмане, якія перайшлі ў іслам з [[Іўдаізм|іўдаізму]] і [[Хрысціянства|хрысціянства]] (напрыклад, [[Каб аль-Ахбар]]), спрабавалі каментаваць каранічныя гісторыі аналагічнымі паданнямі з [[Біблія|Бібліі]] і іншых старажытных Пісанняў. Мусульманская артадоксія неадназначна ставілася да такога падыходу і лічыла яго прымальным толькі ў тым выпадку, калі ён не супярэчыць Карану і паўтарае яго сэнсы{{sfn|Али-заде|2007}}. Абвастрэнне ідэалагічнай барацьбы паміж [[Аліды|Алідамі]] і [[Абасіды|Абасідамі]] да канца кіравання Амейядаў зрабіла «навуку тафсіра» зброяй у барацьбе за ўладу ў [[Арабскі халіфат|Арабскім халіфаце]]. У гэты час з’явіўся [[Суніты|суніцкі]] каментарый Муджахіда ібн Джабра і праалідскія тафсіры аль-Джу’фі (пам. у 745/746 г.) і ас-Судзі (пам. да 745 г.). Традыцыя [[Шыіты|шыіцкіх]] каментарыяў развівалася галоўным чынам у [[Куфа|Куфе]]{{sfn|Резван|1991|с=233}}. З дапамогай алегарычнага тлумачэння Карана ([[Тавіль|тавіль]]), перастановак агаласовак і лагічных націскаў шыіцкія каментатары інтэрпрэтавалі шэраг урыўкаў на карысць Алі ібн Абу Таліба і яго нашчадкаў, абвінавачваючы сунітаў у «скажэнні» (''тахрыф'') тэксту і знішчэнні шэрагу ключавых аятаў{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Ва ўмовах забароны на [[Пераклады Карана|пераклад Карана]] на іншыя мовы, каментарыі (тафсіры), якія суправаджалі тэкст Свяшчэннага пісання, адыгралі выключна важную ролю ў азнаямленні з Каранам тых мусульман, якія не валодалі арабскай мовай{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Школы тафсіра == [[Файл:Al-Baydawi's "Anwar al-Tanzil wa Asrar al-Ta'wil" with Frontispiece WDL6803.pdf|thumb|230px|Старонка з рукапісу [[Тафсір аль-Байдаві]]]] У працэсе развіцця навукі тафсіра ў мусульманскім свеце сфарміраваліся тры асноўныя школы{{sfn|Али-заде|2007}}: * '''Мекканская школа''', заснаваная Ібн Абасам. Яе выбітнымі прадстаўнікамі былі: Саід ібн Джубайр (пам. 712), Муджахід ібн Джабр (пам. 721), [[Ікрыма аль-Барбары]] (пам. 723), [[Тавус ібн Кайсан]] (пам. 724), [[Ата ібн Абу Рабах]] (пам. 732) і [[Абу аш-Шаша]] (пам. 711). * '''Куфійская школа''', заснаваная Ібн Масудам (пам. 682). Гэтая школа шырока выкарыстоўвала метады іджтыхада і ра’я (рацыянальнага меркавання). Сярод яе паслядоўнікаў: [[Алкама ібн Кайс]] (пам. 682), [[Масрук ібн аль-Аджда]] (пам. 682), [[аль-Асвад ібн Язід]] (пам. 693), [[Мура аль-Хамадані]] (пам. 685), [[Амір аль-Шабі]] (пам. 721), [[Хасан аль-Басры]] (пам. 728) і [[Ібрахім аль-Нахаі]] (пам. 713). Самым значным каментарыем лінгвістычнага характару, які выйшаў з гэтай школы, з’яўляецца праца «Значэнні Карана» граматыка з Куфы [[Аль-Фара|Аль-Фары]] (пам. 822). * '''Медзінская школа''', заснаваная Убаем ібн Кабам (пам. 643). Яе прадстаўнікі: [[Мухамад ібн Каб аль-Куразі]] (пам. 697), [[Абу аль-Алія]] (пам. 709) і [[Зейд ібн Аслам]] (пам. 753){{sfn|Али-заде|2007}}. Акрамя прадстаўнікоў гэтых школ, у іншых галінах Халіфата таксама дзейнічалі вядомыя тлумачальнікі Карана, такія як [[Дахак аль-Харасані]] (пам. 723), [[Ата аль-Хузалі]] (пам. 744) і [[Ата аль-Харасані]] (пам. 757){{sfn|Али-заде|2007}}. == Тафсір і тавіль == [[Файл:Tfsier El Tabary.png|thumb|230px|[[Тафсір ат-Табары]]]] Ідэалагічная барацьба паміж сунітамі і шыітамі знайшла сваё адлюстраванне ў падзеле абшчыны на прыхільнікаў літаральнага тлумачэння Карана (''захір'') і прыхільнікаў «схаванага», «таемнага» сэнсу (''бацін''). У асяроддзі мусульманскіх багасловаў разгарнуліся гарачыя спрэчкі вакол паняццяў ''тафсір'' і ''тавіль''. [[Мукаціл ібн Сулейман]] (пам. 767), спасылаючыся на Ібн Абаса, сцвярджаў, што тафсір — гэта тое, што вядома вучоным ([[Улемы|улемам]]), а тавіль — тое, што вядома толькі [[Алах]]у. [[Аль-Матурыдзі]] (пам. 944) лічыў, што права на тафсір належыць выключна паплечнікам Мухамада ([[Сахабы|сахабам]]), а тавіль — гэта прэрагатыва правазнаўцаў (факіхаў){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Пазней [[Джалалудзін ас-Суюці|ас-Суюці]] (пам. 1505) вызначыў тафсір як перадачу мудрасці папярэдніх ісламскіх аўтарытэтаў, а тавіль — як прадукт глыбокага і самастойнага вывучэння тэксту. Адначасова пачало з’яўляцца ўяўленне пра непажаданасць і нават забароненасць тафсіраў, што падмацоўвалася словамі халіфа Умара, які нібыта рэзка выступаў супраць каментавання Карана з-за небяспекі падмены свяшчэннага тэксту адвольнымі фантазіямі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Мухамад ібн Джарыр ат-Табары выпрацаваў кампраміснае рашэнне, падзяліўшы каранічныя тэксты на тры катэгорыі: # тэксты, якія недаступныя разуменню людзей (іх сапраўдны сэнс ведае толькі Алах); # тэксты, сэнс якіх можна высветліць толькі абапіраючыся на традыцыйныя тлумачэнні, што ўзыходзяць да самога Мухамада; # тэксты, складанасці тлумачэння якіх з’яўляюцца выключна лінгвістычнымі і здымаюцца з дапамогай ведаў філолагаў{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Яго «Тафсір» стаў першым каментарыем, які тлумачыў Каран паслядоўна, аят за аятам (так званы курсорны каментарый), і гэты метад стаў стандартам для ўсіх наступных муфасіраў. Палеміка вакол паняццяў тафсір і тавіль адлюстравала таксама барацьбу [[Мутазыліты|мутазылітаў]], якія звярталіся да «рацыяналістычнага» тавіля, з іх праціўнікамі. У прыватнасці, у пытанні антрапаморфных уяўленняў пра бажаство мутазыліты звярталіся да тлумачэння Карана з дапамогай асабістага меркавання (''ат-Тафсір бі-р-ра’й''). Гэтая практыка прызнавалася неправамернай прыхільнікамі тлумачэння з дапамогай мусульманскай традыцыі (''ат-Тафсір бі-ль-ільм''), у першую чаргу [[Ханбаліцкі мазхаб|ханбалітамі]]. Тафсіры гэтага перыяду служылі зброяй і ў вострай ідэалагічнай дыскусіі аб «створанасці» і «нестворанасці» Карана. Найбольш значным мутазыліцкім тафсірам з’яўляецца твор «аль-Кашшаф» [[Махмуд аз-Замахшары|Махмуда аз-Замахшары]] (1074—1144), які пасля быў прыняты, з шэрагам паправак, нават сунітамі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. У рамках катэгорый тафсір і тавіль праходзіла і палеміка супраць тлумачэнняў, напісаных [[Суфізм|суфіямі]]{{sfn|Резван|1991|с=233}}. == Асаблівасці тафсіраў у розных плынях == Рэлігійна-палітычная абстаноўка ў ісламскім свеце знаходзіла прамое адлюстраванне ў тлумачэннях да Карана. Так, з «утойваннем» апошняга шыіцкага імама [[Мухамад ібн аль-Хасан аль-Махдзі|Мухамада ібн аль-Хасана]] (пам. 873/874) звязваецца з’яўленне ў шыітаў шэрагу твораў, прысвечаных тлумачэнню эсхаталагічных аятаў. Сваё адлюстраванне ў тафсірах знайшлі таксама дзейнасць [[Ісмаіліты|ісмаілітаў]] і барацьба [[Ібн Таймія|Ібн Тайміі]] за вяртанне да «першапачатковага» ісламу. Ібн Таймія, у прыватнасці, патрабаваў поўнага выключэння з тафсіраў матэрыялаў, якія ўзыходзілі да іўдзейска-хрысціянскага асяроддзя (ісраіліята){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Наяўнасць вялікай колькасці рэлігійна-палітычных плыняў прывяла да таго, што ў некаторых тафсірах часта сумяшчалася адразу некалькі пунктаў гледжання. Напрыклад, у тафсіры [[Фахрудзін ар-Разі|Фахр ад-дзіна ар-Разі]] (пам. 1209) прадстаўлена як антымутазыліцкая, так і анты[[Захірыцкі мазхаб|захірыцкая]] пазіцыя{{sfn|Резван|1991|с=234}}, а таксама адлюстроўваюцца ідэі [[Ашарыты|ашарытаў]]. Шматтомны каментарый пакінуў пасля сябе [[Малікіцкі мазхаб|малікіт]] [[Аль-Куртубі]] (пам. 1273). Іншы каментарый, які адлюстроўвае малікіцкі пункт гледжання, напісаў андалузскі юрыст [[Абу Бакр Ібн аль-Арабі]] (пам. 1148). Акрамя згаданых, найбольш вядомымі і аўтарытэтнымі тлумачэннямі Карана лічацца творы Ахмада ас-Салібі (пам. 1035), аль-Байдаві (пам. 1286), а таксама сумесная праца [[Джалалудзін аль-Махалі|Дж. аль-Махалі]] (пам. 1459) і ас-Суюці («[[Тафсір аль-Джалалайн]]»){{sfn|Резван|1991|с=234}}. Шыіцкім аўтарам належыць група твораў «Кітаб ма нузіла фі 'Алі мін аль-Кур’ан», у якіх прасочваюцца спробы паказаць выключную ролю Алі ібн Абу Таліба ў кантэксце «ніспаслання» Карана. Суніты ў адказ стваралі свае творы (напрыклад, ас-Суюці «Катф ас-самар фі мувафакат сайідзіна 'Умар»), у якіх падкрэсліваліся асаблівыя заслугі Умара і іншых суніцкіх лідараў{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Жанры тафсіраў == [[Файл:Sayyid Qutb.jpg|thumb|230px|[[Сайід Кутб]]]] Тлумачэнне Карана дзеліцца на наступныя спецыялізаваныя раздзелы{{sfn|Али-заде|2007}}: # '''Гарыб аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаецца лінгвістыка і фанетыка Карана. Першапачаткова тут даследаваліся розныя словы, якія былі незразумелыя самім арабам. Для правільнага разумення слоў і сэнсаў былі складзены тэрміналагічныя і тлумачальныя слоўнікі. Лічыцца, што ўпершыню праблемай лінгвістычнага тлумачэння заняўся Ібн Абас. # '''Асбаб ан-нузуль''' — раздзел, які вывучае прычыны і гістарычныя падзеі, што папярэднічалі ніспасланню канкрэтных каранічных аятаў. Творы на гэтую тэму дазвалялі ставіць пытанне аб дакладнай датыроўцы аятаў. Асабліва вядомыя працы такіх тлумачальнікаў, як ас-Суюці, [[Аль-Вахідзі|аль-Вахідзі]] (пам. у 1075 г.) і аль-Іракі (пам. у 1175 г.){{sfn|Резван|1991|с=234}}. # '''Ахкам аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаюцца прававыя і веравучыцельныя прадпісанні ([[Хукм|хукмы]]), што змяшчаюцца ў аятах. # '''Муташабіх аль-Куран''' — раздзел, прысвечаны вывучэнню незразумелых аятаў Карана, якія маюць схаваны эзатэрычны сэнс. # '''Фадаіль аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаюцца «вартасці» (''фада’іль'') і «перавагі» (''фадль'') Карана. # '''Іджаз аль-Куран''' — раздзел, у якім абгрунтоўваецца і вывучаецца цудоўнасць і непераймальнасць Карана па форме і змесце. # '''Мушкіль аль-Куран''' — раздзел, у якім даказваецца, што ў Каране няма ўнутраных супярэчнасцей{{sfn|Али-заде|2007}}. # '''Насх і мансух''' — раздзел, у якім вывучаецца адмена прававога дзеяння аднаго аята іншым (больш познім){{sfn|Али-заде|2007}}. Гэты напрамак шчыльна звязаны з жанрам асбаб ан-нузуль і развіваўся ў першую чаргу ў кантэксце ісламскага права ([[Фікх|фікха]]). Найбольш вядомыя працы [[Ібн Хазм]]а (пам. у 1064 г.), [[Ан-Нахас|ан-Нахаса]] (пам. у 950 г.) і Хібаталаха ібн Саламы (пам. у 1019 г.){{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Крыніцы і метады тафсіра == Тлумачальнікі Карана традыцыйна абапіраюцца на пяць асноўных крыніц і метадаў{{sfn|Али-заде|2007}}: # '''Каран.''' Тлумачэнне адных аятаў Карана іншымі — гэта найбольш надзейны від тлумачэння. У такім падыходзе сцісла выкладзены сэнс адных аятаў больш падрабязна дапаўняецца і раскрываецца іншымі аятамі. # '''[[Хадыс]]ы Мухамада.''' Тлумачэнне сунай — гэта від тафсіра, заснаваны на розных хадзісах, якія непасрэдна растлумачваюць аяты Карана. # '''Выслоўі паплечнікаў і іх паслядоўнікаў.''' # '''[[Ісраіліят]].''' (Дадзеныя з іўдзейска-хрысціянскай традыцыі, якія прымаюцца толькі калі яны не супярэчаць ісламу). # '''[[Ра’й]] і [[іджтыхад]].''' Тлумачэнне на падставе ўласных высноў (''ра’й'') — гэта тафсіры, якія выводзяцца метадамі лагічных даследаванняў (іджтыхадамі). Пры такім тлумачэнні ўважліва вывучаюць стыль апавядання аятаў, дакладнае слоўнікавае і сэнсавае значэнне слоў, з якіх яны складаюцца{{sfn|Али-заде|2007}}. == Тафсіры беларуска-літоўскіх татар == [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|left|230px|Старонка са славянамоўнага рукапісу беларускіх татар ([[кітаб]]а)]] Унікальнай рэгіянальнай з'явай з'яўляюцца тафсіры [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], створаныя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У сувязі з моўнай асіміляцыяй і пераходам на [[Старабеларуская мова|старабеларускую]] і [[Польская мова|польскую]] мовы, татары страцілі здольнасць разумець арыгінальны арабскі тэкст Карана{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}. Паколькі ў ісламскай традыцыі прамы і літаральны пераклад Карана лічыўся недапушчальным, мясцовыя перакладчыкі выкарыстоўвалі тэрмін «тафсір», каб надаць сваім працам статус каментарыя або тлумачэння. Такім чынам яны пазбягалі абвінавачванняў у скажэнні божага слова, хоць па сутнасці гэта былі паўнавартасныя пераклады{{sfn|Сеўрук|2024|с=44—45}}. Беларуска-татарскія тафсіры ўяўляюць сабой падрадковыя (інтэрлінеарныя) пераклады: пад кожным арабскім радком Карана дробнымі арабскімі літарамі (так званай [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцай]]) упісваўся тэкст на славянскай мове. Самым старым і вядомым з такіх помнікаў з'яўляецца [[Мінскі тафсір]] 1686 года, створаны імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам. Гэты пераклад набыў кананічны статус і на працягу стагоддзяў капіяваўся іншымі татарскімі кніжнікамі, напрыклад, у [[Мядзельскі збор|Мядзельскім зборы]] рукапісаў Аляксандра Адамовіча мяжы XIX і XX стст.{{sfn|Тарэлка|2024|с=125—129}}. Спецыфічная графіка-арфаграфічная сістэма гэтых тафсіраў робіць іх выключна важнай крыніцай для даследавання гістарычнай фанетыкі і дыялекталогіі беларускай мовы, напрыклад, яны дакладна фіксавалі жывое беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]]. == Сучасныя тафсіры == На мяжы XIX—XX стагоддзяў найбольшае развіццё атрымала мусульманская рэфармісцкая экзегетыка, якая адлюстравала сутыкненне мусульманскага грамадства з еўрапейскай філасофскай і навуковай думкай{{sfn|Резван|1991|с=234}}. З дапамогай новых тафсіраў тлумачальнікі паспрабавалі, з аднаго боку, унесці ў мусульманскае асяроддзе сучасныя навуковыя ўяўленні, зрабіўшы іх прымальнымі ў кантэксце традыцыйных каштоўнасцей. З іншага боку, яны імкнуліся абвясціць новыя навуковыя дасягненні і сацыяльныя з'явы ўжо «прадказанымі» ў Каране, каб перашкодзіць размыванню аўтарытэту Свяшчэннага пісання. Каментатары абапіраліся на традыцыі класічнага каментавання, але пашыралі іх. Напрыклад, Амін ал-Хулі (пам. у 1965 г.) сцвярджаў, што ўжо ў творах [[Аль-Газалі]] можна знайсці правобраз «навуковага каментарыя» (''ат-тафсір аль-'ільмі''). У працах Тантаві Джаўхары (1862—1940), аль-Кавакібі (1849—1903) і іншых можна сустрэць самы разнастайны матэрыял: ад навукова-папулярных апісанняў сонечнай сістэмы і будовы клеткі да антыкаланіяльнай і антыматэрыялістычнай палемікі{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Сярод новых тафсіраў, натхнёных дасягненнямі Захаду і новымі сацыяльна-палітычнымі дактрынамі, асаблівую ўвагу прыцягвае «Тафсір аль-Манар» («Месца святла»), ініцыяваны егіпецкімі мадэрністамі на чале з [[Мухамад Абдо]] (1849—1905) і яго вучнем Рашыдам Рыдой (1865—1935). У гэтай працы, заснаванай на класічным «Тафсіры аль-Джалалайн», яны спрабавалі сфармуляваць у ліберальна-рэфармісцкім духу прынцыпы арганізацыі абноўленага ісламскага грамадства. Свае каментарыі стваралі і прыхільнікі «ісламскага сацыялізму», якія знаходзілі ў Свяшчэнным пісанні папярэджанне сацыялістычных ідэй{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Ідэолаг «ісламскай рэвалюцыі» і «трэцяга шляху» [[Сайід Кутб]] (пам. у 1966 г.) стварыў манументальны 8-томны тафсір «У цені Карана» (''Фі зіляль аль-Кур’ан''), пафас якога заключаецца ў абгрунтаванні сацыяльнай праграмы руху «[[Браты-мусульмане]]»{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Тафсір працягвае шырока выкарыстоўвацца ў ідэалагічнай барацьбе, у тым ліку шыіцкімі лідарамі [[Іран]]а і рухам [[ахмадыя]]. З мэтай прапаганды сучасныя тлумачэнні Карана часта перакладаюцца на англійскую і іншыя заходнія мовы. Разам з тым, сваё значэнне да сённяшняга дня захоўваюць і класічныя сярэднявечныя тафсіры{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Гл. таксама == * [[Мінскі тафсір]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{кніга |аўтар=Али-заде А. А. |загаловак=Исламский энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Ансар |год=2007 |старонак=400 |ref=Али-заде}} * {{артыкул |аўтар=Резван Е. А. |загаловак=Тафсир ал-Кур'ан |выданне=Ислам: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1991 |старонкі=232—234 |ref=Резван}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Сеўрук}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Тарэлка}} * {{кніга |аўтар=Danecki J. |загаловак=Kultura islamu: słownik |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne |год=1997 |isbn=83-02-06373-8 |lang=pl}} * {{кніга |аўтар=Danecki J. |загаловак=Podstawowe wiadomości o islamie. T. 1 |месца=Warszawa |выдавецтва=Dialog |год=1998 |isbn=83-86483-40-7 |lang=pl}} {{Ісламскае багаслоўе}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тафсіры]] [[Катэгорыя:Ісламскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Каран]] q5knza6s8c6assz2rnztwau515k8upi 5124712 5124709 2026-04-11T16:43:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124712 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{Каран|кат=караназнаўства}} '''Тафсі́р''' ({{lang-ar|التفسير}} — ''тлумачэнне'', ''раз’ясненне'') — тлумачэнне [[Каран]]а і [[Суна (іслам)|суны]], асноўная дысцыпліна [[іслам]]скага [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Багасловаў, якія займаюцца тафсірам, называюць ''муфасірамі''. Ісламская традыцыя адрознівае два тыпы тлумачэнняў Карана: тафсір і [[Тавіль|тавіль]]. Тафсір ахоплівае ўсе аспекты інтэрпрэтацыі і тлумачэння знешняга сэнсу тэксту, у той час як тавіль мае на ўвазе больш глыбокае, эзатэрычнае тлумачэнне схаваных сэнсаў і першапрычын. == Этымалогія == Слова «ат-тафсір» паходзіць ад арабскага дзеяслова «фасара» ({{lang-ar|فسَّر}}), што азначае «растлумачыць», «указаць мэту» або «прыўзняць заслону»{{sfn|Али-заде|2007}}. == Гісторыя == Творы, прысвечаныя разуменню і тлумачэнню Карана (''ільм аль-Кур’ан ва-т-тафсір''), адыгралі ключавую ролю ў станаўленні ісламскай рэлігійнай дактрыны і адлюстравалі асноўныя этапы ідэалагічнай і палітычнай барацьбы ў араба-мусульманскім грамадстве{{sfn|Резван|1991|с=232}}. Згодна з ісламскім веравучэннем, поўным веданнем Карана валодаў толькі прарок [[Мухамад]], які і тлумачыў сэнс Пісання сваім паплечнікам. Падчас яго прарочай дзейнасці змест каранічнага тэксту змяняўся: адны з прамоўленых раней [[Аят|аятаў]] замяняліся новымі (гл. [[Насх і мансух]]), другія атрымлівалі новае вытлумачэнне, трэція з-за спецыфікі тэксту былі незразумелыя нававернутым. Усё гэта патрабавала ад Мухамада тлумачэння выказаных «адкрыццяў». Паплечнікі захоўвалі ў памяці абставіны, пры якіх былі прамоўлены аяты, і прычыны палемікі Прарока з апанентамі. Гэта найбольш старажытны пласт, які ў той ці іншай форме ўвайшоў у большую частку тафсіра, адлюстраваўшы сапраўдную гісторыю ўзнікнення Карана. З цягам часу важнасць тлумачэнняў Карана толькі ўзрастала{{sfn|Резван|1991|с=232}}. [[Файл:Tafsiribnabbas.jpg|thumb|left|230px|[[Танвір аль-Мікбас|Тафсір Ібн Абаса]]]] Пасля смерці Прарока задачу тлумачэння Карана ўзялі на сябе яго паплечнікі. Асаблівым аўтарытэтам карысталіся [[Алі ібн Абу Таліб]], [[Абдулах ібн Абас|Ібн Абас]], [[Абдулах ібн Масуд|Ібн Масуд]] і [[Убай ібн Каб]]. Некаторыя паплечнікі ([[Абу Бакр]], [[Абдулах ібн Умар|Ібн Умар]] і інш.) і іх паслядоўнікі ([[Табііны|табіуны]], такія як [[Убада ас-Салмані]], [[Саід ібн аль-Мусаяб]]) тлумачылі Каран выключна на падставе слоў Мухамада. Іншыя ж ([[Умар ібн аль-Хатаб|Умар]], Ібн Абас і інш.) разам з гэтым прымянялі і альтэрнатыўныя метады. Напрыклад, Умар, калі гэта было неабходна, запрашаў знаўцаў [[Арабская мова|арабскай мовы]] з розных плямёнаў і кансультаваўся з імі наконт значэння асобных слоў і выразаў з Карана, а Ібн Абас у палеміцы з лідарам [[Харыджыты|харыджытаў]] [[Нафі ібн аль-Азрак|Нафі ібн аль-Азракам]] прыводзіў прыклады з традыцыйнай арабскай паэзіі для доказу сваёй рацыі{{sfn|Али-заде|2007}}. Традыцыйна першым каментатарам Карана лічыцца стрыечны брат Мухамада — Абдулах ібн Абас (памёр у 686/687 г.), якога называлі ''тарджуман аль-Кур’ан'' (перакладчык Карана). Яго «Тафсір» захаваўся толькі ў выглядзе цытат у пазнейшых каментарыях, у першую чаргу ў працах [[Мухамад ібн Джарыр ат-Табары|ат-Табары]]. Па некаторых даных, аўтарам першага паўнавартаснага запісанага тафсіра быў [[Саід ібн Джубайр]], які стварыў яго па загадзе [[Амейяды|амейядскага]] халіфа [[Абд аль-Малік ібн Марван|Абд аль-Маліка ібн Марвана]] (685—705). Па іншых звестках, першым гэта зрабіў [[Муджахід ібн Джабр]] (памёр у 722 г.), вучань Ібн Абаса. Яго праца лічыцца самым раннім поўным каментарыем, які дайшоў да нашых дзён{{sfn|Али-заде|2007}}. Першапачаткова тафсір існаваў пераважна ў вуснай форме{{sfn|Резван|1991|с=232}}. [[Імам]]ы мячэцяў часта каментавалі асобныя аяты і [[Сура|суры]] пасля пятнічнай пропаведзі ([[Хутба|хутбы]]). Вандроўныя казачнікі і прапаведнікі (''кусас'') узбагачалі тлумачэнні паралельным матэрыялам, які ўзыходзіў да іўдзейска-хрысціянскага культурнага асяроддзя ([[Ісраіліят|ісраіліят]]){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Развіццё тафсіра было шчыльна звязана са складаннем сунны Мухамада. У другой палове VIII стагоддзя з’явіліся зборнікі [[Хадыс|хадзісаў]], звязаныя з тлумачэннем каранічнага тэксту, якія ўвасобілі прынцып «сунна тлумачыць Каран» (''ас-суна туфасіру-ль-Кур’ан''). Пазней спецыяльныя раздзелы пачалі з'яўляцца ў агульных зборніках хадзісаў (напрыклад, у [[Сахіх аль-Бухары|«Сахіху» аль-Бухары]]). Вялікую працу па зборы хадзісаў, звязаных з тлумачэннем Карана, зрабілі [[Шуба ібн аль-Хаджадж]] (пам. у 776 г.), [[Вакі ібн аль-Джарах]] (пам. у 812 г.) і [[Суф’ян ібн Уяйна]] (пам. у 813 г.). У жыццеапісаннях Прарока ([[Сіра (біяграфія)|сіра]]) аяты змяшчаліся ў падзейны кантэкст, а ў працах мусульманскіх правазнаўцаў ([[Факіх|факіхаў]]) прадметам дэталёвага вывучэння і тлумачэння станавіліся аяты, звязаныя з прававымі нормамі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Пачынаючы з X стагоддзя тлумачэнне Карана стала самастойнай навукай і ўжо не разглядалася як частка хадзісазнаўства{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Файл:Quran - Google Art Project.jpg|thumb|230px|Старонка Карана з перакладам і каментарыямі на [[Персідская мова|персідскай мове]]]] Па меры развіцця мусульманскага грамадства ўзнікалі новыя праблемы, якія не былі закрануты ў суне. У такіх выпадках тлумачальнікі ўжывалі альтэрнатыўныя метады ([[Іджтыхад|іджтыхад]]){{sfn|Али-заде|2007}}. З патрэбамі тлумачэння Карана былі шчыльна звязаны першыя арабскія лексікаграфічныя і граматычныя творы. Станаўленне «навукі тафсіра» адбывалася ва ўзаемадзеянні з развіццём вучэння пра «чытанні» ([[Кіраат|кіраат]]) Карана і ў рамках фарміравання агульнай дагматычнай сістэмы ісламу. У гэтай сістэме Каран абвяшчаўся галоўным цудам (''му’джыза''), галоўным доказам перавагі мусульманскай рэлігійнай дактрыны (''і’джаз аль-Кур’ан'') і пацвярджэннем ісціннасці прароцтва Мухамада{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Некаторыя мусульмане, якія перайшлі ў іслам з [[Іўдаізм|іўдаізму]] і [[Хрысціянства|хрысціянства]] (напрыклад, [[Каб аль-Ахбар]]), спрабавалі каментаваць каранічныя гісторыі аналагічнымі паданнямі з [[Біблія|Бібліі]] і іншых старажытных Пісанняў. Мусульманская артадоксія неадназначна ставілася да такога падыходу і лічыла яго прымальным толькі ў тым выпадку, калі ён не супярэчыць Карану і паўтарае яго сэнсы{{sfn|Али-заде|2007}}. Абвастрэнне ідэалагічнай барацьбы паміж [[Аліды|Алідамі]] і [[Абасіды|Абасідамі]] да канца кіравання Амейядаў зрабіла «навуку тафсіра» зброяй у барацьбе за ўладу ў [[Арабскі халіфат|Арабскім халіфаце]]. У гэты час з’явіўся [[Суніты|суніцкі]] каментарый Муджахіда ібн Джабра і праалідскія тафсіры аль-Джу’фі (пам. у 745/746 г.) і ас-Судзі (пам. да 745 г.). Традыцыя [[Шыіты|шыіцкіх]] каментарыяў развівалася галоўным чынам у [[Куфа|Куфе]]{{sfn|Резван|1991|с=233}}. З дапамогай алегарычнага тлумачэння Карана ([[Тавіль|тавіль]]), перастановак агаласовак і лагічных націскаў шыіцкія каментатары інтэрпрэтавалі шэраг урыўкаў на карысць Алі ібн Абу Таліба і яго нашчадкаў, абвінавачваючы сунітаў у «скажэнні» (''тахрыф'') тэксту і знішчэнні шэрагу ключавых аятаў{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Ва ўмовах забароны на [[Пераклады Карана|пераклад Карана]] на іншыя мовы, каментарыі (тафсіры), якія суправаджалі тэкст Свяшчэннага пісання, адыгралі выключна важную ролю ў азнаямленні з Каранам тых мусульман, якія не валодалі арабскай мовай{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Школы тафсіра == [[Файл:Al-Baydawi's "Anwar al-Tanzil wa Asrar al-Ta'wil" with Frontispiece WDL6803.pdf|thumb|230px|Старонка з рукапісу [[Тафсір аль-Байдаві]]]] У працэсе развіцця навукі тафсіра ў мусульманскім свеце сфарміраваліся тры асноўныя школы{{sfn|Али-заде|2007}}: * '''Мекканская школа''', заснаваная Ібн Абасам. Яе выбітнымі прадстаўнікамі былі: Саід ібн Джубайр (пам. 712), Муджахід ібн Джабр (пам. 721), [[Ікрыма аль-Барбары]] (пам. 723), [[Тавус ібн Кайсан]] (пам. 724), [[Ата ібн Абу Рабах]] (пам. 732) і [[Абу аш-Шаша]] (пам. 711). * '''Куфійская школа''', заснаваная Ібн Масудам (пам. 682). Гэтая школа шырока выкарыстоўвала метады іджтыхада і ра’я (рацыянальнага меркавання). Сярод яе паслядоўнікаў: [[Алкама ібн Кайс]] (пам. 682), [[Масрук ібн аль-Аджда]] (пам. 682), [[аль-Асвад ібн Язід]] (пам. 693), [[Мура аль-Хамадані]] (пам. 685), [[Амір аль-Шабі]] (пам. 721), [[Хасан аль-Басры]] (пам. 728) і [[Ібрахім аль-Нахаі]] (пам. 713). Самым значным каментарыем лінгвістычнага характару, які выйшаў з гэтай школы, з’яўляецца праца «Значэнні Карана» граматыка з Куфы [[Аль-Фара|Аль-Фары]] (пам. 822). * '''Медзінская школа''', заснаваная Убаем ібн Кабам (пам. 643). Яе прадстаўнікі: [[Мухамад ібн Каб аль-Куразі]] (пам. 697), [[Абу аль-Алія]] (пам. 709) і [[Зейд ібн Аслам]] (пам. 753){{sfn|Али-заде|2007}}. Акрамя прадстаўнікоў гэтых школ, у іншых галінах Халіфата таксама дзейнічалі вядомыя тлумачальнікі Карана, такія як [[Дахак аль-Харасані]] (пам. 723), [[Ата аль-Хузалі]] (пам. 744) і [[Ата аль-Харасані]] (пам. 757){{sfn|Али-заде|2007}}. == Тафсір і тавіль == [[Файл:Tfsier El Tabary.png|thumb|230px|[[Тафсір ат-Табары]]]] Ідэалагічная барацьба паміж сунітамі і шыітамі знайшла сваё адлюстраванне ў падзеле абшчыны на прыхільнікаў літаральнага тлумачэння Карана (''захір'') і прыхільнікаў «схаванага», «таемнага» сэнсу (''бацін''). У асяроддзі мусульманскіх багасловаў разгарнуліся гарачыя спрэчкі вакол паняццяў ''тафсір'' і ''тавіль''. [[Мукаціл ібн Сулейман]] (пам. 767), спасылаючыся на Ібн Абаса, сцвярджаў, што тафсір — гэта тое, што вядома вучоным ([[Улемы|улемам]]), а тавіль — тое, што вядома толькі [[Алах]]у. [[Аль-Матурыдзі]] (пам. 944) лічыў, што права на тафсір належыць выключна паплечнікам Мухамада ([[Сахабы|сахабам]]), а тавіль — гэта прэрагатыва правазнаўцаў (факіхаў){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Пазней [[Джалалудзін ас-Суюці|ас-Суюці]] (пам. 1505) вызначыў тафсір як перадачу мудрасці папярэдніх ісламскіх аўтарытэтаў, а тавіль — як прадукт глыбокага і самастойнага вывучэння тэксту. Адначасова пачало з’яўляцца ўяўленне пра непажаданасць і нават забароненасць тафсіраў, што падмацоўвалася словамі халіфа Умара, які нібыта рэзка выступаў супраць каментавання Карана з-за небяспекі падмены свяшчэннага тэксту адвольнымі фантазіямі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Мухамад ібн Джарыр ат-Табары выпрацаваў кампраміснае рашэнне, падзяліўшы каранічныя тэксты на тры катэгорыі: # тэксты, якія недаступныя разуменню людзей (іх сапраўдны сэнс ведае толькі Алах); # тэксты, сэнс якіх можна высветліць толькі абапіраючыся на традыцыйныя тлумачэнні, што ўзыходзяць да самога Мухамада; # тэксты, складанасці тлумачэння якіх з’яўляюцца выключна лінгвістычнымі і здымаюцца з дапамогай ведаў філолагаў{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Яго «Тафсір» стаў першым каментарыем, які тлумачыў Каран паслядоўна, аят за аятам (так званы курсорны каментарый), і гэты метад стаў стандартам для ўсіх наступных муфасіраў. Палеміка вакол паняццяў тафсір і тавіль адлюстравала таксама барацьбу [[Мутазыліты|мутазылітаў]], якія звярталіся да «рацыяналістычнага» тавіля, з іх праціўнікамі. У прыватнасці, у пытанні антрапаморфных уяўленняў пра бажаство мутазыліты звярталіся да тлумачэння Карана з дапамогай асабістага меркавання (''ат-Тафсір бі-р-ра’й''). Гэтая практыка прызнавалася неправамернай прыхільнікамі тлумачэння з дапамогай мусульманскай традыцыі (''ат-Тафсір бі-ль-ільм''), у першую чаргу [[Ханбаліцкі мазхаб|ханбалітамі]]. Тафсіры гэтага перыяду служылі зброяй і ў вострай ідэалагічнай дыскусіі аб «створанасці» і «нестворанасці» Карана. Найбольш значным мутазыліцкім тафсірам з’яўляецца твор «аль-Кашшаф» [[Махмуд аз-Замахшары|Махмуда аз-Замахшары]] (1074—1144), які пасля быў прыняты, з шэрагам паправак, нават сунітамі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. У рамках катэгорый тафсір і тавіль праходзіла і палеміка супраць тлумачэнняў, напісаных [[Суфізм|суфіямі]]{{sfn|Резван|1991|с=233}}. == Асаблівасці тафсіраў у розных плынях == Рэлігійна-палітычная абстаноўка ў ісламскім свеце знаходзіла прамое адлюстраванне ў тлумачэннях да Карана. Так, з «утойваннем» апошняга шыіцкага імама [[Мухамад ібн аль-Хасан аль-Махдзі|Мухамада ібн аль-Хасана]] (пам. 873/874) звязваецца з’яўленне ў шыітаў шэрагу твораў, прысвечаных тлумачэнню эсхаталагічных аятаў. Сваё адлюстраванне ў тафсірах знайшлі таксама дзейнасць [[Ісмаіліты|ісмаілітаў]] і барацьба [[Ібн Таймія|Ібн Тайміі]] за вяртанне да «першапачатковага» ісламу. Ібн Таймія, у прыватнасці, патрабаваў поўнага выключэння з тафсіраў матэрыялаў, якія ўзыходзілі да іўдзейска-хрысціянскага асяроддзя (ісраіліята){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Наяўнасць вялікай колькасці рэлігійна-палітычных плыняў прывяла да таго, што ў некаторых тафсірах часта сумяшчалася адразу некалькі пунктаў гледжання. Напрыклад, у тафсіры [[Фахрудзін ар-Разі|Фахр ад-дзіна ар-Разі]] (пам. 1209) прадстаўлена як антымутазыліцкая, так і анты[[Захірыцкі мазхаб|захірыцкая]] пазіцыя{{sfn|Резван|1991|с=234}}, а таксама адлюстроўваюцца ідэі [[Ашарыты|ашарытаў]]. Шматтомны каментарый пакінуў пасля сябе [[Малікіцкі мазхаб|малікіт]] [[Аль-Куртубі]] (пам. 1273). Іншы каментарый, які адлюстроўвае малікіцкі пункт гледжання, напісаў андалузскі юрыст [[Абу Бакр Ібн аль-Арабі]] (пам. 1148). Акрамя згаданых, найбольш вядомымі і аўтарытэтнымі тлумачэннямі Карана лічацца творы Ахмада ас-Салібі (пам. 1035), аль-Байдаві (пам. 1286), а таксама сумесная праца [[Джалалудзін аль-Махалі|Дж. аль-Махалі]] (пам. 1459) і ас-Суюці («[[Тафсір аль-Джалалайн]]»){{sfn|Резван|1991|с=234}}. Шыіцкім аўтарам належыць група твораў «Кітаб ма нузіла фі 'Алі мін аль-Кур’ан», у якіх прасочваюцца спробы паказаць выключную ролю Алі ібн Абу Таліба ў кантэксце «ніспаслання» Карана. Суніты ў адказ стваралі свае творы (напрыклад, ас-Суюці «Катф ас-самар фі мувафакат сайідзіна 'Умар»), у якіх падкрэсліваліся асаблівыя заслугі Умара і іншых суніцкіх лідараў{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Жанры тафсіраў == [[Файл:Sayyid Qutb.jpg|thumb|230px|[[Сайід Кутб]]]] Тлумачэнне Карана дзеліцца на наступныя спецыялізаваныя раздзелы{{sfn|Али-заде|2007}}: # '''Гарыб аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаецца лінгвістыка і фанетыка Карана. Першапачаткова тут даследаваліся розныя словы, якія былі незразумелыя самім арабам. Для правільнага разумення слоў і сэнсаў былі складзены тэрміналагічныя і тлумачальныя слоўнікі. Лічыцца, што ўпершыню праблемай лінгвістычнага тлумачэння заняўся Ібн Абас. # '''Асбаб ан-нузуль''' — раздзел, які вывучае прычыны і гістарычныя падзеі, што папярэднічалі ніспасланню канкрэтных каранічных аятаў. Творы на гэтую тэму дазвалялі ставіць пытанне аб дакладнай датыроўцы аятаў. Асабліва вядомыя працы такіх тлумачальнікаў, як ас-Суюці, [[Аль-Вахідзі|аль-Вахідзі]] (пам. у 1075 г.) і аль-Іракі (пам. у 1175 г.){{sfn|Резван|1991|с=234}}. # '''Ахкам аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаюцца прававыя і веравучыцельныя прадпісанні ([[Хукм|хукмы]]), што змяшчаюцца ў аятах. # '''Муташабіх аль-Куран''' — раздзел, прысвечаны вывучэнню незразумелых аятаў Карана, якія маюць схаваны эзатэрычны сэнс. # '''Фадаіль аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаюцца «вартасці» (''фада’іль'') і «перавагі» (''фадль'') Карана. # '''Іджаз аль-Куран''' — раздзел, у якім абгрунтоўваецца і вывучаецца цудоўнасць і непераймальнасць Карана па форме і змесце. # '''Мушкіль аль-Куран''' — раздзел, у якім даказваецца, што ў Каране няма ўнутраных супярэчнасцей{{sfn|Али-заде|2007}}. # '''Насх і мансух''' — раздзел, у якім вывучаецца адмена прававога дзеяння аднаго аята іншым (больш познім){{sfn|Али-заде|2007}}. Гэты напрамак шчыльна звязаны з жанрам асбаб ан-нузуль і развіваўся ў першую чаргу ў кантэксце ісламскага права ([[Фікх|фікха]]). Найбольш вядомыя працы [[Ібн Хазм]]а (пам. у 1064 г.), [[Ан-Нахас|ан-Нахаса]] (пам. у 950 г.) і Хібаталаха ібн Саламы (пам. у 1019 г.){{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Крыніцы і метады тафсіра == Тлумачальнікі Карана традыцыйна абапіраюцца на пяць асноўных крыніц і метадаў{{sfn|Али-заде|2007}}: # '''Каран.''' Тлумачэнне адных аятаў Карана іншымі — гэта найбольш надзейны від тлумачэння. У такім падыходзе сцісла выкладзены сэнс адных аятаў больш падрабязна дапаўняецца і раскрываецца іншымі аятамі. # '''[[Хадыс]]ы Мухамада.''' Тлумачэнне сунай — гэта від тафсіра, заснаваны на розных хадзісах, якія непасрэдна растлумачваюць аяты Карана. # '''Выслоўі паплечнікаў і іх паслядоўнікаў.''' # '''[[Ісраіліят]].''' (Дадзеныя з іўдзейска-хрысціянскай традыцыі, якія прымаюцца толькі калі яны не супярэчаць ісламу). # '''[[Ра’й]] і [[іджтыхад]].''' Тлумачэнне на падставе ўласных высноў (''ра’й'') — гэта тафсіры, якія выводзяцца метадамі лагічных даследаванняў (іджтыхадамі). Пры такім тлумачэнні ўважліва вывучаюць стыль апавядання аятаў, дакладнае слоўнікавае і сэнсавае значэнне слоў, з якіх яны складаюцца{{sfn|Али-заде|2007}}. == Тафсіры беларуска-літоўскіх татар == [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|left|230px|Старонка са славянамоўнага рукапісу беларускіх татар ([[кітаб]]а)]] Унікальнай рэгіянальнай з'явай з'яўляюцца тафсіры [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], створаныя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У сувязі з моўнай асіміляцыяй і пераходам на [[Старабеларуская мова|старабеларускую]] і [[Польская мова|польскую]] мовы, татары страцілі здольнасць разумець арыгінальны арабскі тэкст Карана{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}. Паколькі ў ісламскай традыцыі прамы і літаральны пераклад Карана лічыўся недапушчальным, мясцовыя перакладчыкі выкарыстоўвалі тэрмін «тафсір», каб надаць сваім працам статус каментарыя або тлумачэння. Такім чынам яны пазбягалі абвінавачванняў у скажэнні божага слова, хоць па сутнасці гэта былі паўнавартасныя пераклады{{sfn|Сеўрук|2024|с=44—45}}. Беларуска-татарскія тафсіры ўяўляюць сабой падрадковыя (інтэрлінеарныя) пераклады: пад кожным арабскім радком Карана дробнымі арабскімі літарамі (так званай [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцай]]) упісваўся тэкст на славянскай мове. Самым старым і вядомым з такіх помнікаў з'яўляецца [[Мінскі тафсір]] 1686 года, створаны імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам. Гэты пераклад набыў кананічны статус і на працягу стагоддзяў капіяваўся іншымі татарскімі кніжнікамі, напрыклад, у [[Мядзельскі збор|Мядзельскім зборы]] рукапісаў Аляксандра Адамовіча мяжы XIX і XX стст.{{sfn|Тарэлка|2024|с=125—129}}. Спецыфічная графіка-арфаграфічная сістэма гэтых тафсіраў робіць іх выключна важнай крыніцай для даследавання гістарычнай фанетыкі і дыялекталогіі беларускай мовы, напрыклад, яны дакладна фіксавалі жывое беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]]. == Сучасныя тафсіры == На мяжы XIX—XX стагоддзяў найбольшае развіццё атрымала мусульманская рэфармісцкая экзегетыка, якая адлюстравала сутыкненне мусульманскага грамадства з еўрапейскай філасофскай і навуковай думкай{{sfn|Резван|1991|с=234}}. З дапамогай новых тафсіраў тлумачальнікі паспрабавалі, з аднаго боку, унесці ў мусульманскае асяроддзе сучасныя навуковыя ўяўленні, зрабіўшы іх прымальнымі ў кантэксце традыцыйных каштоўнасцей. З іншага боку, яны імкнуліся абвясціць новыя навуковыя дасягненні і сацыяльныя з'явы ўжо «прадказанымі» ў Каране, каб перашкодзіць размыванню аўтарытэту Свяшчэннага пісання. Каментатары абапіраліся на традыцыі класічнага каментавання, але пашыралі іх. Напрыклад, Амін ал-Хулі (пам. у 1965 г.) сцвярджаў, што ўжо ў творах [[Аль-Газалі]] можна знайсці правобраз «навуковага каментарыя» (''ат-тафсір аль-'ільмі''). У працах Тантаві Джаўхары (1862—1940), аль-Кавакібі (1849—1903) і іншых можна сустрэць самы разнастайны матэрыял: ад навукова-папулярных апісанняў сонечнай сістэмы і будовы клеткі да антыкаланіяльнай і антыматэрыялістычнай палемікі{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Сярод новых тафсіраў, натхнёных дасягненнямі Захаду і новымі сацыяльна-палітычнымі дактрынамі, асаблівую ўвагу прыцягвае «Тафсір аль-Манар» («Месца святла»), ініцыяваны егіпецкімі мадэрністамі на чале з [[Мухамад Абдо]] (1849—1905) і яго вучнем Рашыдам Рыдой (1865—1935). У гэтай працы, заснаванай на класічным «Тафсіры аль-Джалалайн», яны спрабавалі сфармуляваць у ліберальна-рэфармісцкім духу прынцыпы арганізацыі абноўленага ісламскага грамадства. Свае каментарыі стваралі і прыхільнікі «ісламскага сацыялізму», якія знаходзілі ў Свяшчэнным пісанні папярэджанне сацыялістычных ідэй{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Ідэолаг «ісламскай рэвалюцыі» і «трэцяга шляху» [[Сайід Кутб]] (пам. у 1966 г.) стварыў манументальны 8-томны тафсір «У цені Карана» (''Фі зіляль аль-Кур’ан''), пафас якога заключаецца ў абгрунтаванні сацыяльнай праграмы руху «[[Браты-мусульмане]]»{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Тафсір працягвае шырока выкарыстоўвацца ў ідэалагічнай барацьбе, у тым ліку шыіцкімі лідарамі [[Іран]]а і рухам [[ахмадыя]]. З мэтай прапаганды сучасныя тлумачэнні Карана часта перакладаюцца на англійскую і іншыя заходнія мовы. Разам з тым, сваё значэнне да сённяшняга дня захоўваюць і класічныя сярэднявечныя тафсіры{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Гл. таксама == * [[Мінскі тафсір]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{кніга |аўтар=Али-заде А. А. |загаловак=Исламский энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Ансар |год=2007 |старонак=400 |ref=Али-заде}} * {{артыкул |аўтар=Резван Е. А. |загаловак=Тафсир ал-Кур'ан |выданне=Ислам: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1991 |старонкі=232—234 |ref=Резван}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Сеўрук}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Тарэлка}} * {{кніга |аўтар=Danecki J. |загаловак=Kultura islamu: słownik |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne |год=1997 |isbn=83-02-06373-8 |lang=pl}} * {{кніга |аўтар=Danecki J. |загаловак=Podstawowe wiadomości o islamie. T. 1 |месца=Warszawa |выдавецтва=Dialog |год=1998 |isbn=83-86483-40-7 |lang=pl}} {{Ісламскае багаслоўе}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тафсіры]] [[Катэгорыя:Ісламскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Каран]] 93uz925s6ajlr3z7rf28jygrgrbyr1v 5124734 5124712 2026-04-11T16:59:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124734 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{Каран|кат=караназнаўства}} '''Тафсі́р''' ({{lang-ar|التفسير}} — ''тлумачэнне'', ''раз’ясненне'') — тлумачэнне [[Каран]]а і [[Суна (іслам)|суны]], асноўная дысцыпліна [[іслам]]скага [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Багасловаў, якія займаюцца тафсірам, называюць ''муфасірамі''. Ісламская традыцыя адрознівае два тыпы тлумачэнняў Карана: тафсір і [[Тавіль|тавіль]]. Тафсір ахоплівае ўсе аспекты інтэрпрэтацыі і тлумачэння знешняга сэнсу тэксту, у той час як тавіль мае на ўвазе больш глыбокае, эзатэрычнае тлумачэнне схаваных сэнсаў і першапрычын. == Этымалогія == Слова «ат-тафсір» паходзіць ад арабскага дзеяслова «фасара» ({{lang-ar|فسَّر}}), што азначае «растлумачыць», «указаць мэту» або «прыўзняць заслону»{{sfn|Али-заде|2007}}. == Гісторыя == Творы, прысвечаныя разуменню і тлумачэнню Карана (''ільм аль-Кур’ан ва-т-тафсір''), адыгралі ключавую ролю ў станаўленні ісламскай рэлігійнай дактрыны і адлюстравалі асноўныя этапы ідэалагічнай і палітычнай барацьбы ў араба-мусульманскім грамадстве{{sfn|Резван|1991|с=232}}. Згодна з ісламскім веравучэннем, поўным веданнем Карана валодаў толькі прарок [[Мухамад]], які і тлумачыў сэнс Пісання сваім паплечнікам. Падчас яго прарочай дзейнасці змест каранічнага тэксту змяняўся: адны з прамоўленых раней [[Аят|аятаў]] замяняліся новымі (гл. [[Насх і мансух]]), другія атрымлівалі новае вытлумачэнне, трэція з-за спецыфікі тэксту былі незразумелыя нававернутым. Усё гэта патрабавала ад Мухамада тлумачэння выказаных «адкрыццяў». Паплечнікі захоўвалі ў памяці абставіны, пры якіх былі прамоўлены аяты, і прычыны палемікі Прарока з апанентамі. Гэта найбольш старажытны пласт, які ў той ці іншай форме ўвайшоў у большую частку тафсіра, адлюстраваўшы сапраўдную гісторыю ўзнікнення Карана. З цягам часу важнасць тлумачэнняў Карана толькі ўзрастала{{sfn|Резван|1991|с=232}}. [[Файл:Tafsiribnabbas.jpg|thumb|left|230px|[[Танвір аль-Мікбас|Тафсір Ібн Абаса]]]] Пасля смерці Прарока задачу тлумачэння Карана ўзялі на сябе яго паплечнікі. Асаблівым аўтарытэтам карысталіся [[Алі ібн Абу Таліб]], [[Абдулах ібн Абас|Ібн Абас]], [[Абдулах ібн Масуд|Ібн Масуд]] і [[Убай ібн Каб]]. Некаторыя паплечнікі ([[Абу Бакр]], [[Абдулах ібн Умар|Ібн Умар]] і інш.) і іх паслядоўнікі ([[Табііны|табіуны]], такія як [[Убада ас-Салмані]], [[Саід ібн аль-Мусаяб]]) тлумачылі Каран выключна на падставе слоў Мухамада. Іншыя ж ([[Умар ібн аль-Хатаб|Умар]], Ібн Абас і інш.) разам з гэтым прымянялі і альтэрнатыўныя метады. Напрыклад, Умар, калі гэта было неабходна, запрашаў знаўцаў [[Арабская мова|арабскай мовы]] з розных плямёнаў і кансультаваўся з імі наконт значэння асобных слоў і выразаў з Карана, а Ібн Абас у палеміцы з лідарам [[Харыджыты|харыджытаў]] [[Нафі ібн аль-Азрак|Нафі ібн аль-Азракам]] прыводзіў прыклады з традыцыйнай арабскай паэзіі для доказу сваёй рацыі{{sfn|Али-заде|2007}}. Традыцыйна першым каментатарам Карана лічыцца стрыечны брат Мухамада — Абдулах ібн Абас (памёр у 686/687 г.), якога называлі ''тарджуман аль-Кур’ан'' (перакладчык Карана). Яго «Тафсір» захаваўся толькі ў выглядзе цытат у пазнейшых каментарыях, у першую чаргу ў працах [[Мухамад ібн Джарыр ат-Табары|ат-Табары]]. Па некаторых даных, аўтарам першага паўнавартаснага запісанага тафсіра быў [[Саід ібн Джубайр]], які стварыў яго па загадзе [[Амейяды|амейядскага]] халіфа [[Абд аль-Малік ібн Марван|Абд аль-Маліка ібн Марвана]] (685—705). Па іншых звестках, першым гэта зрабіў [[Муджахід ібн Джабр]] (памёр у 722 г.), вучань Ібн Абаса. Яго праца лічыцца самым раннім поўным каментарыем, які дайшоў да нашых дзён{{sfn|Али-заде|2007}}. Першапачаткова тафсір існаваў пераважна ў вуснай форме{{sfn|Резван|1991|с=232}}. [[Імам]]ы мячэцяў часта каментавалі асобныя аяты і [[Сура|суры]] пасля пятнічнай пропаведзі ([[Хутба|хутбы]]). Вандроўныя казачнікі і прапаведнікі (''кусас'') узбагачалі тлумачэнні паралельным матэрыялам, які ўзыходзіў да іўдзейска-хрысціянскага культурнага асяроддзя ([[Ісраіліят|ісраіліят]]){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Развіццё тафсіра было шчыльна звязана са складаннем сунны Мухамада. У другой палове VIII стагоддзя з’явіліся зборнікі [[Хадыс|хадзісаў]], звязаныя з тлумачэннем каранічнага тэксту, якія ўвасобілі прынцып «сунна тлумачыць Каран» (''ас-суна туфасіру-ль-Кур’ан''). Пазней спецыяльныя раздзелы пачалі з'яўляцца ў агульных зборніках хадзісаў (напрыклад, у [[Сахіх аль-Бухары|«Сахіху» аль-Бухары]]). Вялікую працу па зборы хадзісаў, звязаных з тлумачэннем Карана, зрабілі [[Шуба ібн аль-Хаджадж]] (пам. у 776 г.), [[Вакі ібн аль-Джарах]] (пам. у 812 г.) і [[Суф’ян ібн Уяйна]] (пам. у 813 г.). У жыццеапісаннях Прарока ([[Сіра (біяграфія)|сіра]]) аяты змяшчаліся ў падзейны кантэкст, а ў працах мусульманскіх правазнаўцаў ([[Факіх|факіхаў]]) прадметам дэталёвага вывучэння і тлумачэння станавіліся аяты, звязаныя з прававымі нормамі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Пачынаючы з X стагоддзя тлумачэнне Карана стала самастойнай навукай і ўжо не разглядалася як частка хадзісазнаўства{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Файл:Quran - Google Art Project.jpg|thumb|230px|Старонка Карана з перакладам і каментарыямі на [[Персідская мова|персідскай мове]]]] Па меры развіцця мусульманскага грамадства ўзнікалі новыя праблемы, якія не былі закрануты ў суне. У такіх выпадках тлумачальнікі ўжывалі альтэрнатыўныя метады ([[Іджтыхад|іджтыхад]]){{sfn|Али-заде|2007}}. З патрэбамі тлумачэння Карана былі шчыльна звязаны першыя арабскія лексікаграфічныя і граматычныя творы. Станаўленне «навукі тафсіра» адбывалася ва ўзаемадзеянні з развіццём вучэння пра «чытанні» ([[Кіраат|кіраат]]) Карана і ў рамках фарміравання агульнай дагматычнай сістэмы ісламу. У гэтай сістэме Каран абвяшчаўся галоўным цудам (''му’джыза''), галоўным доказам перавагі мусульманскай рэлігійнай дактрыны (''і’джаз аль-Кур’ан'') і пацвярджэннем ісціннасці прароцтва Мухамада{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Некаторыя мусульмане, якія перайшлі ў іслам з [[Іўдаізм|іўдаізму]] і [[Хрысціянства|хрысціянства]] (напрыклад, [[Каб аль-Ахбар]]), спрабавалі каментаваць каранічныя гісторыі аналагічнымі паданнямі з [[Біблія|Бібліі]] і іншых старажытных Пісанняў. Мусульманская артадоксія неадназначна ставілася да такога падыходу і лічыла яго прымальным толькі ў тым выпадку, калі ён не супярэчыць Карану і паўтарае яго сэнсы{{sfn|Али-заде|2007}}. Абвастрэнне ідэалагічнай барацьбы паміж [[Аліды|Алідамі]] і [[Абасіды|Абасідамі]] да канца кіравання Амейядаў зрабіла «навуку тафсіра» зброяй у барацьбе за ўладу ў [[Арабскі халіфат|Арабскім халіфаце]]. У гэты час з’явіўся [[Суніты|суніцкі]] каментарый Муджахіда ібн Джабра і праалідскія тафсіры аль-Джу’фі (пам. у 745/746 г.) і ас-Судзі (пам. да 745 г.). Традыцыя [[Шыіты|шыіцкіх]] каментарыяў развівалася галоўным чынам у [[Куфа|Куфе]]{{sfn|Резван|1991|с=233}}. З дапамогай алегарычнага тлумачэння Карана ([[Тавіль|тавіль]]), перастановак агаласовак і лагічных націскаў шыіцкія каментатары інтэрпрэтавалі шэраг урыўкаў на карысць Алі ібн Абу Таліба і яго нашчадкаў, абвінавачваючы сунітаў у «скажэнні» (''тахрыф'') тэксту і знішчэнні шэрагу ключавых аятаў{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Ва ўмовах забароны на [[Пераклады Карана|пераклад Карана]] на іншыя мовы, каментарыі (тафсіры), якія суправаджалі тэкст Свяшчэннага пісання, адыгралі выключна важную ролю ў азнаямленні з Каранам тых мусульман, якія не валодалі арабскай мовай{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Школы тафсіра == [[Файл:Al-Baydawi's "Anwar al-Tanzil wa Asrar al-Ta'wil" with Frontispiece WDL6803.pdf|thumb|230px|Старонка з рукапісу [[Тафсір аль-Байдаві]]]] У працэсе развіцця навукі тафсіра ў мусульманскім свеце сфарміраваліся тры асноўныя школы{{sfn|Али-заде|2007}}: * '''Мекканская школа''', заснаваная Ібн Абасам. Яе выбітнымі прадстаўнікамі былі: Саід ібн Джубайр (пам. 712), Муджахід ібн Джабр (пам. 721), [[Ікрыма аль-Барбары]] (пам. 723), [[Тавус ібн Кайсан]] (пам. 724), [[Ата ібн Абу Рабах]] (пам. 732) і [[Абу аш-Шаша]] (пам. 711). * '''Куфійская школа''', заснаваная Ібн Масудам (пам. 682). Гэтая школа шырока выкарыстоўвала метады іджтыхада і ра’я (рацыянальнага меркавання). Сярод яе паслядоўнікаў: [[Алкама ібн Кайс]] (пам. 682), [[Масрук ібн аль-Аджда]] (пам. 682), [[аль-Асвад ібн Язід]] (пам. 693), [[Мура аль-Хамадані]] (пам. 685), [[Амір аль-Шабі]] (пам. 721), [[Хасан аль-Басры]] (пам. 728) і [[Ібрахім аль-Нахаі]] (пам. 713). Самым значным каментарыем лінгвістычнага характару, які выйшаў з гэтай школы, з’яўляецца праца «Значэнні Карана» граматыка з Куфы [[Аль-Фара|Аль-Фары]] (пам. 822). * '''Медзінская школа''', заснаваная Убаем ібн Кабам (пам. 643). Яе прадстаўнікі: [[Мухамад ібн Каб аль-Куразі]] (пам. 697), [[Абу аль-Алія]] (пам. 709) і [[Зейд ібн Аслам]] (пам. 753){{sfn|Али-заде|2007}}. Акрамя прадстаўнікоў гэтых школ, у іншых галінах Халіфата таксама дзейнічалі вядомыя тлумачальнікі Карана, такія як [[Дахак аль-Харасані]] (пам. 723), [[Ата аль-Хузалі]] (пам. 744) і [[Ата аль-Харасані]] (пам. 757){{sfn|Али-заде|2007}}. == Тафсір і тавіль == [[Файл:Tfsier El Tabary.png|thumb|230px|[[Тафсір ат-Табары]]]] Ідэалагічная барацьба паміж сунітамі і шыітамі знайшла сваё адлюстраванне ў падзеле абшчыны на прыхільнікаў літаральнага тлумачэння Карана (''захір'') і прыхільнікаў «схаванага», «таемнага» сэнсу (''бацін''). У асяроддзі мусульманскіх багасловаў разгарнуліся гарачыя спрэчкі вакол паняццяў ''тафсір'' і ''тавіль''. [[Мукаціл ібн Сулейман]] (пам. 767), спасылаючыся на Ібн Абаса, сцвярджаў, што тафсір — гэта тое, што вядома вучоным ([[Улемы|улемам]]), а тавіль — тое, што вядома толькі [[Алах]]у. [[Аль-Матурыдзі]] (пам. 944) лічыў, што права на тафсір належыць выключна паплечнікам Мухамада ([[Сахабы|сахабам]]), а тавіль — гэта прэрагатыва правазнаўцаў (факіхаў){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Пазней [[Джалалудзін ас-Суюці|ас-Суюці]] (пам. 1505) вызначыў тафсір як перадачу мудрасці папярэдніх ісламскіх аўтарытэтаў, а тавіль — як прадукт глыбокага і самастойнага вывучэння тэксту. Адначасова пачало з’яўляцца ўяўленне пра непажаданасць і нават забароненасць тафсіраў, што падмацоўвалася словамі халіфа Умара, які нібыта рэзка выступаў супраць каментавання Карана з-за небяспекі падмены свяшчэннага тэксту адвольнымі фантазіямі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Мухамад ібн Джарыр ат-Табары выпрацаваў кампраміснае рашэнне, падзяліўшы каранічныя тэксты на тры катэгорыі: # тэксты, якія недаступныя разуменню людзей (іх сапраўдны сэнс ведае толькі Алах); # тэксты, сэнс якіх можна высветліць толькі абапіраючыся на традыцыйныя тлумачэнні, што ўзыходзяць да самога Мухамада; # тэксты, складанасці тлумачэння якіх з’яўляюцца выключна лінгвістычнымі і здымаюцца з дапамогай ведаў філолагаў{{sfn|Резван|1991|с=233}}. Яго «Тафсір» стаў першым каментарыем, які тлумачыў Каран паслядоўна, аят за аятам (так званы курсорны каментарый), і гэты метад стаў стандартам для ўсіх наступных муфасіраў. Палеміка вакол паняццяў тафсір і тавіль адлюстравала таксама барацьбу [[Мутазыліты|мутазылітаў]], якія звярталіся да «рацыяналістычнага» тавіля, з іх праціўнікамі. У прыватнасці, у пытанні антрапаморфных уяўленняў пра бажаство мутазыліты звярталіся да тлумачэння Карана з дапамогай асабістага меркавання (''ат-Тафсір бі-р-ра’й''). Гэтая практыка прызнавалася неправамернай прыхільнікамі тлумачэння з дапамогай мусульманскай традыцыі (''ат-Тафсір бі-ль-ільм''), у першую чаргу [[Ханбаліцкі мазхаб|ханбалітамі]]. Тафсіры гэтага перыяду служылі зброяй і ў вострай ідэалагічнай дыскусіі аб «створанасці» і «нестворанасці» Карана. Найбольш значным мутазыліцкім тафсірам з’яўляецца твор «аль-Кашшаф» [[Махмуд аз-Замахшары|Махмуда аз-Замахшары]] (1074—1144), які пасля быў прыняты, з шэрагам паправак, нават сунітамі{{sfn|Резван|1991|с=233}}. У рамках катэгорый тафсір і тавіль праходзіла і палеміка супраць тлумачэнняў, напісаных [[Суфізм|суфіямі]]{{sfn|Резван|1991|с=233}}. == Асаблівасці тафсіраў у розных плынях == Рэлігійна-палітычная абстаноўка ў ісламскім свеце знаходзіла прамое адлюстраванне ў тлумачэннях да Карана. Так, з «утойваннем» апошняга шыіцкага імама [[Мухамад ібн аль-Хасан аль-Махдзі|Мухамада ібн аль-Хасана]] (пам. 873/874) звязваецца з’яўленне ў шыітаў шэрагу твораў, прысвечаных тлумачэнню эсхаталагічных аятаў. Сваё адлюстраванне ў тафсірах знайшлі таксама дзейнасць [[Ісмаіліты|ісмаілітаў]] і барацьба [[Ібн Таймія|Ібн Тайміі]] за вяртанне да «першапачатковага» ісламу. Ібн Таймія, у прыватнасці, патрабаваў поўнага выключэння з тафсіраў матэрыялаў, якія ўзыходзілі да іўдзейска-хрысціянскага асяроддзя (ісраіліята){{sfn|Резван|1991|с=233}}. Наяўнасць вялікай колькасці рэлігійна-палітычных плыняў прывяла да таго, што ў некаторых тафсірах часта сумяшчалася адразу некалькі пунктаў гледжання. Напрыклад, у тафсіры [[Фахрудзін ар-Разі|Фахр ад-дзіна ар-Разі]] (пам. 1209) прадстаўлена як антымутазыліцкая, так і анты[[Захірыцкі мазхаб|захірыцкая]] пазіцыя{{sfn|Резван|1991|с=234}}, а таксама адлюстроўваюцца ідэі [[Ашарыты|ашарытаў]]. Шматтомны каментарый пакінуў пасля сябе [[Малікіцкі мазхаб|малікіт]] [[Аль-Куртубі]] (пам. 1273). Іншы каментарый, які адлюстроўвае малікіцкі пункт гледжання, напісаў андалузскі юрыст [[Абу Бакр Ібн аль-Арабі]] (пам. 1148). Акрамя згаданых, найбольш вядомымі і аўтарытэтнымі тлумачэннямі Карана лічацца творы Ахмада ас-Салібі (пам. 1035), аль-Байдаві (пам. 1286), а таксама сумесная праца [[Джалалудзін аль-Махалі|Дж. аль-Махалі]] (пам. 1459) і ас-Суюці («[[Тафсір аль-Джалалайн]]»){{sfn|Резван|1991|с=234}}. Шыіцкім аўтарам належыць група твораў «Кітаб ма нузіла фі 'Алі мін аль-Кур’ан», у якіх прасочваюцца спробы паказаць выключную ролю Алі ібн Абу Таліба ў кантэксце «ніспаслання» Карана. Суніты ў адказ стваралі свае творы (напрыклад, ас-Суюці «Катф ас-самар фі мувафакат сайідзіна 'Умар»), у якіх падкрэсліваліся асаблівыя заслугі Умара і іншых суніцкіх лідараў{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Жанры тафсіраў == [[Файл:Sayyid Qutb.jpg|thumb|230px|[[Сайід Кутб]]]] Тлумачэнне Карана дзеліцца на наступныя спецыялізаваныя раздзелы{{sfn|Али-заде|2007}}: # '''Гарыб аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаецца лінгвістыка і фанетыка Карана. Першапачаткова тут даследаваліся розныя словы, якія былі незразумелыя самім арабам. Для правільнага разумення слоў і сэнсаў былі складзены тэрміналагічныя і тлумачальныя слоўнікі. Лічыцца, што ўпершыню праблемай лінгвістычнага тлумачэння заняўся Ібн Абас. # '''Асбаб ан-нузуль''' — раздзел, які вывучае прычыны і гістарычныя падзеі, што папярэднічалі ніспасланню канкрэтных каранічных аятаў. Творы на гэтую тэму дазвалялі ставіць пытанне аб дакладнай датыроўцы аятаў. Асабліва вядомыя працы такіх тлумачальнікаў, як ас-Суюці, [[Аль-Вахідзі|аль-Вахідзі]] (пам. у 1075 г.) і аль-Іракі (пам. у 1175 г.){{sfn|Резван|1991|с=234}}. # '''Ахкам аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаюцца прававыя і веравучыцельныя прадпісанні ([[Хукм|хукмы]]), што змяшчаюцца ў аятах. # '''Муташабіх аль-Куран''' — раздзел, прысвечаны вывучэнню незразумелых аятаў Карана, якія маюць схаваны эзатэрычны сэнс. # '''Фадаіль аль-Куран''' — раздзел, у якім вывучаюцца «вартасці» (''фада’іль'') і «перавагі» (''фадль'') Карана. # '''Іджаз аль-Куран''' — раздзел, у якім абгрунтоўваецца і вывучаецца цудоўнасць і непераймальнасць Карана па форме і змесце. # '''Мушкіль аль-Куран''' — раздзел, у якім даказваецца, што ў Каране няма ўнутраных супярэчнасцей{{sfn|Али-заде|2007}}. # '''Насх і мансух''' — раздзел, у якім вывучаецца адмена прававога дзеяння аднаго аята іншым (больш познім){{sfn|Али-заде|2007}}. Гэты напрамак шчыльна звязаны з жанрам асбаб ан-нузуль і развіваўся ў першую чаргу ў кантэксце ісламскага права ([[Фікх|фікха]]). Найбольш вядомыя працы [[Ібн Хазм]]а (пам. у 1064 г.), [[Ан-Нахас|ан-Нахаса]] (пам. у 950 г.) і Хібаталаха ібн Саламы (пам. у 1019 г.){{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Крыніцы і метады тафсіра == Тлумачальнікі Карана традыцыйна абапіраюцца на пяць асноўных крыніц і метадаў{{sfn|Али-заде|2007}}: # '''Каран.''' Тлумачэнне адных аятаў Карана іншымі — гэта найбольш надзейны від тлумачэння. У такім падыходзе сцісла выкладзены сэнс адных аятаў больш падрабязна дапаўняецца і раскрываецца іншымі аятамі. # '''[[Хадыс]]ы Мухамада.''' Тлумачэнне сунай — гэта від тафсіра, заснаваны на розных хадзісах, якія непасрэдна растлумачваюць аяты Карана. # '''Выслоўі паплечнікаў і іх паслядоўнікаў.''' # '''[[Ісраіліят]].''' (Дадзеныя з іўдзейска-хрысціянскай традыцыі, якія прымаюцца толькі калі яны не супярэчаць ісламу). # '''[[Ра’й]] і [[іджтыхад]].''' Тлумачэнне на падставе ўласных высноў (''ра’й'') — гэта тафсіры, якія выводзяцца метадамі лагічных даследаванняў (іджтыхадамі). Пры такім тлумачэнні ўважліва вывучаюць стыль апавядання аятаў, дакладнае слоўнікавае і сэнсавае значэнне слоў, з якіх яны складаюцца{{sfn|Али-заде|2007}}. == Тафсіры беларуска-літоўскіх татар == [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|left|230px|Старонка са славянамоўнага рукапісу беларускіх татар ([[кітаб]]а)]] Унікальнай рэгіянальнай з'явай з'яўляюцца тафсіры [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], створаныя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У сувязі з моўнай асіміляцыяй і пераходам на [[Старабеларуская мова|старабеларускую]] і [[Польская мова|польскую]] мовы, татары страцілі здольнасць разумець арыгінальны арабскі тэкст Карана{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}. Паколькі ў ісламскай традыцыі прамы і літаральны пераклад Карана лічыўся недапушчальным, мясцовыя перакладчыкі выкарыстоўвалі тэрмін «тафсір», каб надаць сваім працам статус каментарыя або тлумачэння. Такім чынам яны пазбягалі абвінавачванняў у скажэнні божага слова, хоць па сутнасці гэта былі паўнавартасныя пераклады{{sfn|Сеўрук|2024|с=44—45}}. Беларуска-татарскія тафсіры ўяўляюць сабой падрадковыя (інтэрлінеарныя) пераклады: пад кожным арабскім радком Карана дробнымі арабскімі літарамі (так званай [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцай]]) упісваўся тэкст на славянскай мове. Самым старым і вядомым з такіх помнікаў з'яўляецца [[Мінскі тафсір]] 1686 года, створаны імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам. Гэты пераклад набыў кананічны статус і на працягу стагоддзяў капіяваўся іншымі татарскімі кніжнікамі, напрыклад, у [[Мядзельскі збор|Мядзельскім зборы]] рукапісаў Аляксандра Адамовіча мяжы XIX і XX стст.{{sfn|Тарэлка|2024|с=125—129}}. Спецыфічная графіка-арфаграфічная сістэма гэтых тафсіраў робіць іх выключна важнай крыніцай для даследавання гістарычнай фанетыкі і дыялекталогіі беларускай мовы, напрыклад, яны дакладна фіксавалі жывое беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]]. == Сучасныя тафсіры == На мяжы XIX—XX стагоддзяў найбольшае развіццё атрымала мусульманская рэфармісцкая экзегетыка, якая адлюстравала сутыкненне мусульманскага грамадства з еўрапейскай філасофскай і навуковай думкай{{sfn|Резван|1991|с=234}}. З дапамогай новых тафсіраў тлумачальнікі паспрабавалі, з аднаго боку, унесці ў мусульманскае асяроддзе сучасныя навуковыя ўяўленні, зрабіўшы іх прымальнымі ў кантэксце традыцыйных каштоўнасцей. З іншага боку, яны імкнуліся абвясціць новыя навуковыя дасягненні і сацыяльныя з'явы ўжо «прадказанымі» ў Каране, каб перашкодзіць размыванню аўтарытэту Свяшчэннага пісання. Каментатары абапіраліся на традыцыі класічнага каментавання, але пашыралі іх. Напрыклад, Амін ал-Хулі (пам. у 1965 г.) сцвярджаў, што ўжо ў творах [[Аль-Газалі]] можна знайсці правобраз «навуковага каментарыя» (''ат-тафсір аль-'ільмі''). У працах Тантаві Джаўхары (1862—1940), аль-Кавакібі (1849—1903) і іншых можна сустрэць самы разнастайны матэрыял: ад навукова-папулярных апісанняў сонечнай сістэмы і будовы клеткі да антыкаланіяльнай і антыматэрыялістычнай палемікі{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Сярод новых тафсіраў, натхнёных дасягненнямі Захаду і новымі сацыяльна-палітычнымі дактрынамі, асаблівую ўвагу прыцягвае «Тафсір аль-Манар» («Месца святла»), ініцыяваны егіпецкімі мадэрністамі на чале з [[Мухамад Абдо]] (1849—1905) і яго вучнем Рашыдам Рыдой (1865—1935). У гэтай працы, заснаванай на класічным «Тафсіры аль-Джалалайн», яны спрабавалі сфармуляваць у ліберальна-рэфармісцкім духу прынцыпы арганізацыі абноўленага ісламскага грамадства. Свае каментарыі стваралі і прыхільнікі «ісламскага сацыялізму», якія знаходзілі ў Свяшчэнным пісанні папярэджанне сацыялістычных ідэй{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Ідэолаг «ісламскай рэвалюцыі» і «трэцяга шляху» [[Сайід Кутб]] (пам. у 1966 г.) стварыў манументальны 8-томны тафсір «У цені Карана» (''Фі зіляль аль-Кур’ан''), пафас якога заключаецца ў абгрунтаванні сацыяльнай праграмы руху «[[Браты-мусульмане]]»{{sfn|Резван|1991|с=234}}. Тафсір працягвае шырока выкарыстоўвацца ў ідэалагічнай барацьбе, у тым ліку шыіцкімі лідарамі [[Іран]]а і рухам [[ахмадыя]]. З мэтай прапаганды сучасныя тлумачэнні Карана часта перакладаюцца на англійскую і іншыя заходнія мовы. Разам з тым, сваё значэнне да сённяшняга дня захоўваюць і класічныя сярэднявечныя тафсіры{{sfn|Резван|1991|с=234}}. == Гл. таксама == * [[Мінскі тафсір]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{кніга |аўтар=Али-заде А. А. |загаловак=Исламский энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Ансар |год=2007 |старонак=400 |ref=Али-заде}} * {{артыкул |аўтар=Резван Е. А. |загаловак=Тафсир ал-Кур'ан |выданне=Ислам: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1991 |старонкі=232—234 |ref=Резван}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Сеўрук}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Тарэлка}} * {{кніга |аўтар=Danecki J. |загаловак=Kultura islamu: słownik |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne |год=1997 |isbn=83-02-06373-8 }} * {{кніга |аўтар=Danecki J. |загаловак=Podstawowe wiadomości o islamie. T. 1 |месца=Warszawa |выдавецтва=Dialog |год=1998 |isbn=83-86483-40-7 }} {{Ісламскае багаслоўе}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тафсіры]] [[Катэгорыя:Ісламскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Каран]] oydutut8wjcgehi42elvwm19hmnnn2w 0 805912 5124710 2026-04-11T16:41:56Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Арфаэпія беларускай мовы]] 5124710 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арфаэпія беларускай мовы]] gkey48ehlxj7s736hsk8e3hbhrwp312 10 805913 5124714 2026-04-11T16:44:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Юхо 1992]] у [[Шаблон:Крыніцы/Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі]] 5124714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі]] ockbndyj8rzycjk1y8ts2zhawewo15o 10 805914 5124717 2026-04-11T16:45:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Болбас 1988а]] у [[Шаблон:Крыніцы/Болбас. Удастоены вышэйшых узнагарод]] 5124717 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Болбас. Удастоены вышэйшых узнагарод]] qwznfams6t26ihg2r5nft51o8p7ihhi 0 805915 5124722 2026-04-11T16:50:34Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Час дзеяслова]] 5124722 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Час дзеяслова]] p6tv5t7rn0x35ojpvz6px7dem1lzk4z 10 805916 5124726 2026-04-11T16:54:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Sidebar |name = Quran |expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} |bodystyle = |navbar = none |pretitle = [[Іслам]]{{·}}[[Свяшчэннае Пісанне ў ісламе|Свяшчэнныя Пісанні]] |pretitlestyle = |title = |titlestyle = |image = [[Файл:HolyQuran.png|center|170px|link=Каран]] |imagestyle = padding:0; |headingstyle = |contentstyle = |list1name = Структура Карана |heading1 = Структур...» 5124726 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = Quran |expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} |bodystyle = |navbar = none |pretitle = [[Іслам]]{{·}}[[Свяшчэннае Пісанне ў ісламе|Свяшчэнныя Пісанні]] |pretitlestyle = |title = |titlestyle = |image = [[Файл:HolyQuran.png|center|170px|link=Каран]] |imagestyle = padding:0; |headingstyle = |contentstyle = |list1name = Структура Карана |heading1 = [[Структура Карана|<span style="color:black;">''Структура Карана''</span>]] |content1 = '''[[Сура (Каран)|Суры]]:''' [[Меканская сура|Меканскія]] • [[Медынская сура|Медынскія]] ---- '''[[Аят]]ы:''' [[Басмала]] • [[Муташабіхат]]<br /> [[Аят аль-Курсі|Аль-Курсі]] • [[Аят Табліг|Табліг]] • [[Насх і мансух|Насх]] ---- '''[[Манзіль]] • [[Джуз (Каран)|Джуз]] • [[Хізб]] • [[Руб аль-хізб|Руб]]''' |list3name = Персанажы Карана |heading3 = [[Персанажы Карана|<span style="color:black;">''Персанажы Карана''</span>]] |content3 = [[Прарок у ісламе|Прарокі]] • [[Малаіка|Анёлы]] • [[Народы Карана|Народы]]<!-- <br /> [[Жанчыны ў Каране|Жанчыны]]--> • [[Васан (ідал)|Ідалы]] |list4name = Правілы чытання |heading4 = [[Правілы чытання Карана|<span style="color:black;">''Правілы чытання''</span>]] |content4 = [[Таджвід]] • [[Тарціль]] • <!-- [[Махрадж]]<br />--> [[Кіраат]] <!-- • [[Расм]]--> |list5name = Спецыялісты |heading5 = [[Спецыялісты па Каране|<span style="color:black;">''Спецыялісты''</span>]] |content5 = [[Муфасір]] • [[Хафіз]] • [[Кары (чытальнік Карана)|Кары]] • [[Каранавед]]<!-- <br /> [[Перакладчыкі Карана]]--> |list6name = Тафсір і пераклад |heading6 = <span style="color:black;">''Тафсір і пераклад''</span> |content6 =[[Спіс тафсіраў]] • [[Пераклады Карана|Пераклады:]] [[Пераклады Карана на рускую мову|руская]] • [[Пераклады Карана на казахскую мову|казахская]] |list7name = Экзэмпляры |heading7 = <span style="color:black;">''Экзэмпляры''</span> |content7 = {{s|[[Мусхаф Алі]] • [[Пецярбургскія Караны]]<br />[[Казанскія Караны]]}} • [[Каран Усмана]] • [[Крывавы Каран]] • [[Блакітны Каран|Сіні Каран]] |list8name = Гл. таксама |heading8 = [[:Катэгорыя:Каран|<span style="color:black;">''Гл. таксама''</span>]] |content8 = [[Караназнаўства]] • [[Гісторыя Карана|Гісторыя]] • [[Іджаз]]<br />[[Маджаз]] • {{s|[[Мукатаа]]}} |belowstyle = |below = ---- <!--<small>'''[[Партал:Іслам|Партал: Іслам]]'''</small> -->{{#if:{{{term|}}}||{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[Катэгорыя:Ісламскія тэрміны]]|}}}}<!-- -->{{#switch:{{{кат|}}} |аяты=[[Катэгорыя:Аяты]] |караназнаўства=[[Катэгорыя:Караназнаўства]] |народы=[[Катэгорыя:Народы Карана]] |пераклады=[[Катэгорыя:Пераклады Карана]] |персанажы=[[Катэгорыя:Персанажы Карана]] |структура=[[Катэгорыя:Структура Карана]] |экзэмпляры=[[Катэгорыя:Экзэмпляры Карана]] |0= |{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Каран]]}}}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Каран]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вертыкальныя навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> 0ww0gxv9wu1t7gqhx1ig7sisfh15vd8 5124727 5124726 2026-04-11T16:55:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124727 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = Quran |expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} |bodystyle = |navbar = none |pretitle = [[Іслам]]{{·}}[[Свяшчэннае Пісанне ў ісламе|Свяшчэнныя Пісанні]] |pretitlestyle = |title = |titlestyle = |image = [[Файл:HolyQuran.png|center|170px|link=Каран]] |imagestyle = padding:0; |headingstyle = |contentstyle = |list1name = Структура Карана |heading1 = [[Структура Карана|<span style="color:black;">''Структура Карана''</span>]] |content1 = '''[[Сура (Каран)|Суры]]:''' [[Меканская сура|Меканскія]] • [[Медынская сура|Медынскія]] ---- '''[[Аят]]ы:''' [[Басмала]] • [[Муташабіхат]]<br /> [[Аят аль-Курсі|Аль-Курсі]] • [[Аят Табліг|Табліг]] • [[Насх і мансух|Насх]] ---- '''[[Манзіль]] • [[Джуз (Каран)|Джуз]] • [[Хізб]] • [[Руб аль-хізб|Руб]]''' |list3name = Персанажы Карана |heading3 = [[Персанажы Карана|<span style="color:black;">''Персанажы Карана''</span>]] |content3 = [[Прарок у ісламе|Прарокі]] • [[Малаіка|Анёлы]] • [[Народы Карана|Народы]]<!-- <br /> [[Жанчыны ў Каране|Жанчыны]]--> • [[Васан (ідал)|Ідалы]] |list4name = Правілы чытання |heading4 = [[Правілы чытання Карана|<span style="color:black;">''Правілы чытання''</span>]] |content4 = [[Таджвід]] • [[Тарціль]] • <!-- [[Махрадж]]<br />--> [[Кіраат]] <!-- • [[Расм]]--> |list5name = Спецыялісты |heading5 = [[Спецыялісты па Каране|<span style="color:black;">''Спецыялісты''</span>]] |content5 = [[Муфасір]] • [[Хафіз]] • [[Кары (чытальнік Карана)|Кары]] • [[Караназнавец]]<!-- <br /> [[Перакладчыкі Карана]]--> |list6name = Тафсір і пераклад |heading6 = <span style="color:black;">''Тафсір і пераклад''</span> |content6 =[[Спіс тафсіраў]] • [[Пераклады Карана|Пераклады:]] [[Пераклады Карана на рускую мову|рускі]] • [[Пераклады Карана на казахскую мову|казахскі]] |list7name = Экзэмпляры |heading7 = <span style="color:black;">''Экзэмпляры''</span> |content7 = {{s|[[Мусхаф Алі]] • [[Пецярбургскія Караны]]<br />[[Казанскія Караны]]}} • [[Каран Усмана]] • [[Крывавы Каран]] • [[Блакітны Каран|Сіні Каран]] |list8name = Гл. таксама |heading8 = [[:Катэгорыя:Каран|<span style="color:black;">''Гл. таксама''</span>]] |content8 = [[Караназнаўства]] • [[Гісторыя Карана|Гісторыя]] • [[Іджаз]]<br />[[Маджаз]] • {{s|[[Мукатаа]]}} |belowstyle = |below = ---- <!--<small>'''[[Партал:Іслам|Партал: Іслам]]'''</small> -->{{#if:{{{term|}}}||{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[Катэгорыя:Ісламскія тэрміны]]|}}}}<!-- -->{{#switch:{{{кат|}}} |аяты=[[Катэгорыя:Аяты]] |караназнаўства=[[Катэгорыя:Караназнаўства]] |народы=[[Катэгорыя:Народы Карана]] |пераклады=[[Катэгорыя:Пераклады Карана]] |персанажы=[[Катэгорыя:Персанажы Карана]] |структура=[[Катэгорыя:Структура Карана]] |экзэмпляры=[[Катэгорыя:Экзэмпляры Карана]] |0= |{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Каран]]}}}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Каран]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вертыкальныя навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> n92u856yrfjh0fdkrtzgptu92g8qiel 0 805917 5124729 2026-04-11T16:56:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Тэджвіды]] 5124729 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тэджвіды]] ie4ka45jn2c2cpg44fqbwhfx0t2sfeo 0 805918 5124730 2026-04-11T16:56:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Прарокі ў ісламе]] 5124730 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Прарокі ў ісламе]] l2p8micapy7jjs0srzkvqhj9c5edh83 0 805919 5124737 2026-04-11T17:04:28Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1348172376|Hello, World (photograph)]]» 5124737 wikitext text/x-wiki [[Файл:Earth_From_the_Perspective_of_Artemis_II.jpg|міні|''Hello, World'', фотаздымак Рыда Вайсмана з экіпажа [[Артэміда-2|«Артэміды-2»]], 3 красавіка 2026 года]] '''''Hello, World''''' — гэта фатаграфія [[Зямля|Зямлі]], зробленая астранаўтам [[НАСА]] [[Рыд Вайсман|Рыдам Вайсманам]] на борце [[Арыён (касмічны карабель)|касмічнага карабля «Арыён»]] падчас місіі [[Артэміда-2|«Артэміда-2»]], апублікаваная 3 красавіка 2026 года.<ref name="Miller2026">{{cite news|last1=Miller|first1=Katrina|date=3 April 2026|title=NASA Unveils 1st Earth Photos From Artemis II Moon Mission: ‘You Look Beautiful.’|url=https://www.nytimes.com/2026/04/03/science/nasa-artemis-moon-photos.html|access-date=5 April 2026|work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Ferreira Santos20262">{{cite news|last1=Ferreira Santos|first1=Sofia|date=3 April 2026|title=Artemis II crew now halfway to Moon as they take 'spectacular' image of Earth|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8jzr423p9o|access-date=5 April 2026|work=[[BBC News]]}}</ref><ref name="Breen2026">{{Cite web|language=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/artemis-ii-earth-photo-nasa-reid-wiseman/|title=NASA shares first photos of Earth taken by Artemis II: "Hello, World"|first=Kerry|last=Breen|website=[[CBS News]]|date=April 3, 2026|access-date=April 3, 2026}}</ref> Здымак, зроблены падчас палёту касмічнага карабля да Месяца, паказвае поўнае паўшар'е Зямлі (поўны дыск). Гэты здымак і папярэдні здымак з меншай экспазіцыяй — першыя такія фатаграфіі, зробленыя чалавекам з 1972 года, калі экіпаж [[Апалон-17|«Апалона-17»]] зрабіў « ''[[The Blue Marble|The Blue Marble»]].<ref name="Ferreira Santos20262" />'' Паколькі начны здымак быў асветлены толькі святлом [[Поўня (фаза Месяца)|поўнага месяца]], ён быў штучна асветлены.<ref>{{cite news|last1=Poole|first1=Robert|author1-link=Robert Poole (historian)|title=How Artemis II’s Earthset photo compares with the iconic Earthrise image from 1968|url=https://theconversation.com/how-artemis-iis-earthset-photo-compares-with-the-iconic-earthrise-image-from-1968-279966|access-date=10 April 2026|work=The Conversation|date=8 April 2026}}</ref> [[Файл:Hello_World_approximate_orientation.svg|міні|Прыблізная арыентацыя Зямлі на фота]] [[Файл:Artemis_II_Captures_Dark_Side_of_the_Earth.jpg|міні|Папярэдні здымак Вайсмана]] Назва [[Hello world|«Hello, World»]] намякае на прывітанне экіпажа і традыцыйнае тэставае паведамленне, якое выкарыстоўваецца ў [[Праграмаванне|праграмаванні]].<ref name="GlobalSecurity2026">{{Cite web|url=https://www.globalsecurity.org/space/systems/artemis-2-01.htm|title=Artemis II|website=www.globalsecurity.org|date=2 April 2026|publisher=Global Security|access-date=6 April 2026}}</ref> == Глядзіце таксама == {{Commonscat}} * ''[[Earthrise]]'', фатаграфія [[Уільям Элісан Андэрс|Уільяма Андэрса]] ад 24 снежня 1968 года з місіі «Апалон-8» == Зноскі == <references> <ref name="art002e000192">{{Cite web|lang=en-US|url=https://images.nasa.gov/details/art002e000192|title=Earth From the Perspective of Artemis II|access-date=2026-04-03}}</ref> </references> {{Artemis program}}{{NASA space program}}{{Moon spacecraft}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] [[Катэгорыя:Творы 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у астраноміі]] [[Катэгорыя:2026 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Фатаграфіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Каляровыя фатаграфіі]] ffdi0ibkfchgcicrfdolndjc1dk9gbc 5124740 5124737 2026-04-11T17:05:34Z DzBar 156353 5124740 wikitext text/x-wiki [[Файл:Earth_From_the_Perspective_of_Artemis_II.jpg|міні|''Hello, World'', фотаздымак Рыда Вайсмана з экіпажа [[Артэміда-2|«Артэміды-2»]], 3 красавіка 2026 года]] '''''Hello, World''''' — гэта фатаграфія [[Зямля|Зямлі]], зробленая астранаўтам [[НАСА]] [[Рыд Вайсман|Рыдам Вайсманам]] на борце [[Арыён (касмічны карабель)|касмічнага карабля «Арыён»]] падчас місіі [[Артэміда-2|«Артэміда-2»]], апублікаваная 3 красавіка 2026 года.<ref name="Miller2026">{{cite news|last1=Miller|first1=Katrina|date=3 April 2026|title=NASA Unveils 1st Earth Photos From Artemis II Moon Mission: ‘You Look Beautiful.’|url=https://www.nytimes.com/2026/04/03/science/nasa-artemis-moon-photos.html|access-date=5 April 2026|work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Ferreira Santos20262">{{cite news|last1=Ferreira Santos|first1=Sofia|date=3 April 2026|title=Artemis II crew now halfway to Moon as they take 'spectacular' image of Earth|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8jzr423p9o|access-date=5 April 2026|work=[[BBC News]]}}</ref><ref name="Breen2026">{{Cite web|language=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/artemis-ii-earth-photo-nasa-reid-wiseman/|title=NASA shares first photos of Earth taken by Artemis II: "Hello, World"|first=Kerry|last=Breen|website=[[CBS News]]|date=April 3, 2026|access-date=April 3, 2026}}</ref> Здымак, зроблены падчас палёту касмічнага карабля да Месяца, паказвае поўнае паўшар'е Зямлі (поўны дыск). Гэты здымак і папярэдні здымак Вайсмана — першыя такія фатаграфіі, зробленыя чалавекам з 1972 года, калі экіпаж [[Апалон-17|«Апалона-17»]] зрабіў «''[[The Blue Marble|The Blue Marble»]].<ref name="Ferreira Santos20262" />'' Паколькі начны здымак быў асветлены толькі святлом [[Поўня (фаза Месяца)|поўнага месяца]], ён быў штучна асветлены.<ref>{{cite news|last1=Poole|first1=Robert|author1-link=Robert Poole (historian)|title=How Artemis II’s Earthset photo compares with the iconic Earthrise image from 1968|url=https://theconversation.com/how-artemis-iis-earthset-photo-compares-with-the-iconic-earthrise-image-from-1968-279966|access-date=10 April 2026|work=The Conversation|date=8 April 2026}}</ref> [[Файл:Hello_World_approximate_orientation.svg|міні|Прыблізная арыентацыя Зямлі на фота]] [[Файл:Artemis_II_Captures_Dark_Side_of_the_Earth.jpg|міні|Папярэдні здымак Вайсмана]] Назва [[Hello world|«Hello, World»]] намякае на прывітанне экіпажа і традыцыйнае тэставае паведамленне, якое выкарыстоўваецца ў [[Праграмаванне|праграмаванні]].<ref name="GlobalSecurity2026">{{Cite web|url=https://www.globalsecurity.org/space/systems/artemis-2-01.htm|title=Artemis II|website=www.globalsecurity.org|date=2 April 2026|publisher=Global Security|access-date=6 April 2026}}</ref> == Глядзіце таксама == {{Commonscat}} * ''[[Earthrise]]'', фатаграфія [[Уільям Элісан Андэрс|Уільяма Андэрса]] ад 24 снежня 1968 года з місіі «Апалон-8» == Зноскі == <references> <ref name="art002e000192">{{Cite web|lang=en-US|url=https://images.nasa.gov/details/art002e000192|title=Earth From the Perspective of Artemis II|access-date=2026-04-03}}</ref> </references> [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] [[Катэгорыя:Творы 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у астраноміі]] [[Катэгорыя:2026 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Фатаграфіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Каляровыя фатаграфіі]] dhrzue2wlbbj1iyu8momkof3a3sneni 0 805920 5124739 2026-04-11T17:05:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пятрулішкі]] 5124739 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пятрулішкі]] d2if8flwumreepoprikcanp9fe2y0wv 14 805921 5124746 2026-04-11T17:11:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Вуліцы Масквы]] [[Катэгорыя:Бульвары]]» 5124746 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Вуліцы Масквы]] [[Катэгорыя:Бульвары]] njoe9e57o2tvhyu8dyk72ccrfqv4s9z 14 805922 5124748 2026-04-11T17:15:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|Silent Hill}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Медыяфраншызы]] [[Катэгорыя:Франшызы Konami]]» 5124748 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Silent Hill}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Медыяфраншызы]] [[Катэгорыя:Франшызы Konami]] 1kxgcrdwzlvi8ac4a908stpoqp0rjwi 0 805923 5124754 2026-04-11T17:39:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Валожынскі павет]] 5124754 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валожынскі павет]] l3k105vy40d3i2976gh9uhli9rmolxg 0 805924 5124755 2026-04-11T17:42:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба |Імя = Канстанцін Маеўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[настаўнік]], грама...» 5124755 wikitext text/x-wiki {{Асоба |Імя = Канстанцін Маеўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[настаўнік]], грамадскі дзеяч, [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], [[Святар|праваслаўны святар]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Віленская духоўная семінарыя]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара. Трагічна загінуў у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (паводле звестак М.&nbsp;Лапіцкага){{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Грыневіч Я. |загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=75—104 |ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] h2m8ewimiw40nz5l502g4o0m6x9f3bo 5124756 5124755 2026-04-11T17:43:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124756 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара. Трагічна загінуў у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (паводле звестак М.&nbsp;Лапіцкага){{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Грыневіч Я. |загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=75—104 |ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] 19y2pa3j9vy2z2cyvemha9mi6n5pi14 5124757 5124756 2026-04-11T17:44:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары]]; дададзена [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124757 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара. Трагічна загінуў у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (паводле звестак М.&nbsp;Лапіцкага){{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Грыневіч Я. |загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=75—104 |ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] pf7rghpfp47qpexylhophjbblfvcrgr 5124758 5124757 2026-04-11T17:46:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Забітыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124758 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара. Трагічна загінуў у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (паводле звестак М.&nbsp;Лапіцкага){{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Грыневіч Я. |загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=75—104 |ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя]] tgzoybe6vkkke885af9u2jmfgofxx5k 5124764 5124758 2026-04-11T17:53:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124764 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара. Трагічна загінуў у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (паводле звестак М.&nbsp;Лапіцкага){{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Грыневіч Я.|загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=75—104|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя]] rwlwhnuf701fwotusyqfawi3tqzxmea 5124766 5124764 2026-04-11T18:07:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124766 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Kastuś Majeŭski (before 1924).jpg | апісанне выявы = Фотаздымак, зроблены да 19 жніўня 1924 года. На ім маецца інвентарны нумар 7054 і пячатка Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. }} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. [[Файл:Inscription by Kastuś Majeŭski to Anton Łuckievič (1924).jpg|злева|міні|Дарчы надпіс Кастуся Маеўскага свайму духоўнаму настаўніку Антону Луцкевічу на адвароце ўласнага фотаздымка. 1924]] Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара. Трагічна загінуў у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (паводле звестак М.&nbsp;Лапіцкага){{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Грыневіч Я.|загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=75—104|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя]] 4w5n5kx7yzqo2qiohd6uri8cv1se445 5124773 5124766 2026-04-11T19:01:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124773 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Kastuś Majeŭski (before 1924).jpg | апісанне выявы = Фотаздымак, зроблены да 19 жніўня 1924 года. На ім маецца інвентарны нумар 7054 і пячатка Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. }} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. [[Файл:Inscription by Kastuś Majeŭski to Anton Łuckievič (1924).jpg|злева|міні|Дарчы надпіс Кастуся Маеўскага свайму духоўнаму настаўніку Антону Луцкевічу на адвароце ўласнага фотаздымка. 1924]] Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара{{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. Забіты ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] польскімі [[Акаўцы|акаўцамі]], пра што згадвае ў сваёй кнізе „Ня трэба гаварыць голасна” (Лондан, 1985) пісьменнік [[Юзаф Мацкевіч]]<ref>{{Артыкул|загаловак=3 улікам, ці з разьлікам?|год=1990|месца=Лёндан|выданне=Голас Часу|нумар=3 (6), 4 (7), 5 (8), 6 (9)}} Цытуецца паводле {{Кніга|аўтар=Юры Весялкоўскі|загаловак=Дух часу. Палемічна-крытычныя артыкулы|адказны=Рэдактар Віталь Луба|год=2005|месца=Лёндан|тыраж=200}}</ref>. Паводле некаторых звестак загінуў ад бомбы, укінутай палякамі ў яго хату ў 1943 г.{{Няма АК}} == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Грыневіч Я.|загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=75—104|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя]] du1dxfspicdpje03zgektxi4egsigpz 5124777 5124773 2026-04-11T19:33:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Фалькларыстычная дзейнасць */ 5124777 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Kastuś Majeŭski (before 1924).jpg | апісанне выявы = Фотаздымак, зроблены да 19 жніўня 1924 года. На ім маецца інвентарны нумар 7054 і пячатка Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. }} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. [[Файл:Inscription by Kastuś Majeŭski to Anton Łuckievič (1924).jpg|злева|міні|Дарчы надпіс Кастуся Маеўскага свайму духоўнаму настаўніку Антону Луцкевічу на адвароце ўласнага фотаздымка. 1924]] Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара{{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. Забіты ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] польскімі [[Акаўцы|акаўцамі]], пра што згадвае ў сваёй кнізе „Ня трэба гаварыць голасна” (Лондан, 1985) пісьменнік [[Юзаф Мацкевіч]]<ref>{{Артыкул|загаловак=3 улікам, ці з разьлікам?|год=1990|месца=Лёндан|выданне=Голас Часу|нумар=3 (6), 4 (7), 5 (8), 6 (9)}} Цытуецца паводле {{Кніга|аўтар=Юры Весялкоўскі|загаловак=Дух часу. Палемічна-крытычныя артыкулы|адказны=Рэдактар Віталь Луба|год=2005|месца=Лёндан|тыраж=200}}</ref>. Паводле некаторых звестак загінуў ад бомбы, укінутай палякамі ў яго хату ў 1943 г.<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяньня|}}</ref> == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Грыневіч Я.|загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=75—104|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя]] qo7r51ftv9df8gbb5ayp9jdvns00qqu 5124778 5124777 2026-04-11T19:34:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Фалькларыстычная дзейнасць */ 5124778 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Kastuś Majeŭski (before 1924).jpg | апісанне выявы = Фотаздымак, зроблены да 19 жніўня 1924 года. На ім маецца інвентарны нумар 7054 і пячатка Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. }} {{цёзкі2|Маеўскі}} '''Канстанці́н (Касту́сь) Мае́ўскі''' (?&nbsp;— 1940-я гады) — беларускі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[настаўнік]], [[праваслаўны святар]], збіральнік беларускага фальклору. == Біяграфія == Скончыў пяць класаў духоўнай семінарыі. У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у беларускай школе ў вёсцы [[Стаўкі (Валожынскі раён)|Стаўкі]] [[Валожынскі павет (1921—1940)|Валожынскага павета]]. У 1921 годзе падчас кампаніі закрыцця беларускіх школ ён быў звольнены польскім школьным інспектарам; на старонках заходнебеларускіх газет «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасьці]]» і «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]» адзначалася, што сапраўднай прычынай звальнення Канстанціна Маеўскага і шэрагу іншых настаўнікаў была іх нацыянальная прыналежнасць{{sfn|Грыневіч|2023|с=75—76}}. [[Файл:Inscription by Kastuś Majeŭski to Anton Łuckievič (1924).jpg|злева|міні|Дарчы надпіс Кастуся Маеўскага свайму духоўнаму настаўніку Антону Луцкевічу на адвароце ўласнага фотаздымка. 1924]] Актыўна падтрымліваў выданне і распаўсюджванне беларускай прэсы, са свайго заробку ахвяраваў сродкі на выданне газеты «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» ў [[Вільня|Вільні]], супрацоўнічаў з газетай «Беларускі звон». У 1922 годзе ахвяраваў значную суму грошай (6250 польскіх марак) на падтрымку Беларускага дзіцячага прытулку{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—78}}. Сваім духоўным настаўнікам лічыў кіраўніка [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Беларускага музея]] [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў з’яўляўся студэнтам [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі]], дзе ўзначальваў Культурна-гістарычны гурток беларускай моладзі. Калі ў канцы 1923 года кіраўніцтва семінарыі паспрабавала ліквідаваць гурток і яго бібліятэку з пагрозай рэпрэсій да ўдзельнікаў, Канстанцін Маеўскі разам з сакратаром гуртка М.&nbsp;Камаровым выступіў у прэсе са зняпраўджаннем інфармацыі аб поўным разгроме арганізацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78}}. Пазней пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе 27 снежня 1926 года быў афіцыйна зарэгістраваны ініцыяваны ім мясцовы гурток беларускага таварыства «[[Прасьвета (таварыства)|Прасьвета]]». Канстанцін Маеўскі быў абраны яго старшынёй. У 1927 годзе ад Лідскага павета і таварыства прымаў удзел у канферэнцыі [[Часовая беларуская нацыянальная рада|Беларускай Нацыянальнай Рады]] (паланафільскай арганізацыі) ў [[Баранавічы|Баранавічах]], дзе выступаў з дакладам і абараняў ідэю стварэння «Беларускага праваслаўнага брацтва». Вёў актыўную палітычную і грамадскую палеміку з прадстаўнікамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і іх друкаваным органам&nbsp;— газетай «[[Наш голас (1927)|Наш голас]]». У час выбарчай кампаніі ў гмінныя самаўрады (1927) з’яўляўся ўпаўнаважаным па Лідскім павеце, выступаў з антыкамуністычных і лаялісцкіх пазіцый. Трапіўшы пад падазрэнне паліцыі за вывешванне ў Лідзе чырвонага сцяга, рашуча абверг праз прэсу якія-небудзь сувязі «Прасьветы» з камуністамі{{sfn|Грыневіч|2023|с=78—79}}. У далейшым прыняў сан праваслаўнага святара{{sfn|Грыневіч|2023|с=79}}. Забіты ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] польскімі [[Акаўцы|акаўцамі]], пра што згадвае ў сваёй кнізе „Ня трэба гаварыць голасна” (Лондан, 1985) пісьменнік [[Юзаф Мацкевіч]]<ref>{{Артыкул|загаловак=3 улікам, ці з разьлікам?|год=1990|месца=Лёндан|выданне=Голас Часу|нумар=3 (6), 4 (7), 5 (8), 6 (9)}} Цытуецца паводле {{Кніга|аўтар=Юры Весялкоўскі|загаловак=Дух часу. Палемічна-крытычныя артыкулы|адказны=Рэдактар Віталь Луба|год=2005|месца=Лёндан|тыраж=200}}</ref>. Паводле некаторых звестак загінуў ад бомбы, укінутай палякамі ў яго хату<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяньня|}}</ref> ў 1943 годзе{{Няма АК}}. == Фалькларыстычная дзейнасць == У 1921—1922 гадах Канстанцін Маеўскі актыўна займаўся зборам [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]] на тэрыторыі Валожыншчыны. Да гэтай працы яго падштурхнула кампанія па зборы народных песень, абвешчаная віленскай газетай «Беларускі звон» (выдавец [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіч]]). Першыя сабраныя ім матэрыялы («Дробна пташачка, невялічкая») былі надрукаваныя ў газеце 23 снежня 1921 года. Свае запісы ён таксама дасылаў у часопіс «[[Родная страха]]»{{sfn|Грыневіч|2023|с=76—77}}. У зборах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору|Інстытуце літоўскай літаратуры і фальклору]] ў [[Вільнюс|Вільні]]) выяўлены тры сшыткі з рукапіснымі запісамі Канстанціна Маеўскага (агулам 46 песенных тэкстаў, запісаных з 29 лістапада 1921 года па 28 студзеня 1922 года). У жанравым плане зборнік утрымлівае [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]] і [[сямейна-абрадавыя песні]] (асабліва шырока прадстаўлены вясельны фальклор), пазаабрадавую лірыку, рамансы, узоры гарадскога фальклору, а таксама так званыя «сямейныя жарты». Тэксты запісаны суцэльным радком з захаваннем мясцовых дыялектных асаблівасцей, але без нотнага (меладычнага) суправаджэння, бо збіральнік не меў музычнай адукацыі{{sfn|Грыневіч|2023|с=79—80}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Грыневіч Я.|загаловак=Кастусь Маеўскі: гісторыя жыцця і дзейнасці невядомага збіральніка з Валожыншчыны|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=75—104|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Грыневіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маеўскі Канстанцін}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя]] 2t5hy1w7t8osshk8j7himsi26ps4f5w 0 805925 5124759 2026-04-11T17:46:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Канстанцін Маеўскі]] 5124759 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канстанцін Маеўскі]] k4irq781q1c05djhxj4ho7ksoc1gplk 0 805926 5124760 2026-04-11T17:46:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Канстанцін Маеўскі]] 5124760 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канстанцін Маеўскі]] k4irq781q1c05djhxj4ho7ksoc1gplk 0 805927 5124762 2026-04-11T17:50:36Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1343461052|Sa'd ibn Abi Waqqas]]» 5124762 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|image=|бітвы={{tree list}} * Under Muhammad: ** [[Battle of Badr]] (624) ** [[Battle of Uhud]] (625) ** [[Battle of the Trench]] (627) ** [[Battle of Khaybar]] (629) ** [[Battle of Hunayn]] (630) ** [[Battle of Autas]] (630) ** [[Ridda Wars]] *** [[Battle of Zhu Qissa|Battle of Zhuqissa]] (632) *** [[Battle of Yamama|Battle of Aqraba]] (633) ** [[Muslim conquest of Persia]] *** [[Battle of al-Qadisiyyah]] (636) *** [[Battle of Burs]] (636) *** [[Battle of Babylon (636)|Battle of Babylon]] (636) *** [[Siege of Ctesiphon (637)|Battle of Ctesiphon]] (637) *** [[Battle of Nahavand]] (642) {{tree list/end}}}} '''Саад ібн Абу Вакас ібн Ухайб аз-Зухры''' ({{Lang-ar|سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصِ بْنِ وُهَيْبٍ اَلزُّهْرِيُّ}}) быў [[Арабы|арабскім]] [[Мусульмане|мусульманскім]] камандзірам. Ён быў заснавальнікам горада [[Эль-Куфа|Куфа]] і служыў яго губернатарам пры [[Умар ібн аль-Хатаб|Умаре ібн аль-Хатабе]]. Ён адыграў вядучую ролю ў [[Арабскае заваяванне Персіі|мусульманскім заваяванні Персіі]] і быў блізкім паплечнікам ісламскага прарока [[Магамет|Мухамеда]]. Саад быў сёмым свабодным дарослым мужчынам, які прыняў [[іслам]], ён зрабіў гэта ва ўзросце сямнаццаці гадоў.<ref name="Hughes1895">{{cite book|author=Thomas Patrick Hughes|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla1895hugh|title=A Dictionary of Islam|publisher=[[W. H. Allen & Co.]]|year=1895|location=London|page=554|entry=Sa'd Ibn Abi Waqqas}}</ref> Саад удзельнічаў ва ўсіх бітвах пад кіраўніцтвам Мухамеда падчас іх знаходжання ў [[Медына|Медыне]]. Саад быў вядомы сваім лідэрствам у бітве пры Аль-Кадысіі і заваяваннем сталіцы Сасанідаў [[Ктэсіфон|Ктэсіфона]] ў 636 годзе. Пасля бітвы пры Аль-Кадысіі і аблогі Ктэсіфона (637 г.) Саад служыў вярхоўным камандзірам арміі Рашыдунаў у [[Ірак|Іраку]], якая заваявала Хузестан і пабудавала гарнізонны горад Куфа. З-за скаргаў на яго паводзіны ён быў звольнены з пасады халіфам [[Умар ібн аль-Хатаб|Умарам]].<ref name="Leslie skepticism">D.D. Leslie, "The Sahaba Sa'd ibn abi Waqqas in China", in ''The Legacy of Islam in China'', papers edited by Dru Gladney, Harvard, 1989. See also Leslie, ''Islam'', ch. 8, pp. 69–78; Leslie, "Muslims in Early China", p. 345; and Tasaka (Tazaka) Kôdo, Chûgoku ni okeru Kaikyô no denrai to sono gutsû, Tokyo, 1964, 2 vols., and "Chûgoku Kaikyô shijô ni okeru Waqqas denkyô no densetsu ni tsuite", pp. 391–406 in Wada Festschrift, 1951</ref> Падчас [[Першая фітна|Першай фітны]] (грамадзянскай вайны ў Арабскім халіфаце) Саад быў вядомы тым, што ўзначальваў нейтральную фракцыю, якая складалася з большасці паплечнікаў Мухамеда і іх паслядоўнікаў, якія адмовіліся ўдзельнічаць у грамадзянскай вайне. Паводле кітайскіх мусульман, ён прынёс іслам у Кітай падчас дыпламатычнага візіту ў 651 годзе, хоць гэтыя звесткі аспрэчваюцца. [[Суніты|Суніцкія]] гісторыкі і навукоўцы лічаць Саада паважанай асобай дзякуючы яго таварыству з Мухамадам, яго ўключэнню ў лік дзесяці, каму быў абяцаны рай, і яго ўдзелу ў [[Бітва пры Бадры|бітве пры Бадры]], удзельнікі якой маюць вялікую павагу<ref name="FahmiJihadDeathOfSa'dMawdoo">{{cite web|url=https://mawdoo3.com/%D8%B3%D8%B9%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D9%88%D9%82%D8%A7%D8%B5|title=Saad bin Abi Waqas|website=Mawdoo3|access-date=1 December 2021|ref=↑ Ibn Al-Mubarrad (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, p. 38. Adapted. ^ a b c th "Saad bin Abi Waqqas", www.islamstory.com, 1-5-2006. Retrieved 3-4-2018. act. ^ a b t Sheikh Abdulaziz bin Abdul Rahman Al-Shathri (21-8-2011), "Saad bin Abi Waqqas, may God be pleased with him", www.alukah.net . Retrieved 3-4-2018. act. ^ A b son Almenbrd (2006), pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqas (first edition), Beirut: Dar Islamic omens, Page 39, 41, 43, 46. Adapted. ↑ Ibn Al-Munbard (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, pp. 55, 60, 61, 62. Adapted. ↑ Ibn Al-Munbard (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, p. 65, 66. Adapted. ↑ Ibn Al-Munbard (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, p. 278. Adapted.|last1=Fahmi|first1=Hadi|year=2018}}</ref><ref name="Encyclopedia of the Companions">{{cite web|language=en, tr|url=https://questionsonislam.com/article/sad-bin-abi-waqqas-ra|title=Sa'd bin Abi Waqqas (r.a.)|website=Questions on Islam|publisher=Questions on Islam; Encyclopedia of the Companions|access-date=30 November 2021|last1=Kırkıncı|first1=Mehmet|last2=Karaman|first2=Hayreddin|last3=Günenç|first3=Halil|last4=Sevinçgül|first4=Ömer|last5=Güllüce|first5=Veysel|year=2021|first6=Furkan|last6=Aydıner|first7=Burhan|last7=Sabaz|first8=Haluk|last8=Nurbaki|first9=Murat|last9=Sarıcık|first10=Şadi|last10=Eren|first11=Mehmet|last11=Dikmen|first12=Sayın|last12=Dalkıran|first13=Alaaddin|last13=Başar|first14=Mehmet|last14=Paksu}}</ref><ref name="Usd Ghabah fi Ma'rifat">{{cite book|last1=ibn al-Athir|first1=Ali|url=https://al-maktaba.org/book/1110|title=Usd al-ghabah fi marifat al-Saḥabah|last2=Al-Jazari|first2=Ali Bin Abi Al-Karam Muhammad Bin Muhammad Bin Abdul-Karim Bin Abdul-Wahed Al-Shaibani|date=1994|publisher=Dar al-Kotob Ilmiya|language=ar|chapter=Sa'd ibn Abi Waqqas|author-link1=Ali ibn al-Athir|access-date=28 November 2021}} {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=qe-QBChiO9Y|title=Kajian Sahabat Nabi: Sa'ad bin Abi Waqqash|language=id, ar|year=2019|trans-title=Commentary of a Companion of the Prophet: Sa'd ibn Abi Waqqas|location=Bali|people=Riyadh ibn Badr al-Bajrey}}</ref> == Зноскі == <references></references> == Спасылкі == {{Commonscat-inline}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Заснавальнікі гарадоў]] [[Катэгорыя:Іслам у Кітаі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 664 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты VII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Арабскія генералы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 595 годзе]] e4mu0wycj6z6o4b7cp7fd4954giajk1 5124763 5124762 2026-04-11T17:52:36Z DzBar 156353 5124763 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|image=|бітвы={{tree list}} * з Мухамедам: ** [[Бітва пры Бадры]] (624) ** [[Battle of Uhud]] (625) ** [[Battle of the Trench]] (627) ** [[Battle of Khaybar]] (629) ** [[Battle of Hunayn]] (630) ** [[Battle of Autas]] (630) ** [[Ridda Wars]] *** [[Battle of Zhu Qissa|Battle of Zhuqissa]] (632) *** [[Battle of Yamama|Battle of Aqraba]] (633) ** [[Muslim conquest of Persia]] *** [[Battle of al-Qadisiyyah]] (636) *** [[Battle of Burs]] (636) *** [[Battle of Babylon (636)|Battle of Babylon]] (636) *** [[Siege of Ctesiphon (637)|Battle of Ctesiphon]] (637) *** [[Battle of Nahavand]] (642) {{tree list/end}}}} '''Саад ібн Абу Вакас ібн Ухайб аз-Зухры''' ({{Lang-ar|سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصِ بْنِ وُهَيْبٍ اَلزُّهْرِيُّ}}) быў [[Арабы|арабскім]] [[Мусульмане|мусульманскім]] камандзірам. Ён быў заснавальнікам горада [[Эль-Куфа|Куфа]] і служыў яго губернатарам пры [[Умар ібн аль-Хатаб|Умаре ібн аль-Хатабе]]. Ён адыграў вядучую ролю ў [[Арабскае заваяванне Персіі|мусульманскім заваяванні Персіі]] і быў блізкім паплечнікам ісламскага прарока [[Магамет|Мухамеда]]. Саад быў сёмым свабодным дарослым мужчынам, які прыняў [[іслам]], ён зрабіў гэта ва ўзросце сямнаццаці гадоў.<ref name="Hughes1895">{{cite book|author=Thomas Patrick Hughes|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla1895hugh|title=A Dictionary of Islam|publisher=[[W. H. Allen & Co.]]|year=1895|location=London|page=554|entry=Sa'd Ibn Abi Waqqas}}</ref> Саад удзельнічаў ва ўсіх бітвах пад кіраўніцтвам Мухамеда падчас іх знаходжання ў [[Медына|Медыне]]. Саад быў вядомы сваім лідэрствам у бітве пры Аль-Кадысіі і заваяваннем сталіцы Сасанідаў [[Ктэсіфон|Ктэсіфона]] ў 636 годзе. Пасля бітвы пры Аль-Кадысіі і аблогі Ктэсіфона (637 г.) Саад служыў вярхоўным камандзірам арміі Рашыдунаў у [[Ірак|Іраку]], якая заваявала Хузестан і пабудавала гарнізонны горад Куфа. З-за скаргаў на яго паводзіны ён быў звольнены з пасады халіфам [[Умар ібн аль-Хатаб|Умарам]].<ref name="Leslie skepticism">D.D. Leslie, "The Sahaba Sa'd ibn abi Waqqas in China", in ''The Legacy of Islam in China'', papers edited by Dru Gladney, Harvard, 1989. See also Leslie, ''Islam'', ch. 8, pp. 69–78; Leslie, "Muslims in Early China", p. 345; and Tasaka (Tazaka) Kôdo, Chûgoku ni okeru Kaikyô no denrai to sono gutsû, Tokyo, 1964, 2 vols., and "Chûgoku Kaikyô shijô ni okeru Waqqas denkyô no densetsu ni tsuite", pp. 391–406 in Wada Festschrift, 1951</ref> Падчас [[Першая фітна|Першай фітны]] (грамадзянскай вайны ў Арабскім халіфаце) Саад быў вядомы тым, што ўзначальваў нейтральную фракцыю, якая складалася з большасці паплечнікаў Мухамеда і іх паслядоўнікаў, якія адмовіліся ўдзельнічаць у грамадзянскай вайне. Паводле кітайскіх мусульман, ён прынёс іслам у Кітай падчас дыпламатычнага візіту ў 651 годзе, хоць гэтыя звесткі аспрэчваюцца. [[Суніты|Суніцкія]] гісторыкі і навукоўцы лічаць Саада паважанай асобай дзякуючы яго таварыству з Мухамадам, яго ўключэнню ў лік дзесяці, каму быў абяцаны рай, і яго ўдзелу ў [[Бітва пры Бадры|бітве пры Бадры]], удзельнікі якой маюць вялікую павагу<ref name="FahmiJihadDeathOfSa'dMawdoo">{{cite web|url=https://mawdoo3.com/%D8%B3%D8%B9%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D9%88%D9%82%D8%A7%D8%B5|title=Saad bin Abi Waqas|website=Mawdoo3|access-date=1 December 2021|ref=↑ Ibn Al-Mubarrad (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, p. 38. Adapted. ^ a b c th "Saad bin Abi Waqqas", www.islamstory.com, 1-5-2006. Retrieved 3-4-2018. act. ^ a b t Sheikh Abdulaziz bin Abdul Rahman Al-Shathri (21-8-2011), "Saad bin Abi Waqqas, may God be pleased with him", www.alukah.net . Retrieved 3-4-2018. act. ^ A b son Almenbrd (2006), pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqas (first edition), Beirut: Dar Islamic omens, Page 39, 41, 43, 46. Adapted. ↑ Ibn Al-Munbard (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, pp. 55, 60, 61, 62. Adapted. ↑ Ibn Al-Munbard (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, p. 65, 66. Adapted. ↑ Ibn Al-Munbard (2006), Pure salvation in the virtues of Saad bin Abi Waqas (first edition), Beirut: Dar Al-Bashaer Al-Islamiyyah, p. 278. Adapted.|last1=Fahmi|first1=Hadi|year=2018}}</ref><ref name="Encyclopedia of the Companions">{{cite web|language=en, tr|url=https://questionsonislam.com/article/sad-bin-abi-waqqas-ra|title=Sa'd bin Abi Waqqas (r.a.)|website=Questions on Islam|publisher=Questions on Islam; Encyclopedia of the Companions|access-date=30 November 2021|last1=Kırkıncı|first1=Mehmet|last2=Karaman|first2=Hayreddin|last3=Günenç|first3=Halil|last4=Sevinçgül|first4=Ömer|last5=Güllüce|first5=Veysel|year=2021|first6=Furkan|last6=Aydıner|first7=Burhan|last7=Sabaz|first8=Haluk|last8=Nurbaki|first9=Murat|last9=Sarıcık|first10=Şadi|last10=Eren|first11=Mehmet|last11=Dikmen|first12=Sayın|last12=Dalkıran|first13=Alaaddin|last13=Başar|first14=Mehmet|last14=Paksu}}</ref><ref name="Usd Ghabah fi Ma'rifat">{{cite book|last1=ibn al-Athir|first1=Ali|url=https://al-maktaba.org/book/1110|title=Usd al-ghabah fi marifat al-Saḥabah|last2=Al-Jazari|first2=Ali Bin Abi Al-Karam Muhammad Bin Muhammad Bin Abdul-Karim Bin Abdul-Wahed Al-Shaibani|date=1994|publisher=Dar al-Kotob Ilmiya|language=ar|chapter=Sa'd ibn Abi Waqqas|author-link1=Ali ibn al-Athir|access-date=28 November 2021}} {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=qe-QBChiO9Y|title=Kajian Sahabat Nabi: Sa'ad bin Abi Waqqash|language=id, ar|year=2019|trans-title=Commentary of a Companion of the Prophet: Sa'd ibn Abi Waqqas|location=Bali|people=Riyadh ibn Badr al-Bajrey}}</ref> == Зноскі == <references></references> == Спасылкі == {{Commonscat-inline}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Заснавальнікі гарадоў]] [[Катэгорыя:Іслам у Кітаі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 664 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты VII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Арабскія генералы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 595 годзе]] q6ag3auhjvh5vzfmlw9mgd3jyd3h2iq 14 805928 5124765 2026-04-11T17:58:27Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{birthyr|59|5}} {{Commonscat|595 births}}» 5124765 wikitext text/x-wiki {{birthyr|59|5}} {{Commonscat|595 births}} gh4zlfnfs5znuqidc3uef8syvr9gn1w 0 805929 5124768 2026-04-11T18:28:52Z Brololwi 152931 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152113761|Europa Universalis III]]» 5124768 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп'ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з'яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп'ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з'явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З'явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з'яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З'явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне ==   Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дапаўненні і мадыфікацыі == * У жніўні 2007 выйшла дадатак да гульні, прысвечанае войнам Напалеона — Europa Universalis III: Napoleon's Ambition. * У 2008 годзе выйшла новае дадатак, пераносячы старт гульні ў 1399 — Europa Universalis III: In Nomine «у імя Госпада». * Партугалец з нікнэймам Ubik стварыў мадыфікацыю «Magna Mundi Gold» для Europa Universalis III: Napoleon's Ambition, дзе быў зроблены ўхіл у бок гістарычнай рэчаіснасці. Пазней выйшла мадыфікацыя "Magna Mundi Platinum" для Europa Universalis III: In Nomine. Да яе напісана кіраўніцтва на 177 старонак, у якім апісваюцца прынцыповыя адрозненні ад арыгінальнай гульні. * У 2010 годзе выйшла новае дадатак да гульні — Europa Universalis III: Heir to the Throne. У гэтым дадатку рэалізаваны гандлёвыя лігі і сферы ўплыву, сістэма падстаў да вайны, а таксама магчымасць наймаць дарадцаў. Таксама ў манархічных дзяржавах з'явіўся спадчыннік трона, адсутнасць або недастатковая легітымнасьць якога можа прывесці да смуты. * У 2011 годзе выйшла новае дадатак да гульні — Europa Universalis III: Divine Wind. У гэтым дадатку значна зменена карта і краіны-качэўнікі (Залатая Арда, Тимуриды), а таксама ўведзена сістэма сегунат-дайме (Японія) і фракцыі (Кітай). == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] ds2ltspm6ooqlko01797w8htewtclde 5124796 5124768 2026-04-11T23:55:47Z Brololwi 152931 дапаўненне, абнаўленне звестак 5124796 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп'ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з'яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Гульнявы працэс == Гульцы пачынаюць гульню, выбіраючы дату, калі яны хацелі б пачаць сваю кампанію, і за якую краіну яны хацелі б гуляць. Формы кіравання краін ўключаюць розныя каралеўствы, рэспублікі, тэакратыі і племянныя ўрады. Гульцы могуць уплываць на грамадства і каштоўнасці краіны, рэгулюючы "паўзункі", такія як свабодны гандаль і [[меркантылізм]], і могуць наймаць прыдворных дарадцаў, такіх як [[Вольфганг Амадэй Моцарт]]. Па меры праходжання гульні гульцы могуць выбіраць "нацыянальныя ідэі", такія як свабода, раўнапраўе, братэрства, якія даюць спецыяльныя бонусы. У гульні больш за 300 краін, у якія можна гуляць, уключаючы такіх гігантаў, як [[Кітай]] Мін, рэгіянальныя дзяржавы, такія як [[Чэхія]] і [[Казань]], і невялікія дзяржавы, такія як [[Мальдывы]]. У гульні няма фармальных умоў для перамогі. Карта свету ўключае каля 1700 правінцый і марскіх зон. Многія правінцыі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Акіянія|Акіяніі]] не належаць ні адной краіне, што дазваляе праводзіць каланізацыю. Эканоміка [[Ранні Новы час|ранняга новага часу]] мадэлюецца падаткамі і даходамі ад вытворчасці ў правінцыях, а таксама гандлем. Нацыянальныя гандляры канкуруюць у "цэнтрах гандлю", такіх як [[Венецыя]] і [[Любек]], а краіны, арыентаваныя на даходы ад гандлю (напрыклад, [[Галандыя (графства)|Галандыя]]), карыстаюцца значнымі перавагамі. Краіны, якія чаканіць занадта шмат валюты або празмерна залежаць ад здабычы золата, караюцца інфляцыяй. На адносіны паміж краінамі могуць паўплываць дыпламатычныя дзеянні, такія як каралеўскія шлюбы, абразы, саюзы і гандлёвыя эмбарга. Гульцы могуць атрымаць кантроль над іншымі краінамі мірным шляхам з дапамогай асабістых саюзаў і васалітэту. Раннія міжнародныя інстытуты, такія як [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], Папская курыя і сёгунат, змадэляваныя даволі падрабязна. Кожная краіна мае сваю культуру і рэлігію. Кіраўнікі кантралююць арміі, флаты і наймітаў, якіх яны вярбуюць. Баявыя дзеянні — гэта абстрактнае паняцце, якое не дае прамога кантролю над ходам бітваў. Для найму генералаў і адміралаў неабходны Ваенныя традыцыі. Агрэсія (захоп правінцый без законных дамаганняў) прыводзіць да міжнароднай вядомасці краіны. Гульня дэталізавана з гістарычнага пункту гледжання; вы можаце гуляць у "Вялікую Кампанію", пачынаючы з 1453 ці 1399 года, але любая дата да Французскай рэвалюцыі (1821 год з пашырэннем "Napoleon's Ambition") таксама з'яўляецца прыдатнай адпраўной кропкай, з адпаведным абнаўленнем гістарычных лідэраў і краін. Такім чынам можна гуляць у вялікія падзеі, такія як [[вайна Камбрэйскай лігі]]. У гульню можна гуляць як у адзіночным рэжыме, так і ў шматкарыстальніцкім рэжыме, пры гэтым гульцы кіруюць рознымі краінамі; кожная нечалавечая краіна кіруецца сваім уласным [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]]. == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп'ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. [[Файл:Eu3gameplay.webp|міні|Гульнявы працэс Europa Universalis III]] У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з'явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З'явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з'яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З'явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне == Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дадаткі == Кампанія [[Paradox Interactive|Paradox]] выпусціла чатыры пакеты дадаткаў для Europa Universalis III і для кожнага з іх патрабуюцца ўсе папярэднія дадаткі. Адна з версій гульні, Europa Universalis III Complete, уключае ў сябе арыгінальную гульню і першыя два дадатку. Іншая версія, Europa Universalis III Chronicles, уключае ў сябе арыгінальную гульню і ўсе чатыры дадатка. ====== Napoleon's Ambition ====== Дадатак пад назвай "Napoleon's Ambition" быў выпушчаны 22 жніўня 2007 года на платформе лічбавай дыстрыбуцыі [[GamersGate]]. Дадатак для Windows даступны для запампоўкі на GamersGate або ўваходзіць у поўны рознічны пакет Europa Universalis III і прызначан для палепшення інтэрфэйсу, удасканалення сістэмы гандлявання, пашырэння магчымасцей і уключэннем большай колькасці кантэнту, які ахоплівае больш працяглы перыяд часу. 7 снежня таго ж года кампанія [[Virtual Programming]] апублікавала пакет пашырэння Napoleon's Ambition для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|title=Europa Universalis III: Napoleon's Ambition ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2007-12-07|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116184839/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> ====== In Nomine ====== Другі дадатак пад назвай "In Nomine" быў выпушчаны 28 траўня 2008 года. Асаблівасці ўключаюць у сябе: далейшае падаўжэнне часовых рамак гульні, даданне [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]], перапрацаваны штучны інтэлект, які факусуецца на стратэгічных мэтах вышэйшага ўзроўню, і цалкам перапрацаваныя паўстанцы з іх уласнымі мэтамі і здольнасцямі. 18 жніўня Virtual Programming апублікавала дадатак "In Nomine" для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|title=Europa Universalis III: In Nomine ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2008-08-18|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116152915/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> Цяпер гульня пачынаецца раней, у кастрычніку 1399 года, пасля каранацыі [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генрыха IV англійскага]]. З-за таго, што часовыя рамкі гульні павялічыліся на 54 гады, у яе зараз уваходзяць такія краіны, як Візантыйская імперыя і [[Джалаларыды]], такія лідэры, як [[Тамерлан]], і такія падзеі, як канец [[Стагадовая вайна|Стогадовай вайны]]. Ключавой асаблівасцю дадатка з'яўляецца магчымасць гульца прымаць важныя рашэнні, якія будуць вызначаць будучыню яго краіны. Напрыклад, гулец можа выбраць Стварэнне Злучанага Каралеўства або заснаваць Усходне-індыйскую гандлёвую кампанію. Цяпер яны могуць прымаць рашэнні як на ўзроўні краіны, так і на ўзроўні правінцыі з дапамогай новай сістэмы прыняцця рашэнняў, якая ўключае сотні розных рашэнняў у залежнасці ад сітуацыі (напрыклад, ад бягучай дзяржаўнай рэлігіі) і краіны. У дадатку таксама прадстаўлены "бунтары, у якіх ёсць мэта". Існуе некалькі тыпаў бунтароў (рэлігійныя, патрыятычныя, сялянскія і г.д.), з рознымі мэтамі і здольнасцямі. Напрыклад, калі патрыятычна настроеныя паўстанцы возьмуць пад свой кантроль правінцыю, гэтая правінцыя яшчэ 10 гадоў будзе пакутаваць ад нацыяналізму і, хутчэй за ўсё, дэзерціруе. Іншыя паўстанцы ўключаюць каланіяльных паўстанцаў у сваіх калоніях, якія маюць намер дамагчыся прадстаўніцтва або незалежнасці, а таксама рэакцыйныя дваране, якія падымаюцца, каб паставіць прыгонных на месца. Зараз гульцы могуць выбіраць паміж прыгнётам мяцежнікаў з дапамогай ваеннай сілы, перамовамі з імі або пакінуць іх і назіраць, як яны навязваюць свае патрабаванні вашай краіне. У Europa Universalis III Complete ўключаны як "Napoleon's Ambition", так і "In Nomine". ====== Heir to the Throne ====== Трэці дадатак пад назвай "Heir to the Throne" быў выпушчаны для Windows 15 снежня 2009 года і ўключае ў сябе мноства функцый, запытаных удзельнікамі форуму. Як вынікае з назвы, яно ў асноўным прысвечана дынаміцы каралеўскай сям'і. 24 траўня 2010 года Virtual Programming апублікавала дадатак для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|title=Europa Universalis III: Heir to the Throne ужо ў продажы|author=Cord|last=Kruse|date=2010-05-24|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922054540/http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|archive-date=2010-09-22|url-status=dead}}</ref> ====== Divine Wind ====== [[Файл:Eu3divinewind.jpg|міні|EU3 Divine Wind постэр]] У траўні 2010 года на форумах Paradox распрацоўшчык правёў апытанне, падчас якога карыстальнікі маглі прагаласаваць за новы дадатак. Сярод варыянтаў былі дадаткі да Europa Universalis III, [[Europa Universalis: Rome]], [[Hearts of Iron III]] і [[Victoria II]]. У выніку апытання быў падтрыман дадатак Europa Universalis III, які набраў 46% галасоў. Ён павінен быў ахапіць увесь астатні свет. Дадатак быў выпушчаны 14 снежня 2010 года. Для гульні патрабуецца поўная версія Europa Universalis III і дадатак "''Heir to the Throne''". "Divine Wind" быў апублікаваны для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 16 сакавіка 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|title=Europa Universalis III: Divine Wind ужо даступна!|date=2011-03-17|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126150532/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|archive-date=2020-11-26|url-status=dead}}</ref> ====== Зборнік ====== Выпушчаны 22 сакавіка 2011 года. Europa Universalis III: Chronicles уключыў усе чатыры дадаткі да арыгінальнай гульні. Гэта быў першы раз, калі "Heir to the Throne" і "Divine Wind" сталі даступныя ў рознічнай продажы.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|title=Анонс Europa Universalis III Chronicles|website=[[Strategy Informer]]|date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323203510/http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> Europa Universalis III: Chronicles была апублікаваная для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 28 верасня 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|title=Virtual Programming расказала пра 3 новыя гульні|date=2011-09-28|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110064917/http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|archive-date=2011-11-10|url-status=dead}}</ref> == Мадыфікацыі == * У жніўні 2007 выйшла дадатак да гульні, прысвечанае войнам Напалеона — Europa Universalis III: Napoleon's Ambition. * У 2008 годзе выйшла новае дадатак, пераносячы старт гульні ў 1399 — Europa Universalis III: In Nomine «у імя Госпада». * Партугалец з нікнэймам Ubik стварыў мадыфікацыю «Magna Mundi Gold» для Europa Universalis III: Napoleon's Ambition, дзе быў зроблены ўхіл у бок гістарычнай рэчаіснасці. Пазней выйшла мадыфікацыя "Magna Mundi Platinum" для Europa Universalis III: In Nomine. Да яе напісана кіраўніцтва на 177 старонак, у якім апісваюцца прынцыповыя адрозненні ад арыгінальнай гульні. * У 2010 годзе выйшла новае дадатак да гульні — Europa Universalis III: Heir to the Throne. У гэтым дадатку рэалізаваны гандлёвыя лігі і сферы ўплыву, сістэма падстаў да вайны, а таксама магчымасць наймаць дарадцаў. Таксама ў манархічных дзяржавах з'явіўся спадчыннік трона, адсутнасць або недастатковая легітымнасьць якога можа прывесці да смуты. * У 2011 годзе выйшла новае дадатак да гульні — Europa Universalis III: Divine Wind. У гэтым дадатку значна зменена карта і краіны-качэўнікі (Залатая Арда, Тимуриды), а таксама ўведзена сістэма сегунат-дайме (Японія) і фракцыі (Кітай). == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] rm4sj9rmplrdz15tgc3m8zl5hdsk5g4 5124798 5124796 2026-04-12T00:01:56Z Brololwi 152931 дапаўненне 5124798 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп'ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з'яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Гульнявы працэс == Гульцы пачынаюць гульню, выбіраючы дату, калі яны хацелі б пачаць сваю кампанію, і за якую краіну яны хацелі б гуляць. Формы кіравання краін ўключаюць розныя каралеўствы, рэспублікі, тэакратыі і племянныя ўрады. Гульцы могуць уплываць на грамадства і каштоўнасці краіны, рэгулюючы "паўзункі", такія як свабодны гандаль і [[меркантылізм]], і могуць наймаць прыдворных дарадцаў, такіх як [[Вольфганг Амадэй Моцарт]]. Па меры праходжання гульні гульцы могуць выбіраць "нацыянальныя ідэі", такія як свабода, раўнапраўе, братэрства, якія даюць спецыяльныя бонусы. У гульні больш за 300 краін, у якія можна гуляць, уключаючы такіх гігантаў, як [[Кітай]] Мін, рэгіянальныя дзяржавы, такія як [[Чэхія]] і [[Казань]], і невялікія дзяржавы, такія як [[Мальдывы]]. У гульні няма фармальных умоў для перамогі. Карта свету ўключае каля 1700 правінцый і марскіх зон. Многія правінцыі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Акіянія|Акіяніі]] не належаць ні адной краіне, што дазваляе праводзіць каланізацыю. Эканоміка [[Ранні Новы час|ранняга новага часу]] мадэлюецца падаткамі і даходамі ад вытворчасці ў правінцыях, а таксама гандлем. Нацыянальныя гандляры канкуруюць у "цэнтрах гандлю", такіх як [[Венецыя]] і [[Любек]], а краіны, арыентаваныя на даходы ад гандлю (напрыклад, [[Галандыя (графства)|Галандыя]]), карыстаюцца значнымі перавагамі. Краіны, якія чаканіць занадта шмат валюты або празмерна залежаць ад здабычы золата, караюцца інфляцыяй. На адносіны паміж краінамі могуць паўплываць дыпламатычныя дзеянні, такія як каралеўскія шлюбы, абразы, саюзы і гандлёвыя эмбарга. Гульцы могуць атрымаць кантроль над іншымі краінамі мірным шляхам з дапамогай асабістых саюзаў і васалітэту. Раннія міжнародныя інстытуты, такія як [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], Папская курыя і сёгунат, змадэляваныя даволі падрабязна. Кожная краіна мае сваю культуру і рэлігію. Кіраўнікі кантралююць арміі, флаты і наймітаў, якіх яны вярбуюць. Баявыя дзеянні — гэта абстрактнае паняцце, якое не дае прамога кантролю над ходам бітваў. Для найму генералаў і адміралаў неабходны Ваенныя традыцыі. Агрэсія (захоп правінцый без законных дамаганняў) прыводзіць да міжнароднай вядомасці краіны. Гульня дэталізавана з гістарычнага пункту гледжання; вы можаце гуляць у "Вялікую Кампанію", пачынаючы з 1453 ці 1399 года, але любая дата да Французскай рэвалюцыі (1821 год з пашырэннем "Napoleon's Ambition") таксама з'яўляецца прыдатнай адпраўной кропкай, з адпаведным абнаўленнем гістарычных лідэраў і краін. Такім чынам можна гуляць у вялікія падзеі, такія як [[вайна Камбрэйскай лігі]]. У гульню можна гуляць як у адзіночным рэжыме, так і ў шматкарыстальніцкім рэжыме, пры гэтым гульцы кіруюць рознымі краінамі; кожная нечалавечая краіна кіруецца сваім уласным [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]]. == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп'ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. [[Файл:Eu3gameplay.webp|міні|Гульнявы працэс Europa Universalis III]] У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з'явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З'явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з'яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З'явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне == Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дадаткі == Кампанія [[Paradox Interactive|Paradox]] выпусціла чатыры пакеты дадаткаў для Europa Universalis III і для кожнага з іх патрабуюцца ўсе папярэднія дадаткі. Адна з версій гульні, Europa Universalis III Complete, уключае ў сябе арыгінальную гульню і першыя два дадатку. Іншая версія, Europa Universalis III Chronicles, уключае ў сябе арыгінальную гульню і ўсе чатыры дадатка. ====== Napoleon's Ambition ====== Дадатак пад назвай "Napoleon's Ambition" быў выпушчаны 22 жніўня 2007 года на платформе лічбавай дыстрыбуцыі [[GamersGate]]. Дадатак для Windows даступны для запампоўкі на GamersGate або ўваходзіць у поўны рознічны пакет Europa Universalis III і прызначан для палепшення інтэрфэйсу, удасканалення сістэмы гандлявання, пашырэння магчымасцей і уключэннем большай колькасці кантэнту, які ахоплівае больш працяглы перыяд часу. 7 снежня таго ж года кампанія [[Virtual Programming]] апублікавала пакет пашырэння Napoleon's Ambition для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|title=Europa Universalis III: Napoleon's Ambition ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2007-12-07|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116184839/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> ====== In Nomine ====== Другі дадатак пад назвай "In Nomine" быў выпушчаны 28 траўня 2008 года. Асаблівасці ўключаюць у сябе: далейшае падаўжэнне часовых рамак гульні, даданне [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]], перапрацаваны штучны інтэлект, які факусуецца на стратэгічных мэтах вышэйшага ўзроўню, і цалкам перапрацаваныя паўстанцы з іх уласнымі мэтамі і здольнасцямі. 18 жніўня Virtual Programming апублікавала дадатак "In Nomine" для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|title=Europa Universalis III: In Nomine ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2008-08-18|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116152915/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> Цяпер гульня пачынаецца раней, у кастрычніку 1399 года, пасля каранацыі [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генрыха IV англійскага]]. З-за таго, што часовыя рамкі гульні павялічыліся на 54 гады, у яе зараз уваходзяць такія краіны, як Візантыйская імперыя і [[Джалаларыды]], такія лідэры, як [[Тамерлан]], і такія падзеі, як канец [[Стагадовая вайна|Стогадовай вайны]]. Ключавой асаблівасцю дадатка з'яўляецца магчымасць гульца прымаць важныя рашэнні, якія будуць вызначаць будучыню яго краіны. Напрыклад, гулец можа выбраць Стварэнне Злучанага Каралеўства або заснаваць Усходне-індыйскую гандлёвую кампанію. Цяпер яны могуць прымаць рашэнні як на ўзроўні краіны, так і на ўзроўні правінцыі з дапамогай новай сістэмы прыняцця рашэнняў, якая ўключае сотні розных рашэнняў у залежнасці ад сітуацыі (напрыклад, ад бягучай дзяржаўнай рэлігіі) і краіны. У дадатку таксама прадстаўлены "бунтары, у якіх ёсць мэта". Існуе некалькі тыпаў бунтароў (рэлігійныя, патрыятычныя, сялянскія і г.д.), з рознымі мэтамі і здольнасцямі. Напрыклад, калі патрыятычна настроеныя паўстанцы возьмуць пад свой кантроль правінцыю, гэтая правінцыя яшчэ 10 гадоў будзе пакутаваць ад нацыяналізму і, хутчэй за ўсё, дэзерціруе. Іншыя паўстанцы ўключаюць каланіяльных паўстанцаў у сваіх калоніях, якія маюць намер дамагчыся прадстаўніцтва або незалежнасці, а таксама рэакцыйныя дваране, якія падымаюцца, каб паставіць прыгонных на месца. Зараз гульцы могуць выбіраць паміж прыгнётам мяцежнікаў з дапамогай ваеннай сілы, перамовамі з імі або пакінуць іх і назіраць, як яны навязваюць свае патрабаванні вашай краіне. У Europa Universalis III Complete ўключаны як "Napoleon's Ambition", так і "In Nomine". ====== Heir to the Throne ====== Трэці дадатак пад назвай "Heir to the Throne" быў выпушчаны для Windows 15 снежня 2009 года і ўключае ў сябе мноства функцый, запытаных удзельнікамі форуму. Як вынікае з назвы, яно ў асноўным прысвечана дынаміцы каралеўскай сям'і. 24 траўня 2010 года Virtual Programming апублікавала дадатак для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|title=Europa Universalis III: Heir to the Throne ужо ў продажы|author=Cord|last=Kruse|date=2010-05-24|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922054540/http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|archive-date=2010-09-22|url-status=dead}}</ref> ====== Divine Wind ====== [[Файл:Eu3divinewind.jpg|міні|EU3 Divine Wind постэр]] У траўні 2010 года на форумах Paradox распрацоўшчык правёў апытанне, падчас якога карыстальнікі маглі прагаласаваць за новы дадатак. Сярод варыянтаў былі дадаткі да Europa Universalis III, [[Europa Universalis: Rome]], [[Hearts of Iron III]] і [[Victoria II]]. У выніку апытання быў падтрыман дадатак Europa Universalis III, які набраў 46% галасоў. Ён павінен быў ахапіць увесь астатні свет. Дадатак быў выпушчаны 14 снежня 2010 года. Для гульні патрабуецца поўная версія Europa Universalis III і дадатак "''Heir to the Throne''". "Divine Wind" быў апублікаваны для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 16 сакавіка 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|title=Europa Universalis III: Divine Wind ужо даступна!|date=2011-03-17|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126150532/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|archive-date=2020-11-26|url-status=dead}}</ref> ====== Зборнік ====== Выпушчаны 22 сакавіка 2011 года. Europa Universalis III: Chronicles уключыў усе чатыры дадаткі да арыгінальнай гульні. Гэта быў першы раз, калі "Heir to the Throne" і "Divine Wind" сталі даступныя ў рознічнай продажы.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|title=Анонс Europa Universalis III Chronicles|website=[[Strategy Informer]]|date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323203510/http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> Europa Universalis III: Chronicles была апублікаваная для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 28 верасня 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|title=Virtual Programming расказала пра 3 новыя гульні|date=2011-09-28|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110064917/http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|archive-date=2011-11-10|url-status=dead}}</ref> == Мадыфікацыі == Некаторыя папулярныя моды значна мяняюць гульню, дадаючы гістарычны каларыт, фэнтэзійныя сцэнары або новую гульнявую механіку. ====== Magna Mundi спін-оф ====== Адным з самых папулярных модов для EU3 быў Magna Mundi, мэтай якога было дадаць дэталяў да карце гульні і наблізіць ход альтэрнатыўнай гісторыі, апісванай ў гульні, да гісторыі рэальнага свету з дапамогай сцэнарыяў падзей. З-за сваёй папулярнасці асобная версія Magna Mundi планавалася як спін-оф гульні, які павінен быў быць распрацаваны аўтарамі мода, дзеючай студыяй-распрацоўшчыкам [[Universo Virtual]], і апублікаваны Paradox. Аднак у 2012 годзе кампанія Paradox адмяніла Magna Mundi, патлумачыўшы гэта рашэнне адсутнасцю прагрэсу і недаверам да распрацоўшчыкаў. па словах прадстаўніка Paradox, "члены каманды MM [...] паведамляюць нам, што праекту не хапае актыўнага кіраўніцтва". Кампанія Universo Virtual, якая сцвярджае, што ў яе ёсць гатовая да выпуску гульня, абвясціла аб судовым пазове супраць Paradox. Яе кіраўнік, партугальскі распрацоўшчык Карлас Густава, абвінаваціў Paradox у тым, што падчас распрацоўкі Magna Mundi яна некалькі разоў выстаўляла новыя патрабаванні. Ён таксама заявіў, што Paradox не валодае зыходным кодам, ліцэнзаваным на яго імя, і абвясціў аб выпуску гульні, што павінна была называцца Magna Mundi, цяпер пад названай World Stage. Аднак дата выпуску не была пазначана, і статус праекта заставаўся незразумелым, што прымусіла многіх думаць, што праект быў канчаткова адменены. == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 6m6v27a3s80atev18vqrsxmaccowkl6 5124799 5124798 2026-04-12T00:02:52Z Brololwi 152931 афармленне 5124799 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп'ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з'яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Гульнявы працэс == [[Файл:Eu3gameplay.webp|міні|Гульнявы працэс Europa Universalis III]] Гульцы пачынаюць гульню, выбіраючы дату, калі яны хацелі б пачаць сваю кампанію, і за якую краіну яны хацелі б гуляць. Формы кіравання краін ўключаюць розныя каралеўствы, рэспублікі, тэакратыі і племянныя ўрады. Гульцы могуць уплываць на грамадства і каштоўнасці краіны, рэгулюючы "паўзункі", такія як свабодны гандаль і [[меркантылізм]], і могуць наймаць прыдворных дарадцаў, такіх як [[Вольфганг Амадэй Моцарт]]. Па меры праходжання гульні гульцы могуць выбіраць "нацыянальныя ідэі", такія як свабода, раўнапраўе, братэрства, якія даюць спецыяльныя бонусы. У гульні больш за 300 краін, у якія можна гуляць, уключаючы такіх гігантаў, як [[Кітай]] Мін, рэгіянальныя дзяржавы, такія як [[Чэхія]] і [[Казань]], і невялікія дзяржавы, такія як [[Мальдывы]]. У гульні няма фармальных умоў для перамогі. Карта свету ўключае каля 1700 правінцый і марскіх зон. Многія правінцыі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Акіянія|Акіяніі]] не належаць ні адной краіне, што дазваляе праводзіць каланізацыю. Эканоміка [[Ранні Новы час|ранняга новага часу]] мадэлюецца падаткамі і даходамі ад вытворчасці ў правінцыях, а таксама гандлем. Нацыянальныя гандляры канкуруюць у "цэнтрах гандлю", такіх як [[Венецыя]] і [[Любек]], а краіны, арыентаваныя на даходы ад гандлю (напрыклад, [[Галандыя (графства)|Галандыя]]), карыстаюцца значнымі перавагамі. Краіны, якія чаканіць занадта шмат валюты або празмерна залежаць ад здабычы золата, караюцца інфляцыяй. На адносіны паміж краінамі могуць паўплываць дыпламатычныя дзеянні, такія як каралеўскія шлюбы, абразы, саюзы і гандлёвыя эмбарга. Гульцы могуць атрымаць кантроль над іншымі краінамі мірным шляхам з дапамогай асабістых саюзаў і васалітэту. Раннія міжнародныя інстытуты, такія як [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], Папская курыя і сёгунат, змадэляваныя даволі падрабязна. Кожная краіна мае сваю культуру і рэлігію. Кіраўнікі кантралююць арміі, флаты і наймітаў, якіх яны вярбуюць. Баявыя дзеянні — гэта абстрактнае паняцце, якое не дае прамога кантролю над ходам бітваў. Для найму генералаў і адміралаў неабходны Ваенныя традыцыі. Агрэсія (захоп правінцый без законных дамаганняў) прыводзіць да міжнароднай вядомасці краіны. Гульня дэталізавана з гістарычнага пункту гледжання; вы можаце гуляць у "Вялікую Кампанію", пачынаючы з 1453 ці 1399 года, але любая дата да Французскай рэвалюцыі (1821 год з пашырэннем "Napoleon's Ambition") таксама з'яўляецца прыдатнай адпраўной кропкай, з адпаведным абнаўленнем гістарычных лідэраў і краін. Такім чынам можна гуляць у вялікія падзеі, такія як [[вайна Камбрэйскай лігі]]. У гульню можна гуляць як у адзіночным рэжыме, так і ў шматкарыстальніцкім рэжыме, пры гэтым гульцы кіруюць рознымі краінамі; кожная нечалавечая краіна кіруецца сваім уласным [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]]. == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп'ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з'явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З'явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з'яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З'явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне == Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дадаткі == Кампанія [[Paradox Interactive|Paradox]] выпусціла чатыры пакеты дадаткаў для Europa Universalis III і для кожнага з іх патрабуюцца ўсе папярэднія дадаткі. Адна з версій гульні, Europa Universalis III Complete, уключае ў сябе арыгінальную гульню і першыя два дадатку. Іншая версія, Europa Universalis III Chronicles, уключае ў сябе арыгінальную гульню і ўсе чатыры дадатка. ====== Napoleon's Ambition ====== Дадатак пад назвай "Napoleon's Ambition" быў выпушчаны 22 жніўня 2007 года на платформе лічбавай дыстрыбуцыі [[GamersGate]]. Дадатак для Windows даступны для запампоўкі на GamersGate або ўваходзіць у поўны рознічны пакет Europa Universalis III і прызначан для палепшення інтэрфэйсу, удасканалення сістэмы гандлявання, пашырэння магчымасцей і уключэннем большай колькасці кантэнту, які ахоплівае больш працяглы перыяд часу. 7 снежня таго ж года кампанія [[Virtual Programming]] апублікавала пакет пашырэння Napoleon's Ambition для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|title=Europa Universalis III: Napoleon's Ambition ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2007-12-07|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116184839/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> ====== In Nomine ====== Другі дадатак пад назвай "In Nomine" быў выпушчаны 28 траўня 2008 года. Асаблівасці ўключаюць у сябе: далейшае падаўжэнне часовых рамак гульні, даданне [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]], перапрацаваны штучны інтэлект, які факусуецца на стратэгічных мэтах вышэйшага ўзроўню, і цалкам перапрацаваныя паўстанцы з іх уласнымі мэтамі і здольнасцямі. 18 жніўня Virtual Programming апублікавала дадатак "In Nomine" для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|title=Europa Universalis III: In Nomine ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2008-08-18|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116152915/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> Цяпер гульня пачынаецца раней, у кастрычніку 1399 года, пасля каранацыі [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генрыха IV англійскага]]. З-за таго, што часовыя рамкі гульні павялічыліся на 54 гады, у яе зараз уваходзяць такія краіны, як Візантыйская імперыя і [[Джалаларыды]], такія лідэры, як [[Тамерлан]], і такія падзеі, як канец [[Стагадовая вайна|Стогадовай вайны]]. Ключавой асаблівасцю дадатка з'яўляецца магчымасць гульца прымаць важныя рашэнні, якія будуць вызначаць будучыню яго краіны. Напрыклад, гулец можа выбраць Стварэнне Злучанага Каралеўства або заснаваць Усходне-індыйскую гандлёвую кампанію. Цяпер яны могуць прымаць рашэнні як на ўзроўні краіны, так і на ўзроўні правінцыі з дапамогай новай сістэмы прыняцця рашэнняў, якая ўключае сотні розных рашэнняў у залежнасці ад сітуацыі (напрыклад, ад бягучай дзяржаўнай рэлігіі) і краіны. У дадатку таксама прадстаўлены "бунтары, у якіх ёсць мэта". Існуе некалькі тыпаў бунтароў (рэлігійныя, патрыятычныя, сялянскія і г.д.), з рознымі мэтамі і здольнасцямі. Напрыклад, калі патрыятычна настроеныя паўстанцы возьмуць пад свой кантроль правінцыю, гэтая правінцыя яшчэ 10 гадоў будзе пакутаваць ад нацыяналізму і, хутчэй за ўсё, дэзерціруе. Іншыя паўстанцы ўключаюць каланіяльных паўстанцаў у сваіх калоніях, якія маюць намер дамагчыся прадстаўніцтва або незалежнасці, а таксама рэакцыйныя дваране, якія падымаюцца, каб паставіць прыгонных на месца. Зараз гульцы могуць выбіраць паміж прыгнётам мяцежнікаў з дапамогай ваеннай сілы, перамовамі з імі або пакінуць іх і назіраць, як яны навязваюць свае патрабаванні вашай краіне. У Europa Universalis III Complete ўключаны як "Napoleon's Ambition", так і "In Nomine". ====== Heir to the Throne ====== Трэці дадатак пад назвай "Heir to the Throne" быў выпушчаны для Windows 15 снежня 2009 года і ўключае ў сябе мноства функцый, запытаных удзельнікамі форуму. Як вынікае з назвы, яно ў асноўным прысвечана дынаміцы каралеўскай сям'і. 24 траўня 2010 года Virtual Programming апублікавала дадатак для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|title=Europa Universalis III: Heir to the Throne ужо ў продажы|author=Cord|last=Kruse|date=2010-05-24|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922054540/http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|archive-date=2010-09-22|url-status=dead}}</ref> ====== Divine Wind ====== [[Файл:Eu3divinewind.jpg|міні|EU3 Divine Wind постэр]] У траўні 2010 года на форумах Paradox распрацоўшчык правёў апытанне, падчас якога карыстальнікі маглі прагаласаваць за новы дадатак. Сярод варыянтаў былі дадаткі да Europa Universalis III, [[Europa Universalis: Rome]], [[Hearts of Iron III]] і [[Victoria II]]. У выніку апытання быў падтрыман дадатак Europa Universalis III, які набраў 46% галасоў. Ён павінен быў ахапіць увесь астатні свет. Дадатак быў выпушчаны 14 снежня 2010 года. Для гульні патрабуецца поўная версія Europa Universalis III і дадатак "''Heir to the Throne''". "Divine Wind" быў апублікаваны для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 16 сакавіка 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|title=Europa Universalis III: Divine Wind ужо даступна!|date=2011-03-17|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126150532/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|archive-date=2020-11-26|url-status=dead}}</ref> ====== Зборнік ====== Выпушчаны 22 сакавіка 2011 года. Europa Universalis III: Chronicles уключыў усе чатыры дадаткі да арыгінальнай гульні. Гэта быў першы раз, калі "Heir to the Throne" і "Divine Wind" сталі даступныя ў рознічнай продажы.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|title=Анонс Europa Universalis III Chronicles|website=[[Strategy Informer]]|date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323203510/http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> Europa Universalis III: Chronicles была апублікаваная для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 28 верасня 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|title=Virtual Programming расказала пра 3 новыя гульні|date=2011-09-28|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110064917/http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|archive-date=2011-11-10|url-status=dead}}</ref> == Мадыфікацыі == Некаторыя папулярныя моды значна мяняюць гульню, дадаючы гістарычны каларыт, фэнтэзійныя сцэнары або новую гульнявую механіку. ====== Magna Mundi спін-оф ====== Адным з самых папулярных модов для EU3 быў Magna Mundi, мэтай якога было дадаць дэталяў да карце гульні і наблізіць ход альтэрнатыўнай гісторыі, апісванай ў гульні, да гісторыі рэальнага свету з дапамогай сцэнарыяў падзей. З-за сваёй папулярнасці асобная версія Magna Mundi планавалася як спін-оф гульні, які павінен быў быць распрацаваны аўтарамі мода, дзеючай студыяй-распрацоўшчыкам [[Universo Virtual]], і апублікаваны Paradox. Аднак у 2012 годзе кампанія Paradox адмяніла Magna Mundi, патлумачыўшы гэта рашэнне адсутнасцю прагрэсу і недаверам да распрацоўшчыкаў. па словах прадстаўніка Paradox, "члены каманды MM [...] паведамляюць нам, што праекту не хапае актыўнага кіраўніцтва". Кампанія Universo Virtual, якая сцвярджае, што ў яе ёсць гатовая да выпуску гульня, абвясціла аб судовым пазове супраць Paradox. Яе кіраўнік, партугальскі распрацоўшчык Карлас Густава, абвінаваціў Paradox у тым, што падчас распрацоўкі Magna Mundi яна некалькі разоў выстаўляла новыя патрабаванні. Ён таксама заявіў, што Paradox не валодае зыходным кодам, ліцэнзаваным на яго імя, і абвясціў аб выпуску гульні, што павінна была называцца Magna Mundi, цяпер пад названай World Stage. Аднак дата выпуску не была пазначана, і статус праекта заставаўся незразумелым, што прымусіла многіх думаць, што праект быў канчаткова адменены. == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 094popfg8zsjtrk6sri9ah3zuosohh6 5124911 5124799 2026-04-12T08:18:20Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5124911 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп’ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з’яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Гульнявы працэс == [[Файл:Eu3gameplay.webp|міні|Гульнявы працэс Europa Universalis III]] Гульцы пачынаюць гульню, выбіраючы дату, калі яны хацелі б пачаць сваю кампанію, і за якую краіну яны хацелі б гуляць. Формы кіравання краін ўключаюць розныя каралеўствы, рэспублікі, тэакратыі і племянныя ўрады. Гульцы могуць уплываць на грамадства і каштоўнасці краіны, рэгулюючы «паўзункі», такія як свабодны гандаль і [[меркантылізм]], і могуць наймаць прыдворных дарадцаў, такіх як [[Вольфганг Амадэй Моцарт]]. Па меры праходжання гульні гульцы могуць выбіраць «нацыянальныя ідэі», такія як свабода, раўнапраўе, братэрства, якія даюць спецыяльныя бонусы. У гульні больш за 300 краін, у якія можна гуляць, уключаючы такіх гігантаў, як [[Кітай]] Мін, рэгіянальныя дзяржавы, такія як [[Чэхія]] і [[Казань]], і невялікія дзяржавы, такія як [[Мальдывы]]. У гульні няма фармальных умоў для перамогі. Карта свету ўключае каля 1700 правінцый і марскіх зон. Многія правінцыі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Акіянія|Акіяніі]] не належаць ні адной краіне, што дазваляе праводзіць каланізацыю. Эканоміка [[Ранні Новы час|ранняга новага часу]] мадэлюецца падаткамі і даходамі ад вытворчасці ў правінцыях, а таксама гандлем. Нацыянальныя гандляры канкуруюць у «цэнтрах гандлю», такіх як [[Венецыя]] і [[Любек]], а краіны, арыентаваныя на даходы ад гандлю (напрыклад, [[Галандыя (графства)|Галандыя]]), карыстаюцца значнымі перавагамі. Краіны, якія чаканіць занадта шмат валюты або празмерна залежаць ад здабычы золата, караюцца інфляцыяй. На адносіны паміж краінамі могуць паўплываць дыпламатычныя дзеянні, такія як каралеўскія шлюбы, абразы, саюзы і гандлёвыя эмбарга. Гульцы могуць атрымаць кантроль над іншымі краінамі мірным шляхам з дапамогай асабістых саюзаў і васалітэту. Раннія міжнародныя інстытуты, такія як [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], Папская курыя і сёгунат, змадэляваныя даволі падрабязна. Кожная краіна мае сваю культуру і рэлігію. Кіраўнікі кантралююць арміі, флаты і наймітаў, якіх яны вярбуюць. Баявыя дзеянні — гэта абстрактнае паняцце, якое не дае прамога кантролю над ходам бітваў. Для найму генералаў і адміралаў неабходны Ваенныя традыцыі. Агрэсія (захоп правінцый без законных дамаганняў) прыводзіць да міжнароднай вядомасці краіны. Гульня дэталізавана з гістарычнага пункту гледжання; вы можаце гуляць у «Вялікую Кампанію», пачынаючы з 1453 ці 1399 года, але любая дата да Французскай рэвалюцыі (1821 год з пашырэннем «Napoleon’s Ambition») таксама з’яўляецца прыдатнай адпраўной кропкай, з адпаведным абнаўленнем гістарычных лідэраў і краін. Такім чынам можна гуляць у вялікія падзеі, такія як [[вайна Камбрэйскай лігі]]. У гульню можна гуляць як у адзіночным рэжыме, так і ў шматкарыстальніцкім рэжыме, пры гэтым гульцы кіруюць рознымі краінамі; кожная нечалавечая краіна кіруецца сваім уласным [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]]. == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп’ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з’явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З’явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з’яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З’явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне == Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дадаткі == Кампанія [[Paradox Interactive|Paradox]] выпусціла чатыры пакеты дадаткаў для Europa Universalis III і для кожнага з іх патрабуюцца ўсе папярэднія дадаткі. Адна з версій гульні, Europa Universalis III Complete, уключае ў сябе арыгінальную гульню і першыя два дадатку. Іншая версія, Europa Universalis III Chronicles, уключае ў сябе арыгінальную гульню і ўсе чатыры дадатка. ====== Napoleon’s Ambition ====== Дадатак пад назвай «Napoleon’s Ambition» быў выпушчаны 22 жніўня 2007 года на платформе лічбавай дыстрыбуцыі [[GamersGate]]. Дадатак для Windows даступны для запампоўкі на GamersGate або ўваходзіць у поўны рознічны пакет Europa Universalis III і прызначан для палепшення інтэрфэйсу, удасканалення сістэмы гандлявання, пашырэння магчымасцей і уключэннем большай колькасці кантэнту, які ахоплівае больш працяглы перыяд часу. 7 снежня таго ж года кампанія [[Virtual Programming]] апублікавала пакет пашырэння Napoleon’s Ambition для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|title=Europa Universalis III: Napoleon's Ambition ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2007-12-07|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116184839/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> ====== In Nomine ====== Другі дадатак пад назвай «In Nomine» быў выпушчаны 28 траўня 2008 года. Асаблівасці ўключаюць у сябе: далейшае падаўжэнне часовых рамак гульні, даданне [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]], перапрацаваны штучны інтэлект, які факусуецца на стратэгічных мэтах вышэйшага ўзроўню, і цалкам перапрацаваныя паўстанцы з іх уласнымі мэтамі і здольнасцямі. 18 жніўня Virtual Programming апублікавала дадатак «In Nomine» для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|title=Europa Universalis III: In Nomine ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2008-08-18|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116152915/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> Цяпер гульня пачынаецца раней, у кастрычніку 1399 года, пасля каранацыі [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генрыха IV англійскага]]. З-за таго, што часовыя рамкі гульні павялічыліся на 54 гады, у яе зараз уваходзяць такія краіны, як Візантыйская імперыя і [[Джалаларыды]], такія лідэры, як [[Тамерлан]], і такія падзеі, як канец [[Стагадовая вайна|Стогадовай вайны]]. Ключавой асаблівасцю дадатка з’яўляецца магчымасць гульца прымаць важныя рашэнні, якія будуць вызначаць будучыню яго краіны. Напрыклад, гулец можа выбраць Стварэнне Злучанага Каралеўства або заснаваць Усходне-індыйскую гандлёвую кампанію. Цяпер яны могуць прымаць рашэнні як на ўзроўні краіны, так і на ўзроўні правінцыі з дапамогай новай сістэмы прыняцця рашэнняў, якая ўключае сотні розных рашэнняў у залежнасці ад сітуацыі (напрыклад, ад бягучай дзяржаўнай рэлігіі) і краіны. У дадатку таксама прадстаўлены «бунтары, у якіх ёсць мэта». Існуе некалькі тыпаў бунтароў (рэлігійныя, патрыятычныя, сялянскія і г.д.), з рознымі мэтамі і здольнасцямі. Напрыклад, калі патрыятычна настроеныя паўстанцы возьмуць пад свой кантроль правінцыю, гэтая правінцыя яшчэ 10 гадоў будзе пакутаваць ад нацыяналізму і, хутчэй за ўсё, дэзерціруе. Іншыя паўстанцы ўключаюць каланіяльных паўстанцаў у сваіх калоніях, якія маюць намер дамагчыся прадстаўніцтва або незалежнасці, а таксама рэакцыйныя дваране, якія падымаюцца, каб паставіць прыгонных на месца. Зараз гульцы могуць выбіраць паміж прыгнётам мяцежнікаў з дапамогай ваеннай сілы, перамовамі з імі або пакінуць іх і назіраць, як яны навязваюць свае патрабаванні вашай краіне. У Europa Universalis III Complete ўключаны як «Napoleon’s Ambition», так і «In Nomine». ====== Heir to the Throne ====== Трэці дадатак пад назвай «Heir to the Throne» быў выпушчаны для Windows 15 снежня 2009 года і ўключае ў сябе мноства функцый, запытаных удзельнікамі форуму. Як вынікае з назвы, яно ў асноўным прысвечана дынаміцы каралеўскай сям’і. 24 траўня 2010 года Virtual Programming апублікавала дадатак для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|title=Europa Universalis III: Heir to the Throne ужо ў продажы|author=Cord|last=Kruse|date=2010-05-24|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922054540/http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|archive-date=2010-09-22|url-status=dead}}</ref> ====== Divine Wind ====== [[Файл:Eu3divinewind.jpg|міні|EU3 Divine Wind постэр]] У траўні 2010 года на форумах Paradox распрацоўшчык правёў апытанне, падчас якога карыстальнікі маглі прагаласаваць за новы дадатак. Сярод варыянтаў былі дадаткі да Europa Universalis III, [[Europa Universalis: Rome]], [[Hearts of Iron III]] і [[Victoria II]]. У выніку апытання быў падтрыман дадатак Europa Universalis III, які набраў 46 % галасоў. Ён павінен быў ахапіць увесь астатні свет. Дадатак быў выпушчаны 14 снежня 2010 года. Для гульні патрабуецца поўная версія Europa Universalis III і дадатак «''Heir to the Throne''». «Divine Wind» быў апублікаваны для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 16 сакавіка 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|title=Europa Universalis III: Divine Wind ужо даступна!|date=2011-03-17|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126150532/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|archive-date=2020-11-26|url-status=dead}}</ref> ====== Зборнік ====== Выпушчаны 22 сакавіка 2011 года. Europa Universalis III: Chronicles уключыў усе чатыры дадаткі да арыгінальнай гульні. Гэта быў першы раз, калі «Heir to the Throne» і «Divine Wind» сталі даступныя ў рознічнай продажы.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|title=Анонс Europa Universalis III Chronicles|website=[[Strategy Informer]]|date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323203510/http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> Europa Universalis III: Chronicles была апублікаваная для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 28 верасня 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|title=Virtual Programming расказала пра 3 новыя гульні|date=2011-09-28|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110064917/http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|archive-date=2011-11-10|url-status=dead}}</ref> == Мадыфікацыі == Некаторыя папулярныя моды значна мяняюць гульню, дадаючы гістарычны каларыт, фэнтэзійныя сцэнары або новую гульнявую механіку. ====== Magna Mundi спін-оф ====== Адным з самых папулярных модов для EU3 быў Magna Mundi, мэтай якога было дадаць дэталяў да карце гульні і наблізіць ход альтэрнатыўнай гісторыі, апісванай ў гульні, да гісторыі рэальнага свету з дапамогай сцэнарыяў падзей. З-за сваёй папулярнасці асобная версія Magna Mundi планавалася як спін-оф гульні, які павінен быў быць распрацаваны аўтарамі мода, дзеючай студыяй-распрацоўшчыкам [[Universo Virtual]], і апублікаваны Paradox. Аднак у 2012 годзе кампанія Paradox адмяніла Magna Mundi, патлумачыўшы гэта рашэнне адсутнасцю прагрэсу і недаверам да распрацоўшчыкаў. па словах прадстаўніка Paradox, «члены каманды MM […] паведамляюць нам, што праекту не хапае актыўнага кіраўніцтва». Кампанія Universo Virtual, якая сцвярджае, што ў яе ёсць гатовая да выпуску гульня, абвясціла аб судовым пазове супраць Paradox. Яе кіраўнік, партугальскі распрацоўшчык Карлас Густава, абвінаваціў Paradox у тым, што падчас распрацоўкі Magna Mundi яна некалькі разоў выстаўляла новыя патрабаванні. Ён таксама заявіў, што Paradox не валодае зыходным кодам, ліцэнзаваным на яго імя, і абвясціў аб выпуску гульні, што павінна была называцца Magna Mundi, цяпер пад названай World Stage. Аднак дата выпуску не была пазначана, і статус праекта заставаўся незразумелым, што прымусіла многіх думаць, што праект быў канчаткова адменены. == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 0ng2peec6pi7v8tjeiptjph6oci2rtb 0 805930 5124770 2026-04-11T18:54:53Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова]] 5124770 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова]] pf0c54iju2qdhqqvnw98v5g55sstmfl 0 805931 5124771 2026-04-11T18:55:28Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа]] 5124771 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа]] 4yylqwi155b73q5u7q8n23dadvg6g8l 0 805932 5124772 2026-04-11T18:56:29Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Народны пісьменнік Беларусі]] 5124772 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Народны пісьменнік Беларусі]] 9r4bpznz8p0jxnfgekus5vb8h4xdg1d 0 805933 5124782 2026-04-11T19:41:55Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайна на Блізкім Усходзе}} '''Ісламабадскае пагадненне''' — 45-дзённая двухэтапная рамачная праграма спынення агню, прадстаўленая [[5 красавіка]] [[2026]] года [[Пакістан]]ам для спыненне [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|вайны на Блізкім Усходзе]] паміж Злучаны...» 5124782 wikitext text/x-wiki {{Вайна на Блізкім Усходзе}} '''Ісламабадскае пагадненне''' — 45-дзённая двухэтапная рамачная праграма спынення агню, прадстаўленая [[5 красавіка]] [[2026]] года [[Пакістан]]ам для спыненне [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|вайны на Блізкім Усходзе]] паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучанымі Штатамі]], [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Іран]]ам. Прапанова была распрацавана ў рамках пастаянных пасрэдніцкіх намаганняў з удзелам рэгіянальных і міжнародных удзельнікаў падчас перамоў [[2025]]—2026 гадоў. [[7 красавіка]] (у Заходнім паўшар’і) / [[8 красавіка]] (ва Усходнім паўшар’і)<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=2026-04-07 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=2026-04-07 |work=The New York Times |lang=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Вашынгтон і Тэгеран узгаднілі прапанову і абвясцілі аб двухтыднёвым спыненні агню<ref name=":0">{{Cite news |last= |date=2026-04-07 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=2026-04-07 |work=The New York Times |lang=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Ізраільскі бок таксама пагадзіўся прыпыніць баявыя дзеянні<ref>{{Cite web |last=Treene |first=Alayna |date=2026-04-07 |title=Israel has also agreed to temporary ceasefire, White House official says |url=https://www.cnn.com/2026/04/07/world/live-news/iran-war-trump-us-israel?post-id=cmnp7miad00003b6s9x0ujhe8 |access-date=2026-04-08 |website=CNN |lang=en}}</ref>. Рамачны план спынення агню прадугледжвае неадкладнае спыненне баявых дзеянняў, аднаўленне працы [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]] і 15-20-дзённы перыяд перамоваў паміж Іранам і ЗША. План Ірана з 10 пунктаў уключаў наступнае: * Спыненне вайны ў [[Ірак]]у, [[Ліван]]е і [[Емен]]е. * Спыненне вайны ў Іране без абмежавання па часе. * Спыненне ўсіх канфліктаў у рэгіёне. * Аднаўленне працы [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]]. * Устанаўленне пратаколу і ўмоў для забеспячэння свабоды і бяспекі суднаходства ў праліве. * Поўная выплата [[Ваенныя рэпарацый|ваенных рэпарацый]] Ірану. * Зняцце [[эканамічныя санкцыі супраць Ірана |санкцый з Ірана]]. * Вызваленне замарожаных актываў Ірана, якія ўтрымліваюцца Злучанымі Штатамі. * Іран абавязваецца не імкнуцца да [[ядзерная праграма Ірана|валодання якой-небудзь ядзернай зброяй]]. * Неадкладнае спыненне агню на ўсіх франтах пасля абвяшчэння аб спыненні агню. ЗША на гэта не былі згодныя і вылучалі ўласныя ўмовы мірнага пагаднення<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2026/04/08/tramp-zaiavil-o-nalichii-sdelki-s-iranom-iz-15-punktov-chast-iz-nih-soglasovana.html |title=Трамп заявил о наличии сделки с Ираном из 15 пунктов, часть из них согласована |lang=ru |date=2026-04-08 |publisher=Российская газета |access-date=2026-04-08 |url-status=live}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 7 красавіка]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Перамір’і]] 7tei1ptldq0g2u72r85kiqv26bglg7n 0 805934 5124790 2026-04-11T21:33:39Z Ф-чан 166571 Новая старонка: «'''"Ліхадзей тыдня"''' (або '''"монстр тыдня"''') — троп, пры якім канкрэтны антаганіст з'яўляецца толькі ў адным эпізодзе шматэпізадычнага твора. Звычайна ў творах, дзе ён прысутнічае, героі ў кожнай серыі сустракаюць новага суперніка, перамагаюць яго, і пасл...» 5124790 wikitext text/x-wiki '''"Ліхадзей тыдня"''' (або '''"монстр тыдня"''') — троп, пры якім канкрэтны антаганіст з'яўляецца толькі ў адным эпізодзе шматэпізадычнага твора. Звычайна ў творах, дзе ён прысутнічае, героі ў кожнай серыі сустракаюць новага суперніка, перамагаюць яго, і пасля гэтага ліхадзей болей ніколі не з'яўляецца ў сюжэце.<ref name=Recht>{{cite book |last = Recht |first = Markus |date = 2011 |title = Der sympathische Vampir – Visualisierungen von Männlichkeiten in der TV-Serie Buffy |publisher = Campus Verlag |page = 18 |isbn = 978-3-593-39421-3 |lang = de |trans-title = The likeable vampire – Visualisations of masculinities in the TV series Buffy }}</ref><ref>{{cite journal |last = Neff-Strickland |first = Jaymen |date = 2024 |title = Freak of the Week to Super Serialized: The Complex Narrative Evolution of ''Smallville'' |url = https://www.proquest.com/openview/d731a320973f6cc4133ae74f57407c97/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2043477 |journal = Cinematic Codes Review |volume = 9 |issue = 3 |pages = 49–69 |access-date = 2026-02-20 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/MonsterOfTheWeek|title=Monster of the Week|website=TV Tropes|access-date=2026-04-11}}</ref> Выраз "монстр тыдня" ўзнік пры вырабніцтве амерыканскага серыяла 1960-х гадоў "За мяжой магчымага"<ref name="McCoy">{{Cite web|url=https://gamerant.com/monster-of-the-week-trope-explained/|title=Monster-of-the Week Trope, Explained|first=Joshua Kristian|last=McCoy|date=October 5, 2022|website=Game Rant}}</ref>, аднак сама канцэпцыя з'явілася яшчэ раней.<ref name="McCoy" /><ref name="DMDave">{{Cite web|url=https://dmdave.com/monster-of-the-week-format/|title=Monster-of-the-Week Format &#124; New Rules for Fifth Edition (BroadSword Magazine Preview)|date=August 5, 2019|website=DMDave Publishing}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.mdpi.com/2076-0787/5/2/40|title=Baba Yaga, Monsters of the Week, And Pop Culture’s Formation of Wonder and Families Through Monstrosity|first1=Jill|last1=Rudy|first2=Jarom|last2=McDonald|date=June 3, 2016|journal=Humanities|volume=5|issue=2|pages=40|doi=10.3390/h5020040|doi-access=free}}</ref> Троп шырока выкарыстоўваўся ў серыялах, якія выходзілі на штотыднёвай аснове: "[[Доктар Хто]]",<ref name="DMDave" /> "[[Скубі-Ду]]",<ref>{{cite web |last = Sproull |first = Patrick |url = https://www.denofgeek.com/us/tv/scooby-doo/219931/the-10-scariest-scooby-doo-episodes |title = The 10 Scariest ''Scooby-Doo'' Episodes |date = September 13, 2018 |website = Den of Geek |access-date = July 11, 2019 |archive-date = April 15, 2018 |archive-url = https://archive.today/20180415092738/http://www.denofgeek.com/us/tv/scooby-doo/219931/the-10-scariest-scooby-doo-episodes |url-status = live }}</ref> "[[Сакрэтныя матэрыялы]]"'',''<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/best-monster-of-the-week-series/|title=10 Greatest Monster-of-the-Week Shows, Ranked|first=Daniel|last=Kurland|date=January 18, 2023|website=CBR}}</ref> "[[Зачараваныя (тэлесерыял)|Зачараваныя]]",<ref>{{cite web |last = Eirth |first = Annabelle |url = https://screenrant.com/charmed-biggest-problems-fans-ignore/ |title = 25 Things Wrong With ''Charmed'' Fans Choose To Ignore |date = January 20, 2019 |website = Screen Rant |access-date = July 11, 2019 |archive-date = May 12, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240512160647/https://screenrant.com/charmed-biggest-problems-fans-ignore/ |url-status = live }}</ref> "[[Звышнатуральнае (серыял)|Звышнатуральнае]]",<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/supernatural-best-monster-of-the-week-villains/|title=''Supernatural''{{'}}s 10 Best Monster-of-the-Week Villains, Ranked|first=Liz|last=Declan|date=October 18, 2025|website=ScreenRant}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://collider.com/best-supernatural-monsters-every-season/|title=Best Monster-of-the-Week Episodes From Each Season of ''Supernatural''|first=Michael John|last=Petty|date=April 24, 2022|website=[[collider.com]]}}</ref> і іншых. Некаторыя серыялы чаргуюць "ліхадзеяў тыдня" і прадвіжэнне асноўнага сюжэта ("Бафі — забойца вампіраў",<ref name="Recht" /><ref>{{cite web |last = Vinney |first = Cynthia |url = https://screenrant.com/buffy-vampire-slayer-monsters-episodes/ |title = ''Buffy the Vampire Slayer'': The 5 Best Monsters Of The Week (And The 5 Worst) |date = March 16, 2019 |website = Screen Rant |access-date = July 11, 2019 |archive-date = December 12, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221212181336/https://screenrant.com/buffy-vampire-slayer-monsters-episodes/ |url-status = live }}</ref> "Звышнатуральнае",<ref name="leane">{{cite web |last = Leane |first = Rob |url = https://www.denofgeek.com/us/tv/superhero-tv/245124/does-superhero-tv-need-the-villain-of-the-week-format |title = Does Superhero TV Need the Villain-of-the-Week Format? |date = April 1, 2015 |website = Den of Geek |access-date = July 11, 2019 |archive-date = February 14, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240214001727/https://www.denofgeek.com/us/tv/superhero-tv/245124/does-superhero-tv-need-the-villain-of-the-week-format |url-status = live }}</ref> "Сакрэтныя матэрыялы"),<ref>{{cite web |last = Bassett |first = Jordan |url = https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/xfiles-scariest-monster-of-the-week-episodes-2215681 |title = ''The X Files''{{'}} Scariest 'Monster-of-the-Week' Episodes |date = January 8, 2018 |website = NME.com |publisher = New Musical Express |access-date = July 11, 2019 |archive-date = February 13, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240213081810/https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/xfiles-scariest-monster-of-the-week-episodes-2215681 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |last = Navarro |first = Megan |url = https://bloody-disgusting.com/editorials/3519356/x-files-turns-25-10-best-monster-week-episodes/ |title=''The X-Files'' Turns 25: The 10 Best Monster-of-the-Week Episodes! |date = September 10, 2018 |website = Bloody Disgusting |access-date = July 11, 2019 |archive-date = February 28, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240228170626/https://bloody-disgusting.com/editorials/3519356/x-files-turns-25-10-best-monster-week-episodes/ |url-status = live }}</ref> у іншых жа яны выступаюць як пешкі больш рэгулярных ворагаў ( "Kamen Rider",<ref>{{cite web |last = Eisenbeis |first = Richard |url = https://kotaku.com/i-cant-decide-if-samurai-flamenco-is-brilliant-or-terr-1503049913 |title = I Can't Decide If ''Samurai Flamenco'' Is Brilliant or Terrible |date = January 17, 2014 |website = Kotaku |access-date = July 11, 2019 |archive-date = March 19, 2016 |archive-url = https://archive.today/20160319222044/http://kotaku.com/i-cant-decide-if-samurai-flamenco-is-brilliant-or-terr-1503049913 |url-status = live }}</ref> "Сэйлар Мун",<ref>{{cite web |last = Wellham |first = Melissa |url = https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2016/11/21/re-watching-sailor-moon-adult |title = Re-Watching ''Sailor Moon'' as an Adult |date = November 21, 2016 |website = SBS.com.au |publisher = Special Broadcasting Service |access-date = July 11, 2019 |archive-date = August 28, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240828065638/https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2016/11/21/re-watching-sailor-moon-adult |url-status = live }}</ref> "Super Sentai"<ref>{{cite web |last = Whitbrook |first = James |url = https://io9.gizmodo.com/the-io9-guide-to-super-sentai-1769494693 |title = The Io9 Guide to ''Super Sentai'' |date = April 7, 2016 |website = io9 |publisher = Gawker Media |access-date = July 11, 2019 |archive-date = April 7, 2016 |archive-url = https://archive.today/20160407151553/http://io9.gizmodo.com/the-io9-guide-to-super-sentai-1769494693 |url-status = live }}</ref> і "Магутныя рэйнджары").{{sfn|Clements|McCarthy|2015|p=}}<ref>{{cite web |last = Bruce |first = Amanda |url = https://screenrant.com/power-rangers-main-major-villain-ranked-worst-best/ |title = ''Power Rangers'': Every Major Villain, Ranked Worst To Best |date = August 25, 2017 |website = Screen Rant |access-date = July 11, 2019 |archive-date = May 25, 2020 |archive-url = https://archive.today/20200525204225/https://screenrant.com/power-rangers-main-major-villain-ranked-worst-best/ |url-status = live }}</ref> У "Сакрэтных матэрыялах" бывалі выпадкі, калі некаторыя з ліхадзеяў вярталіся.<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/xfiles-tv-show-every-monster-week-return-sequel-episode/|title=''X-Files'': Every Time a Monster of the Week Returned|first=Michael|last=Kennedy|date=August 18, 2020|website=ScreenRant}}</ref> У іншых серыялах, яны могуць вяртацца пасля выпраўлення, стаць саюзнікамі герояў або атрымаць большую ролю ў гісторыі. ==References== {{Reflist|30em}} ===Sources=== * {{cite book |last1 = Clements |first1 = Jonathan |last2 = McCarthy |first2 = Helen |year = 2015 |title = The Anime Encyclopedia, 3rd Revised Edition: A Century of Japanese Animation |publisher = [[Stone Bridge Press]] |isbn = 978-1-61172-018-1 }} a93n9rf19eorajwq4drnu3s4jsy7l2c 5124847 5124790 2026-04-12T06:18:26Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэрміналогія тэлебачання]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124847 wikitext text/x-wiki '''"Ліхадзей тыдня"''' (або '''"монстр тыдня"''') — троп, пры якім канкрэтны антаганіст з'яўляецца толькі ў адным эпізодзе шматэпізадычнага твора. Звычайна ў творах, дзе ён прысутнічае, героі ў кожнай серыі сустракаюць новага суперніка, перамагаюць яго, і пасля гэтага ліхадзей болей ніколі не з'яўляецца ў сюжэце.<ref name=Recht>{{cite book |last = Recht |first = Markus |date = 2011 |title = Der sympathische Vampir – Visualisierungen von Männlichkeiten in der TV-Serie Buffy |publisher = Campus Verlag |page = 18 |isbn = 978-3-593-39421-3 |lang = de |trans-title = The likeable vampire – Visualisations of masculinities in the TV series Buffy }}</ref><ref>{{cite journal |last = Neff-Strickland |first = Jaymen |date = 2024 |title = Freak of the Week to Super Serialized: The Complex Narrative Evolution of ''Smallville'' |url = https://www.proquest.com/openview/d731a320973f6cc4133ae74f57407c97/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2043477 |journal = Cinematic Codes Review |volume = 9 |issue = 3 |pages = 49–69 |access-date = 2026-02-20 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/MonsterOfTheWeek|title=Monster of the Week|website=TV Tropes|access-date=2026-04-11}}</ref> Выраз "монстр тыдня" ўзнік пры вырабніцтве амерыканскага серыяла 1960-х гадоў "За мяжой магчымага"<ref name="McCoy">{{Cite web|url=https://gamerant.com/monster-of-the-week-trope-explained/|title=Monster-of-the Week Trope, Explained|first=Joshua Kristian|last=McCoy|date=October 5, 2022|website=Game Rant}}</ref>, аднак сама канцэпцыя з'явілася яшчэ раней.<ref name="McCoy" /><ref name="DMDave">{{Cite web|url=https://dmdave.com/monster-of-the-week-format/|title=Monster-of-the-Week Format &#124; New Rules for Fifth Edition (BroadSword Magazine Preview)|date=August 5, 2019|website=DMDave Publishing}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.mdpi.com/2076-0787/5/2/40|title=Baba Yaga, Monsters of the Week, And Pop Culture’s Formation of Wonder and Families Through Monstrosity|first1=Jill|last1=Rudy|first2=Jarom|last2=McDonald|date=June 3, 2016|journal=Humanities|volume=5|issue=2|pages=40|doi=10.3390/h5020040|doi-access=free}}</ref> Троп шырока выкарыстоўваўся ў серыялах, якія выходзілі на штотыднёвай аснове: "[[Доктар Хто]]",<ref name="DMDave" /> "[[Скубі-Ду]]",<ref>{{cite web |last = Sproull |first = Patrick |url = https://www.denofgeek.com/us/tv/scooby-doo/219931/the-10-scariest-scooby-doo-episodes |title = The 10 Scariest ''Scooby-Doo'' Episodes |date = September 13, 2018 |website = Den of Geek |access-date = July 11, 2019 |archive-date = April 15, 2018 |archive-url = https://archive.today/20180415092738/http://www.denofgeek.com/us/tv/scooby-doo/219931/the-10-scariest-scooby-doo-episodes |url-status = live }}</ref> "[[Сакрэтныя матэрыялы]]"'',''<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/best-monster-of-the-week-series/|title=10 Greatest Monster-of-the-Week Shows, Ranked|first=Daniel|last=Kurland|date=January 18, 2023|website=CBR}}</ref> "[[Зачараваныя (тэлесерыял)|Зачараваныя]]",<ref>{{cite web |last = Eirth |first = Annabelle |url = https://screenrant.com/charmed-biggest-problems-fans-ignore/ |title = 25 Things Wrong With ''Charmed'' Fans Choose To Ignore |date = January 20, 2019 |website = Screen Rant |access-date = July 11, 2019 |archive-date = May 12, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240512160647/https://screenrant.com/charmed-biggest-problems-fans-ignore/ |url-status = live }}</ref> "[[Звышнатуральнае (серыял)|Звышнатуральнае]]",<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/supernatural-best-monster-of-the-week-villains/|title=''Supernatural''{{'}}s 10 Best Monster-of-the-Week Villains, Ranked|first=Liz|last=Declan|date=October 18, 2025|website=ScreenRant}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://collider.com/best-supernatural-monsters-every-season/|title=Best Monster-of-the-Week Episodes From Each Season of ''Supernatural''|first=Michael John|last=Petty|date=April 24, 2022|website=[[collider.com]]}}</ref> і іншых. Некаторыя серыялы чаргуюць "ліхадзеяў тыдня" і прадвіжэнне асноўнага сюжэта ("Бафі — забойца вампіраў",<ref name="Recht" /><ref>{{cite web |last = Vinney |first = Cynthia |url = https://screenrant.com/buffy-vampire-slayer-monsters-episodes/ |title = ''Buffy the Vampire Slayer'': The 5 Best Monsters Of The Week (And The 5 Worst) |date = March 16, 2019 |website = Screen Rant |access-date = July 11, 2019 |archive-date = December 12, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221212181336/https://screenrant.com/buffy-vampire-slayer-monsters-episodes/ |url-status = live }}</ref> "Звышнатуральнае",<ref name="leane">{{cite web |last = Leane |first = Rob |url = https://www.denofgeek.com/us/tv/superhero-tv/245124/does-superhero-tv-need-the-villain-of-the-week-format |title = Does Superhero TV Need the Villain-of-the-Week Format? |date = April 1, 2015 |website = Den of Geek |access-date = July 11, 2019 |archive-date = February 14, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240214001727/https://www.denofgeek.com/us/tv/superhero-tv/245124/does-superhero-tv-need-the-villain-of-the-week-format |url-status = live }}</ref> "Сакрэтныя матэрыялы"),<ref>{{cite web |last = Bassett |first = Jordan |url = https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/xfiles-scariest-monster-of-the-week-episodes-2215681 |title = ''The X Files''{{'}} Scariest 'Monster-of-the-Week' Episodes |date = January 8, 2018 |website = NME.com |publisher = New Musical Express |access-date = July 11, 2019 |archive-date = February 13, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240213081810/https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/xfiles-scariest-monster-of-the-week-episodes-2215681 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |last = Navarro |first = Megan |url = https://bloody-disgusting.com/editorials/3519356/x-files-turns-25-10-best-monster-week-episodes/ |title=''The X-Files'' Turns 25: The 10 Best Monster-of-the-Week Episodes! |date = September 10, 2018 |website = Bloody Disgusting |access-date = July 11, 2019 |archive-date = February 28, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240228170626/https://bloody-disgusting.com/editorials/3519356/x-files-turns-25-10-best-monster-week-episodes/ |url-status = live }}</ref> у іншых жа яны выступаюць як пешкі больш рэгулярных ворагаў ( "Kamen Rider",<ref>{{cite web |last = Eisenbeis |first = Richard |url = https://kotaku.com/i-cant-decide-if-samurai-flamenco-is-brilliant-or-terr-1503049913 |title = I Can't Decide If ''Samurai Flamenco'' Is Brilliant or Terrible |date = January 17, 2014 |website = Kotaku |access-date = July 11, 2019 |archive-date = March 19, 2016 |archive-url = https://archive.today/20160319222044/http://kotaku.com/i-cant-decide-if-samurai-flamenco-is-brilliant-or-terr-1503049913 |url-status = live }}</ref> "Сэйлар Мун",<ref>{{cite web |last = Wellham |first = Melissa |url = https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2016/11/21/re-watching-sailor-moon-adult |title = Re-Watching ''Sailor Moon'' as an Adult |date = November 21, 2016 |website = SBS.com.au |publisher = Special Broadcasting Service |access-date = July 11, 2019 |archive-date = August 28, 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240828065638/https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2016/11/21/re-watching-sailor-moon-adult |url-status = live }}</ref> "Super Sentai"<ref>{{cite web |last = Whitbrook |first = James |url = https://io9.gizmodo.com/the-io9-guide-to-super-sentai-1769494693 |title = The Io9 Guide to ''Super Sentai'' |date = April 7, 2016 |website = io9 |publisher = Gawker Media |access-date = July 11, 2019 |archive-date = April 7, 2016 |archive-url = https://archive.today/20160407151553/http://io9.gizmodo.com/the-io9-guide-to-super-sentai-1769494693 |url-status = live }}</ref> і "Магутныя рэйнджары").{{sfn|Clements|McCarthy|2015|p=}}<ref>{{cite web |last = Bruce |first = Amanda |url = https://screenrant.com/power-rangers-main-major-villain-ranked-worst-best/ |title = ''Power Rangers'': Every Major Villain, Ranked Worst To Best |date = August 25, 2017 |website = Screen Rant |access-date = July 11, 2019 |archive-date = May 25, 2020 |archive-url = https://archive.today/20200525204225/https://screenrant.com/power-rangers-main-major-villain-ranked-worst-best/ |url-status = live }}</ref> У "Сакрэтных матэрыялах" бывалі выпадкі, калі некаторыя з ліхадзеяў вярталіся.<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/xfiles-tv-show-every-monster-week-return-sequel-episode/|title=''X-Files'': Every Time a Monster of the Week Returned|first=Michael|last=Kennedy|date=August 18, 2020|website=ScreenRant}}</ref> У іншых серыялах, яны могуць вяртацца пасля выпраўлення, стаць саюзнікамі герояў або атрымаць большую ролю ў гісторыі. ==References== {{Reflist|30em}} ===Sources=== * {{cite book |last1 = Clements |first1 = Jonathan |last2 = McCarthy |first2 = Helen |year = 2015 |title = The Anime Encyclopedia, 3rd Revised Edition: A Century of Japanese Animation |publisher = [[Stone Bridge Press]] |isbn = 978-1-61172-018-1 }} [[Катэгорыя:Тэрміналогія тэлебачання]] jddfg0uyyou62dsxov2t7fnflwuhgaq 3 805935 5124791 2026-04-11T21:37:40Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5124791 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:37, 12 красавіка 2026 (+03) el7mesqc0cd578rd169vi1o07s26po5 3 805936 5124794 2026-04-11T22:59:35Z Aokoroko 64521 Новая старонка: « [[File:Arthur Firyulin.jpg|300px]]» 5124794 wikitext text/x-wiki [[File:Arthur Firyulin.jpg|300px]] h4s5v2xrcw70iuuyg0osc3rzzwnw2bn 10 805937 5124797 2026-04-11T23:59:46Z SimondR 62742 Новая старонка: «<includeonly>{{#invoke:Harvc|harvc}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>» 5124797 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Harvc|harvc}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> qikxdlbp1xqdhvcyr5t7j9hm135uzhi 10 805938 5124800 2026-04-12T01:57:27Z SimondR 62742 Новая старонка: «{{Documentation subpage}} <!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{lua|Module:Harvc}} {{uses TemplateStyles|Module:Citation/CS1/styles.css}} Гэты шаблон з’яўляецца гібрыдам цытавання, які спалучае ў сабе рысы поўных формаў ([[Help:Citation Style 1|cs1]] і [[Help:Citation Style 2|cs2]]), а таксама...» 5124800 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{lua|Module:Harvc}} {{uses TemplateStyles|Module:Citation/CS1/styles.css}} Гэты шаблон з’яўляецца гібрыдам цытавання, які спалучае ў сабе рысы поўных формаў ([[Help:Citation Style 1|cs1]] і [[Help:Citation Style 2|cs2]]), а таксама кароткіх формаў (сямействы шаблонаў {{tlx|sfn}} і {{tlx|harv}}). Ягоная мэта — даць рэдактарам інструмент для спасылак на канкрэтны матэрыял (артыкул) або раздзел у межах большай працы, калі такіх спасылак патрабуецца шмат. '''Важна:''' {{tlx|harvc}} не з’яўляецца заменай для паўнавартасна аформленага цытавання крыніцы. Кароткія шаблоны {{tlx|sfn}} і {{tlx|harv}} часта выкарыстоўваюцца для стварэння сувязі паміж раздзелам заўваг артыкула і поўнымі шаблонамі цытавання (cs1|2) у раздзеле бібліяграфіі: :{{tlx|harv}} → {{tlx|cite book}} <span style="padding:0 1.5em">або:</span> {{tlx|sfn}} → {{tlx|cite book}} Крыніцы нярэдка маюць некалькі аўтараў. Калі неабходна спаслацца на розныя матэрыялы (уклады) у адной і той жа кнізе, паўтор усіх бібліяграфічных звестак у некалькіх поўных шаблонах прыводзіць да загрувашчвання раздзела спасылак. Шаблон {{tlx|harvc}} распрацаваны для таго, каб утрымліваць толькі тыя дэталі, што патрэбны для ідэнтыфікацыі канкрэтнага матэрыялу, і звязваць яго з поўным цытаваннем асноўнай працы, дзе сабраны ўсе астатнія звесткі: :{{tlx|harv}} → {{tlx|harvc}} → {{tlx|cite book}} <span style="padding:0 1.5em">або:</span> {{tlx|sfn}} → {{tlx|harvc}} → {{tlx|cite book}} == Выкарыстанне == Мінімальная форма: :<code><nowiki>{{harvc |last=прозвішча аўтара ўкладу |year=год выдання |c=загаловак укладу |in=прозвішча рэдактара/аўтара крыніцы}}</nowiki></code> ===Параметры=== {{tlx|harvc}} стварае якар <code>CITEREF</code> на аснове прозвішчаў аўтараў (ад аднаго да чатырох) укладу або раздзела ({{para|last''n''}}) і значэння ў {{para|year}}. Гэта дазваляе {{tlx|harvc}} быць мэтай спасылкі, створанай шаблонамі сямейства {{tlx|sfn}} або {{tlx|harv}}. На аснове {{para|in{{var|n}}}} і {{para|year}} шаблон {{tlx|harvc}} стварае спасылку CITEREF, падобную на тыя, што ствараюцца шаблонамі {{tlx|harvnb}} і {{tlx|sfn}}. Калі адзін і той жа аўтар цытуецца ў целе артыкула праз {{tag|ref|content={{tnl|harvc}}}} для больш чым аднаго раздзела ў адной і той жа працы, гэта прыводзіць да дублявання якараў і выклікае памылку разметкі ([[Wikipedia:Linter|lint error]]) у [[Special:LintErrors/duplicate-ids]]; гэтага можна пазбегнуць, прызначыўшы ўнікальныя параметры {{para|id}}, напрыклад, {{para|id|yyyya}}, {{para|id|yyyyb}}, але захаваўшы параметр {{para|year}}. : '''|anchor-year=''' – неабавязковы, выкарыстоўваецца для аўтара(ў) з больш чым адным укладам у працу; патрабуе ўдакладняльніка CITEREF; гл. [[#Больш за адзін уклад|Прыклады]]. : '''|author-link=''' – неабавязковы, назва існага артыкула ў Вікіпедыі пра першага аўтара ўкладу — не вэб-сайт аўтара; не рабіце вікі-спасылку; сінонім: '''|author-link1=''' :: '''|author-link''n''=''' – неабавязковы, назва існага артыкула ў Вікіпедыі пра аўтара ўкладу''n''; выбірайце ''n'', каб яно супадала з ''n'' у '''|last''n''=''' : '''|author-mask=''m''''' – неабавязковы, замяняе імя першага аўтара ўкладу на ''m'' (звычайна 2) доўгіх працяжнікаў; сінонім: '''|author-mask1=''' :: '''|author-mask''n''=''m''''' – неабавязковы, замяняе імя аўтара ўкладу''n'' на ''m'' доўгіх працяжнікаў; выбірайце ''n'', каб яно супадала з '''|last''n''=''' :: '''|author-mask{{var|n}}=&lt;{{var|тэкст}}>''' – неабавязковы, замяняе імя аўтара ўкладу''n'' на &lt;{{var|тэкст}}> : '''|c=''' – абавязковы, назва раздзела або ўкладу; адлюстроўваецца ў двукоссях прамым шрыфтам; сінонімы: '''|chapter=''', '''|contribution=''' : '''|display-authors=''' – неабавязковы, вызначае, як {{tlx|harvc}} адлюстроўвае спіс аўтараў укладу; ігнаруецца, калі '''|name-list-style=harv''': :: {{para|display-authors}} – калі параметр пусты або прапушчаны, адлюстроўвае імёны ўсіх аўтараў укладу ў фармаце прозвішча/імя :: {{para|display-authors|{{var|n}}}} – адлюстроўвае ''n'' імёнаў аўтараў у фармаце прозвішча/імя; дадае ''et al.'' (і інш.), калі ''n'' менш за колькасць аўтараў, уключаных у шаблон :: {{para|display-authors|etal}} – адлюстроўвае імёны ўсіх аўтараў у фармаце прозвішча/імя і дадае ''et al.'' : '''|first=''' – неабавязковы, імя першага аўтара ўкладу; сінонім: '''|first1=''' :: '''|first''n''=''' – неабавязковы, імя аўтара ўкладу''n''; ''n'' пачынаецца з 2 і павялічваецца на 1 для кожнага дадатковага '''|first''n''=''' : '''|id=''' – абавязковы, калі {{para|last1}}-{{para|last4}} супадаюць з {{para|in1}}-{{para|in4}}; у адваротным выпадку — неабавязковы. Гл. [[#Avoiding circular reference|Прыклады]] : '''|in=''' – абавязковы, прозвішча першага рэдактара або аўтара працы, якая ўключае ўклад; сінонім: '''|in1=''' : '''|in2=''' – неабавязковы, прозвішча другога рэдактара або аўтара : '''|in3=''' – неабавязковы, прозвішча трэцяга рэдактара або аўтара : '''|in4=''' – неабавязковы, прозвішча чацвёртага рэдактара або аўтара : '''|last=''' – абавязковы, прозвішча першага аўтара; сінонім: '''|last1=''' :: '''|last''n''=''' – неабавязковы, прозвішча аўтара ўкладу''n''; ''n'' пачынаецца з 2 і павялічваецца на 1 для кожнага дадатковага '''|last''n''='''; : '''|loc=''' – неабавязковы, іншы ідэнтыфікатар месца, адлюстроўваецца пасля {{para|p}} або {{para|pp}} : '''|mode=''' – кіруе адлюстраваннем для адпаведнасці суседнім зноскам у стылі CS1 або CS2; па змаўчанні выкарыстоўваецца стыль CS1 :: '''|mode=cs2''' – імітуе стыль {{tlx|citation}} (раздзяляльнікі-коскі, без знака прыпынку ў канцы, статычны тэкст не з вялікай літары) : '''|name-list-style=''' – неабавязковы, кіруе стылем адлюстравання спіса імёнаў аўтараў укладу :: '''|name-list-style=harv''' – імітуе фармат {{tlx|sfn}} або {{tlx|harv}} (ад аднаго да чатырох прозвішчаў); перавызначае '''|display-authors=''' :: '''|name-list-style=amp''' – устаўляе знак & () паміж імёнамі двух апошніх аўтараў укладу : '''|nb=''' – неабавязковы, калі ўстаноўлена значэнне <code>yes</code>, дае каманду {{tlx|harvc}} адлюстроўваць спасылку на крыніцу без дужак вакол года; такі ж фармат, як і той, што ствараецца шаблонам {{tlx|harvnb}} : '''|p=''' – неабавязковы, нумар адной старонкі, дзе знаходзіцца цытаваны матэрыял; сінонім: '''|page=''' : '''|pp=''' – неабавязковы, нумары некалькіх старонак, дыяпазоны старонак і г.д., дзе знаходзіцца цытаваны матэрыял; сінонім: '''|pages=''' : '''|ps=''' – неабавязковы, усталёўвае канчатковы знак прыпынку; па змаўчанні — кропка; перавызначае '''|mode=cs2'''; сінонім: '''|postscript=''' :: '''|ps=none''' – адлюстроўвае вынік без канчатковага знака прыпынку : '''|url=''' – неабавязковы, URL-адрас у інтэрнэце, дзе можна знайсці тэкст укладу; сінонімы: '''|chapter-url''', '''|contribution-url''' : '''|url-access=''' – неабавязковы, выкарыстоўваецца, калі URL спасылаецца на крыніцу з патрабаваннем рэгістрацыі або платным доступам; устаўляе [[Help:Citation_Style_1#Registration_or_subscription_required|значок доступу cs1{{pipe}}2]]; прымальныя значэнні: <code>limited</code>, <code>registration</code>, <code>subscription</code> : '''|year=''' – абавязковы, год публікацыі працы, якая ўключае ўклад ===Прыклады=== ====Базавы прыклад==== {| class=wikitable style="width: 100%" ! scope=col style="width: 50%" | Без {{tl|harvc}} ! scope=col style="width: 50%" | З {{tl|harvc}} |- | * {{cite book |last=Doe |first=John |year=1990 |chapter=Chapter 1 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press |ref=none}} * {{cite book |last=Poe |first=Jane |year=1990 |chapter=Chapter 2 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press |ref=none}} * {{cite book |last=Roe |first=Robert |year=1990 |chapter=Chapter 3 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press |ref=none}} | * {{cite book |editor-last=Moe |editor-first=Mary |year=1990 |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} ** {{harvc |last=Doe |first=John |c=Chapter 1 |in=Moe |year=1990 |id=none |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Poe |first=Jane |c=Chapter 2 |in=Moe |year=1990 |id=none |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Roe |first=Robert |c=Chapter 3 |in=Moe |year=1990 |id=none |ignore-err=yes}} |} {| class=wikitable style="width: 100%" |+ Разметка |- | style="width: 50%" | <nowiki> * {{cite book |last=Doe |first=John |year=1990 |chapter=Chapter 1 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} * {{cite book |last=Poe |first=Jane |year=1990 |chapter=Chapter 2 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} * {{cite book |last=Roe |first=Robert |year=1990 |chapter=Chapter 3 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} </nowiki> | style="width: 50%| <nowiki> * {{cite book |editor-last=Moe |editor-first=Mary |year=1990 |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} ** {{harvc |last=Doe |first=John |c=Chapter 1 |in=Moe |year=1990}} ** {{harvc |last=Poe |first=Jane |c=Chapter 2 |in=Moe |year=1990}} ** {{harvc |last=Roe |first=Robert |c=Chapter 3 |in=Moe |year=1990}} </nowiki> |} ====Падрабязны прыклад==== Калі артыкул Вікіпедыі спасылаецца на працу, якая змяшчае некалькі раздзелаў розных аўтараў, бібліяграфіі і раздзелы са зноскамі могуць выглядаць даволі загрувашчанымі: * {{cite book |last=George |first=Ernest J. |last2=Read |first2=Ralph A. |last3=Johnson |first3=R. W. |last4=Ferber |first4=A. E. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Shelterbelts and Windbreaks |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n785/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} * {{cite book |last=Harper |first=V. L. |last2=Frank |first2=Bernard |last3=McQuilkin |first3=W. E. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Forest Practices and Productivity |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n803/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} * {{cite book |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |first2=C. M. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Trace Elements |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} * {{cite book |last=Wadleigh |first=C. H. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Growth of Plants |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} Па меры павелічэння спіса ён становіцца ўсё больш загрувашчаным праз неабавязковае паўтарэнне дэталяў поўных бібліяграфічных апісанняў. З дапамогай {{tlx|harvc}} рэдактары могуць рабіць спасылкі на больш кароткія, менш падрабязныя апісанні ўкладаў, выкарыстоўваючы стандартныя рэалізацыі шаблонаў {{tlx|sfn}} і {{tlx|harv}} (а таксама абгорнутыя ў тэгі {{tag|ref}} з {{tlx|harvnb}}). {{tlx|harvc}} таксама можа быць абгорнуты ў тэгі {{tag|ref}}, каб стаць часткай раздзела са зноскамі ў артыкуле. Глядзіце поўны прыклад ніжэй. =====Пазбяганне цыклічных спасылак===== Часам можа ўзнікнуць неабходнасць працытаваць уклад рэдактара або аўтара крыніцы такім чынам, што параметры ад {{para|last1}} да {{para|last4}} супадаюць з параметрамі ад {{para|in1}} да {{para|in4}} , напрыклад, прадмову рэдактара. Такія зноскі могуць, у залежнасці ад размяшчэння, прывесці да таго, што спасылкі сямействаў {{tlx|sfn}} або {{tlx|harv}} будуць спасылацца непасрэдна на апісанне крыніцы, а не на шаблон {{tlx|harvc}}, або выклікаць цыклічныя спасылкі (калі {{tlx|harvc}} спасылаецца сам на сябе, таму што ягоны ідэнтыфікатар якара <code>CITEREF</code> супадае з ідэнтыфікатарам якара <code>CITEREF</code> цытаты). Калі параметр {{para|id}} зададзены, {{tlx|harvc}} будзе выкарыстоўваць яго як ідэнтыфікатар якара; калі {{para|id}} не зададзены, {{tlx|harvc}} выдасць паведамленне пра памылку, калі значэнні ад {{para|last1}} да {{para|last4}} супадаюць са значэннямі ад {{para|in1}} да {{para|in4}}. Напрыклад, каб спаслацца на прадмову рэдактара з тэксту артыкула, стварыце вікі-спасылку ўнутры тэгаў {{tag|ref}}: :<code><nowiki><ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref></nowiki></code> Напішыце шаблон {{tlx|harvc}} з параметрам {{para|id|Stefferud preface}} :<code><nowiki>{{harvc |last=Stefferud |first=A.|year=1957 |id=Stefferud preface |c=Preface |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up |in=Stefferud}}</nowiki></code> {{markupv|title=Full example:|markup= <nowiki>First information.{{sfn|George|Read|Johnson|Ferber|1957}} Second.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref> Three thru five.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref><ref>{{harvc|last=Benson|first=Ezra Taft|year=1957|chapter=Foreword|url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n5/mode/1up|in=Stefferud|p=vi |loc=§2 |ignore-err=yes}}</ref>{{sfn|Wadleigh|1957}} Sixth.<ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref> <!-- ==Notes== --> {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{cite book |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |url=https://archive.org/stream/yoa1957 |oclc=704186906 }} ** {{harvc |last=George |first=Ernest J. |last2=Read |last3=Johnson |last4=Ferber |year=1957 |contribution=Shelterbelts and Windbreaks |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n785/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Harper |first=V. L. |last2=Frank |last3=McQuilkin |year=1957 |contribution=Forest Practices |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n803/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Stefferud |first=A.|year=1957 |id=Stefferud preface |c=Preface |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |year=1957 |c=Trace Elements |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Wadleigh |first=C. H.|year=1957 |c=Growth of Plants |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} </nowiki>|renders=First information.{{sfn|George|Read|Johnson|Ferber|1957}} Second.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref> Three thru five.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref><ref>{{harvc|last=Benson|first=Ezra Taft|year=1957|chapter=Foreword|url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n5/mode/1up|in=Stefferud|p=vi |loc=§2 |ignore-err=yes}}</ref>{{sfn|Wadleigh|1957}} Sixth.<ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref> <!-- ==Notes== --> {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{cite book |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |url=https://archive.org/stream/yoa1957 |oclc=704186906 }} ** {{harvc |last=George |first=Ernest J. |last2=Read |last3=Johnson |last4=Ferber |year=1957 |contribution=Shelterbelts and Windbreaks |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n785/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Harper |first=V. L. |last2=Frank |last3=McQuilkin |year=1957 |contribution=Forest Practices |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n803/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes |id=none}} ** {{harvc |last=Stefferud |first=A.|year=1957 |id=Stefferud preface |c=Preface |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |year=1957 |c=Trace Elements |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Wadleigh |first=C. H.|year=1957 |c=Growth of Plants |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}}}}<!-- Template:Mra --> Яшчэ раз звярніце ўвагу, што параметр <code><nowiki>ignore-err=yes</nowiki></code> служыць проста для таго, каб схаваць памылкі, якія ўзнікаюць пры ўбудоўванні гэтага шаблона, напрыклад, у дакументацыі. У іншых выпадках яго выкарыстоўваць не варта. =====Больш за адзін уклад===== Бываюць выпадкі, калі аўтар або аўтары робяць больш за адзін уклад у працу. Калі гэта адбываецца, неабходна ліквідаваць неадназначнасць спасылак CITEREF з шаблонаў {{tlx|harv}} або {{tlx|sfn}} на ідэнтыфікатар CITEREF адпаведнага шаблона {{tlx|harvc}}. :{{tlx|harv|Author|YYYYa}} → {{tlx|harvc|Author|Contribution 1|YYYYa}} → {{tlx|citation|...}}} :{{tlx|harv|Author|YYYYb}} → {{tlx|harvc|Author|Contribution 2|YYYYb}} ↑ У гэтым прыкладзе аўтар David Hunt (Дэвід Хант) напісаў два дадаткі да працы ''Christmas Cacti: The Genus ''Schlumbergera'' and Its Hybrids''. Ёсць два шаблоны {{tlx|harvnb}}, для якіх ліквідавана неадназначнасць: :<code><nowiki>{{harvnb |Hunt |1995a}}</nowiki></code> → Hunt 1995a :<code><nowiki>{{harvnb |Hunt |1995b}}</nowiki></code> → Hunt 1995b Яны спасылаюцца на два шаблоны {{tlx|harvc}}, якія выкарыстоўваюць {{para|anchor-year}} для свайго ідэнтыфікатара CITEREF і для даты ў адлюстраванні {{tlx|harvc}} як візуальную падказку для чытачоў: {{markup| <nowiki>{{harvnb |Hunt |1995a}}; {{harvnb |Hunt |1995b}}. <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{Citation |last=McMillan |first=AJS |last2=Horobin |first2=JF |year=1995 |title=Christmas Cacti: The Genus ''Schlumbergera'' and Its Hybrids |edition=p/b |publication-place=Sherbourne, UK |publisher=David Hunt |isbn=978-0-9517234-6-3}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix I Names of the species |year=1995 |anchor-year=1995a |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix III Excerpts from a Brazilian diary |year=1995 |anchor-year=1995b |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}} </nowiki>|{{harvnb |Hunt |1995a}}; {{harvnb |Hunt |1995b}}. <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{Citation |last=McMillan |first=AJS |last2=Horobin |first2=JF |year=1995 |title=Christmas Cacti: The Genus ''Schlumbergera'' and Its Hybrids |edition=p/b |publication-place=Sherbourne, UK |publisher=David Hunt |isbn=978-0-9517234-6-3}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix I Names of the species |year=1995 |anchor-year=1995a |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix III Excerpts from a Brazilian diary |year=1995 |anchor-year=1995b |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}}}}<!-- Template:Mra --> =====Калізія з іншай працай===== Паколькі праграмнае забеспячэнне MediaWiki выкарыстоўвае ідэнтыфікатар CITEREF для спасылкі з шаблонаў {{tl|harv}} або {{tl|sfn}} на адпаведны мэтавы якар адпаведнага шаблона {{tl|harvc}} (або поўнага бібліяграфічнага апісання), ідэнтыфікатары CITEREF павінны быць унікальнымі на ўсёй старонцы{{efn|1=Калі ідэнтыфікатары CITEREF не з’яўляюцца ўнікальнымі на старонцы, вы ўбачыце [[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn#Паведамленні аб памылках|чырвонае паведамленне аб памылцы]], <span style="color:#d73333">Harv/sfn error: multiple targets (n): &lt;ідэнтыфікатар якара></span> у раздзеле зносак на старонцы, калі толькі ў вас не адключаны паведамленні аб памылках ад [[Module:Footnotes]].}}. Паколькі ідэнтыфікатар CITEREF звычайна складаецца з 'CITEREF' + ''LastName'' (прозвішча аўтара(ў)) + ''Year'' (год), гэта можа выклікаць праблемы ў двух выпадках. Першы выпадак быў апісаны [[#Больш за адзін уклад|вышэй]]. Іншы выпадак — гэта калізія з іншай працай, які апісаны тут. Бываюць выпадкі, калі аўтар, якога вы хочаце працытаваць з дапамогай {{tl|harvc}}, зрабіў уклад толькі ў адзін раздзел працы, але гэты ж аўтар таксама напісаў зусім іншую працу ў тым жа годзе. Цытаванне абедзвюх прац звычайным спосабам выклікала б калізію ідэнтыфікатараў CITEREF на старонцы і прывяло б да паведамлення аб памылцы. Ёсць два спосабы вырашэння гэтай праблемы: адзін прадугледжвае дадатковы параметр у шаблоне {{tl|harvc}}, іншы спосаб прадугледжвае дадатковы параметр у поўным апісанні іншай працы. Першы спосаб — дадаць параметр {{para|anchor-year}} у апісанне раздзела {{tl|harvc}}, як ужо было [[#Больш за адзін уклад|апісана вышэй]] для выпадку з двума раздзеламі аднаго аўтара. Гэта прысвоіць сімвал унікальнасці частцы ''Year'' (год) ідэнтыфікатара CITEREF, такім чынам адрозніваючы яго ад ідэнтыфікатара CITEREF іншай працы таго ж года таго ж аўтара. Іншы спосаб — дадаць параметр {{para|ref}} у шаблон {{tl|cite book}} (або іншае [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы#Кароткія і поўныя цытаты|поўнае апісанне]]) іншай працы таго ж года гэтага аўтара, пазначыўшы іншы ідэнтыфікатар у якасці значэння ref. Глядзіце [[Шаблон:Cite book#Якар]] для атрымання дадатковай інфармацыі аб выкарыстанні {{para|ref}} для ўказання мэтавага якара для зноскі, а таксама глядзіце {{tl|harvid}} пра тое, як пазначыць значэнне параметра ref. ==Паведамленні аб памылках== {{tlx|harvc}} выдае наступныя паведамленні аб памылках:<!-- :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: {{para|anchor-year|plain=yes}} missing dab.</span> ::when used, {{para|anchor-year}} must include a single, lowercase letter disambiguator --> :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: аўтар адсутнічае ў спісе крыніц.</span> ::параметры спіса крыніц {{para|in1}}, {{para|in2}}, {{para|in3}} і {{para|in4}} фармуюць спасылку <code>CITEREF</code> шаблона на поўнае апісанне. Усе яны не з’яўляюцца абавязковымі, але павінны выкарыстоўвацца па парадку без пропускаў у нумарацыі. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няправільны {{para|anchor-year|plain=yes}}.</span> ::пры выкарыстанні {{para|anchor-year}} павінен быць трох- або чатырохзначным лікам і павінен мець удакладняльнік <code>CITEREF</code> у ніжнім рэгістры. Калі крыніца не мае вызначанага года, выкарыстоўвайце {{para|anchor-year|n.d.{{var|l}}}} або {{para|anchor-year|nd{{var|l}}}} з удакладняльнікам <code>CITEREF</code> у ніжнім рэгістры. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няправільны {{para|display-authors|plain=yes}}.</span> ::значэнне, прысвоенае {{para|display-authors}}, павінна быць лікам, большым за 0, або ключавым словам <code>etal</code> :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няправільны {{para|year|plain=yes}}.</span> ::{{para|year}} з’яўляецца неад’емнай часткай якара і спасылкі <code>CITEREF</code> шаблона. Значэнне {{para|year}} павінна быць трох- або чатырохзначным лікам з неабавязковым удакладняльнікам <code>CITEREF</code> у ніжнім рэгістры. Калі крыніца не мае вызначанага года, выкарыстоўвайце {{para|year|n.d.}} або {{para|year|nd}}. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: адсутнічае {{para|year|plain=yes}}.</span> ::{{para|year}} адсутнічае; гэты параметр з’яўляецца абавязковым. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няма аўтараў у спісе аўтараў укладу.</span> ::гэта паведамленне аб памылцы азначае, што {{tlx|harvc}} не можа знайсці ніводнага з параметраў {{para|last}}, {{para|last1}}, {{para|author}} або {{para|author1}} з прысвоеным значэннем і таму не можа стварыць прыдатны якар <code>CITEREF</code>. Дадайце хаця б адзін з пералічаных параметраў. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: адсутнічае абавязковы ўклад.</span> ::гэта паведамленне аб памылцы азначае, што {{tlx|harvc}} не можа знайсці ніводнага з параметраў {{para|c}}, {{para|chapter}} або {{para|contribution}} з прысвоеным значэннем :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: адсутнічае абавязковы параметр {{para|id|plain=yes}}.</span> ::гэта паведамленне аб памылцы выдаецца, калі ідэнтыфікатар якара <code>CITEREF</code> шаблона {{tlx|harvc}} канфліктуе з ідэнтыфікатарам якара <code>CITEREF</code> поўнага бібліяграфічнага апісання. Гл. [[#Пазбяганне цыклічных спасылак|Прыклады]] :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: неадпаведнасць {{para|year|plain=yes}} / {{para|anchor-year|plain=yes}}.</span> ::частка года ў {{para|anchor-year|YYYY{{var|l}}}} павінна супадаць з годам, пазначаным у {{para|year|YYYY}} Дадатковую інфармацыю аб памылках тыпу ''no target'' («няма мэты») і іншых памылках катэгорыі можна знайсці на старонцы [[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі адсутнасці якара для шаблонаў Harv і Sfn]]. ==Заўвагі== {{notelist}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Citation utility templates]] }}</includeonly> 7awr7eo9afyavz358p6si811cwhkbsp 5124801 5124800 2026-04-12T02:22:52Z SimondR 62742 5124801 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{lua|Harvc}} {{uses TemplateStyles|Module:Citation/CS1/styles.css}} Гэты шаблон з’яўляецца гібрыдам цытавання, які спалучае ў сабе рысы поўных формаў ([[Help:Citation Style 1|cs1]] і [[Help:Citation Style 2|cs2]]), а таксама кароткіх формаў (сямействы шаблонаў {{tlx|sfn}} і {{tlx|harv}}). Ягоная мэта — даць рэдактарам інструмент для спасылак на канкрэтны матэрыял (артыкул) або раздзел у межах большай працы, калі такіх спасылак патрабуецца шмат. '''Важна:''' {{tlx|harvc}} не з’яўляецца заменай для паўнавартасна аформленага цытавання крыніцы. Кароткія шаблоны {{tlx|sfn}} і {{tlx|harv}} часта выкарыстоўваюцца для стварэння сувязі паміж раздзелам заўваг артыкула і поўнымі шаблонамі цытавання (cs1|2) у раздзеле бібліяграфіі: :{{tlx|harv}} → {{tlx|cite book}} <span style="padding:0 1.5em">або:</span> {{tlx|sfn}} → {{tlx|cite book}} Крыніцы нярэдка маюць некалькі аўтараў. Калі неабходна спаслацца на розныя матэрыялы (уклады) у адной і той жа кнізе, паўтор усіх бібліяграфічных звестак у некалькіх поўных шаблонах прыводзіць да загрувашчвання раздзела спасылак. Шаблон {{tlx|harvc}} распрацаваны для таго, каб утрымліваць толькі тыя дэталі, што патрэбны для ідэнтыфікацыі канкрэтнага матэрыялу, і звязваць яго з поўным цытаваннем асноўнай працы, дзе сабраны ўсе астатнія звесткі: :{{tlx|harv}} → {{tlx|harvc}} → {{tlx|cite book}} <span style="padding:0 1.5em">або:</span> {{tlx|sfn}} → {{tlx|harvc}} → {{tlx|cite book}} == Выкарыстанне == Мінімальная форма: :<code><nowiki>{{harvc |last=прозвішча аўтара ўкладу |year=год выдання |c=загаловак укладу |in=прозвішча рэдактара/аўтара крыніцы}}</nowiki></code> ===Параметры=== {{tlx|harvc}} стварае якар <code>CITEREF</code> на аснове прозвішчаў аўтараў (ад аднаго да чатырох) укладу або раздзела ({{para|last''n''}}) і значэння ў {{para|year}}. Гэта дазваляе {{tlx|harvc}} быць мэтай спасылкі, створанай шаблонамі сямейства {{tlx|sfn}} або {{tlx|harv}}. На аснове {{para|in{{var|n}}}} і {{para|year}} шаблон {{tlx|harvc}} стварае спасылку CITEREF, падобную на тыя, што ствараюцца шаблонамі {{tlx|harvnb}} і {{tlx|sfn}}. Калі адзін і той жа аўтар цытуецца ў целе артыкула праз {{tag|ref|content={{tnl|harvc}}}} для больш чым аднаго раздзела ў адной і той жа працы, гэта прыводзіць да дублявання якараў і выклікае памылку разметкі ([[Wikipedia:Linter|lint error]]) у [[Special:LintErrors/duplicate-ids]]; гэтага можна пазбегнуць, прызначыўшы ўнікальныя параметры {{para|id}}, напрыклад, {{para|id|yyyya}}, {{para|id|yyyyb}}, але захаваўшы параметр {{para|year}}. : '''|anchor-year=''' – неабавязковы, выкарыстоўваецца для аўтара(ў) з больш чым адным укладам у працу; патрабуе ўдакладняльніка CITEREF; гл. [[#Больш за адзін уклад|Прыклады]]. : '''|author-link=''' – неабавязковы, назва існага артыкула ў Вікіпедыі пра першага аўтара ўкладу — не вэб-сайт аўтара; не рабіце вікі-спасылку; сінонім: '''|author-link1=''' :: '''|author-link''n''=''' – неабавязковы, назва існага артыкула ў Вікіпедыі пра аўтара ўкладу''n''; выбірайце ''n'', каб яно супадала з ''n'' у '''|last''n''=''' : '''|author-mask=''m''''' – неабавязковы, замяняе імя першага аўтара ўкладу на ''m'' (звычайна 2) доўгіх працяжнікаў; сінонім: '''|author-mask1=''' :: '''|author-mask''n''=''m''''' – неабавязковы, замяняе імя аўтара ўкладу''n'' на ''m'' доўгіх працяжнікаў; выбірайце ''n'', каб яно супадала з '''|last''n''=''' :: '''|author-mask{{var|n}}=&lt;{{var|тэкст}}>''' – неабавязковы, замяняе імя аўтара ўкладу''n'' на &lt;{{var|тэкст}}> : '''|c=''' – абавязковы, назва раздзела або ўкладу; адлюстроўваецца ў двукоссях прамым шрыфтам; сінонімы: '''|chapter=''', '''|contribution=''' : '''|display-authors=''' – неабавязковы, вызначае, як {{tlx|harvc}} адлюстроўвае спіс аўтараў укладу; ігнаруецца, калі '''|name-list-style=harv''': :: {{para|display-authors}} – калі параметр пусты або прапушчаны, адлюстроўвае імёны ўсіх аўтараў укладу ў фармаце прозвішча/імя :: {{para|display-authors|{{var|n}}}} – адлюстроўвае ''n'' імёнаў аўтараў у фармаце прозвішча/імя; дадае ''et al.'' (і інш.), калі ''n'' менш за колькасць аўтараў, уключаных у шаблон :: {{para|display-authors|etal}} – адлюстроўвае імёны ўсіх аўтараў у фармаце прозвішча/імя і дадае ''et al.'' : '''|first=''' – неабавязковы, імя першага аўтара ўкладу; сінонім: '''|first1=''' :: '''|first''n''=''' – неабавязковы, імя аўтара ўкладу''n''; ''n'' пачынаецца з 2 і павялічваецца на 1 для кожнага дадатковага '''|first''n''=''' : '''|id=''' – абавязковы, калі {{para|last1}}-{{para|last4}} супадаюць з {{para|in1}}-{{para|in4}}; у адваротным выпадку — неабавязковы. Гл. [[#Avoiding circular reference|Прыклады]] : '''|in=''' – абавязковы, прозвішча першага рэдактара або аўтара працы, якая ўключае ўклад; сінонім: '''|in1=''' : '''|in2=''' – неабавязковы, прозвішча другога рэдактара або аўтара : '''|in3=''' – неабавязковы, прозвішча трэцяга рэдактара або аўтара : '''|in4=''' – неабавязковы, прозвішча чацвёртага рэдактара або аўтара : '''|last=''' – абавязковы, прозвішча першага аўтара; сінонім: '''|last1=''' :: '''|last''n''=''' – неабавязковы, прозвішча аўтара ўкладу''n''; ''n'' пачынаецца з 2 і павялічваецца на 1 для кожнага дадатковага '''|last''n''='''; : '''|loc=''' – неабавязковы, іншы ідэнтыфікатар месца, адлюстроўваецца пасля {{para|p}} або {{para|pp}} : '''|mode=''' – кіруе адлюстраваннем для адпаведнасці суседнім зноскам у стылі CS1 або CS2; па змаўчанні выкарыстоўваецца стыль CS1 :: '''|mode=cs2''' – імітуе стыль {{tlx|citation}} (раздзяляльнікі-коскі, без знака прыпынку ў канцы, статычны тэкст не з вялікай літары) : '''|name-list-style=''' – неабавязковы, кіруе стылем адлюстравання спіса імёнаў аўтараў укладу :: '''|name-list-style=harv''' – імітуе фармат {{tlx|sfn}} або {{tlx|harv}} (ад аднаго да чатырох прозвішчаў); перавызначае '''|display-authors=''' :: '''|name-list-style=amp''' – устаўляе знак & () паміж імёнамі двух апошніх аўтараў укладу : '''|nb=''' – неабавязковы, калі ўстаноўлена значэнне <code>yes</code>, дае каманду {{tlx|harvc}} адлюстроўваць спасылку на крыніцу без дужак вакол года; такі ж фармат, як і той, што ствараецца шаблонам {{tlx|harvnb}} : '''|p=''' – неабавязковы, нумар адной старонкі, дзе знаходзіцца цытаваны матэрыял; сінонім: '''|page=''' : '''|pp=''' – неабавязковы, нумары некалькіх старонак, дыяпазоны старонак і г.д., дзе знаходзіцца цытаваны матэрыял; сінонім: '''|pages=''' : '''|ps=''' – неабавязковы, усталёўвае канчатковы знак прыпынку; па змаўчанні — кропка; перавызначае '''|mode=cs2'''; сінонім: '''|postscript=''' :: '''|ps=none''' – адлюстроўвае вынік без канчатковага знака прыпынку : '''|url=''' – неабавязковы, URL-адрас у інтэрнэце, дзе можна знайсці тэкст укладу; сінонімы: '''|chapter-url''', '''|contribution-url''' : '''|url-access=''' – неабавязковы, выкарыстоўваецца, калі URL спасылаецца на крыніцу з патрабаваннем рэгістрацыі або платным доступам; устаўляе [[Help:Citation_Style_1#Registration_or_subscription_required|значок доступу cs1{{pipe}}2]]; прымальныя значэнні: <code>limited</code>, <code>registration</code>, <code>subscription</code> : '''|year=''' – абавязковы, год публікацыі працы, якая ўключае ўклад ===Прыклады=== ====Базавы прыклад==== {| class=wikitable style="width: 100%" ! scope=col style="width: 50%" | Без {{tl|harvc}} ! scope=col style="width: 50%" | З {{tl|harvc}} |- | * {{cite book |last=Doe |first=John |year=1990 |chapter=Chapter 1 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press |ref=none}} * {{cite book |last=Poe |first=Jane |year=1990 |chapter=Chapter 2 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press |ref=none}} * {{cite book |last=Roe |first=Robert |year=1990 |chapter=Chapter 3 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press |ref=none}} | * {{cite book |editor-last=Moe |editor-first=Mary |year=1990 |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} ** {{harvc |last=Doe |first=John |c=Chapter 1 |in=Moe |year=1990 |id=none |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Poe |first=Jane |c=Chapter 2 |in=Moe |year=1990 |id=none |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Roe |first=Robert |c=Chapter 3 |in=Moe |year=1990 |id=none |ignore-err=yes}} |} {| class=wikitable style="width: 100%" |+ Разметка |- | style="width: 50%" | <nowiki> * {{cite book |last=Doe |first=John |year=1990 |chapter=Chapter 1 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} * {{cite book |last=Poe |first=Jane |year=1990 |chapter=Chapter 2 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} * {{cite book |last=Roe |first=Robert |year=1990 |chapter=Chapter 3 |editor-last=Moe |editor-first=Mary |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} </nowiki> | style="width: 50%| <nowiki> * {{cite book |editor-last=Moe |editor-first=Mary |year=1990 |title=The Book of Knowledge |publisher=University Press}} ** {{harvc |last=Doe |first=John |c=Chapter 1 |in=Moe |year=1990}} ** {{harvc |last=Poe |first=Jane |c=Chapter 2 |in=Moe |year=1990}} ** {{harvc |last=Roe |first=Robert |c=Chapter 3 |in=Moe |year=1990}} </nowiki> |} ====Падрабязны прыклад==== Калі артыкул Вікіпедыі спасылаецца на працу, якая змяшчае некалькі раздзелаў розных аўтараў, бібліяграфіі і раздзелы са зноскамі могуць выглядаць даволі загрувашчанымі: * {{cite book |last=George |first=Ernest J. |last2=Read |first2=Ralph A. |last3=Johnson |first3=R. W. |last4=Ferber |first4=A. E. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Shelterbelts and Windbreaks |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n785/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} * {{cite book |last=Harper |first=V. L. |last2=Frank |first2=Bernard |last3=McQuilkin |first3=W. E. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Forest Practices and Productivity |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n803/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} * {{cite book |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |first2=C. M. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Trace Elements |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} * {{cite book |last=Wadleigh |first=C. H. |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |chapter=Growth of Plants |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |chapter-url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up |oclc=704186906 |ref=none}} Па меры павелічэння спіса ён становіцца ўсё больш загрувашчаным праз неабавязковае паўтарэнне дэталяў поўных бібліяграфічных апісанняў. З дапамогай {{tlx|harvc}} рэдактары могуць рабіць спасылкі на больш кароткія, менш падрабязныя апісанні ўкладаў, выкарыстоўваючы стандартныя рэалізацыі шаблонаў {{tlx|sfn}} і {{tlx|harv}} (а таксама абгорнутыя ў тэгі {{tag|ref}} з {{tlx|harvnb}}). {{tlx|harvc}} таксама можа быць абгорнуты ў тэгі {{tag|ref}}, каб стаць часткай раздзела са зноскамі ў артыкуле. Глядзіце поўны прыклад ніжэй. =====Пазбяганне цыклічных спасылак===== Часам можа ўзнікнуць неабходнасць працытаваць уклад рэдактара або аўтара крыніцы такім чынам, што параметры ад {{para|last1}} да {{para|last4}} супадаюць з параметрамі ад {{para|in1}} да {{para|in4}} , напрыклад, прадмову рэдактара. Такія зноскі могуць, у залежнасці ад размяшчэння, прывесці да таго, што спасылкі сямействаў {{tlx|sfn}} або {{tlx|harv}} будуць спасылацца непасрэдна на апісанне крыніцы, а не на шаблон {{tlx|harvc}}, або выклікаць цыклічныя спасылкі (калі {{tlx|harvc}} спасылаецца сам на сябе, таму што ягоны ідэнтыфікатар якара <code>CITEREF</code> супадае з ідэнтыфікатарам якара <code>CITEREF</code> цытаты). Калі параметр {{para|id}} зададзены, {{tlx|harvc}} будзе выкарыстоўваць яго як ідэнтыфікатар якара; калі {{para|id}} не зададзены, {{tlx|harvc}} выдасць паведамленне пра памылку, калі значэнні ад {{para|last1}} да {{para|last4}} супадаюць са значэннямі ад {{para|in1}} да {{para|in4}}. Напрыклад, каб спаслацца на прадмову рэдактара з тэксту артыкула, стварыце вікі-спасылку ўнутры тэгаў {{tag|ref}}: :<code><nowiki><ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref></nowiki></code> Напішыце шаблон {{tlx|harvc}} з параметрам {{para|id|Stefferud preface}} :<code><nowiki>{{harvc |last=Stefferud |first=A.|year=1957 |id=Stefferud preface |c=Preface |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up |in=Stefferud}}</nowiki></code> {{markupv|title=Full example:|markup= <nowiki>First information.{{sfn|George|Read|Johnson|Ferber|1957}} Second.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref> Three thru five.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref><ref>{{harvc|last=Benson|first=Ezra Taft|year=1957|chapter=Foreword|url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n5/mode/1up|in=Stefferud|p=vi |loc=§2 |ignore-err=yes}}</ref>{{sfn|Wadleigh|1957}} Sixth.<ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref> <!-- ==Notes== --> {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{cite book |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |url=https://archive.org/stream/yoa1957 |oclc=704186906 }} ** {{harvc |last=George |first=Ernest J. |last2=Read |last3=Johnson |last4=Ferber |year=1957 |contribution=Shelterbelts and Windbreaks |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n785/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Harper |first=V. L. |last2=Frank |last3=McQuilkin |year=1957 |contribution=Forest Practices |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n803/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Stefferud |first=A.|year=1957 |id=Stefferud preface |c=Preface |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |year=1957 |c=Trace Elements |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Wadleigh |first=C. H.|year=1957 |c=Growth of Plants |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} </nowiki>|renders=First information.{{sfn|George|Read|Johnson|Ferber|1957}} Second.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref> Three thru five.<ref>{{harvnb|Stout|Johnson|1957}}</ref><ref>{{harvc|last=Benson|first=Ezra Taft|year=1957|chapter=Foreword|url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n5/mode/1up|in=Stefferud|p=vi |loc=§2 |ignore-err=yes}}</ref>{{sfn|Wadleigh|1957}} Sixth.<ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref> <!-- ==Notes== --> {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{cite book |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |url=https://archive.org/stream/yoa1957 |oclc=704186906 }} ** {{harvc |last=George |first=Ernest J. |last2=Read |last3=Johnson |last4=Ferber |year=1957 |contribution=Shelterbelts and Windbreaks |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n785/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Harper |first=V. L. |last2=Frank |last3=McQuilkin |year=1957 |contribution=Forest Practices |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n803/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes |id=none}} ** {{harvc |last=Stefferud |first=A.|year=1957 |id=Stefferud preface |c=Preface |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |year=1957 |c=Trace Elements |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}} ** {{harvc |last=Wadleigh |first=C. H.|year=1957 |c=Growth of Plants |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up |in=Stefferud |ignore-err=yes}}}}<!-- Template:Mra --> Яшчэ раз звярніце ўвагу, што параметр <code><nowiki>ignore-err=yes</nowiki></code> служыць проста для таго, каб схаваць памылкі, якія ўзнікаюць пры ўбудоўванні гэтага шаблона, напрыклад, у дакументацыі. У іншых выпадках яго выкарыстоўваць не варта. =====Больш за адзін уклад===== Бываюць выпадкі, калі аўтар або аўтары робяць больш за адзін уклад у працу. Калі гэта адбываецца, неабходна ліквідаваць неадназначнасць спасылак CITEREF з шаблонаў {{tlx|harv}} або {{tlx|sfn}} на ідэнтыфікатар CITEREF адпаведнага шаблона {{tlx|harvc}}. :{{tlx|harv|Author|YYYYa}} → {{tlx|harvc|Author|Contribution 1|YYYYa}} → {{tlx|citation|...}}} :{{tlx|harv|Author|YYYYb}} → {{tlx|harvc|Author|Contribution 2|YYYYb}} ↑ У гэтым прыкладзе аўтар David Hunt (Дэвід Хант) напісаў два дадаткі да працы ''Christmas Cacti: The Genus ''Schlumbergera'' and Its Hybrids''. Ёсць два шаблоны {{tlx|harvnb}}, для якіх ліквідавана неадназначнасць: :<code><nowiki>{{harvnb |Hunt |1995a}}</nowiki></code> → Hunt 1995a :<code><nowiki>{{harvnb |Hunt |1995b}}</nowiki></code> → Hunt 1995b Яны спасылаюцца на два шаблоны {{tlx|harvc}}, якія выкарыстоўваюць {{para|anchor-year}} для свайго ідэнтыфікатара CITEREF і для даты ў адлюстраванні {{tlx|harvc}} як візуальную падказку для чытачоў: {{markup| <nowiki>{{harvnb |Hunt |1995a}}; {{harvnb |Hunt |1995b}}. <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{Citation |last=McMillan |first=AJS |last2=Horobin |first2=JF |year=1995 |title=Christmas Cacti: The Genus ''Schlumbergera'' and Its Hybrids |edition=p/b |publication-place=Sherbourne, UK |publisher=David Hunt |isbn=978-0-9517234-6-3}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix I Names of the species |year=1995 |anchor-year=1995a |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix III Excerpts from a Brazilian diary |year=1995 |anchor-year=1995b |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}} </nowiki>|{{harvnb |Hunt |1995a}}; {{harvnb |Hunt |1995b}}. <!-- ==References== --> {{fake heading|sub=3|References}} * {{Citation |last=McMillan |first=AJS |last2=Horobin |first2=JF |year=1995 |title=Christmas Cacti: The Genus ''Schlumbergera'' and Its Hybrids |edition=p/b |publication-place=Sherbourne, UK |publisher=David Hunt |isbn=978-0-9517234-6-3}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix I Names of the species |year=1995 |anchor-year=1995a |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}} ** {{harvc |in=McMillan |in2=Horobin |last=Hunt |first=David |c=Appendix III Excerpts from a Brazilian diary |year=1995 |anchor-year=1995b |mode=cs2 |nb=yes |ignore-err=yes}}}}<!-- Template:Mra --> =====Калізія з іншай працай===== Паколькі праграмнае забеспячэнне MediaWiki выкарыстоўвае ідэнтыфікатар CITEREF для спасылкі з шаблонаў {{tl|harv}} або {{tl|sfn}} на адпаведны мэтавы якар адпаведнага шаблона {{tl|harvc}} (або поўнага бібліяграфічнага апісання), ідэнтыфікатары CITEREF павінны быць унікальнымі на ўсёй старонцы{{efn|1=Калі ідэнтыфікатары CITEREF не з’яўляюцца ўнікальнымі на старонцы, вы ўбачыце [[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn#Паведамленні аб памылках|чырвонае паведамленне аб памылцы]], <span style="color:#d73333">Harv/sfn error: multiple targets (n): &lt;ідэнтыфікатар якара></span> у раздзеле зносак на старонцы, калі толькі ў вас не адключаны паведамленні аб памылках ад [[Module:Footnotes]].}}. Паколькі ідэнтыфікатар CITEREF звычайна складаецца з 'CITEREF' + ''LastName'' (прозвішча аўтара(ў)) + ''Year'' (год), гэта можа выклікаць праблемы ў двух выпадках. Першы выпадак быў апісаны [[#Больш за адзін уклад|вышэй]]. Іншы выпадак — гэта калізія з іншай працай, які апісаны тут. Бываюць выпадкі, калі аўтар, якога вы хочаце працытаваць з дапамогай {{tl|harvc}}, зрабіў уклад толькі ў адзін раздзел працы, але гэты ж аўтар таксама напісаў зусім іншую працу ў тым жа годзе. Цытаванне абедзвюх прац звычайным спосабам выклікала б калізію ідэнтыфікатараў CITEREF на старонцы і прывяло б да паведамлення аб памылцы. Ёсць два спосабы вырашэння гэтай праблемы: адзін прадугледжвае дадатковы параметр у шаблоне {{tl|harvc}}, іншы спосаб прадугледжвае дадатковы параметр у поўным апісанні іншай працы. Першы спосаб — дадаць параметр {{para|anchor-year}} у апісанне раздзела {{tl|harvc}}, як ужо было [[#Больш за адзін уклад|апісана вышэй]] для выпадку з двума раздзеламі аднаго аўтара. Гэта прысвоіць сімвал унікальнасці частцы ''Year'' (год) ідэнтыфікатара CITEREF, такім чынам адрозніваючы яго ад ідэнтыфікатара CITEREF іншай працы таго ж года таго ж аўтара. Іншы спосаб — дадаць параметр {{para|ref}} у шаблон {{tl|cite book}} (або іншае [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы#Кароткія і поўныя цытаты|поўнае апісанне]]) іншай працы таго ж года гэтага аўтара, пазначыўшы іншы ідэнтыфікатар у якасці значэння ref. Глядзіце [[Шаблон:Cite book#Якар]] для атрымання дадатковай інфармацыі аб выкарыстанні {{para|ref}} для ўказання мэтавага якара для зноскі, а таксама глядзіце {{tl|harvid}} пра тое, як пазначыць значэнне параметра ref. ==Паведамленні аб памылках== {{tlx|harvc}} выдае наступныя паведамленні аб памылках:<!-- :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: {{para|anchor-year|plain=yes}} missing dab.</span> ::when used, {{para|anchor-year}} must include a single, lowercase letter disambiguator --> :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: аўтар адсутнічае ў спісе крыніц.</span> ::параметры спіса крыніц {{para|in1}}, {{para|in2}}, {{para|in3}} і {{para|in4}} фармуюць спасылку <code>CITEREF</code> шаблона на поўнае апісанне. Усе яны не з’яўляюцца абавязковымі, але павінны выкарыстоўвацца па парадку без пропускаў у нумарацыі. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няправільны {{para|anchor-year|plain=yes}}.</span> ::пры выкарыстанні {{para|anchor-year}} павінен быць трох- або чатырохзначным лікам і павінен мець удакладняльнік <code>CITEREF</code> у ніжнім рэгістры. Калі крыніца не мае вызначанага года, выкарыстоўвайце {{para|anchor-year|n.d.{{var|l}}}} або {{para|anchor-year|nd{{var|l}}}} з удакладняльнікам <code>CITEREF</code> у ніжнім рэгістры. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няправільны {{para|display-authors|plain=yes}}.</span> ::значэнне, прысвоенае {{para|display-authors}}, павінна быць лікам, большым за 0, або ключавым словам <code>etal</code> :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няправільны {{para|year|plain=yes}}.</span> ::{{para|year}} з’яўляецца неад’емнай часткай якара і спасылкі <code>CITEREF</code> шаблона. Значэнне {{para|year}} павінна быць трох- або чатырохзначным лікам з неабавязковым удакладняльнікам <code>CITEREF</code> у ніжнім рэгістры. Калі крыніца не мае вызначанага года, выкарыстоўвайце {{para|year|n.d.}} або {{para|year|nd}}. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: адсутнічае {{para|year|plain=yes}}.</span> ::{{para|year}} адсутнічае; гэты параметр з’яўляецца абавязковым. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: няма аўтараў у спісе аўтараў укладу.</span> ::гэта паведамленне аб памылцы азначае, што {{tlx|harvc}} не можа знайсці ніводнага з параметраў {{para|last}}, {{para|last1}}, {{para|author}} або {{para|author1}} з прысвоеным значэннем і таму не можа стварыць прыдатны якар <code>CITEREF</code>. Дадайце хаця б адзін з пералічаных параметраў. :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: адсутнічае абавязковы ўклад.</span> ::гэта паведамленне аб памылцы азначае, што {{tlx|harvc}} не можа знайсці ніводнага з параметраў {{para|c}}, {{para|chapter}} або {{para|contribution}} з прысвоеным значэннем :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: адсутнічае абавязковы параметр {{para|id|plain=yes}}.</span> ::гэта паведамленне аб памылцы выдаецца, калі ідэнтыфікатар якара <code>CITEREF</code> шаблона {{tlx|harvc}} канфліктуе з ідэнтыфікатарам якара <code>CITEREF</code> поўнага бібліяграфічнага апісання. Гл. [[#Пазбяганне цыклічных спасылак|Прыклады]] :<span style="font-size:100%" class="error">harvc: неадпаведнасць {{para|year|plain=yes}} / {{para|anchor-year|plain=yes}}.</span> ::частка года ў {{para|anchor-year|YYYY{{var|l}}}} павінна супадаць з годам, пазначаным у {{para|year|YYYY}} Дадатковую інфармацыю аб памылках тыпу ''no target'' («няма мэты») і іншых памылках катэгорыі можна знайсці на старонцы [[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі адсутнасці якара для шаблонаў Harv і Sfn]]. ==Заўвагі== {{notelist}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Citation utility templates]] }}</includeonly> itkm4cbf2ew3dnn6xzpqmx8mbsiak3s 828 805939 5124802 2026-04-12T02:51:23Z SimondR 62742 Новая старонка: «require('strict') local code_open_tag = '<code class="cs1-code">'; -- клас cs1-code вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css local lock_icons = { -- класы значкоў вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {'id-lock-registration', 'Патрабуецца бясплатная рэгістрацыя'}, ['limited'] = {'id-lock-limited', 'Бясплатны доступ у рамк...» 5124802 Scribunto text/plain require('strict') local code_open_tag = '<code class="cs1-code">'; -- клас cs1-code вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css local lock_icons = { -- класы значкоў вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {'id-lock-registration', 'Патрабуецца бясплатная рэгістрацыя'}, ['limited'] = {'id-lock-limited', 'Бясплатны доступ у рамках абмежаванага пробнага перыяду, звычайна патрабуецца падпіска'}, ['subscription'] = {'id-lock-subscription', 'Патрабуецца платная падпіска'}, } --[[--------------------------< П Р А В Е Р К А _ М Э Т Ы >------------------------------------------------------ правярае, ці існуе мэта harvc дзе-небудзь на старонцы. Выкарыстоўвае механізм праверкі мэты з Module:Footnotes усталяванне |ignore-errors=yes у {{harvc}} адменіць гэтую праверку ]] local function target_check (anchor_id, ignore) local whitelist_check = require('Module:Footnotes').target_check local args = {ignore=ignore, template='Harvc', show=true} return whitelist_check(anchor_id, args) end --[[--------------------------< З А Д А Д З Е Н А >------------------------------------------------------------------ Ці зададзена зменная, ці не. Зменная лічыцца зададзенай, калі яна не роўная nil і не пустая. ]] local function is_set( var ) return not (var == nil or var == ''); end --[[--------------------------< П Р А В Е Р К А _ Г А Д О Ў >-------------------------------------------------------- ацэньвае параметры, каб праверыць, ці адпавядаюць яны адной з гэтых формаў з удакладняльнікам у выглядзе літары ніжняга рэгістра або без яго (гэтак жа, як у Module:Footnotes): YYYY n.d. nd c. YYYY YYYY–YYYY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) YYYY–YY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) калі прысутнічае anchor_year, частка з годам павінна супадаць з параметрам года і павінна мець удакладняльнік вяртае пусты радок, калі параметры маюць правільную форму; у адваротным выпадку — паведамленне пра памылку ]] local function check_years (year, anchor_year) local y, ay; if not is_set (year) then -- год з’яўляецца абавязковым, таму вяртае паведамленне пра памылку, калі ён не зададзены return ' адсутнічае ' .. code_open_tag .. '|year=</code>.'; end local patterns = { -- дазволеныя шаблоны года з Module:Footnotes (тут дададзены захопы) '^(%d%d%d%d?)%l?$', -- YYY або YYYY '^(n%.d%.)%l?$', -- n.d. '^(nd)%l?$', -- nd '^(c%. %d%d%d%d?)%l?$', -- c. YYY або c. YYYY '^(%d%d%d%d–%d%d%d%d)%l?$', -- YYYY–YYYY '^(%d%d%d%d–%d%d)%l?$' -- YYYY–YY } for _, pattern in ipairs (patterns) do -- перабірае шаблоны y = year:match (pattern); -- y — гэта частка з годам if y then break; -- калі y зададзены, мы знайшлі супадзенне, таму гатова end end if not y then return ' няправільны ' .. code_open_tag .. '|year=</code>.'; -- y не зададзены, таму год сфармаваны няправільна end if is_set (anchor_year) then -- anchor_year неабавязковы for _, pattern in ipairs (patterns) do -- перабірае шаблоны ay = anchor_year:match (pattern); -- ay — гэта частка з годам if ay then break; -- калі ay зададзены, мы знайшлі супадзенне, таму гатова end end if not ay then return ' няправільны ' .. code_open_tag .. '|anchor-year</code>.'; -- ay не зададзены, таму anchor_year сфармаваны няправільна end -- if not anchor_year:match ('%l$') then -- return ' ' .. code_open_tag .. '|anchor-year=</code> адсутнічае ўдакладняльнік.'; -- anchor_year павінен заканчвацца літарай-удакладняльнікам -- end if y ~= ay then return ' неадпаведнасць ' .. code_open_tag .. '|year=</code> / ' .. code_open_tag .. '|anchor-year=</code>.'; -- часткі 'year' у year і anchor_year павінны супадаць end end return ''; -- абодва гады правільныя; пусты радок для канкатэнацыі end --[[--------------------------< С Т В А Р Э Н Н Е _ І М Я >------------------------------------------------------------ Збірае прозвішча, імя, спасылку або маску ў імя аўтара ўкладу для адлюстравання. ]] local function make_name (last, first, link, mask) local name = last; if is_set (first) then name = name .. ', ' .. first; -- далучае імя да прозвішча end if is_set (link) then name = '[[' .. link .. '|' .. name .. ']]'; -- стварае вікі-спасылку вакол імя end if is_set (mask) then -- маскіруе гэтага аўтара if tonumber(mask) then name = string.rep ('—', mask) -- стварае радок з доўгіх працяжнікаў даўжынёй, роўнай гэтаму ліку else name = mask; -- mask не з’яўляецца лікам, таму выкарыстоўваецца тэкст маскі end end return name; end --[[--------------------------< Я Д Р О >---------------------------------------------------------------------- Збірае розныя часткі, прадстаўленыя шаблонам, у правільна адфарматаваную прамежкавую зноску. Дадае пунктуацыю і тэкст; змяшчае ўсё разам у тэг span з атрыбутамі id і class. Гэта стварае якар CITEREF з параметраў ад |last1= да |last4= і |year=. Таксама ствараецца спасылка CITEREF з параметраў ад |in1= да |in4= і |year=. Мяркуецца, што даты ўкладаў супадаюць з датай працы, якая іх уключае. Нягледзячы на тое, што параметр года не адлюстроўваецца, ён усё роўна патрабуецца для якара CITEREF ]] local function core( args ) local span_open_tag; -- утрымлівае CITEREF і css local contributors = ''; -- аўтары раздзела або ўкладу local source = ''; -- спіс рэдактараў/аўтараў і дат, які фармуе спасылку CITEREF на поўнае бібліяграфічнае апісанне local in_text = ' In '; -- стварэнне якара CITEREF if is_set (args.id) then args.id = mw.uri.anchorEncode (args.id) span_open_tag = '<span id="' .. args.id .. '" class="citation">'; -- для выкарыстання, калі імя аўтара ўкладу супадае з імем аўтара крыніцы else local citeref = 'CITEREF' .. table.concat (args.citeref) .. (is_set (args['anchor-year']) and args['anchor-year'] or args.year); citeref = mw.uri.anchorEncode (citeref); span_open_tag = '<span id="' .. citeref .. '" class="citation">'; end --[[ form the contributors display list: if |name-list-style=harv, display is similar to {{sfn}} and {{harv}}, 1 to 4 last names; if |display-authors= is empty or omitted, display is similar to cs1|2: display all names in last, first order if |display-authors=etal then displays all author names in last, first order and append et al. if value assigned to |display-authors= is less than the number of author last names, displays the specified number of author names in last, first order followed by et al. ]] if 'harv' ~= args.name_list_style then -- default cs1|2 style contributor list local i = 1; local count; local etal = false; -- when |display-authors= is same as number of authors in contributor list if is_set (args.display_authors) then if 'etal' == args.display_authors:lower():gsub("[ '%.]", '') then -- the :gsub() portion makes 'etal' from a variety of 'et al.' spellings and stylings count = #args.last; -- display all authors and ... etal = true; -- ... append 'et al.' else count = tonumber (args.display_authors) or 0; -- 0 if can't be converted to a number if 0 >= count then args.err_msg = args.err_msg .. ' няправільны ' .. code_open_tag .. '|display-authors=</code>'; -- калі нуль, то выдае паведамленне пра памылку end end if count > #args.last then count = #args.last; -- when |display-authors= is more than the number of authors, use the number of authors end if count < #args.last then -- when |display-authors= is less than the number of authors etal = true; -- append 'et al.' end else count = #args.last; -- set count to display all of the authors end while i <= count do if is_set (contributors) then contributors = contributors .. '; ' .. make_name (args.last[i], args.first[i], args.link[i], args.mask[i]); -- the rest of the contributors else contributors = make_name (args.last[i], args.first[i], args.link[i], args.mask[i]); -- first contributor's name end i = i+1; -- bump the index end if true == etal then contributors = contributors .. ' et al.'; -- append et al. elseif 'amp' == args.name_list_style then contributors = contributors:gsub('; ([^;]+)$', ' & %1') -- replace last separator with ' & ' end else -- do default harv- or sfn-style contributor display if 4 <= #args.last then -- four or more contributors (first followed by et al.) contributors = args.last[1] .. ' et al.'; elseif 3 == #args.last then -- three (display them all) contributors = args.last[1] .. ', ' .. args.last[2] .. ' &amp; ' .. args.last[3]; elseif 2 == #args.last then -- two (first & second) contributors = args.last[1] .. ' &amp; ' .. args.last[2]; elseif 1 == #args.last then -- just one (first) contributors = args.last[1]; else args.err_msg = args.err_msg .. ' няма аўтараў у спісе аўтараў укладу.'; -- this code used to find holes in the list; no more end end --form the source author-date list if is_set (args.in4) and is_set (args.in3) and is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1 .. ' et al.'; elseif not is_set (args.in4) and is_set (args.in3) and is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1 .. ', ' .. args.in2 .. ' &amp; ' .. args.in3; elseif not is_set (args.in4) and not is_set (args.in3) and is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1 .. ' &amp; ' .. args.in2; elseif not is_set (args.in4) and not is_set (args.in3) and not is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1; else args.err_msg = args.err_msg .. ' аўтар адсутнічае ў спісе крыніц.' end source = source .. ' ' .. args.open .. args.year .. args.close; -- add the year with or without brackets --assemble CITEREF wikilink local anchor_id; local target_err_msg; if '' ~= args.ref then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (args.ref) else anchor_id = mw.uri.anchorEncode(table.concat ({'CITEREF', args.in1, args.in2, args.in3, args.in4, args.year})); end target_err_msg = target_check (anchor_id, args.ignore); -- see if there is a target for this anchor_id source = '[[#' .. anchor_id .. "|" .. source .. "]]"; -- special case for afterword, foreword, introduction, preface local no_quotes = ({['afterword']=true, ['foreword']=true, ['introduction']=true, ['preface']=true})[args.contribution:lower()]; --combine contribution with url to make external link if args.url ~= '' then args.contribution = '[' .. args.url .. ' ' .. args.contribution .. ']'; -- format external link if args['url-access'] then if lock_icons[args['url-access']] then args.contribution = table.concat ({ -- add access icon markup to this item '<span class="', -- open the opening span tag; icon classes are defined in Module:Citation/CS1/styles.css lock_icons[args['url-access']][1], -- add the appropriate lock icon class '" title="', -- and the title attribute lock_icons[args['url-access']][2], -- for an appropriate tool tip '">', -- close the opening span tag args.contribution, '</span>', -- and close the span }); end end end if is_set (args['anchor-year']) then contributors = contributors .. ' (' .. args['anchor-year'] .. ')' .. args.sepc; elseif args.sepc ~= contributors:sub(-1) and args.sepc .. ']]' ~= contributors:sub(-3) then contributors = contributors .. args.sepc; -- add separator if not same as last character in name list (|first=John S. or et al.) end -- pages and other insource location if args.p ~= '' then args.p = args.page_sep .. args.p; elseif args.pp ~= '' then args.p = args.pages_sep .. args.pp; -- args.p not set so use it to hold common insource location info end if args.loc ~= '' then args.p = args.p .. ', ' .. args.loc; -- add arg.loc to args.p end --wrap error messages in span and add help link if is_set (args.err_msg) then args.err_msg = '<span style="font-size:100%" class="error"> harvc:' .. args.err_msg .. ' ([[Template:Harvc|help]])</span>'; end if ',' == args.sepc then in_text = in_text:lower(); -- CS2 style use lower case end -- and put it all together local result = {}; -- the assemby of the above output table.insert (result, span_open_tag); table.insert (result, contributors); table.insert (result, no_quotes and ' ' or ' "'); -- foreword, afterword, introduction, preface contributions are not quoted; all other contributions are table.insert (result, args.contribution); table.insert (result, no_quotes and '' or '"'); -- foreword, afterword, introduction, preface contributions are not quoted; all other contributions are table.insert (result, args.sepc); table.insert (result, in_text); table.insert (result, source); table.insert (result, args.p); table.insert (result, args.ps); table.insert (result, args.err_msg); if not is_set(args.err_msg) then table.insert (result, target_err_msg) end table.insert (result, '</span>'); return table.concat (result); -- make a string and done end --[[--------------------------< H A R V C >-------------------------------------------------------------------- Entry point from {{harvc}} template. Fetches parent frame parameters, does a bit of simple error checking ]] local function harvc (frame) local args = { err_msg = '', page_sep = ", p.&nbsp;", pages_sep = ", pp.&nbsp;", sepc = '.', ps = '.', open = '(', -- year brackets for source year close = ')', last = {}, first = {}, link = {}, mask = {}, citeref = {} } local pframe = frame:getParent(); args.contribution = pframe.args.c or -- chapter or contribution pframe.args.chapter or pframe.args.contribution or ''; args.id = pframe.args.id or ''; args.in1 = pframe.args['in'] or pframe.args.in1 or ''; -- source editor surnames; 'in' is a Lua reserved keyword args.in2 = pframe.args.in2 or ''; args.in3 = pframe.args.in3 or ''; args.in4 = pframe.args.in4 or ''; args.display_authors = pframe.args['display-authors']; -- the number of contributor names to display; cs1|2 format includes first names args.name_list_style = pframe.args['name-list-style'] or ''; -- when set to 'harv' display contributor list in sfn or harv style args.name_list_style = args.name_list_style:lower(); -- make it case agnostic if is_set (pframe.args.last) or is_set (pframe.args.last1) or is_set (pframe.args.author) or is_set (pframe.args.author1) then -- must have at least this to continue args.last[1] = pframe.args.last or pframe.args.last1 or pframe.args.author or pframe.args.author1; -- get first contributor's last name args.citeref[1] = args.last[1]; -- add it to the citeref args.first[1] = pframe.args.first or pframe.args.first1; -- get first contributor's first name args.link[1] = pframe.args['author-link'] or pframe.args['author-link1']; -- get first contributor's article link args.mask[1] = pframe.args['author-mask'] or pframe.args['author-mask1']; -- get first contributor's article link local i = 2; -- index for the rest of the names while is_set (pframe.args['last'..i]) or is_set (pframe.args['author'..i]) do -- loop through pframe.args and get the rest of the names args.last[i] = pframe.args['last'..i] or pframe.args['author'..i]; -- last names args.first[i] = pframe.args['first'..i]; -- first names args.link[i] = pframe.args['author-link'..i]; -- links args.mask[i] = pframe.args['author-mask'..i]; -- masks if 5 > i then args.citeref[i] = args.last[i]; -- collect first four last names for CITEREF anchor end i = i + 1 -- bump the index end end if 0 == #args.last then -- |last= is required args.err_msg = args.err_msg .. ' no authors in contributor list.'; end args.p = pframe.args.p or pframe.args.page or ''; -- source page number(s) or location args.pp = pframe.args.pp or pframe.args.pages or ''; args.loc = pframe.args.loc or ''; args.ref = pframe.args.ref or pframe.args.Ref or ''; -- used to match |ref=<text> in cs1|2 source template args.ignore = 'yes' == pframe.args['ignore-err']; -- suppress false-positive 'no target' errors if 'cs2' == pframe.args.mode then args.ps = ''; -- set postscript character to empty string, cs2 mode args.sepc = ','; -- set seperator character to comma, cs2 mode end do -- to limit scope of local temp local temp = pframe.args.ps or pframe.args.postscript; if is_set (temp) then if 'none' == temp:lower() then -- if |ps=none or |postscript=none then args.ps = ''; -- no postscript else args.ps = temp; -- override default postscript end end end -- end of scope limit if 'yes' == pframe.args.nb then -- if no brackets around year in link to cs1|2 template args.open = ''; -- unset these args.close = ''; end args.url = pframe.args.url or -- url for chapter or contribution pframe.args['chapter-url'] or pframe.args['contribution-url'] or ''; args['url-access'] = pframe.args['url-access']; args.year = pframe.args.year or ''; -- required args['anchor-year'] = pframe.args['anchor-year'] or ''; args.err_msg = args.err_msg .. check_years (args.year, args['anchor-year']); if not is_set (args.contribution) then args.err_msg = args.err_msg .. ' адсутнічае абавязковы ўклад.'; -- error message if source not provided args.contribution = args.url; -- if set it will give us linkable text end if args.last[1] == args.in1 and args.last[2] == args.in2 and args.last[3] == args.in3 and args.last[4] == args.in4 and not is_set (args.id) then args.err_msg = args.err_msg .. ' адсутнічае абавязковы параметр ' .. code_open_tag .. '|id=</code>.'; -- error message if contributor and source are the same end return table.concat ({frame:extensionTag ('templatestyles', '', {src='Module:Citation/CS1/styles.css'}), core (args)}); end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { harvc = harvc }; 8ax9jbg3e5v2ncpt4r5hfjps4yfslf6 5124803 5124802 2026-04-12T03:57:04Z SimondR 62742 5124803 Scribunto text/plain require('strict') local code_open_tag = '<code class="cs1-code">'; -- клас cs1-code вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css local lock_icons = { -- класы значкоў вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {'id-lock-registration', 'Патрабуецца бясплатная рэгістрацыя'}, ['limited'] = {'id-lock-limited', 'Бясплатны доступ у рамках абмежаванага пробнага перыяду, звычайна патрабуецца падпіска'}, ['subscription'] = {'id-lock-subscription', 'Патрабуецца платная падпіска'}, } --[[--------------------------< П Р А В Е Р К А _ М Э Т Ы >------------------------------------------------------ правярае, ці існуе мэта harvc дзе-небудзь на старонцы. Выкарыстоўвае механізм праверкі мэты з Module:Footnotes усталяванне |ignore-errors=yes у {{harvc}} адменіць гэтую праверку ]] local function target_check (anchor_id, ignore) local whitelist_check = require('Module:Footnotes').target_check local args = {ignore=ignore, template='Harvc', show=true} return whitelist_check(anchor_id, args) end --[[--------------------------< З А Д А Д З Е Н А >------------------------------------------------------------------ Ці зададзена зменная, ці не. Зменная лічыцца зададзенай, калі яна не роўная nil і не пустая. ]] local function is_set( var ) return not (var == nil or var == ''); end --[[--------------------------< П Р А В Е Р К А _ Г А Д О Ў >-------------------------------------------------------- ацэньвае параметры, каб праверыць, ці адпавядаюць яны адной з гэтых формаў з удакладняльнікам у выглядзе літары ніжняга рэгістра або без яго (гэтак жа, як у Module:Footnotes): YYYY n.d. nd c. YYYY YYYY–YYYY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) YYYY–YY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) калі прысутнічае anchor_year, частка з годам павінна супадаць з параметрам года і павінна мець удакладняльнік вяртае пусты радок, калі параметры маюць правільную форму; у адваротным выпадку — паведамленне пра памылку ]] local function check_years (year, anchor_year) local y, ay; if not is_set (year) then -- год з’яўляецца абавязковым, таму вяртае паведамленне пра памылку, калі ён не зададзены return ' адсутнічае ' .. code_open_tag .. '|year=</code>.'; end local patterns = { -- дазволеныя шаблоны года з Module:Footnotes (тут дададзены захопы) '^(%d%d%d%d?)%l?$', -- YYY або YYYY '^(n%.d%.)%l?$', -- n.d. '^(nd)%l?$', -- nd '^(c%. %d%d%d%d?)%l?$', -- c. YYY або c. YYYY '^(%d%d%d%d–%d%d%d%d)%l?$', -- YYYY–YYYY '^(%d%d%d%d–%d%d)%l?$' -- YYYY–YY } for _, pattern in ipairs (patterns) do -- перабірае шаблоны y = year:match (pattern); -- y — гэта частка з годам if y then break; -- калі y зададзены, мы знайшлі супадзенне, таму гатова end end if not y then return ' няправільны ' .. code_open_tag .. '|year=</code>.'; -- y не зададзены, таму год сфармаваны няправільна end if is_set (anchor_year) then -- anchor_year неабавязковы for _, pattern in ipairs (patterns) do -- перабірае шаблоны ay = anchor_year:match (pattern); -- ay — гэта частка з годам if ay then break; -- калі ay зададзены, мы знайшлі супадзенне, таму гатова end end if not ay then return ' няправільны ' .. code_open_tag .. '|anchor-year</code>.'; -- ay не зададзены, таму anchor_year сфармаваны няправільна end -- if not anchor_year:match ('%l$') then -- return ' ' .. code_open_tag .. '|anchor-year=</code> адсутнічае ўдакладняльнік.'; -- anchor_year павінен заканчвацца літарай-удакладняльнікам -- end if y ~= ay then return ' неадпаведнасць ' .. code_open_tag .. '|year=</code> / ' .. code_open_tag .. '|anchor-year=</code>.'; -- часткі 'year' у year і anchor_year павінны супадаць end end return ''; -- абодва гады правільныя; пусты радок для канкатэнацыі end --[[--------------------------< С Т В А Р Э Н Н Е _ І М Я >------------------------------------------------------------ Збірае прозвішча, імя, спасылку або маску ў імя аўтара ўкладу для адлюстравання. ]] local function make_name (last, first, link, mask) local name = last; if is_set (first) then name = name .. ', ' .. first; -- далучае імя да прозвішча end if is_set (link) then name = '[[' .. link .. '|' .. name .. ']]'; -- стварае вікі-спасылку вакол імя end if is_set (mask) then -- маскіруе гэтага аўтара if tonumber(mask) then name = string.rep ('—', mask) -- стварае радок з доўгіх працяжнікаў даўжынёй, роўнай гэтаму ліку else name = mask; -- mask не з’яўляецца лікам, таму выкарыстоўваецца тэкст маскі end end return name; end --[[--------------------------< Я Д Р О >---------------------------------------------------------------------- Збірае розныя часткі, прадстаўленыя шаблонам, у правільна адфарматаваную прамежкавую зноску. Дадае пунктуацыю і тэкст; змяшчае ўсё разам у тэг span з атрыбутамі id і class. Гэта стварае якар CITEREF з параметраў ад |last1= да |last4= і |year=. Таксама ствараецца спасылка CITEREF з параметраў ад |in1= да |in4= і |year=. Мяркуецца, што даты ўкладаў супадаюць з датай працы, якая іх уключае. Нягледзячы на тое, што параметр года не адлюстроўваецца, ён усё роўна патрабуецца для якара CITEREF ]] local function core( args ) local span_open_tag; -- утрымлівае CITEREF і css local contributors = ''; -- аўтары раздзела або ўкладу local source = ''; -- спіс рэдактараў/аўтараў і дат, які фармуе спасылку CITEREF на поўнае бібліяграфічнае апісанне local in_text = ' In '; -- стварэнне якара CITEREF if is_set (args.id) then args.id = mw.uri.anchorEncode (args.id) span_open_tag = '<span id="' .. args.id .. '" class="citation">'; -- для выкарыстання, калі імя аўтара ўкладу супадае з імем аўтара крыніцы else local citeref = 'CITEREF' .. table.concat (args.citeref) .. (is_set (args['anchor-year']) and args['anchor-year'] or args.year); citeref = mw.uri.anchorEncode (citeref); span_open_tag = '<span id="' .. citeref .. '" class="citation">'; end --[[ фармуе спіс аўтараў укладу для адлюстравання: калі |name-list-style=harv, адлюстраванне падобнае да {{sfn}} і {{harv}}, ад 1 да 4 прозвішчаў; калі |display-authors= пусты або прапушчаны, адлюстраванне падобнае да cs1|2: адлюстроўвае ўсе імёны ў парадку прозвішча, імя калі |display-authors=etal, то адлюстроўвае імёны ўсіх аўтараў у парадку прозвішча, імя і дадае et al. калі значэнне, прысвоенае |display-authors=, меншае за колькасць прозвішчаў аўтараў, адлюстроўвае ўказаную колькасць імёнаў аўтараў у парадку прозвішча, імя з даданнем et al. ]] if 'harv' ~= args.name_list_style then -- спіс аўтараў укладу ў стылі cs1/2 па змаўчанні local i = 1; local count; local etal = false; -- калі |display-authors= супадае з колькасцю аўтараў у спісе аўтараў укладу if is_set (args.display_authors) then if 'etal' == args.display_authors:lower():gsub("[ '%.]", '') then -- частка :gsub() робіць 'etal' з розных варыянтаў напісання і афармлення 'et al.' count = #args.last; -- адлюстроўвае ўсіх аўтараў і ... etal = true; -- ... дадае 'et al.' else count = tonumber (args.display_authors) or 0; -- 0, калі не можа быць пераўтворана ў лік if 0 >= count then args.err_msg = args.err_msg .. ' няправільны ' .. code_open_tag .. '|display-authors=</code>'; -- калі нуль, то выдае паведамленне пра памылку end end if count > #args.last then count = #args.last; -- калі |display-authors= больш за колькасць аўтараў, выкарыстоўваецца колькасць аўтараў end if count < #args.last then -- калі |display-authors= менш за колькасць аўтараў etal = true; -- дадае 'et al.' end else count = #args.last; -- задае count для адлюстравання ўсіх аўтараў end while i <= count do if is_set (contributors) then contributors = contributors .. '; ' .. make_name (args.last[i], args.first[i], args.link[i], args.mask[i]); -- астатнія аўтары ўкладу else contributors = make_name (args.last[i], args.first[i], args.link[i], args.mask[i]); -- імя першага аўтара ўкладу end i = i+1; -- павялічвае індэкс end if true == etal then contributors = contributors .. ' et al.'; -- дадае et al. elseif 'amp' == args.name_list_style then contributors = contributors:gsub('; ([^;]+)$', ' & %1') -- замяняе апошні раздзяляльнік на ' & ' end else -- выкарыстоўвае стандартнае адлюстраванне аўтараў укладу ў стылі harv або sfn if 4 <= #args.last then -- чатыры і больш аўтараў (першы з даданнем et al.) contributors = args.last[1] .. ' et al.'; elseif 3 == #args.last then -- тры (адлюстроўвае ўсіх) contributors = args.last[1] .. ', ' .. args.last[2] .. ' &amp; ' .. args.last[3]; elseif 2 == #args.last then -- два (першы і другі) contributors = args.last[1] .. ' &amp; ' .. args.last[2]; elseif 1 == #args.last then -- толькі адзін (першы) contributors = args.last[1]; else args.err_msg = args.err_msg .. ' няма аўтараў у спісе аўтараў укладу.'; -- гэты код выкарыстоўваўся для пошуку прабелаў у спісе; больш не выкарыстоўваецца end end --фармуе спіс "аўтар-дата" для крыніцы if is_set (args.in4) and is_set (args.in3) and is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1 .. ' et al.'; elseif not is_set (args.in4) and is_set (args.in3) and is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1 .. ', ' .. args.in2 .. ' &amp; ' .. args.in3; elseif not is_set (args.in4) and not is_set (args.in3) and is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1 .. ' &amp; ' .. args.in2; elseif not is_set (args.in4) and not is_set (args.in3) and not is_set (args.in2) and is_set (args.in1) then source = args.in1; else args.err_msg = args.err_msg .. ' аўтар адсутнічае ў спісе крыніц.' end source = source .. ' ' .. args.open .. args.year .. args.close; -- дадае год з дужкамі або без іх -- збірае вікі-спасылку CITEREF local anchor_id; local target_err_msg; if '' ~= args.ref then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (args.ref) else anchor_id = mw.uri.anchorEncode(table.concat ({'CITEREF', args.in1, args.in2, args.in3, args.in4, args.year})); end target_err_msg = target_check (anchor_id, args.ignore); -- правярае, ці ёсць мэта для гэтага anchor_id source = '[[#' .. anchor_id .. "|" .. source .. "]]"; -- асаблівы выпадак для пасляслоўя, прадмовы, уводзін, уступу local no_quotes = ({['afterword']=true, ['foreword']=true, ['introduction']=true, ['preface']=true})[args.contribution:lower()]; -- аб’ядноўвае ўклад з url для стварэння вонкавай спасылкі if args.url ~= '' then args.contribution = '[' .. args.url .. ' ' .. args.contribution .. ']'; -- фарматуе вонкавую спасылку if args['url-access'] then if lock_icons[args['url-access']] then args.contribution = table.concat ({ -- дадае разметку значка доступу да гэтага элемента '<span class="', -- адкрывае пачатковы тэг span; класы значкоў вызначаны ў Module:Citation/CS1/styles.css lock_icons[args['url-access']][1], -- дадае адпаведны клас значка замка '" title="', -- і атрыбут title lock_icons[args['url-access']][2], -- для адпаведнай усплывальнай падказкі '">', -- закрывае пачатковы тэг span args.contribution, '</span>', -- і закрывае span }); end end end if is_set (args['anchor-year']) then contributors = contributors .. ' (' .. args['anchor-year'] .. ')' .. args.sepc; elseif args.sepc ~= contributors:sub(-1) and args.sepc .. ']]' ~= contributors:sub(-3) then contributors = contributors .. args.sepc; -- дадае раздзяляльнік, калі ён не супадае з апошнім сімвалам у спісе імёнаў (|first=John S. або et al.) end -- старонкі і іншае размяшчэнне ў крыніцы if args.p ~= '' then args.p = args.page_sep .. args.p; elseif args.pp ~= '' then args.p = args.pages_sep .. args.pp; -- args.p не зададзены, таму выкарыстоўвае яго для захавання агульнай інфармацыі аб размяшчэнні ў крыніцы end if args.loc ~= '' then args.p = args.p .. ', ' .. args.loc; -- дадае arg.loc да args.p end --абгортвае паведамленні пра памылкі ў span і дадае спасылку на даведку if is_set (args.err_msg) then args.err_msg = '<span style="font-size:100%" class="error"> harvc:' .. args.err_msg .. ' ([[Template:Harvc|даведка]])</span>'; end if ',' == args.sepc then in_text = in_text:lower(); -- стыль CS2 выкарыстоўвае ніжні рэгістр end -- і збірае ўсё разам local result = {}; -- зборка вышэйзгаданага вываду table.insert (result, span_open_tag); table.insert (result, contributors); table.insert (result, no_quotes and ' ' or ' "'); -- прадмова, пасляслоўе, уводзіны, уступ не бяруцца ў двукоссі; усе іншыя ўклады бяруцца table.insert (result, args.contribution); table.insert (result, no_quotes and '' or '"'); -- прадмова, пасляслоўе, уводзіны, уступ не бяруцца ў двукоссі; усе іншыя ўклады бяруцца table.insert (result, args.sepc); table.insert (result, in_text); table.insert (result, source); table.insert (result, args.p); table.insert (result, args.ps); table.insert (result, args.err_msg); if not is_set(args.err_msg) then table.insert (result, target_err_msg) end table.insert (result, '</span>'); return table.concat (result); -- стварае радок і гатова end --[[--------------------------< H A R V C >-------------------------------------------------------------------- Кропка ўваходу з шаблона {{harvc}}. Атрымлівае параметры бацькоўскага фрэйма, выконвае невялікую простую праверку на памылкі ]] local function harvc (frame) local args = { err_msg = '', page_sep = ", p.&nbsp;", pages_sep = ", pp.&nbsp;", sepc = '.', ps = '.', open = '(', -- дужкі для года крыніцы close = ')', last = {}, first = {}, link = {}, mask = {}, citeref = {} } local pframe = frame:getParent(); args.contribution = pframe.args.c or -- раздзел або ўклад pframe.args.chapter or pframe.args.contribution or ''; args.id = pframe.args.id or ''; args.in1 = pframe.args['in'] or pframe.args.in1 or ''; -- прозвішчы рэдактараў крыніцы; 'in' — зарэзерваванае ключавое слова ў Lua args.in2 = pframe.args.in2 or ''; args.in3 = pframe.args.in3 or ''; args.in4 = pframe.args.in4 or ''; args.display_authors = pframe.args['display-authors']; -- колькасць імёнаў аўтараў укладу для адлюстравання; фармат cs1|2 уключае імёны args.name_list_style = pframe.args['name-list-style'] or ''; -- калі ўстаноўлена значэнне 'harv', спіс аўтараў укладу адлюстроўваецца ў стылі sfn або harv args.name_list_style = args.name_list_style:lower(); -- робіць незалежным ад рэгістра if is_set (pframe.args.last) or is_set (pframe.args.last1) or is_set (pframe.args.author) or is_set (pframe.args.author1) then -- для працягу неабходна мець хаця б гэта args.last[1] = pframe.args.last or pframe.args.last1 or pframe.args.author or pframe.args.author1; -- атрымлівае прозвішча першага аўтара ўкладу args.citeref[1] = args.last[1]; -- дадае яго ў citeref args.first[1] = pframe.args.first or pframe.args.first1; -- атрымлівае імя першага аўтара ўкладу args.link[1] = pframe.args['author-link'] or pframe.args['author-link1']; -- атрымлівае спасылку на артыкул першага аўтара ўкладу args.mask[1] = pframe.args['author-mask'] or pframe.args['author-mask1']; -- атрымлівае спасылку на артыкул першага аўтара ўкладу local i = 2; -- індэкс для астатніх імёнаў while is_set (pframe.args['last'..i]) or is_set (pframe.args['author'..i]) do -- перабірае pframe.args і атрымлівае астатнія імёны args.last[i] = pframe.args['last'..i] or pframe.args['author'..i]; -- прозвішчы args.first[i] = pframe.args['first'..i]; -- імёны args.link[i] = pframe.args['author-link'..i]; -- спасылкі args.mask[i] = pframe.args['author-mask'..i]; -- маскі if 5 > i then args.citeref[i] = args.last[i]; -- збірае першыя чатыры прозвішчы для якара CITEREF end i = i + 1 -- павялічвае індэкс end end if 0 == #args.last then -- |last= з’яўляецца абавязковым args.err_msg = args.err_msg .. ' няма аўтараў у спісе аўтараў укладу.'; end args.p = pframe.args.p or pframe.args.page or ''; -- нумар(ы) старонкі крыніцы або месцазнаходжанне args.pp = pframe.args.pp or pframe.args.pages or ''; args.loc = pframe.args.loc or ''; args.ref = pframe.args.ref or pframe.args.Ref or ''; -- выкарыстоўваецца для супадзення з |ref=<тэкст> у шаблоне крыніцы cs1|2 args.ignore = 'yes' == pframe.args['ignore-err']; -- хавае ілжывастаноўчыя памылкі 'няма мэты' (no target) if 'cs2' == pframe.args.mode then args.ps = ''; -- усталёўвае сімвал пасляслоўя як пусты радок, рэжым cs2 args.sepc = ','; -- усталёўвае сімвал-раздзяляльнік як коску, рэжым cs2 end do -- каб абмежаваць вобласць бачнасці лакальнай зменнай temp local temp = pframe.args.ps or pframe.args.postscript; if is_set (temp) then if 'none' == temp:lower() then -- калі |ps=none або |postscript=none, то args.ps = ''; -- без пасляслоўя (postscript) else args.ps = temp; -- перавызначае пасляслоўе (postscript) па змаўчанні end end end -- канец абмежавання вобласці бачнасці if 'yes' == pframe.args.nb then -- калі няма дужак вакол года ў спасылцы на шаблон cs1|2 args.open = ''; -- скідае гэтыя значэнні args.close = ''; end args.url = pframe.args.url or -- url-адрас для раздзела або ўкладу pframe.args['chapter-url'] or pframe.args['contribution-url'] or ''; args['url-access'] = pframe.args['url-access']; args.year = pframe.args.year or ''; -- абавязковы args['anchor-year'] = pframe.args['anchor-year'] or ''; args.err_msg = args.err_msg .. check_years (args.year, args['anchor-year']); if not is_set (args.contribution) then args.err_msg = args.err_msg .. ' адсутнічае абавязковы ўклад.'; -- паведамленне пра памылку, калі крыніца не пазначана args.contribution = args.url; -- калі зададзена, гэта дасць тэкст у выглядзе спасылкі end if args.last[1] == args.in1 and args.last[2] == args.in2 and args.last[3] == args.in3 and args.last[4] == args.in4 and not is_set (args.id) then args.err_msg = args.err_msg .. ' адсутнічае абавязковы параметр ' .. code_open_tag .. '|id=</code>.'; -- паведамленне пра памылку, калі аўтар укладу і крыніца супадаюць end return table.concat ({frame:extensionTag ('templatestyles', '', {src='Module:Citation/CS1/styles.css'}), core (args)}); end --[[--------------------------< Э К С П А Р Т А В А Н Ы Я Ф У Н К Ц Ы І >------------------------------------------ ]] return { harvc = harvc }; 8hkb3u6kkkq0z50e328shvvfl3zrk48 14 805940 5124845 2026-04-12T05:10:38Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Ліпень катэгорыі|Святы|||}} [[Катэгорыя:Святы ліпеня|Л015]] [[Катэгорыя:15 ліпеня]]» 5124845 wikitext text/x-wiki {{Ліпень катэгорыі|Святы|||}} [[Катэгорыя:Святы ліпеня|Л015]] [[Катэгорыя:15 ліпеня]] 0n3i2p50my5a0ld2zn1dfag5uzfflfl 0 805941 5124856 2026-04-12T06:49:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]], Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцк...» 5124856 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = восень 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]], [[выкладчык]] |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|Першая Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (1856, [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]]&nbsp;— восень 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Сухінічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Яго бацька, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай царкве. У сям'і таксама выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, выпускнік Акадэміі мастацтваў, выкладчык малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]. Яго пляменнікам быў вядомы гісторык і археограф [[Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915){{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Пачатковую адукацыю Іван Турцэвіч атрымліваў у [[Мазырская гімназія|Мазырскай гімназіі]], аднак для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] ў [[Шавельская гімназія|мясцовую гімназію]]. Далей працягваў навучанне ў [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут|Пецярбургскім гісторыка-філалагічным інстытуце]] і [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскім гісторыка-філалагічным інстытуце імя кн. А. А. Безбародкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. У 1879—1892 гадах працаваў выкладчыкам старажытных моў у [[Кіеўская 1-я гімназія|Першай Кіеўскай гімназіі]]. З 1892 па 1909 год працаваў у [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут|сваёй альма-матар у Нежыне]], дзе паслядоўна займаў пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]], а потым і заслужанага ардынарнага прафесара кафедры рымскай славеснасці. У 1879—1880 і 1889—1890 навучальных гадах накіроўваўся [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрствам народнай асветы]] ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі ў [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]], [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Кіеўскага аддзялення Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]], а таксама Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] Нежынскай гарадской думы{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] прафесар быў пазбаўлены права на пенсію. Каб выжыць, ён быў вымушаны зноў вярнуцца да працы, прадаваць кнігі з уласнай багатай бібліятэкі і пускаць у сваю кватэру кватарантаў. Сярод яго жыхароў у 1929—1931 гадах быў выбітны беларускі гісторык, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. Памёр Іван Турцэвіч восенню 1938 года. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Петухоў А. |загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=216—220 |ref=Петухоў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] 983tynh781ekt7a0rhvzmld7zcfvoad 5124858 5124856 2026-04-12T06:52:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124858 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = восень 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]], [[выкладчык]] |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|Першая Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (1856, [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]]&nbsp;— восень 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Сухінічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Яго бацька, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай царкве. У сям'і таксама выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, выпускнік Акадэміі мастацтваў, выкладчык малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]. Яго пляменнікам быў вядомы гісторык і археограф [[Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915){{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Пачатковую адукацыю Іван Турцэвіч атрымліваў у [[Мазырская гімназія|Мазырскай гімназіі]], аднак для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] ў [[Шавельская гімназія|мясцовую гімназію]]. Далей працягваў навучанне ў [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут|Пецярбургскім гісторыка-філалагічным інстытуце]] і [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскім гісторыка-філалагічным інстытуце імя кн. А. А. Безбародкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. У 1879—1892 гадах працаваў выкладчыкам старажытных моў у [[Кіеўская 1-я гімназія|Першай Кіеўскай гімназіі]]. З 1892 па 1909 год працаваў у [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут|сваёй альма-матар у Нежыне]], дзе паслядоўна займаў пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]], а потым і заслужанага ардынарнага прафесара кафедры рымскай славеснасці. У 1879—1880 і 1889—1890 навучальных гадах накіроўваўся [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрствам народнай асветы]] ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі ў [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]], [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Кіеўскага аддзялення Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]], а таксама Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] Нежынскай гарадской думы{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] прафесар быў пазбаўлены права на пенсію. Каб выжыць, ён быў вымушаны зноў вярнуцца да працы, прадаваць кнігі з уласнай багатай бібліятэкі і пускаць у сваю кватэру кватарантаў. Сярод яго жыхароў у 1929—1931 гадах быў выбітны беларускі гісторык, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. Памёр Іван Турцэвіч восенню 1938 года. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Петухоў А. |загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=216—220 |ref=Петухоў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] kn16i7vpigcrk2eonnhusy3kd8rq3yn 5124859 5124858 2026-04-12T06:53:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124859 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = восень 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]], [[выкладчык]] |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|Першая Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (1856, [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]]&nbsp;— восень 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Сухінічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Яго бацька, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай царкве. У сям'і таксама выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, выпускнік Акадэміі мастацтваў, выкладчык малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]. Яго пляменнікам быў вядомы гісторык і археограф [[Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915){{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Пачатковую адукацыю Іван Турцэвіч атрымліваў у [[Мазырская гімназія|Мазырскай гімназіі]], аднак для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] ў [[Шавельская гімназія|мясцовую гімназію]]. Далей працягваў навучанне ў [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут|Пецярбургскім гісторыка-філалагічным інстытуце]] і [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскім гісторыка-філалагічным інстытуце імя кн. А. А. Безбародкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. У 1879—1892 гадах працаваў выкладчыкам старажытных моў у [[Кіеўская 1-я гімназія|Першай Кіеўскай гімназіі]]. З 1892 па 1909 год працаваў у [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут|сваёй альма-матар у Нежыне]], дзе паслядоўна займаў пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]], а потым і заслужанага ардынарнага прафесара кафедры рымскай славеснасці. У 1879—1880 і 1889—1890 навучальных гадах накіроўваўся [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрствам народнай асветы]] ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі ў [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]], [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Кіеўскага аддзялення Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]], а таксама Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] Нежынскай гарадской думы{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] прафесар быў пазбаўлены права на пенсію. Каб выжыць, ён быў вымушаны зноў вярнуцца да працы, прадаваць кнігі з уласнай багатай бібліятэкі і пускаць у сваю кватэру кватарантаў. Сярод яго жыхароў у 1929—1931 гадах быў выбітны беларускі гісторык, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. Памёр Іван Турцэвіч восенню 1938 года. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Петухоў А. |загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=216—220 |ref=Петухоў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] o86df98xprlqd751yb2h5r7yi67vhj6 5124860 5124859 2026-04-12T06:55:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5124860 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = восень 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]], [[выкладчык]] |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|Першая Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (1856, [[Сухінічы (Рэчыцкі раён)|Сухінічы]]&nbsp;— восень 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Сухінічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Яго бацька, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай царкве. У сям'і таксама выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, выпускнік Акадэміі мастацтваў, выкладчык малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]. Яго пляменнікам быў вядомы гісторык і археограф [[Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915){{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Пачатковую адукацыю Іван Турцэвіч атрымліваў у [[Мазырская гімназія|Мазырскай гімназіі]], аднак для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] ў [[Шавельская гімназія|мясцовую гімназію]]. Далей працягваў навучанне ў [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут|Пецярбургскім гісторыка-філалагічным інстытуце]] і [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскім гісторыка-філалагічным інстытуце імя кн. А. А. Безбародкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. У 1879—1892 гадах працаваў выкладчыкам старажытных моў у [[Кіеўская 1-я гімназія|Першай Кіеўскай гімназіі]]. З 1892 па 1909 год працаваў у [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут|сваёй альма-матар у Нежыне]], дзе паслядоўна займаў пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]], а потым і заслужанага ардынарнага прафесара кафедры рымскай славеснасці. У 1879—1880 і 1889—1890 навучальных гадах накіроўваўся [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрствам народнай асветы]] ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі ў [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]], [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Кіеўскага аддзялення Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]], а таксама Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] Нежынскай гарадской думы{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] прафесар быў пазбаўлены права на пенсію. Каб выжыць, ён быў вымушаны зноў вярнуцца да працы, прадаваць кнігі з уласнай багатай бібліятэкі і пускаць у сваю кватэру кватарантаў. Сярод яго жыхароў у 1929—1931 гадах быў выбітны беларускі гісторык, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. Памёр Іван Турцэвіч восенню 1938 года. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] lkpeyjlpjtv20u7vmh3nd266xzhpad6 5124891 5124860 2026-04-12T08:02:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124891 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 4.4.1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = снежань 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Чарнігаўская вобласць]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]]-[[Медыявістыка|медыявіст]], [[выкладчык]], грамадскі дзеяч |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|1-я Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К. Ф. Штэпа]] |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (4 красавіка 1856, [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі, расійскі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], гісторык-медыявіст (візантолаг), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], прафесар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская гімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі кантрыбуцыю ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], Т.&nbsp;Аляксееў, В.&nbsp;Пухцінскі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі Усеўкраінскай акадэміі навук<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] aag7t8ds2dvhgef5hftdlf4wyzj4is9 5124895 5124891 2026-04-12T08:04:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Раннія гады і сям'я */ 5124895 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 4.4.1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = снежань 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Чарнігаўская вобласць]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]]-[[Медыявістыка|медыявіст]], [[выкладчык]], грамадскі дзеяч |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|1-я Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К. Ф. Штэпа]] |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (4 красавіка 1856, [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі, расійскі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], гісторык-медыявіст (візантолаг), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], прафесар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі кантрыбуцыю ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], Т.&nbsp;Аляксееў, В.&nbsp;Пухцінскі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі Усеўкраінскай акадэміі навук<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] 1gtuom783wryid4l9bkku2tf5bl4r4c 5124898 5124895 2026-04-12T08:05:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пасля 1917 года */ 5124898 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 4.4.1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = снежань 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Чарнігаўская вобласць]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]]-[[Медыявістыка|медыявіст]], [[выкладчык]], грамадскі дзеяч |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|1-я Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К. Ф. Штэпа]] |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (4 красавіка 1856, [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі, расійскі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], гісторык-медыявіст (візантолаг), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], прафесар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі кантрыбуцыю ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] 32dxzmm31ymlmuae8q0lopfx64qtoai 5124899 5124898 2026-04-12T08:06:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пасля 1917 года */ 5124899 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец |Імя = Іван Турцэвіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 4.4.1856 |Месца нараджэння = с. [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = снежань 1938 |Месца смерці = [[Нежын]], [[Чарнігаўская вобласць]], [[Украінская ССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[філолаг]]-антыказнавец, [[гісторык]]-[[Медыявістыка|медыявіст]], [[выкладчык]], грамадскі дзеяч |Месца працы = [[Кіеўская 1-я гімназія|1-я Кіеўская гімназія]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = заслужаны ардынарны прафесар |Альма-матэр = [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]], Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К. Ф. Штэпа]] |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' (4 красавіка 1856, [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі, расійскі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], гісторык-медыявіст (візантолаг), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], прафесар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] movy7yrmphgz42isbbz4y0i0pjglton 5124902 5124899 2026-04-12T08:11:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124902 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец}} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' ([[4 красавіка]] [[1856]], [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], [[Медыявіст|гісторык-медыявіст]] ([[візантолаг]]), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] tii1cah5y3cdeehyeuaqzn6jt4e8a82 5124903 5124902 2026-04-12T08:12:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Візантыністы]]; +[[Катэгорыя:Філолагі Украіны]]; +[[Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124903 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец}} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' ([[4 красавіка]] [[1856]], [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], [[Медыявіст|гісторык-медыявіст]] ([[візантолаг]]), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Візантыністы]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны]] a8gs98g66sbrgykwothry0t2cbbsfho 5124908 5124903 2026-04-12T08:14:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124908 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец}} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' ([[4 красавіка]] [[1856]], [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], [[Медыявіст|гісторык-медыявіст]] ([[візантолаг]]), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Візантыністы]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне]] 65yu58vc8l9xpjxa9up6cqtby1qf077 5124909 5124908 2026-04-12T08:14:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124909 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец}} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' ([[4 красавіка]] [[1856]], [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], [[Медыявіст|гісторык-медыявіст]] ([[візантолаг]]), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|спасылка=https://www.academia.edu/30467381/%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D1%83|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Візантыністы]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне]] mmitywouh6fk6fwwzv7jnnvhcqbkg6q 5124910 5124909 2026-04-12T08:16:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Выпускнікі Мазырскай мужчынскай гімназіі]]; +[[Катэгорыя:Выпускнікі Шавельскай гімназіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124910 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец}} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' ([[4 красавіка]] [[1856]], [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], [[Медыявіст|гісторык-медыявіст]] ([[візантолаг]]), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду Турцэвічаў. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|спасылка=https://www.academia.edu/30467381/%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D1%83|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Візантыністы]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мазырскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шавельскай гімназіі]] i18covo8bwtko58jcun62psgvq0wkl6 5124939 5124910 2026-04-12T09:14:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Раннія гады і сям'я */ 5124939 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турцэвіч}} {{Навуковец}} '''Іва́н Рыго́равіч Турцэ́віч''' ([[4 красавіка]] [[1856]], [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]]&nbsp;— паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938, [[Нежын]]) — беларускі і ўкраінскі [[філолаг]]-[[антыказнавец]], [[Медыявіст|гісторык-медыявіст]] ([[візантолаг]]), выкладчык [[Класічная філалогія|класічнай філалогіі]], [[прафесар]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 4 красавіка 1856 года ў сяле [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="eiu">{{cite web|url=http://www.history.org.ua/?termin=turtsevych_i|title=Турцевич Іван Григорович|author=Зозуля С. Ю.|work=Енциклопедія історії України: Додатковий том. Кн. 1: А–Я|publisher=НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка»|date=2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Паходзіў з вядомага праваслаўна-ўніяцкага роду [[Турцэвічы (род)|Турцэвічаў]]. Яго прапрадзед Арцемій (Арцемон) Турцэвіч, быўшы праваслаўным святаром, у 1749 годзе прыняў унію і стаў служыць у мястэчку [[Холмеч]] Рэчыцкага павета пры двары магнатаў [[Валовічы|Валовічаў]]. Пазней прыходам кіраваў яго дзед Гаўрыіл{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Бацька Івана, былы ўніят Рыгор Марцінавіч Турцэвіч, вярнуўся ў праваслаўе і служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] у мясцовай прыходскай царкве ў Сухавічах{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. Сям'я мела вельмі сціплыя матэрыяльныя магчымасці{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. Акрамя Івана выхоўваліся старэйшы брат Аляксандр, малодшы брат [[Восіп Рыгоравіч Турцэвіч|Восіп]] (нарадзіўся ў 1859 годзе, пазней стаў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі), а таксама сястра Хіёнія (у замужжы Хлябцэвіч), якая жыла ў [[Мазыр|Мазыры]] і навакольнай вёсцы [[Тварычаўка]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216—217}}. Вядомы гісторык, археограф і педагог [[Арсень Восіпавіч Турцэвіч|Арсень Турцэвіч]] (1848&nbsp;— пасля 1915) даводзіўся Івану Рыгоравічу стрыечным братам (сынам дзядзькі Восіпа Сіманавіча){{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. Атрымаўшы хатнюю пачатковую адукацыю, Іван вучыўся ў [[Мазырская прагімназія|Мазырскай гарадской прагімназіі]] (1866—1870), а потым для сканчэння гімназічнага курса перабраўся ў горад [[Шаўляй|Шаўлі]] Ковенскай губерні ў [[Шавельская гімназія|мясцовую мужчынскую гімназію]] (1870—1874){{sfn|Зозуля|2006|с=114}}<ref name="eiu"/>. У 1874 годзе паступіў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. Аднак з-за адсутнасці фінансаў на пражыванне ў сталіцы і шкоднага для здароўя халоднага клімату ў 1875 годзе ён быў вымушаны пакінуць Пецярбург{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=114}}. У тым жа годзе перавёўся на аддзяленне класічнай філалогіі ў нядаўна рэарганізаваны [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут імя кн. А. А. Безбародкі]], дзе студэнты знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні. Скончыў яго ў 1879 годзе ў складзе першага выпуску{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. === Праца ў Кіеве і Нежыне === З 1879 па 1892 год працаваў выкладчыкам старажытных моў у элітнай [[Кіеўская 1-я гімназія|1-й Кіеўскай мужчынскай гімназіі]]<ref name="eiu"/>. Характэрна, што адным з вучняў Івана Турцэвіча ў гэтай гімназіі быў яго зямляк, будучы славуты гісторык і эканаміст [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] двойчы накіроўвала Турцэвіча ў замежныя камандзіроўкі з навуковымі мэтамі для паглыблення ведаў па гісторыі і антычнай археалогіі. У 1879—1880 гадах ён наведаў [[Германія|Нямеччыну]] і [[Італія|Італію]], а ў 1889—1890 гадах — [[Берлін]], [[Гётынген]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Марсель]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], [[Рым]] і [[Неапаль]]{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. Вынікам першых даследаванняў стала манаграфія «Культ Весты ў старажытным Рыме» (1887), якая прынесла яму шырокую вядомасць. За час працы ў Кіеве даслужыўся да чыну калежскага саветніка, быў узнагароджаны ордэнамі Святой Ганны і Святога Станіслава ІІІ ступені{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1892 годзе на запрашэнне прафесара А.&nbsp;Фогеля Іван Турцэвіч вярнуўся ў сваю альма-матар у Нежын{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. Да 1909 года ён выкладаў гісторыю і літаратуру Старажытнага Рыма, паслядоўна займаючы пасады [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнага]], а з 1903 года — [[Ардынарны прафесар|ардынарнага]] прафесара кафедры рымскай славеснасці{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}. У 1903—1904 гадах быў членам праўлення інстытута<ref name="eiu"/>. Пасля выхаду ў адстаўку ў ліпені 1909 года атрымаў чын [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]] і пенсію ў 3000 рублёў у год{{sfn|Зозуля|2006|с=115}}{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. З'яўляўся актыўным удзельнікам навуковага і грамадскага жыцця: быў сябрам [[Гістарычнае таварыства імя Нестара-Летапісца|Гістарычнага таварыства імя Нестара-Летапісца]] (з 1890), [[Кіеўскае аддзяленне Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі|Таварыства класічнай філалогіі і педагогікі]] (з 1881), Гісторыка-філалагічнага таварыства пры Нежынскім інстытуце (у 1907—1909 гадах — яго старшыня){{sfn|Петухов|2016|с=129}}<ref name="eiu"/>. У 1909—1914 гадах абіраўся [[Гласны|гласным]] (дэпутатам) Нежынскай гарадской думы, быў членам папячыцельскай рады Нежынскай жаночай прагімназіі (з 1909) і папячыцелем 1-га Нежынскага земскага гарадскога народнага вучылішча (1913—1917)<ref name="nizhyn">{{cite web|url=https://nizhyn.city/articles/136766/kalendar-nizhina-na-kviten-2021-rik-dati-podii-imena|title=Календар Ніжина на квітень 2021 рік: дати, події, імена|publisher=Nizhyn.city|date=3 красавіка 2021|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="eiu"/>. === Пасля 1917 года === Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] і ўсталявання савецкай улады жыццё прафесара ператварылася ў змаганне за выжыванне. У 1918 годзе бальшавікі пазбавілі яго пенсіі як «эксплуататара» (бо ён меў уласны дом) і наклалі [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыю]] ў 3 мільёны рублёў, якую ён мусіў часткова аплаціць{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Восенню 1919 года падчас ператрусу яго дом быў разрабаваны салдатамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.&nbsp;Дзянікіна]]{{sfn|Зозуля|2006|с=117}}. Савецкія ўлады ўвесь час падсялялі ў яго дом кватэрантаў, якія даводзілі памяшканні да разрухі{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Нягледзячы на гэта, у 1917 годзе Іван Турцэвіч вярнуўся да выкладання і да 1922 года працаваў прафесарам у Нежынскім інстытуце народнай асветы<ref name="eiu"/>. У 1922 годзе яго звольнілі з пасады як прадстаўніка «старой прафесуры». Аднак у тым жа годзе яго зацвердзілі сапраўдным членам новастворанай Нежынскай навукова-даследчай кафедры гісторыі культуры і мовы, дзе ў 1925—1926 гадах ён кіраваў секцыяй гісторыі антычнай культуры<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Заробак вучонага быў жабрацкім (на ўзроўні аспіранцкага мінімуму — 59 рублёў), ён жыў у неацяпляемым пакоі і недаядаў. Каб выжыць, ён прадаваў уласныя рэчы і кнігі з бібліятэкі{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Сярод яго жыхароў-кватэрантаў у 1929—1931 гадах знаходзіўся яго былы вучань з Кіеўскай гімназіі, акадэмік [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які адбываў у Нежыне ссылку і якому Турцэвіч таксама выкладаў старажытныя мовы{{sfn|Петухоў|2023|с=216, 219}}. З 1919 года і да самай смерці Іван Турцэвіч не змог апублікаваць ніводнай сваёй працы, хоць стала рыхтаваў дакалады і артыкулы{{sfn|Зозуля|2006|с=118}}. Яго тэмы абвяшчаліся «неактуальнымі з пункту гледжання пралетарскай культуры». Тым не менш, ён падрыхтаваў шэраг навукоўцаў, сярод якіх былі [[Канстанцін Феадосьевіч Штэпа|К.&nbsp;Штэпа]], [[Т. Аляксееў|Т.&nbsp;Аляксееў]], [[В. Пухцінскі|В.&nbsp;Пухцінскі]]{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Менавіта дзякуючы свайму былому аспіранту К.&nbsp;Штэпу, у 1930 годзе ён быў абраны сапраўдным членам і кіраўніком Нежынскай філіі Камісіі па вывучэнні Блізкага Усходу і Візантыі [[Усеўкраінская акадэмія навук|Усеўкраінскай акадэміі навук]]<ref name="eiu"/>. З 1934 года знаходзіўся на пенсіі. У 1936 годзе атрымаў афіцыйнае запрашэнне на Міжнародны кангрэс у Рым, але з-за абставін паехаць не змог<ref name="eiu"/>. Памёр паміж 20 лістапада і 20 снежня 1938 года{{sfn|Зозуля|2006|с=119}}. Пахаваны на [[Грэцкія могілкі (Нежын)|Грэцкіх могілках]] у [[Нежын|Нежыне]] (магіла не захавалася)<ref name="eiu"/>. == Навуковыя інтарэсы і бібліятэка == Навуковыя даследаванні Івана Турцэвіча канца XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя вытрыманы ў рэчышчы пазітывізму. Яны тычыліся гісторыі Рымскай дзяржавы, яе палітычнай сістэмы, археалогіі, тапанімікі антычнага Рыма («Водазабеспячэнне старажытнага Рыма», 1885; «Культ Весты ў старажытным Рыме», 1887)<ref name="eiu"/>. Значная частка прац ахоплівала класічнае мовазнаўства, пераклады з класічных моў (новы пераклад твораў [[Тацыт]]а, 1889; пераклад панегірыка [[Элій Арыстыд|Элія Арыстыда]], 1907)<ref name="eiu"/>. У 1920-х гадах кола яго інтарэсаў пашырылася: ён пачаў даследаваць сацыяльныя рухі і саслоўную барацьбу ў антычным свеце эпохі элінізму і ў эпоху Сярэднявечча (у прыватнасці, грамадска-палітычны рух зілотаў у Візантыі ў сярэдзіне XIV стагоддзя). У гэтых працах адчуваўся ўплыў сацыялагічных метадаў і структуралізму. Вынікі гэтых даследаванняў пры жыцці засталіся неапублікаванымі<ref name="eiu"/>. Асобную каштоўнасць уяўляла асабістая бібліятэка Івана Турцэвіча, якая фарміравалася на працягу ўсяго жыцця. Ён набываў шмат выданняў падчас замежных паездак. Бібліятэка складалася пераважна з заходнееўрапейскіх выданняў XIX стагоддзя па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма, а таксама Заходняй Еўропы. У зборы прысутнічалі грэчаскія старадрукі XVII стагоддзя, шматлікія слоўнікі і граматыкі. Кнігі маюць уласнаручныя подпісы, штампы і вензель «ИТ»<ref name="lib">{{cite web|url=https://library.ndu.edu.ua/index.php/2015-02-17-13-01-25/fondy-biblioteky/item/1291|title=Особова бібліотека Івана Григоровича Турцевича|publisher=Бібліотека Ніжинського державного університету імені Миколи Гоголя|lang=uk|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Напрыканцы 1941 года 745 тамоў з яго асабістай бібліятэкі былі перададзены ў бібліятэку Нежынскага інстытута, дзе захоўваюцца як асобная калекцыя да сённяшняга часу<ref name="lib"/>. == Сувязі з Беларуссю і светапогляд == Нягледзячы на сталае жыццё і працу ва [[Украіна|Украіне]], Іван Турцэвіч не перарываў сувязяў з радзімай. Ён рэгулярна наведваў сваякоў у [[Мазыр|Мазыры]] і яго наваколлях, вёў актыўную перапіску з братамі і пляменнікамі. У яго асабістым архіве захавалася паштоўка ад чэшска-расійскага філолага, прафесара [[Антон Вячаслававіч Добіяш|Антона Добіяша]] (бацькі вядомай медыявісткі [[В. Добіяш-Раждзественская|В.&nbsp;Добіяш-Раждзественскай]]), адрасаваная ў Мазыр у 1900 годзе{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. Сваю [[Беларусы|нацыянальную прыналежнасць]] прафесар выразна акрэсліў у вершы, напісаным у кастрычніку 1917 года пад уплывам рэвалюцыйных падзей. Верш, адрасаваны прафесару-медыявісту [[Міхаіл Мікалаевіч Беражкоў|Міхаілу Беражкову]], меў назву «“Заповіт” Белорусса в Малороссии» і відавочна перагукаўся з аднайменным творам [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. У тэксце, напісаным па-ўкраінску, Іван Турцэвіч шчыра прызнаваўся ў любові да ўкраінскай зямлі, якая стала яму другой радзімай, але пры гэтым выказваў трывогу за лёс адзінай прасторы, падзеленай паміж «Руссю і Украінай», называў сябе беларусам і турбаваўся пра тое, што «неразумныя дзеці» будуць будаваць самастойнасць у ліхую гадзіну{{sfn|Петухоў|2023|с=218—219}}. Даследчыкі адзначаюць, што дакументальныя сведчанні жыцця Івана Турцэвіча пацвярджаюць: ён не забываў Беларусь, лічыў сябе беларусам і падтрымліваў сваіх землякоў{{sfn|Петухоў|2023|с=220}}{{sfn|Петухов|2016|с=130}}. == Бібліяграфія == Асноўныя навуковыя працы<ref name="eiu"/>{{sfn|Зозуля|2006|с=119—120}}: * ''Водоснабжение древнего Рима'' // Сборник статей по классической древности. — Киев, 1885. — Вып. 2. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 1. — Киев, 1887. * ''Новый русский перевод сочинений Тацита'' // Журнал Министерства народного просвещения. — 1889. — № 2. * ''О важности изучения римской государственности и главнейших характеристических чертах ее'': вступительная лекция, читанная 7 декабря 1892. — Нежин, 1894. * ''Культ Весты в древнем Риме''. Ч. 2 // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1895. — Т. 15. * ''Обращение к императору провинциальных сеймов, городских и других обществ в первые три века Римской империи'' // Известия Историко-филологического института князя Безбородко в Нежине. — 1900, 1901. * ''Orbis in orbe: центры и общества земляков и иноверцев в императорском Риме I—III веков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — Нежин, 1902. * ''Панегирик Риму Элия-Аристида'': греческий текст с русским переводом, введением, комментарием и приложениями. Вып. 1. — Нежин, 1907. * ''Весталка в аду'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 14. * ''Об ударении прилагательных в греческом языке'' // Гермес: научно-популярный вестник античного мира. — 1908. — № 15. * ''Древние рассказы о вдове'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1909. — Т. 6, отд. 2. * ''Филологические этюды и заметки''. Вып. 1. — Нежин, 1909. * ''300 философских толков у древних греков'' // Сборник Историко-филологического общества при Историко-филологическом институте князя Безбородко в Нежине. — 1914. — Т. 9 (неафіцыйны аддзел). * ''О зилотах Фессалоники и трактате Николая Кавасилы'' [рукапіс 1920-х гадоў, пасмяротная публікацыя] // Східний світ. — 2003. — № 1. — С. 186—188. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|спасылка=https://www.academia.edu/30467381/%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D1%83|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Зозуля С. Ю.|загаловак=Іван Григорович Турцевич (1856-1938)|выданне=Ніжинська старовина: Науковий історико-культурологічний збірник|месца=Ніжин|год=2006|выпуск=2(5)|старонкі=114—120|мова=uk|ref=Зозуля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Турцэвіч Іван Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нежыне]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Нежынскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Візантыністы]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мазырскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шавельскай гімназіі]] 9wfck2a08qf7amf0l1qbqg5euc1hvv8 0 805942 5124892 2026-04-12T08:02:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сухавічы]] 5124892 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ Сухавічы]] 3n9bcdf4x8sgio4guin2poh8k8bpdxx 14 805943 5124900 2026-04-12T08:07:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Забойствы, здзейсненыя ў|2025|годзе}} [[Катэгорыя:Забойствы|2025]] [[Катэгорыя:2025]]» 5124900 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Забойствы, здзейсненыя ў|2025|годзе}} [[Катэгорыя:Забойствы|2025]] [[Катэгорыя:2025]] mkzlf4xbwec6iqo3c5qpn1njckl7rd2 14 805944 5124901 2026-04-12T08:09:32Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Conflicts in 2026}} {{Тэма паводле гадоў|Канфлікты|2026|года}} [[Катэгорыя:2026]][[Катэгорыя:Канфлікты XXI стагоддзя]][[Катэгорыя:Канфлікты паводле гадоў]]» 5124901 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Conflicts in 2026}} {{Тэма паводле гадоў|Канфлікты|2026|года}} [[Катэгорыя:2026]][[Катэгорыя:Канфлікты XXI стагоддзя]][[Катэгорыя:Канфлікты паводле гадоў]] bvb20ewgxhwao564sjb8gd6tntvsmx6 0 805945 5124904 2026-04-12T08:13:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] 5124904 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] djyfnda6uf1y8d7uplv2s5nxr4ai3ch 0 805946 5124905 2026-04-12T08:13:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] 5124905 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] djyfnda6uf1y8d7uplv2s5nxr4ai3ch 0 805947 5124906 2026-04-12T08:13:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] 5124906 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] djyfnda6uf1y8d7uplv2s5nxr4ai3ch 14 805948 5124916 2026-04-12T08:31:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Карыкатура]] [[Катэгорыя:Графікі]]» 5124916 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Карыкатура]] [[Катэгорыя:Графікі]] gt2rswjzuhmu2y74g16e08xtz1nyb8b 0 805949 5124921 2026-04-12T08:40:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] 5124921 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] sdtg8e2hgrwreig5nk85icfre9ah5ey 14 805950 5124928 2026-04-12T08:52:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле краін|*]]» 5124928 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле краін|*]] 4b73jykvb3wwsrelp2mcph0cq49qekz 5124929 5124928 2026-04-12T08:53:40Z DzBar 156353 шаблон 5124929 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле краін|*]] {{Commonscat}} rsoejze3f1k13rvjuy9mvum94bq5875 0 805951 5124930 2026-04-12T08:54:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя]] 5124930 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя]] co4kl9824wtz4u2ujrka13lszjtvxjg 14 805952 5124931 2026-04-12T08:55:23Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін]] [[Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі|*]]» 5124931 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін]] [[Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі|*]] scmj1jxdms5w0j45k1the0wwz7t437z 5124932 5124931 2026-04-12T08:56:29Z DzBar 156353 5124932 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін|Расійская]] [[Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі|*]] 1p3uyqjnr1tnujso25bq3tp106zsd0w 14 805953 5124934 2026-04-12T09:00:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы|*]]» 5124934 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы|*]] h7wa7ahsn7d3egdx5nqk7wscqqjv2n2 14 805954 5124936 2026-04-12T09:06:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Translators from Japan}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Постаці Японіі]]» 5124936 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Translators from Japan}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Постаці Японіі]] 3m73dl8pe4yfugffcwrzp5ch7fww1a9 14 805955 5124937 2026-04-12T09:08:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Translators from Switzerland}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле краін|Швейцарыя]] [[Катэгорыя:Постаці Швейцарыі]]» 5124937 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Translators from Switzerland}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле краін|Швейцарыя]] [[Катэгорыя:Постаці Швейцарыі]] mukpihehq6mn7iesdb6vcnk9y3eyvsz 0 805956 5124938 2026-04-12T09:13:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Турцэ́вічы''' — беларускі святарскі праваслаўна-ўніяцкі род, які паходзіць з тэрыторыі гістарычнай [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыччыны]]. З гэтага роду выйшаў шэраг выдатных вучоных, педагогаў і грамадскіх дзеячаў ХІХ — першай палов...» 5124938 wikitext text/x-wiki '''Турцэ́вічы''' — беларускі святарскі праваслаўна-ўніяцкі род, які паходзіць з тэрыторыі гістарычнай [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыччыны]]. З гэтага роду выйшаў шэраг выдатных вучоных, педагогаў і грамадскіх дзеячаў ХІХ — першай паловы ХХ стагоддзя, сярод якіх найбольш вядомыя гісторык [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч|Арсен Турцэвіч]] і філолаг-антыказнавец [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч|Іван Турцэвіч]]{{sfn|Петухов|2016|с=128}}{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. == Гісторыя роду == Гісторыя роду цесна звязана з мястэчкам [[Холмеч]] Рэчыцкага павета, дзе прадстаўнікі сям'і служылі пры двары магнацкага роду [[Валовічы|Валовічаў]] як мінімум з сярэдзіны XVIII стагоддзя да 1870-х гадоў{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Пачынальнікам адной з найбольш вядомых галін лічыцца Арцемій (Арцемон) Турцэвіч. Ён паходзіў з сям'і праваслаўнага святара, але ў 1749 годзе прыняў [[Уніяцтва|унію]]. Быў прэзентаваны [[Рэферэндарый літоўскі|рэферэндарыем ВКЛ]] [[Юрый Валовіч|Юрыем Валовічам]] і пасвечаны мітрапалітам [[Ф. Грабніцкі|Ф. Грабніцкім]] у сан вікарыя і святара царквы Раства Багародзіцы ў Холмечы. Пазней гэтым прыходам кіраваў ягоны сын Гаўрыіл, які меў дзвюх дачок і трох сыноў (адзін з іх — Сіман, які нарадзіўся ў 1794 годзе){{sfn|Петухов|2016|с=131}}. Нягледзячы на тое, што Турцэвічы доўгі час былі ўніятамі, да моманту [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора]] 1839 года і афіцыйнай ліквідацыі ўніі ў спісах уніяцкага духавенства не засталося ніводнага чалавека з такім прозвішчам. Гэта сведчыць пра тое, што ўсе прадстаўнікі роду вярнуліся ў праваслаўе крыху раней{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. == Вядомыя прадстаўнікі і галіны == === Нашчадкі Сімана === * '''Восіп (Іосіф) Сіманавіч Турцэвіч''' (каля 1819 — 19 жніўня 1893) — выбітны царкоўны дзеяч, [[пратаіерэй]]. Скончыў Мінскую духоўную семінарыю (1841). Быў пасвечаны ў святара Мікалаеўскай царквы ў [[Петрыкаў|Петрыкаве]] (1843). Пазней служыў у Дзяражыцкім і Аўцюцевіцкім прыходах Рэчыцкага павета. Быў дэпутатам Лоеўскага благачыння (1848), пазней — Аўцюцевіцкім благачынным (1857—1870). З 1870 года і да канца жыцця служыў у [[Сталовічы|Стваловіцкім]] прыходзе Навагрудскага павета. Карыстаўся вялікай павагай калег, неаднаразова абіраўся старшынёй акруговых і епархіяльных з'ездаў духавенства. Пахаваны ў Стваловічах{{sfn|Петухов|2016|с=131}}. У яго сям'і нарадзіліся: ** '''[[Арсен Восіпавіч Турцэвіч|Арсен Восіпавіч Турцэвіч]]''' (1848/1849 — пасля 1915) — беларускі і расійскі [[Гісторыя|гісторык]], [[Археаграфія|археограф]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі]]. Аўтар першых школьных падручнікаў па гісторыі з ліку мясцовых выхадцаў{{sfn|Петухов|2016|с=131—132}}. ** '''Антон Восіпавіч Турцэвіч''' — выпускнік Харкаўскага ветэрынарнага інстытута. У 1890-я гады пражываў у [[Вільня|Вільні]] ў адным доме са сваім братам Арсенем{{sfn|Петухов|2016|с=130—131}}. === Нашчадкі Марціна === Гэтая галіна роду звязана з сялом [[Сухавічы (Калінкавіцкі раён)|Сухавічы]] Рэчыцкага павета (цяпер Калінкавіцкі раён). * '''Рыгор Марцінавіч Турцэвіч''' — былы ўніят, які пасля вяртання ў праваслаўе служыў [[Псаломшчык|псаломшчыкам]] мясцовай прыходскай царквы. Сям'я жыла даволі бедна, але здолела даць дзецям добрую адукацыю{{sfn|Петухов|2016|с=129}}. Яго дзеці: ** '''Аляксандр Рыгоравіч Турцэвіч''' (памёр у сярэдзіне 1930-х) — настаўнічаў на поўначы Кіеўшчыны (імаверна, у [[Чарнобыль|Чарнобылі]]){{sfn|Петухов|2016|с=129}}. ** '''[[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]]''' (1856—1938) — выбітны філолаг-[[антыказнавец]], гісторык-медыявіст, заслужаны ардынарны прафесар Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута імя кн. А. А. Безбародкі{{sfn|Петухоў|2023|с=216}}. ** '''Восіп Рыгоравіч Турцэвіч''' (1859—1923) — выпускнік Акадэміі мастацтваў. Працаваў выкладчыкам малявання і чыстапісання 2-й Адэскай гімназіі. Пасля рэвалюцыі перабраўся ў Варонеж, а ў 1921 годзе ў [[Нежын]] да брата Івана. Праз канфлікт з кватэрантамі быў вымушаны з'ехаць на радзіму ў Мінскую губерню, дзе неўзабаве памёр ад паралічу{{sfn|Петухов|2016|с=129}}{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. ** '''Хіёнія Рыгораўна Турцэвіч''' (у замужжы Хлябцэвіч) — пражывала ў [[Мазыр|Мазыры]] і вёсцы [[Тварычаўка]]. Падтрымлівала цесныя сувязі з братам Іванам Турцэвічам{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. == Сваяцкія сувязі == Даследчык [[А. Петухоў|А.&nbsp;Петухоў]] на аснове ўскосных і прамых архіўных сведчанняў (супадзенне геаграфіі навучання і працы, асабістае ліставанне, успаміны сучаснікаў) даказаў, што найбольш выбітныя прадстаўнікі дзвюх галін роду — гісторык [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] і прафесар-антыказнавец [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] — даводзіліся адзін аднаму стрыечнымі братамі і падтрымлівалі цёплыя сямейныя адносіны{{sfn|Петухов|2016|с=130, 132}}{{sfn|Петухоў|2023|с=217}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Петухов, А. В.|загаловак=Турцевичи: из местечковых поповичей в науку|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки|год=2016|нумар=9|старонкі=128—133|ref=Петухов}} * {{артыкул|аўтар=Петухоў А.|загаловак=Беларусь і беларусы ў жыцці Івана Турцэвіча|выданне=Аўтограф. Альманах|месца=Мінск|год=2023|выпуск=4|старонкі=216—220|спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf|ref=Петухоў}} {{DEFAULTSORT:Турцэвічы}} [[Катэгорыя:Святарскія роды]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)]] 0o6obi1t888ngqx4nrb56pf5f0rcciw 14 805957 5124940 2026-04-12T09:16:41Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Research institutes in Germany}} [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі паводле краін|Германія]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Германіі]] [[Катэгорыя:Навука ў Германіі]]» 5124940 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Research institutes in Germany}} [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі паводле краін|Германія]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Германіі]] [[Катэгорыя:Навука ў Германіі]] 1igbpce58sm9ilba3vceumb6bk97guh 14 805958 5124941 2026-04-12T09:21:22Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1751|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1750-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1751 годзе]]» 5124941 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1751|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1750-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1751 годзе]] 8lxgmxsy1o01jrbjw56f2kzb2vr89rk 0 805959 5124943 2026-04-12T09:26:27Z Plaga med 116903 Перасылае да [[Храм Магілы Гасподняй]] 5124943 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Храм Магілы Гасподняй]] k2vqntaew7471h5hnzcvna2u39y0nxe 14 805960 5124944 2026-04-12T09:27:26Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1818|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1810-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1818 годзе]]» 5124944 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1818|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1810-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1818 годзе]] po01j0ox1m526g136wib75h79tp5uvn 14 805961 5124945 2026-04-12T09:28:26Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1817|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1810-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1817 годзе]]» 5124945 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1817|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1810-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1817 годзе]] 5e6ypx7kitmfpzsdx3m9tes0lx5wlzy 14 805962 5124947 2026-04-12T09:28:39Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Катэгорыя:Храм Гроба Гасподняга]] у [[Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй]] 5124947 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:Храм Магілы Гасподняй]] qvnhbfxlrb619ec4m6d8li0qdoal8s0 0 805963 5124956 2026-04-12T09:35:54Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме]] у [[Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме]]: разам з [[Магіла Гасподняя]] 5124956 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме]] awvupv3ixz7o5u2wvb16bqtvnk8778g 1 805964 5124958 2026-04-12T09:35:54Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Размовы:Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме]] у [[Размовы:Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме]]: разам з [[Магіла Гасподняя]] 5124958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Рыцарскі Ордэн Святой Магілы ў Іерусаліме]] ltt2ubksplqiaerscxngugvh8l8fve2 14 805965 5124964 2026-04-12T09:41:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле платформ]] [[Катэгорыя:Nintendo Switch]]» 5124964 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле платформ]] [[Катэгорыя:Nintendo Switch]] fvcj7drwl9z0hdft5ewiadc77kx4z8x 5124966 5124964 2026-04-12T09:42:23Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Гульні Nintendo паводле платформ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124966 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле платформ]] [[Катэгорыя:Nintendo Switch]] [[Катэгорыя:Гульні Nintendo паводле платформ]] opvpr8st7c61mak9h39brqpp1nvw67l 5124967 5124966 2026-04-12T09:43:02Z DzBar 156353 5124967 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле платформ|Nintendo Switch]] [[Катэгорыя:Nintendo Switch]] [[Катэгорыя:Гульні Nintendo паводле платформ|Nintendo Switch]] m2k52wsp2ri7z598ssnktcjadn4x22m 14 805966 5124975 2026-04-12T09:48:39Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Акцёры мюзіклаў|ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Мюзікл у ЗША]]» 5124975 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Акцёры мюзіклаў|ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Мюзікл у ЗША]] 0buenj9oakvm75g8d0syvm6hm6jib6s 14 805967 5124980 2026-04-12T10:57:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1936|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1936]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1936 годзе]]» 5124980 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1936|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1936]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1936 годзе]] t7ngex4ju8nujd382qchfc2tia8cdgm 14 805968 5124981 2026-04-12T10:59:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1933|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1933]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1933 годзе]]» 5124981 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1933|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1933]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1933 годзе]] 7zljjo2hzl5vg2unerf13ftmr5npdk5 14 805969 5124982 2026-04-12T11:00:33Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1935|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1935]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]]» 5124982 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1935|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1935]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] heibdlg40ny6o3dgaedcgnvem7zxap6 14 805970 5124983 2026-04-12T11:02:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1929|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1929]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1929 годзе]]» 5124983 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1929|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1929]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1929 годзе]] neyiq3xju25zhtx11y7fpjw1ndbk59a 14 805971 5124984 2026-04-12T11:04:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1922|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1922]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1922 годзе]]» 5124984 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1922|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1922]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1922 годзе]] 2sl9eobddylk752kcmqr68xyc42aso2 14 805972 5124985 2026-04-12T11:05:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1920|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1920]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1920 годзе]]» 5124985 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1920|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1920]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1920 годзе]] cnfl4cg7sovko7qfpe80kvijw2ok3dg 14 805973 5124986 2026-04-12T11:07:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1917|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1917]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе]]» 5124986 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1917|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1917]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе]] 5rqdjy8s246gy8iqqkztwhlvee4i2ko 14 805974 5124988 2026-04-12T11:09:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1907|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1907]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1907 годзе]]» 5124988 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1907|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1907]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1907 годзе]] opndo62f9yh674a8d9puqp2weae36go 14 805975 5124989 2026-04-12T11:11:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1893|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1893]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1893 годзе]]» 5124989 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1893|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1893]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1893 годзе]] pttyow1awsz8b5rlsu56mk8ttkzggb3 14 805976 5124990 2026-04-12T11:14:36Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1880|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1880]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1880 годзе]]» 5124990 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1880|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1880]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1880 годзе]] lcvc00y1jrobsfnl13wwb0ejmn9fns7 14 805977 5124991 2026-04-12T11:15:49Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1879|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1879]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1879 годзе]]» 5124991 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1879|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1879]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1879 годзе]] 1yxvh0zjq291r4bxdrvifawrrwi4u64 14 805978 5124993 2026-04-12T11:17:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1875|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1875]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1875 годзе]]» 5124993 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1875|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1875]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1875 годзе]] 8sx76wx62svcmmbxg4oxumr9ucmm6up 14 805979 5124994 2026-04-12T11:19:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1864|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1864]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1864 годзе]]» 5124994 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, закрытыя ў|1864|годзе}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі паводле гадоў закрыцця|1864]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1864 годзе]] px7c4zi8j6gq3aw614qfatx1bkthqpo 14 805980 5124995 2026-04-12T11:25:43Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1957|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1957}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:1957 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5124995 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1957|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1957}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:1957 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] knppasr00in7jjwbh3huwwnk166b3v5 14 805981 5124996 2026-04-12T11:26:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1959|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1959}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:1959 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5124996 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1959|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1959}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:1959 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] lw7mbf2qmjyc9pce4qtlk9gehl3wl9d 14 805982 5124997 2026-04-12T11:27:49Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1958|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1958}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:1958 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5124997 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1958|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1958}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:1958 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 7s7dn6qlq1r1l23gri10z5i2rq80eig 14 805983 5124998 2026-04-12T11:29:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1949|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1949}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:1949 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5124998 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1949|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1949}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:1949 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] arnm32imbda4frnkz9jb4x1plkw5x59 14 805984 5125000 2026-04-12T11:31:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1948|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1948}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1948 годзе]] [[Катэгорыя:1948 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125000 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1948|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1948}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1948 годзе]] [[Катэгорыя:1948 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] cjtlkgewt5hgxim9mzc9xwiw0pxk8ch 14 805985 5125001 2026-04-12T11:32:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1947|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1947}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:1947 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125001 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1947|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1947}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:1947 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] qpaz7ifwtqbj8utc7p8t8haehqluwd6 14 805986 5125002 2026-04-12T11:33:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1946|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1946}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:1946 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125002 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1946|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1946}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:1946 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] adyxuz0y8zqnsxqek0ufrhhxcbysra0 14 805987 5125003 2026-04-12T11:34:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1945|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1945}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:1945 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125003 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1945|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1945}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:1945 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] sbvonvqb4to72ir6pjpqnn2cyrtgr2y 14 805988 5125004 2026-04-12T11:35:21Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1944|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1944}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1944 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125004 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1944|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1944}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1944 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 16jt31cxlqo3pd1jn6der7xwtyz9w6z 14 805989 5125005 2026-04-12T11:36:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1943|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1943}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:1943 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125005 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1943|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1943}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:1943 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 97xdilmreanajuhrq5nthactoq800vl 14 805990 5125006 2026-04-12T11:37:29Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1942|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1942}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:1942 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125006 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1942|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1942}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:1942 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1940-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 8i3oha2myyelud4jemw1xnzzl9jhjtk 14 805991 5125007 2026-04-12T11:41:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў|1941|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы‏‎ паводле гадоў заснавання|1941]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]]» 5125007 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў|1941|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы‏‎ паводле гадоў заснавання|1941]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] k2dh852qmp7bbdfe9plf3tkiua6dc27 14 805992 5125008 2026-04-12T11:45:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Палітычныя партыі, заснаваныя ў|1892|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле гадоў заснавання|1892]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1892 годзе]]» 5125008 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Палітычныя партыі, заснаваныя ў|1892|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле гадоў заснавання|1892]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1892 годзе]] gk2aeqgfdu6kxotmtypcwoo8s43a82u 14 805993 5125009 2026-04-12T11:46:43Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Палітычныя партыі, заснаваныя ў|1894|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле гадоў заснавання|1894]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1894 годзе]]» 5125009 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Палітычныя партыі, заснаваныя ў|1894|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле гадоў заснавання|1894]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1894 годзе]] cbz2jo1fftlj0yijak8f42w46ods740 14 805994 5125011 2026-04-12T11:47:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Палітычныя партыі, заснаваныя ў|1899|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле гадоў заснавання|1899]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1899 годзе]]» 5125011 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Палітычныя партыі, заснаваныя ў|1899|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле гадоў заснавання|1899]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1899 годзе]] m47aabk4mwk3xgj6vmd3cre7izpenq2 14 805995 5125012 2026-04-12T11:54:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Май катэгорыі|Святы|||}} [[Катэгорыя:Святы мая|М008]] [[Катэгорыя:8 мая]]» 5125012 wikitext text/x-wiki {{Май катэгорыі|Святы|||}} [[Катэгорыя:Святы мая|М008]] [[Катэгорыя:8 мая]] j7llgby8jxj4m6cua100lk9us9wstho